૮. રોગભિષગ્જિતીયવિમાનમ્

પૂર્વાધ્યાયે વ્યાધિતરૂપભ્રાન્તિજ્ઞાનમુક્તં, તચ્ચ બુદ્ધિદોષાદ્ભવતિ, તેન વિશુદ્ધબુદ્ધ્યુત્પાદહેતૂનામધ્યયનાધ્યાપનતદ્વિદ્યસમ્ભાષાણાં કથનાય રોગભિષગ્જિતીયોઽભિધીયતે| રોગભિષગ્જિતં ચિકિત્સિતમધિકૃત્ય કૃતોઽધ્યાયો રોગભિષગ્જિતીયઃ| રોગચિકિત્સાકારિત્વં ચાસ્ય ચિકિત્સોપયુક્તસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનસાધનસ્યાધ્યયનવિધ્યાદેસ્તથા કરણકારણાદેશ્ચાભિધાનાજ્જ્ઞેયમ્||૧-૨||

ઇહાધ્યયનવિધ્યાદિષુ કર્તવ્યેષુ યાદૃક્ શાસ્ત્રમધ્યેયં, તદેવાયુર્વેદાર્થિપુરુષમુપદર્શ્ય દર્શયન્નાહ- બુદ્ધિમાનિત્યાદિ| કાર્યં કર્તવ્યં, તસ્ય ગૌરવં બહુપ્રયાસસાધ્યત્વેન, લાઘવં વા સ્વલ્પપ્રયાસસાધ્યત્વેનેતિ કાર્યગુરુલાઘવમ્| કર્મફલમિતિ કાર્યફલમ્, એતચ્ચ તાદાત્વિકં ફલમીપ્સિતમ્| અનુબન્ધમિતિ કાર્યસ્યૈવાયતીયં ફલમ્| દેશકાલાવિતિ કર્તવ્યકાર્યાનુગુણૌ દેશકાલાવિત્યર્થઃ| એતત્ સર્વં વિદિત્વા, યુક્તિદર્શનાદુપપત્તિદર્શનાદ્યદિ ભિષગ્ભવિતુમિચ્છુઃ સ્યાત્, તદા શાસ્ત્રં તાવદાદિતઃ પરીક્ષેત| એવં મન્યતે- ય આયુર્વેદાધ્યયનલક્ષણે કાર્યે સ્વશક્ત્યપેક્ષયા ગૌરવં મન્યતે સ ન વર્તતે, યશ્ચાયુર્વેદફલેનારોગ્યાદિના અર્થી ન ભવતિ સ ચ તથા, યશ્ચાનુપાદેયાયુર્વેદજ્ઞાને દેશે સ્થિતઃ સ ચ તથા, યસ્ય ચ વપુષો વાર્ધક્યલક્ષણઃ કાલઃ સ ચાયુર્વેદાધ્યયનાન્તગમનાશક્તત્વાદેવ યથોક્તાનુપપત્તિદર્શનાદ્ભિષગ્ભવિતું નેચ્છતિ, અતો ન તાન્ પ્રત્યાયુર્વેદશાસ્ત્રપરીક્ષામપ્યુપદિશામઃ; યસ્તુ યથોક્તવિપરીતધર્મયોગી સ ચાયુર્વેદાધ્યયનોપાદાનાદ્ભિષગ્બુભૂષુઃ શાસ્ત્રં પરીક્ષેત| વિવિધાનીતિ અગણિતાનિ| સુમહદ્યશસ્વિ ચ ધીરપુરુષાસેવિતં ચ; કિંવા સુમહદ્યશસ્વિધીરપુરુષૈરાસેવિતમિતિ વિગ્રહઃ| આપ્તજનપૂજિતમિતિ બહુવિધૈરાપ્તૈર્યથાર્હમનુમતમ્| ઉત્કૃષ્ટમધ્યાલ્પબુદ્ધયસ્ત્રિવિધાઃ શિષ્યાઃ| અપગતપુનરુક્તમિતિ કર્તવ્યે યદ્દોષપાઠં કરોતિ, તેનાધિકરણવશપ્રાપ્તં યત્ કરોતિ તત્ પુનરુક્તમદોષં ભવતિ| વચનં હિ- “અધિકરણવશાદ્દુર્ગાદ્ગુણદોષપ્રાપ્તિતોઽર્થસમ્બન્ધાત્ | સ્તુત્યર્થં સંશયતઃ શિષ્યધિયાં ચાભિવૃદ્ધ્યર્થમ્|| અલ્પતોઽન્તરિતત્વાદ્વિશેષણેષ્વપિ ચ તન્ત્રકૃદ્ભિસ્તુ| યત્તન્ત્રે સ્યાત્ પુનરુક્તં નેષ્યતે તદ્વિભાવ્ય વિવરણમ્” ઇતિ| સ્વાધારમિતિ શોભનાભિધેયમ્| અનવપતિતમિતિ અગ્રામ્યશબ્દમ્| અકષ્ટશબ્દમિતિ અકૃચ્છ્રોચ્ચાર્યશબ્દં, કિંવા પ્રસિદ્ધાભિધેયશબ્દમ્| પુષ્કલાભિધાનમિતિ સમ્યગર્થસમર્પકવાક્યમ્| ક્રમાગતાર્થમિતિ પરિપાટ્યાગતાર્થમ્| સઙ્ગતાર્થમિતિ પ્રતિપાદિતાર્થમ્| અસઙ્કુલપ્રકરણમિતિ અમિશ્રીભૂતપ્રકરણમ્ | લક્ષણવદિતિ આયુર્વેદપ્રધાનાર્થહેતુલિઙ્ગૌષધાખ્યાસાધારણધર્મકથનવત્; કિંવા પ્રશસ્તશાસ્ત્રલક્ષણવત્| ઉદાહરણવદિતિ દૃષ્ટાન્તવત્||૩||

અધ્યેતવ્યં શાસ્ત્રં પરીક્ષ્ય યસ્માત્તચ્છાસ્ત્રમધ્યેતવ્યં તસ્યાચાર્યસ્ય પરીક્ષામાહ- તત ઇત્યાદિ| દક્ષમિતિ અવામબુદ્ધિમ્| ઉપકરણવન્તમિતિ અનેનાનુપકરણે ગુરૌ ચિકિત્સાવૃત્ત્યભાવાત્ કર્મદર્શનં ન ભવતિ| અનુપસ્કૃતવિદ્યમિતિ શાસ્ત્રાન્તરજ્ઞાનેન નાસ્ત્યેવોપસ્કૃતા વિદ્યા યસ્ય સ તથા; ય આયુર્વેદજ્ઞઃ સઞ્શાસ્ત્રાન્તરેણાપિ સંસ્કૃતો ભવતિ, સ તુ નિતરામુપાદેયઃ| આર્તવ ઇતિ યથોચિતકાલભવઃ||૪||

અગ્ન્યાદિબહુદૃષ્ટાન્તદર્શનેન યેન યેન ભાવેનાગ્ન્યાદયઃ સેવ્યન્તે, તથા તથા ગુરુઃ સેવ્યત ઇતિ દર્શયતિ| દૃઢતાયામિતિ શાસ્ત્રગ્રહણસ્ય સ્થૈર્યે| અભિધાનસ્યેતિ શાસ્ત્રાભિધાનસ્ય| વચનશક્તૌ અર્થકીર્તનસામર્થ્યે||૫||

તત્રેતિ શાસ્ત્રદૃઢતાદૌ| તદ્વિદ્યસમ્ભાષા તચ્છાસ્ત્રાધ્યાયિના સહ સમ્ભાષણમ્ | કલ્યઃ નીરોગઃ| કૃતક્ષણ ઇતિ અનન્યવ્યાપારત્વેનાધ્યયનાય કૃતકાલપરિગ્રહઃ| પ્રાતર્વા ઉત્થાય, ઉપવ્યૂષં વા ઉત્થાયેતિ યોજના| ઉપવ્યૂષમિતિ કિઞ્ચિચ્છેષાયાં રાત્રૌ| મનપુરઃસરાભિરિતિ એકાગ્રમનઃપ્રણીતાભિઃ| સ્વદોષપરિહારપરદોષપ્રમાણાર્થમિતિ સ્વકીયાધ્યયનદોષપરિહારાર્થં, પરકીયાધ્યયનદોષપ્રમાણાર્થં પરકીયાધ્યયનદોષજ્ઞાનાર્થમિત્યર્થઃ| પ્રમીયતેઽનેનેતિ પ્રમાણં જ્ઞાનમાત્રમીપ્સિતમ્| સમ્યગ્ બુદ્ધ્વાઽર્થતત્ત્વં, બુદ્ધ્વા ચાધીયાનો નિર્દોષાધ્યયનો ભવતિ, સમ્યગધ્યયનજ્ઞાનાચ્ચ પરસ્ય સદોષમધ્યયનં પ્રતિપદ્યતે| ઇત્યધ્યયનવિધિરિતિ પૂર્વપ્રતિજ્ઞાતાધ્યયનવિધેરુપસંહરણમ્| યથોક્તેન વિધિનાઽધ્યયનં ક્રિયમાણં સુસઙ્ગૃહીતં ભવતિ| દૃષ્ટાદૃષ્ટસમ્પત્ત્યાઽધ્યયનકાલવર્જનં વેદાધ્યયને નિષિદ્ધમેવાત્રાપિ તજ્જ્ઞેયમિતિ ન વિશેષેણોક્તમ્||૬-૭||

ઇહ શિષ્યગુણેષુ ઋજુચક્ષુર્મુખનાસાવંશત્વાદયો ગુણાઃ સહજલક્ષણત્વેનોપાદેયાઃ; અતો વિપરીતલક્ષણો હિ જડો ભવતિ| તદ્વિદ્યવૃત્તમિતિ આયુર્વેદજ્ઞાચારમ્| નિભૃતમિતિ વિનીતમ્| અનુદ્ધતમિતિ અનહઙ્કૃતમ્| અનુરાગશબ્દેનાધ્યાયનાનુરાગ ઉચ્યતે, અનુરક્તમિત્યનેન ચ ગુરાવનુરક્તત્વમુચ્યતે| દાક્ષ્યં દર્શયિત્વાઽપ્યનલસમિતિ યત્ કરોતિ તેન દાક્ષ્યાદારબ્ધેઽપિ કાર્યે બહુપ્રયાસસાધ્યેઽનલસમિત્યાહ| અનુશિષ્ટિપ્રતિકરમિતિ આજ્ઞાકરમ્||૮||

તિષ્યઃ પુષ્યનક્ષત્રમ્, અશ્વયુગ્ અશ્વિની| શશિનિ કલ્યાણે ઇતિ ઉક્તનક્ષત્રેષ્વધ્યયનાર્થિનો યતઃ શશી કલ્યાણકરો ભવતિ, ઉદિત એવ શશિન્યધ્યયનં કર્તવ્યમ્| મૈત્રે મુહૂર્ત ઇતિ અનુકૂલે મુહૂર્તે; મુહૂર્તાશ્ચ શિવભુજગાદયઃ| મુણ્ડઃ કૃતવાપનઃ| ગન્ધેન યુક્તો હસ્તઃ પઞ્ચાઙ્ગુલો ગન્ધહસ્તઃ| હિરણ્યશબ્દેનાઘટિતં હેમ ગૃહ્યતે, હેમશબ્દેન ચ ઘટિતમ્| પરિધયો હસ્તપ્રમાણા હોમકુણ્ડચતુઃપાર્શ્વે સ્થાપ્યાઃ પાલાશાદિદણ્ડા ઉચ્યન્તે| અત્ર ચોપાર્જિતવસ્તુસાન્નિધ્યમેવ ફલપ્રદમિતિ ઋષિવચનાદુન્નીયતે, (તેન અન્યોપાહૃતમપીષ્ટગન્ધાદિ નોદ્ભાવનીયમ્)||૯-૧૦||

કિષ્કુરિહ હસ્તપ્રમાણમ્| સુપરિહિતમિતિ સુવેષ્ટિતમ્| ઉપધાયેતિ આરોપ્ય| જુહુયાદિતિ અધ્યાપક ઇત્યભિપ્રાયઃ| બ્રહ્માદીન્ સ્વાહેતિ મન્ત્રેણ મન્ત્રયમાણ આચાર્યઃ પૂર્વમગ્નિં જુહુયાદિતિ યોજના| તેન બ્રહ્માદ્યૃગ્ભિરાશીઃપ્રયુક્તાભિઃ ‘બ્રહ્મણે સ્વાહા’ ઇત્યાદિભિર્હોમઃ કર્તવ્યઃ| શિષ્યશ્ચૈનમન્વાલમેતેતિ શિષ્યોઽપિ ગુરુહોમાનન્તરમેવ જુહુયાદિત્યર્થઃ||૧૧-૧૨||

તે ભવિતવ્યમિતિ ત્વયા ભવિતવ્યમ્| પ્રવિચરિતવ્યમિતિ ચિકિત્સાર્થં વ્યવહર્તવ્યમ્| ગોબ્રાહ્મણમાદૌ કૃત્વેતિ પ્રથમં ગોબ્રાહ્મણાનાં શર્મ આશાસિતવ્યં, તતશ્ચેતરેષાં પ્રાણિનામ્| ઉપવિશતા ચેતિ ચ્છેદઃ| શુણ્ડા મદ્યશાલા, તત્પ્રચારી શૌણ્ડઃ; અશૌણ્ડસ્તુ તદપ્રચારી| શુક્લમિવ શુક્લં, નિર્દોષત્વાદેતદ્વચનમ્| યત્નવતા ભવિતવ્યમિતિ સમ્બન્ધઃ| રાજ્ઞો દ્વિષ્ટો રાજદ્વિષ્ટઃ, યસ્તુ રાજાનં દ્વેષ્ટિ સ રાજદ્વેષી| આચારસ્યોપચરણમાચારોપચારઃ| અનધ્યક્ષાણાં વા ન પ્રતિકર્તવ્યમિતિ યોજના| પ્રવૃત્તય ઇતિ વાર્તાઃ| તત્રેતિ ન વર્ણયિતવ્યમિત્યનેન સમ્બધ્યતે| અન્યસ્ય આતુરપુત્રપિત્રાદેઃ; અન્યત્ર ઉદાસીને જીવિતહ્રાસકથનં યશસ્કરમેવ| ન વિકત્થિતવ્યં ન શ્લાઘા કર્તવ્યા| આપ્તાદપિ હીતિ અત્રાપ્તઃ સત્યવાગુચ્યતે, અન્યત્રાપિ સત્યમેવાપ્તં વક્ષ્યતિ; યથાકાલપ્રાપ્તમેવ બ્રૂયાદિત્યર્થઃ||૧૩||

ન ચૈવ હીત્યાદિ| યસ્માદાયુર્વેદોઽપિ જ્ઞાતું ન શક્યતે પ્રાયસ્તેનાયુર્વેદજ્ઞાનાર્થમુદ્યમં ગચ્છેત્| અસ્મિન્નિતિ દુસ્તરે આયુર્વેદે| અનુક્તસદ્વૃત્તકરણાર્થમાહ- એતચ્ચેત્યાદિ|- એતચ્ચેતિ ‘અથૈનમગ્નિસકાશે’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમનુષ્ઠેયમ્| એવમ્ભૂયશ્ચ વૃત્તસૌષ્ઠવમિતિ ઉક્તસદૃશં ચ સાધુવૃત્તમિત્યર્થઃ| લૌક્યં લોકાનુમતમ્| ઇતિશબ્દોઽવધારણે, તેન યદેવામિત્રસ્ય ધન્યાદિગુણયુક્તં વચસ્તદેવાનુવિધાતવ્યં શ્રોતવ્યં ચ| યથોક્તૈરિતિ શાસ્ત્રાન્તરે; ન હ્યસ્મિન્ શાસ્ત્રેઽધ્યયનફલં સાક્ષાત્ ક્વચિદુક્તમ્||૧૪||

સંહર્ષઃ સ્પર્ધા, જ્ઞાનાર્થમભિયોગસંહર્ષૌ કરોતીતિ જ્ઞાનાભિયોગસંહર્ષકરી| વૈશારદ્યમિતિ પરવચનાભિભવપાણ્ડિત્યમ્; એતચ્ચ સભાયામભ્યાસાદ્ભવતિ| ભૂયોઽધ્યવસાયમિતિ દૃઢનિશ્ચયમ્| અથ કથં શ્રુતત્વમપિ કસ્યચિદ્ગુહ્યસ્યાર્થસ્ય સ્યાત્તદાહ- જલ્પન્ પિણ્ડેનેતિ|- પિણ્ડેનેતિ સારોદ્ધારેણ| નનુ ગુહ્યશ્ચેત્ સારતસ્તત્ કથમયં વિજિગીષુસ્તમાહેત્યાહ- સંહર્ષાદિતિ| સ્પર્ધયા તુ ગુહ્યોઽપ્યર્થો વિજયાર્થમભિધીયત ઇતિ ભાવઃ| સન્ધાયસમ્ભાષા નયે ‘સંવાદ’ ઇત્યુચ્યતે| વિગૃહ્યસમ્ભાષા તુ જલ્પવિતણ્ડારૂપા જ્ઞેયા||૧૫-૧૬||

તત્રેત્યાદિના સન્ધાયસમ્ભાષાવિધિમાહ| વિસ્રબ્ધઃ કથયેદિતિ જલ્પવિતણ્ડોક્તનિગ્રહાભીતઃ| કથયેદિતિ બ્રૂયાત્| નિગૃહ્ય ચૈનં ન હૃષ્યેદિતિ અનુલોમસમ્ભાષારૂપવાદે ચ યાનિ સમ્ભવન્તિ નિગ્રહસ્થાનાનિ તત્ત્વવિઘાતીનિ હેત્વાભાસાપસિદ્ધાન્તન્યૂનાધિકરૂપાણિ, તૈરપિ નિગૃહ્ય ન હૃષ્યેત્| જલ્પોક્તનિગ્રહસ્થાનાનિ ત્વત્રાગ્રાહ્યાણ્યેવ| અવિદિતમિતિ પ્રતિવાદિનોઽવિદિતમ્| અનુનયેચ્ચ સમ્યગનુનયેનેતિ સમ્બન્ધઃ; તેન ચાત્ર છલજાતિપ્રયોગો ન કર્તવ્ય ઇતિ શિક્ષયતિ| તત્ર ચાવહિતઃ સ્યાદિતિ સમ્યગનુનયેઽવધાનં કુર્યાત્||૧૭||

ઇતરેણેતિ અવિશિષ્ટેન| વાદે તુ વિશિષ્ટો ગુરુર્બ્રહ્મચારી વાઽધિકૃતઃ; ઉક્તં હિ ન્યાયે- “તં શિષ્યગુરુસબ્રહ્મચારિવિશિષ્ટશ્રેયોર્થિભિરનસૂયુભિરભ્યુપેયાત્” (ન્યા. દ. ૪/૨/૪૦) ઇતિ| સમ્ભાષાયામિતિ પ્રવૃત્તકથોપલક્ષણં, તેન જલ્પે વિતણ્ડાયાં ચેતિ જ્ઞેયમ્| પરાવરાન્તરમિતિ પ્રતિવાદિન આત્મનશ્ચ પ્રતિભાદિવિશેષમિત્યર્થઃ| જલ્પાન્તરમિતિ સામયિકસર્વાર્થાદિવિશેષિતં જલ્પકવિશેષમિત્યર્થઃ||૧૮||

ગુણવિનિક્ષેપત ઇતિ ગુણપરિમાણાદુત્કૃષ્ટગુણત્વેન પ્રવર ઇત્યર્થઃ; પ્રત્યવરઃ હીનગુણઃ, સમગુણઃ સમો વાદ્યપેક્ષયેત્યર્થઃ| નત્વેવ કાર્ત્સ્ન્યેનેતિ ન કુલશીલધર્માદિનાઽપિ પ્રવરાદિરિહાભિપ્રેત ઇત્યર્થઃ| મૂઢપરિષદિત્યત્ર મૂઢેવ મૂઢા કિઞ્ચિત્કૃત્યે, સર્વથા મૂઢાયાં તુ ન કશ્ચિદ્બ્રૂતે| ન કેનચિદિતિ નાધમેનાપીત્યર્થઃ| આવિદ્ધં વક્રમ્| કથયિતવ્યમિતિ વક્તવ્યમ્| ઉપહસતા પરં પ્રતિવાદિનમ્| તથા પરિષદં નિરૂપયતા આકારૈરિતિ સમ્બન્ધઃ| કષ્ટશબ્દમિતિ નાતિપ્રસિદ્ધાર્થમ્| નોચ્યત ઇતિ ત્વયા નોચ્યત ઇતિ વક્તવ્યં; કષ્ટશબ્દસ્ય હ્યર્થં મૂઢા પરિષન્ન જાનાત્યેવ, તતશ્ચ કષ્ટશબ્દસ્યાનર્થકતાયાઃ પરિષદં પ્રાપ્ય સુખસાધ્યત્વમિતિ ભાવઃ | તથા કષ્ટશબ્દં વદંસ્ત્વેવં વાચ્યં- હીના તે પ્રતિજ્ઞેતિ| પરિસંવત્સરોઽધ્યયનં ગુરુમુપાસ્થાય પુનરધીષ્વ| પર્યાપ્તમેતાવત્ત ઇતિ ‘પક્ષાવસાદાય’ ઇતિ શેષઃ| પરિક્ષેપિકમિતિ પ્રતિક્ષેપિકશબ્દમ્| નાસ્ય યોગઃ કર્તવ્ય ઇતિ ન સકૃત્પરાભૂતસ્ય પક્ષસ્ય પુનઃ પ્રતિક્ષેપકહેતુના યોગઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| કથઞ્ચિદિત્યાદિના શ્રેયસા સમં વિગૃહ્યસમ્ભાષાયામેકીયમતમાહ; નત્વેવેત્યાદિના આત્મમતમાહ||૧૯-૨૦||

સાદ્ગુણ્યસ્ય વિદ્યમાનગુણતાયાસ્તથા દોષસ્ય બલં સાદ્ગુણ્યદોષબલમ્| શ્રેષ્ઠં મન્યેતેતિ યત્ર વાદવિષયે પ્રતિવાદિનમધિકં પશ્યેદિત્યર્થઃ| તત્ર પરસ્ય પુરઃસરવાદવિષયે તથા વાદો નિવર્તનીયઃ, યથા આવિષ્કૃતઃ પ્રકટીકૃતઃ સભાયાં નાયોગઃ સ્યાત્; અનભીષ્ટવિષયે તથા વાદનિવૃત્તિઃ કર્તવ્યા યથા કોઽપિ ન જાનાત્યેવં તત્ર વક્તુમક્ષમ ઇત્યર્થઃ| તત્રૈવેતિ તત્રૈવ હીનપક્ષે પ્રવૃત્તં નિગૃહ્ણીયાદિતિ યોજના| મહતા સૂત્રપાઠેનેતિ શ્રુતહીનો હ્યપરિચયાદ્દીર્ઘસૂત્રપાઠં કર્તુમક્ષમઃ | વિજ્ઞાનહીનમિતિ અજ્ઞાતાર્થમ્| નાનાર્થવાચિનેતિ અનેકાર્થવાચિના, એકવિધેનેતિ એકવિધેન શબ્દેન; પ્રતિભાહીનો હ્યનેકાર્થં નાવધારયતિ યત્ કેનાભિપ્રાયેણાયં પ્રયુક્તોઽનેન શબ્દ ઇતિ| વચનશક્તિહીનોઽર્ધોક્તવાક્યાક્ષેપાન્ન પુનર્વક્તં ક્ષમો ભવતીતિ દૃષ્ટમ્| અવિશારદમિતિ અદૃષ્ટસભમ્; અદૃષ્ટસભો હ્યપત્રપણેનાતીવ લજ્જિતઃ સન્ન કિઞ્ચિત્ પ્રતિપદ્યતે| એવમિતિ ‘તદ્યથા શ્રુતહીનમ્’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તમ્| પ્રવૃત્તે વાદે કુર્યાદિતિ ચ્છેદઃ||૨૧-૨૪||

તથાઽપ્રવૃત્તે વાદે કિં કુર્યાદિત્યાહ- પ્રાગેવેત્યાદિ| અયનભૂતમિતિ અભ્યાસાન્માર્ગીભૂતમિવ અભ્યસ્તમિત્યર્થઃ| પરસ્ય ભૃશદુર્ગમિતિ પ્રતિવાદિનોઽવિદિતત્વેન દુર્ગમિવ દુર્ગં; તત્ પૂર્વં સન્ધિતયા પરિષદાઽઽદેશયેત્| પક્ષાન્તરમાહ- પક્ષમથવેત્યાદિ| પરસ્ય પ્રતિવાદિનઃ પક્ષં ભૃશમત્યર્થં સભાયાં યથા વિમુખં ભવતિ, તથા વાદં પ્રવર્તયેત્; એતેન નાસ્તિ પરલોકો નાસ્તિ કર્મફલમિત્યાદિ યદિ પરસ્ય પક્ષો ભવતિ, તદૈતસ્ય પક્ષસ્ય સ્વાભાવિકદ્વિષ્ટત્વેન યત્કિઞ્ચિત્ સ્વપક્ષસાધનમુચ્યતે, તદેવ પરિષદપિ ગૃહ્ણાતીત્યુક્તં ભવતિ| ઉપસંહિતાયામિતિ સન્ધિના યુક્તાયાં તૂષ્ણીમાસીતેતિ યોજના| ઉપસંહિતા હિ પરિષત્ પરોક્ષોણાભિમતત્વેનોપદર્શિતમેવ સર્વં કરિષ્યતિ, તદલમિહાત્યર્થવચનેન માહાત્મ્યખણ્ડકેનેતિ ભાવઃ||૨૫||

વાદમર્યાદાલક્ષણમાહ- તત્રેદમિત્યાદિ| વાદશબ્દેન ચેહ વિગૃહ્ય પક્ષપ્રતિપક્ષવચનમાત્રમુચ્યતે; સન્ધાયસમ્ભાષયા તુ તત્ત્વબુભુત્સોર્વાદ ઉક્તઃ||૨૬||

સમ્પ્રતિ વાદમાર્ગજ્ઞાનાર્થં વાદાભિજ્ઞેયાનિ દ્રવ્યગુણાદીન્યુપદર્શયન્નાહ- ઇમાનીત્યાદિ| ભિષજાં વાદમાર્ગો ભિષગ્વાદમાર્ગઃ| વાદાદયઃ સ્વયમેવાચાર્યેણાગ્રે વિવ્રિયન્ત ઇતિ નેહ સઞ્જ્ઞાકથને વિવ્રિયન્તે||૨૭||

તત્રેત્યાદિના વાદલક્ષણમ્| ઇહ વાદશબ્દેન વિગૃહ્યવાદોઽભિપ્રેતઃ, તત્ત્વબુભુત્સુવાદસ્તુ સન્ધાયસમ્ભાષયૈવોક્તઃ| શાસ્ત્રપૂર્વકમિત્યનેનાર્થાદિકલહવાદં નિષેધતિ| તત્ર વાદે વિગૃહ્યસમ્ભાષારૂપત્વાદેવ છલજાતિનિગ્રહસ્થાનાનં વિજિગીષાપ્રવૃત્તાનાં પ્રયોગો લભ્યતે| પક્ષાશ્રિતયોરિતિ પક્ષં સાધયતોરિત્યર્થઃ; તેન, વિતણ્ડાયામપ્યુત્તરવાદિનઃ પરપક્ષદૂષણલક્ષણઃ પક્ષોઽસ્ત્યેવ, પરં સ્વમતં ન સાધયતીતિ ભેદઃ| યથૈકસ્યેત્યાદિ જલ્પોદાહરણમ્| પરપક્ષે દોષવચનમાત્રમિત્યનેન ન સ્વપક્ષસાધનવચનં વૈતણ્ડિકસ્યેતિ દર્શયતિ||૨૮||

પૂર્વમુક્તા દીર્ઘઞ્જીવિતીયે||૨૯-૩૦||

સ્થાપયતિ સિદ્ધમર્થં પરં પ્રતિ સાધયતીતિ સ્થાપના| સા ચ સાધ્યં પરં પ્રતિ હેત્વાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ સાધયતિ| પ્રતિજ્ઞાઽપિ પરં પ્રતિ સ્થાપના ભવતિ, યતઃ પઞ્ચાવયવમેવાનુમાનં ભવતિ, સા ત્વિહ સ્થાપ્યત્વેનૈવ લબ્ધેતિ ન સ્થાપનાયામિહોદાહૃતા||૩૧||

પ્રતિષ્ઠાપનાપદં પ્રથમં સમ્પ્રત્યવસરપ્રાપ્તા પ્રતિષ્ઠાપનેતિ દર્શયતિ; દ્વિતીયં તુ પ્રતિષ્ઠાપના નામેતિ તસ્યા એવેત્યાદિના વક્ષ્યમાણસ્ય લક્ષણસ્યોપદર્શનાર્થમ્| એવં ‘સ્થાપના નામ’ ઇત્યાદાવપિ પુનરુક્તસ્ય પ્રયોજનં વાચ્યમ્| પ્રતિષ્ઠાપનાપદગતસ્ય પ્રતિશબ્દસ્યાર્થં વ્યાકરોતિ- વિપરીતાર્થસ્થાપનેતિ; પ્રતિશબ્દોઽયં વિપરીતાર્થ ઇત્યર્થઃ| ઇયં ચ પ્રતિષ્ઠાપના આન્વીક્ષિક્યાં પ્રકરણસમાખ્યં હેતુદૂષણમ્||૩૨||

હેતુશ્ચાવિનાભાવલિઙ્ગવચનં યદ્યપિ, તથાઽપીહ લિઙ્ગપ્રગ્રાહકાણિ પ્રત્યક્ષાદિપ્રમાણાન્યેવ યથોક્તહેતુમૂલત્વેન હેતુશબ્દેનાહેતિ બોદ્ધવ્યમ્; અન્યથા પુનઃ પ્રત્યક્ષાદ્યભિધાનં પુનરુક્તં સ્યાત્| ઉપલબ્ધિકારણમિતિ વ્યાપકસ્ય સાધ્યસ્યોપલબ્ધિકારણમ્| તત્તત્ત્વમિતિ તલ્લિઙ્ગમિત્યર્થઃ||૩૩||

મૂર્ખવિદુષાં બુદ્ધિસામ્યમિત્યનેન લૌકિકાનાં પણ્ડિતાનાં ચ યોઽર્થોઽવિવાદસિદ્ધઃ સ દૃષ્ટાન્તો ભવતિ, ન પણ્ડિતમાત્રસિદ્ધઃ| યોઽપિ લોકપ્રસિદ્ધો દૃષ્ટાન્ત ઉચ્યતે, સ યાવન્ન પ્રતિપાદ્યપુરુષં પ્રતિ સાધ્યતે, ન તાવદ્દૃષ્ટાન્તતામાસાદયતીતિ ભાવઃ| અથ બુદ્ધિસામ્યમાત્રેણ સાધ્યસાધર્મ્યભાવાદિષ્ટત્વાદ્ દૃષ્ટાન્તો ભવતીત્યાહ- યો વર્ણ્યં વર્ણયતિ; યઃ સાધ્યં સાધયતીત્યર્થઃ| પ્રસિદ્ધસાધ્યસાધનસમ્બન્ધશ્ચ દૃષ્ટાન્તઃ સાધ્યં સાધયતીતિ ભાવઃ| અગ્ન્યાદયશ્ચ લોકપ્રસિદ્ધત્વેનોદાહૃતાઃ; તેનૈતેષામપિ સાધ્યસાધનોદાહરણમાદિત્યાદિવત્ ક્વચિદ્દ્વન્દ્વેઽયમયમિવેતિ દર્શયતિ||૩૪||

ઉત્તરમિત્યાદિ| ઉત્તરશબ્દેનેહ જાત્યુત્તરમુત્તરાભાસમીપ્સિતં; યતોઽસાધકસાધર્મ્યમાત્રપ્રત્યવસ્થાનમેવોત્તરવિકરણે દર્શયિષ્યતિ| ઉક્તં ચ ન્યાયે- “સાધર્મ્યવૈધર્મ્યાભ્યાં પ્રત્યવસ્થાનં જાતિઃ” (ન્યા. દ. ૧/૨/૧૮) ઇતિ| એતચ્ચ સાધર્મ્યવૈધર્મ્યોદાહરણાર્થમ્| તેન ન્યાયોક્તા જાત્યુત્તરા ઉત્કર્ષાપકર્ષસમાદયોઽપ્યનુક્તા ઇહૈવાનુબોદ્ધવ્યાઃ| હેતુસધર્માણ ઇતિ હેતુસદૃશાઃ| શીતકઃ શીતં, હિમશિશિરવાતગતાઃ સંસ્પર્શાઃ શીતસ્ય હેતુભિઃ સાધર્મ્યમિતિ કૃત્વા યોજના| તેન હિમાદીનાં હેતૂનાં યે શીતસ્પર્શાસ્તે શીતકેઽપીતિ સાધર્મ્યં હેતુવિકારયોરિતિ| પરો બ્રૂયાદિતિ પ્રતિવાદી વદેત્| દાહૌષ્ણ્યકોથપ્રપચને ‘વિકારે’ ઇતિ શેષઃ| હેતુવૈધર્મ્યં હેતુવૈસાદૃશ્યમ્| હિમાદિસંસ્પર્શાઃ હિમાદિજન્યસ્પર્શાઃ, શરીરાવયવદાહાદિવિકારે ઉષ્ણે વિસદૃશા ઇતિ વાક્યાર્થઃ| એવં તાવદ્ વૈધર્મ્યોક્તે હેતૌ વિપર્યયાદ્યદા હેતુસામ્યમુત્તરં ક્રિયતે, તદા વિપર્યયો ભવતિ| એવમેવોદાહરણદ્વયં સવિપર્યયં સમ્પૂર્ણમુત્તરં ભવતીત્યર્થઃ||૩૫-૩૬||

બહુવિધં પરીક્ષ્ય હેતુભિઃ સાધયિત્વા સ્થાપ્યત ઇત્યસ્ય વિવરણં- નિર્ણય ઇતિ; નિર્ણીયત ઇતિ નિર્ણયઃ| એતચ્ચ સિદ્ધાન્તલક્ષણમભ્યુપગમસિદ્ધાન્તે નાસ્તિ, તેન તત્ર બુદ્ધિવ્યવસ્થિતત્વેન ચોક્તં સિદ્ધાન્તત્વં જ્ઞેયમ્| સિદ્ધાન્તં વિભજતે- સ ઇત્યાદિ| પ્રતિતન્ત્રસિદ્ધાન્તે ષડ્રસા અષ્ટૌ રસા ઇતિ પરસ્પરવિરુદ્ધેઽપિ વાદે સ્વયુક્તિવ્યવસ્થાપનબલાત્તુ સિદ્ધાન્તત્વં જ્ઞેયમ્| યસ્મિન્નિત્યાદૌ અધિકરણે ઇતિ અભિધેયપ્રધાનત્વે | અન્યાન્યપીતિ સાક્ષાદનભિધીયમાનાન્યપિ| અનુબધ્નાતીતિ આનુબન્ધિકં જન્માન્તરેઽપ્યનુગામીત્યર્થઃ| મુક્ત ઇતિ પ્રત્યાસન્નમુક્તિઃ, સર્વથામુક્તસ્ત્વશરીરત્વાત્ કર્મ ન કરોતિ; કિંવા આનુબન્ધિકં વિશેષેણ ન કરોતિ| સિદ્ધા ઇત્યાદિ| યદીહ કર્મફલં ન સ્યાત્તદા મુમુક્ષુણાઽપિ ક્રિયતે કર્મ, ફલોદ્વિગ્નો હ્યયં ન તત્ કર્મ કરોતિ; યદિ ચ મોક્ષો ન સ્યાત્તદા મુક્ત ઇતિ વચનં ન સ્યાત્; તથા યદિ ચ પુરુષો ન સ્યાત્તદા કસ્ય વા બન્ધઃ, કસ્ય વા મોક્ષઃ સ્યાત્; યદા જન્માન્તરં ન સ્યાત્તદા કર્મણો જન્માન્તરાનુબન્ધિત્વમનુપપન્નં સ્યાદિતિ; ન મુક્ત ઇત્યાદિવદતા અધિકરણબલાદેવ સિદ્ધાઃ સિદ્ધાન્તત્વેન કર્મફલાદયઃ સ્વીકૃતા ભવન્તિ| અસિદ્ધમિત્યસ્ય વિવરણમ્- અપરીક્ષિતમિત્યાદિ||૩૭||

શબ્દશબ્દેનેહ સઙ્કેતબલાદર્થપ્રકાશિકા વર્ણમાલોચ્યતે| આપ્તોપદેશશબ્દસ્તુ દ્વિવિધઃ- પરમાપ્તબ્રહ્માદિપ્રણીતઃ, તથા લૌકિકાપ્તપ્રણીતશ્ચ; ઐતિહ્યશબ્દેન પરમાપ્તપ્રણીતોઽવરુદ્ધઃ, લૌકિકાપ્તપ્રણીતશ્ચ શબ્દૈકદેશરૂપઃ સત્યપ્રકારવિહિતો જ્ઞેયઃ| વર્ણસમામ્નાય ઇતિ વર્ણમેલક ઇત્યર્થઃ| વર્ણાનાં યદ્યપ્યત્ર સહસ્થાયિનાં મેલકો નાસ્તિ, તથાઽપ્યેકસ્મૃતિસમાનરૂપિત્વેન કિંવા પૂર્વપૂર્વાનુભવજનિતસંસ્કારસહિતાન્ત્યવર્ણાનુભવારોહેણ મેલકો જ્ઞેયઃ| દૃષ્ટાર્થ ઇતિ પ્રમાણાન્તરોપલબ્ધિયોગ્યાર્થઃ| ત્રિભિર્હેતુભિરિતિ પ્રજ્ઞાપરાધાદિભિઃ| ષડુપક્રમા લઙ્ઘનાદયો લઙ્ઘનબૃંહણીયોક્તાઃ| એતેષાં વાક્યાનામિહૈવ દૃશ્યતેઽર્થ ઇતિ દૃષ્ટાર્થત્વમ્| સત્યવિપર્યયઃ- ‘ન સન્ત્યાયુર્વેદોપદેશાઃ’ ઇત્યાદિર્જ્ઞેયઃ||૩૮||

આત્મનેતિ મનસા, તેન માનસપ્રત્યક્ષં સુખાદ્યમવરુધ્યતે| ઇન્દ્રિયૈશ્ચેત્યનેન બાહ્યં પ્રત્યક્ષં ગૃહ્યતે| સ્વયમુપલભ્યત ઇતિ સાક્ષાદુપલભ્યતે; અનેન ચેન્દ્રિયવ્યાપારે સત્યપિ યદનુમાનવિજ્ઞાનં તદસાક્ષાત્કારિત્વાન્ન પ્રત્યક્ષમિતિ દર્શયતિ||૩૯||

તર્કો યુક્ત્યપેક્ષ ઇત્યનુમાનલક્ષણં વિવિધરોગવિજ્ઞાનીય એવ વ્યાકૃતમ્| અનુમાનોદાહરણમાહ- અગ્નિં જરણશક્ત્યેત્યાદિના||૪૦||

અલૌકિકાપ્તોપદેશ ઐતિહ્યપદેનોચ્યત ઇત્યાહ- વેદાદિરિતિ||૪૧||

યદન્યેનેત્યાદૌ અન્યેનેતિ પ્રસિદ્ધેન, અન્યસ્યેતિ અપ્રસિદ્ધસ્ય| સાદૃશ્યમધિકૃત્યેતિ સાદૃયં પ્રતિપાદ્યં સઞ્જ્ઞાસઞ્જ્ઞિસમ્બન્ધં પ્રતિ કારણતયા અધિકૃત્ય; યદા તુ ભટ્ટનયેનોપમાનં વ્યાખ્યેયં તદા સાદૃશ્યં પ્રતિપાદ્યતયા અધિકૃત્યેતિ યોજનીયં, તેષાં સાદૃશ્યપ્રતિપત્તિરુપમાનાર્થઃ| ન્યાયે ચ સઞ્જ્ઞાસઞ્જ્ઞિસમ્બન્ધપ્રતીતિરુપમાનફલં, તચ્ચ પ્રથમવ્યાખ્યાનાદ્ભવતિ; ઉક્તં હિ તત્ર- “પ્રસિદ્ધસાધર્મ્યાત્ સાધ્યસાધનમુપમાનમ્” (ન્યા. દ. ૧/૧/૬) ઇતિ| દણ્ડેન દણ્ડકસ્યેતિ દણ્ડેન પ્રસિદ્ધેનાપ્રસિદ્ધસ્ય દણ્ડકસ્ય સાધર્મ્યમાપ્તાચ્છ્રુતવાન્ કુમ્ભકારદણ્ડવદ્વિકારદર્શને સત્યયમસૌ દણ્ડકસઞ્જ્ઞો વિકાર ઇતિ પ્રત્યેતિ, કિંવા ભટ્ટનયેન પ્રસિદ્ધં દણ્ડગતં સાધર્મ્યમપ્રસિદ્ધદણ્ડકાખ્યવિકારસમ્બન્ધિતયા પ્રત્યેતિ; એવમન્યત્રાપ્યુદાહરણે જ્ઞેયમ્| ઇષ્વાસેનેતિ ઇષુમોક્ષકેણ, યથા ઇષુમોક્ષકેણ લક્ષ્યેઽનતિવિપ્રકૃષ્ટે નાપરાધ્યતે, તથાઽઽરોગ્યદેન વૈદ્યૈન વૈદ્યગુણૈરાતુરં સાધયતા||૪૨||

સન્દેહલક્ષણાનુસન્દિગ્ધેષ્વર્થેષ્વિત્યનેન સન્દેહયોગ્યં વિષયં દર્શયતિ; અનેન ચ ન્યાયોક્ત “સમાનાનેકધર્મોપપત્તેઃ” (ન્યા. દ. ૧/૧/૨૩) ઇત્યાદિવચનાદ્ વિષયં સંશયસ્ય દર્શયતિ| સંશયલક્ષણમ્ “અનિશ્ચયઃ” ઇતિ જ્ઞેયમ્; અનિશ્ચયઃ પાક્ષિકવિરુદ્ધધર્માવમર્શકરં જ્ઞાનં, યથા- સ્થાણુર્વા પુરુષો વેતિ| દૃષ્ટા હીત્યાદિના સંશયોત્પત્તિસામગ્રીમાહ| તત્રાયુષ્યલક્ષણોપેતાનામક્રિયાણાં શીઘ્રભઙ્ગે તથા સક્રિયાણાં ચ ચિરજીવને દૃષ્ટે અકાલમૃત્યુરસ્તીતિ બુદ્ધિઃ| એતદ્વિપર્યયે ચાકાલમૃત્યુર્નાસ્તીતિ બુદ્ધિઃ||૪૩||

યદર્થમિતિ યન્નિમિત્તમ્| પ્રસહેતેતિ મારયેદિત્યર્થઃ||૪૪||

સવ્યભિચારમિતિ અનૈકાન્તિકમિત્યર્થઃ| અથવા નેતિ ન ભવેદિતિ| અનૈકાન્તિકં ચાત્રૌષધં યૌગિકત્વાયૌગિકત્વાભ્યાં સંશયજનકમેવ; તેન સંશયેન સમભેકતા ન શઙ્કનીયાઽનૈકાન્તિકસ્ય||૪૫||

ઉત્તરકાલમિતિ ઇહૈવ પરીક્ષાપ્રકરણે; કિંવા રસાયને “ભેષજં દ્વિવિધં ચ તત્” (ચિ.અ.૧પા.૧) ઇત્યાદિના||૪૬||

અર્થપ્રાપ્તિરિતિ અર્થાપત્તિરિત્યર્થઃ| ઇહ ઉક્તેનેતિ વચનાચ્છ્રુતાર્થાપત્તિરેવ વિવક્ષિતા, દૃષ્ટાર્થાપત્તિરપિ ત્વેતત્સામાન્યત્વેનૈવ જ્ઞેયા| ઇયં ચાર્થાપત્તિરન્યથોપપત્ત્યા ન પ્રમાણમિતિ ન પ્રમાણપ્રકરણે પઠિતા, યા તુ દોષરહિતા સાઽનુમાનાન્તર્ગતૈવેતિ ભાવઃ| યો હ્યપતર્પણસાધ્યોઽપિ ન સ્યાત્તં પ્રતિ ‘નાયં સન્તર્પણસાધ્યઃ’ ઇતિવચનમેવાસમર્થવિશેષણતયા ન સ્યાદિત્યર્થાપત્તિર્નેત્યભિપ્રાયઃ, ઉભયથાઽપ્યસાધ્યે હિ ‘અસાધ્યઃ’ ઇત્યેતાવદેવ વક્તવ્યં સ્યાત્| એવમન્યત્રાપ્યુદાહરણે જ્ઞેયમ્||૪૭-૪૮||

સમ્ભવતિ વિદ્યતે અસ્માદિતિ સમ્ભવઃ, કારણં હિ અવ્યક્તસ્વજન્મકાર્યમુક્તમ્, યતઃ કારણં સત્કાર્યવાદિમતે કાર્યયુક્તમેવ| તેન ષડ્ધાતૌ ગર્ભોઽસ્ત્યેવ, એવમહિતેઽપિ વ્યાધિરસ્ત્યેવ, સ ઉત્તરકાલં વ્યજ્યતે ઇતિ સાઙ્ખ્યમતેનોક્તમ્| તતશ્ચ યદન્યત્ર સમ્ભવોદાહરણમુક્તં યથા- ‘સમ્ભવતિ ખાર્યાં દ્રોણ’ ઇત્યાદિ, તત્સમાનમેતદપ્યુદાહરણં ભવતિ||૪૯||

અનુયોજ્યાન્તરમાહ- સામાન્યત ઇત્યાદિ||૫૦||

અનનુયોજ્યમાહ- અતો વિપર્યયેણેતિ| યથોક્તાનુયોજ્યદ્વયોદાહરણવિપર્યયેણ જ્ઞેયમ્||૫૧||

અનુયોગમાહ- અથેત્યાદિ| પ્રશ્ન ઇતિશબ્દેન યથોક્તશાસ્ત્રે સમ્પૂર્ણપ્રશ્નો ગૃહ્યતે, યથાઽત્રૈવ ‘તત્ર ચેદ્ભિષક્ ભિષજં પૃચ્છેદ્’ ઇત્યાદિના યાવદુક્તં તત્ સમ્પૂર્ણં જ્ઞેયમ્; અત્રૈવ ચૈકદેશોઽપિ પ્રશ્નસ્ય જ્ઞેયઃ||૫૨-૫૩||

વાક્યદોષાનુદાહરતિ- અથેત્યાદિ| અસ્મિન્નર્થ ઇતિવચનેન છલહેત્વાભાસાદિપદગૃહીતાનપિ વાક્યદોષત્વેન દર્શયતિ; છલાદયો હિ વાક્યદોષા એવ, પરં પૃથગ્ગૃહીતત્વાદિહ નોચ્યન્તે; તથા શાસ્ત્રાન્તરોક્તાશ્ચાસિદ્ધાદયોઽનયા ભાષયા સૂચ્યન્તે વાક્યદોષાઃ| યદ્વેત્યાદૌ યદા પુરુષનિત્યત્વે યે હેતવ ઉક્તા ‘અનાદિત્વાત્, અકૃતકત્વાત્, નિર્વિકારત્વાત્’ ઇતિ, તેષુ યદિ સકલહેત્વભિધાનં પ્રતિજ્ઞાય એકં હેતું બ્રૂતે, તદા પ્રતિજ્ઞાતાર્થસ્ય ન્યૂનાર્થત્વાન્ન્યૂનં ભવતીતિ જ્ઞેયં; યદા હેતુર્વક્તવ્યસ્તદા એક એવ વક્તવ્યો યુજ્યતે, એકસ્યાપિ હેતોઃ સાધ્યસાધનસમર્થત્વાત્; તેન તત્ર બહુહેતુકથનમેવાધિકત્વાદ્દોષ એવ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| પ્રકૃત ઇતિ સાધ્યત્વેન પ્રતિજ્ઞાતઃ| બાર્હસ્પત્યમૌશનસં ચ નીતિશાસ્ત્રમ્| અપ્રતિસમ્બદ્ધાર્થમિત્યનેન બાર્હસ્પત્યાદ્યપિ યદિ ધનૈષણાભિધાનપ્રસઙ્ગેન પ્રસઙ્ગાગતં ભવતિ, તદા સ્તોકક્રમેણોચ્યમાનમાયુર્વેદોપકારકત્વેન નાધિકમિતિ દર્શયતિ| પુનરક્તદોષાદિતિ દોષવતઃ પુનરુક્તાદિત્યર્થઃ| દોષવત્ત્વં ચ યથા પુનરુક્તસ્ય, તથોક્તમેવ| પઞ્ચવર્ગવદિતિ ક-ખ-ગ-ઘ-ઙાદિવર્ગસમુદાયવત્, તત્ર ત્વભિધેયોઽર્થો ન પ્રતિભાતિ| અર્થવદિતિ પ્રત્યેકં પદરૂપતયા પ્રસિદ્ધાર્થમ્| પરસ્પરેણાયુજ્યમાનમિતિ વાક્યરૂપતયાઽર્થાપ્રત્યાયકં; ચક્રાદયો હિ શબ્દાઃ ક્રિયાં વિના ન વાક્યરૂપાર્થાભિધાયકા ઇત્યર્થઃ| વિરુદ્ધે દૃષ્ટાન્તવિરુદ્ધં યથા- યથા શીતં જલં તાપકં તથા જ્વરોઽપીતિ| સિદ્ધાન્તવિરુદ્ધં યથા- વૈદ્યો બ્રૂતે- ન ભેષજં રોગહરમિતિ; આયુર્વેદે ચતુષ્પાદમેવ ભેષજમિતિ સિદ્ધાન્ત એવ, તથા ચતુષ્પાદસઞ્જ્ઞા સમયકૃતા જ્ઞેયા| એવં યાજ્ઞિકાનામાલભ્યસઞ્જ્ઞા સમયકૃતા| તત્ર યદિ સ્વસમયવિપરીતમભિદધાતિ તદા સમયવિરુદ્ધં ભવતિ||૫૪||

અનનુયોજ્યમિતિ નાનુયોગાર્હમ્||૫૫||

છલમિત્યાદિ| પરિશઠમિતિ વઞ્ચનાપ્રવૃત્તમ્| અર્થવદિવાભાસત ઇત્યર્થાભાસઃ| એતદેવ વિવૃણોતિ- અપાર્થકમિત્યાદિ| અપગતસમીચીનાર્થત્વેન વાગ્વસ્તુમાત્રમિત્યર્થઃ| છલં હ્યભિપ્રેતાર્થાદર્થાન્તરં પરિકલ્પ્ય પરવચનોપઘાતાય પ્રતિકલ્પ્યતે| યદુક્તં ન્યાયે “વચનવિઘાતોઽર્થવિકલ્પોપપત્ત્યા ચ્છલમ્” (ન્યા. દ. ૧/૨/૧૦) ઇતિ| અત્ર વાક્છલે એવોપચારચ્છલં ન્યાયોક્તં સમ્ભવતિ| સામાન્યશબ્દોક્તે હ્યર્થે વક્તુરભિપ્રાયાદર્થાન્તરકલ્પના વાક્છલં; તેન ‘મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ’ ઇત્યત્રાપિ મઞ્ચશબ્દો મુખ્યઃ સન્ મઞ્ચે વર્તતે, ઉપચારાત્તુ મઞ્ચસ્થેષુ પુરુષેષુ મઞ્ચશબ્દપ્રયોગે સતિ ‘કથમચેતના મઞ્ચાઃ ક્રોશન્તિ’?, ઇત્યાક્ષેપો વાક્છલ એવ પ્રવિશતીતિ ભાવઃ| નવતન્ત્રોઽયમિત્યાદિ વ્યક્તમ્| સામાન્યચ્છલલક્ષણમત્રાનુક્તં, તત્ર ન્યાયોક્તલક્ષણમેવ જ્ઞેયં; યથા- ‘સમ્ભવતોઽર્થસ્યાતિસામાન્યયોગાદસમ્ભૂતાર્થકલ્પના સામાન્યચ્છલમ્’ (ન્યા. દ. ૧/૨/૧૩) ઇતિ| સત્ સત્પ્રશમાયેતિ સતા સતઃ પ્રશમઃ ક્રિયતે ઇતિ તવ મતમિતિ કૃત્વા ચ્છલવાદી પૂર્વપક્ષં કરોતિ, તેનાવિવક્ષિતેન સત્ત્વસામાન્યેન પ્રત્યવસ્થાનાત્ સામાન્યચ્છલં ભવતિ||૫૬||

અહેતુઃ અસાધકહેતુરિત્યર્થઃ| પ્રક્રિયતે સાધ્યત્વેનાધિક્રિયત ઇતિ વ્યુત્પત્ત્યા પ્રકરણં પક્ષઃ , તેન સમઃ પ્રકરણસમઃ| અન્યઃ શરીરાદાત્મા નિત્ય ઇતિ પ્રતિજ્ઞાયાં શરીરાદન્યત્વં નિત્યત્વં ચાત્મનઃ સાધ્યમ્| અતો વિધર્મિણેતિ શરીરાદનિત્યાદ્વિધર્મિણા નિત્યેનેત્યર્થઃ| ય એવ પક્ષ ઇત્યનેનાન્યત્વં ચ શરીરાદાત્મનો ન સિદ્ધમિતિ દર્શયતિ, સતિ હિ નિત્યત્વે ચેતનાધારસ્ય શરીરાદન્યત્વમપિ સિધ્યતિ; ચાર્વાકપક્ષે તુ શરીરમેવ ચેતનમનિત્યં ચેતિ તં પ્રત્યુભયમપિ સાધ્યં; ન ચ સાધ્યં સાધનં ભવતિ, અસિદ્ધત્વાદિતિ ભાવઃ| અયમાયુર્વેદૈકદેશમાહેતિ આયુર્વેદૈકદેશાભિધાનં ચિકિત્સકાચિકિત્સકગમકત્વેન સંશયહેતુઃ, એકદેશકથનં હિ શાસ્ત્રાનભ્યાસેઽપિ કુતશ્ચિચ્છ્રવણાદપિ ભવતીતિ ભાવઃ| ન સંશયચ્છેદહેતું વિશેષયતીતિ ન સંશયચ્છેદહેતું વિશિષ્ટં દર્શયતીત્યર્થઃ| એષ ચાહેતુરિતિ યથોક્તો હેતુરહેતુઃ સંશયોચ્છેદે ઇત્યર્થઃ| વર્ણ્યેન સાધ્યેન દૃષ્ટાન્તોઽપ્યસિદ્ધત્વેન સમ ઇતિ વર્ણ્યસમઃ| વર્ણ્યઃ શબ્દ ઇતિ અસ્પર્શત્વયોગાદનિત્યત્વેન શબ્દોઽપિ સાધ્યઃ, ન ચ સાધ્યો દૃષ્ટાન્તો ભવતિ| ઉભયવર્ણ્યાવિશિષ્ટત્વાદિતિ ઉભયત્ર વર્ણ્યે દૃષ્ટાન્તે ચ વર્ણ્યસ્ય સાધ્યસ્ય સાધ્યત્વેનાવિશિષ્ટત્વાદિત્યર્થઃ||૫૭||

યત્ પૂર્વં વાચ્યં તત્ પશ્ચાદુચ્યતે ઇતિ યથા નિગમનમભિધાય પશ્ચાત્ પ્રતિજ્ઞોચ્યતે| નિગ્રહપ્રાપ્તમિતિ નિગ્રહણીયં જ્ઞાતમ્||૫૮||

હેતોર્દોષવચનમિત્યનેન કાલાત્યયાપદિષ્ટાસિદ્ધયોર્દ્વયોરપીહાનુક્તયોર્ગ્રહણં કર્તવ્યમ્; ઉદાહરણાર્થં ત્વહેતવ ઉક્તાઃ| હેતુવદાભાસન્ત ઇતિ હેત્વાભાસાઃ||૫૯||

યથા નિત્યમાત્મનીત્યાદિના પ્રકરણસમત્વેનોક્તહેતૌ દોષમુદ્ધરતિ| નિત્યમિતિ સર્વદા| જીવલિઙ્ગાનિ પ્રતિસન્ધાનસ્મરણાદીનિ| તસ્યાપગમાન્નોપલભ્યન્ત ઇત્યનેન મૃતશરીરે ચેતનાદ્યભાવાદન્યદેવ તત્કારણમુન્નીયતે, યદપગમાન્ન ચેતયતે મૃતશરીરં, તસ્માદન્યત્વમાત્મનઃ સિદ્ધં, તતશ્ચ શરીરાદન્યત્વાચ્છરીરવિધર્મિત્વેન પૂર્વવ્યુત્પાદિતેન નિત્યત્વમપિ સિધ્યતીત્યાહ- નિત્યશ્ચેતિ||૬૦-૬૧||

ઇષ્ટાનિષ્ટાભ્યુપગમો યથા- “ભવાન્ ચૌર” ઇત્યુક્તે સ્વદોષમપરિહૃત્ય વચનં- ભવાનપિ ચૌર ઇતિ| એતદ્ધિ વચનં સ્વીયમનિષ્ટં ચૌરત્વં પરસ્ય ચેષ્ટં ચૌરત્વમભ્યનુજાનાતિ| તદેવં વચનં ન્યાયે “મતાનુજ્ઞા” શબ્દેનોચ્યતે||૬૨-૬૪||

નિગ્રહસ્ય પરાજયસ્ય સ્થાનમિવ સ્થાનં કારણમિતિ નિગ્રહસ્થાનમ્| પરિષદિ વિજ્ઞાનવત્યામિત્યનેન યદિ પરિષત્તસ્ય ત્રિરભિહિતસ્યાર્થં વિજાનાતિ, પ્રતિવાદી ચ ન જાનાતિ, તદા તસ્ય નિગ્રહસ્થાનં ભવતિ| અન્યાનપ્યુક્તાનેવ નિગ્રહસ્થાનત્વેનાહ - અનનુયોજ્યસ્યાનુયોગ ઇત્યાદિ| એતે ચ વ્યાકૃતા એવ| અત્ર ચાપ્રતિભાદયોઽપિ ન્યાયોક્તા અન્તર્ભાવનીયા બુદ્ધિમદ્ભિઃ, આયુવેદે તથાવિધોપકારકત્વાભાવાદેતત્ પ્રપઞ્ચવિષયમપિ ન પ્રપઞ્ચિતં; ન્યાયવિદાં ત્વેતદનુક્તમપિ સુગમમેવ , તદવેદિનાં ચ મનાક્પ્રપઞ્ચોક્તમપિ નાલં જ્ઞાનાયેત્યલં પ્રપઞ્ચેન||૬૫-૬૬||

ઇદાનીં યથોક્તવાદ એવાયુર્વેદે આયુર્વેદાધ્યાયિભિઃ કર્તવ્યઃ, એવમ્ભૂતસ્યૈવ વાદસ્ય વિવક્ષિતત્વં સમ્યગ્જ્ઞાનજનકત્વાદિત્યાહ- વાદ ઇત્યાદિ| અથ કિમર્થં વાદવિષયાઃ સન્તીત્યાહ- અત્ર હીત્યાદિ| સર્વાધિકરણેષુ ‘સન્તિ’ ઇતિ શેષઃ| અવ્યાપકં વેતિ બ્રૂયાદિતિ પૂર્વેણ સમ્બન્ધઃ| વાદો વિગ્રહઃ શરીરમિવ યેષાં તે વાદવિગ્રહા જલ્પભેદા વિતણ્ડાભેદાશ્ચ| પ્રશસ્તબુદ્ધિકર્તૃત્વેન કથં વાદશ્ચિકિત્સાયાં કારણં ભવતીત્યાહ- સર્વેત્યાદિના| ન કેવલં ચિકિત્સાસિદ્ધિં કરોત્યનુપહતા બુદ્ધિઃ, કિન્તુ સર્વારમ્ભસિદ્ધિં કરોતીત્યર્થઃ||૬૭||

સમ્પ્રતિ બુદ્ધેર્વર્ધનકારણતદ્વિદ્યસમ્ભાષાવિધ્યભિધાનપ્રસઙ્ગેણાયુર્વેદોપયુક્તકારણાદ્યભિધાયકાન્યપિ પ્રકરણાનિ બુદ્ધિવર્ધનાન્યભિધાતું પ્રતિજાનીતે- ઇમાનીત્યાદિ| જ્ઞાનપૂર્વકમિતિ કર્તવ્યકાર્યાનુગુણપદાર્થજ્ઞાનપૂર્વકમિત્યર્થઃ| યાનિ જ્ઞાત્વા ક્રિયમાણં કાર્યં સાધુ ભવતિ તાન્યાહ- જ્ઞાત્વા હીત્યાદિ| અભિનિર્વર્તમાન ઇતિ આભિમુખ્યેન વર્તમાનઃ| ઇષ્ટં તાદાત્વિકં ફલમનુબન્ધશ્ચાયતીયફલં યસ્ય તદિષ્ટફલાનુબન્ધમ્||૬૮||

ઉક્તાનિ કારણાદીનિ વ્યાકરોતિ- તત્રેત્યાદિના| યદિતિ કારણપ્રત્યવમર્શાન્નપુંસકમ્| કરોતીતિ સ્વાતન્ત્ર્યેણ કરોતિ| તેનેહ કારણશબ્દેન સ્વતન્ત્રકારણં કર્તૃલક્ષણમુચ્યતે||૬૯||

કરણં વિવૃણોતિ- કરણં પુનરિત્યાદિ| ઉપકરણાયેતિ કર્તુઃ સમ્પાદ્યે કાર્યે સન્નિહિતં સહકારિતયા વ્યાપ્રિયતે| કાર્યાભિનિર્વૃત્તાવિતિ કાર્યાભિનિર્વૃત્તિમુદ્દિશ્ય| યતમાનસ્યેતિ યત્નં કુર્વતઃ| એતેન યઃ કાર્યે કારણાન્તરપ્રેરકઃ, સ ચાત્ર કર્તા કારણશબ્દેનોચ્યતે; યત્તુ કર્ત્રધીનવ્યાપારે સાધકતમં, તત્ કરણમ્| કર્તૃત્વં ચ તસ્યૈવ મુખ્યં યો હિ બુદ્ધિપ્રયત્નયુક્તત્વાદિતરકારણપ્રેરકો ભવતિ, અચેતને તુ કર્તૃત્વવ્યપદેશઃ સ્વાતન્ત્ર્યવિવક્ષયા ભાક્તઃ||૭૦||

કાર્યસ્ય યોનિઃ સમવાયિકારણં કાર્યયોનિઃ| યેત્યાદિ યા યોનિઃ કારણરૂપા વિક્રિયમાણા રૂપાન્તરમાપદ્યમાના કાર્યત્વમાપદ્યતે કાર્યરૂપા ભવતીત્યર્થઃ| તત્ર ઘટસ્ય મૃત્તિકા કાર્યયોનિઃ; મૃદેવ હ્યવસ્થાન્તરપ્રાપ્ત્યા ઘટો ભવતિ||૭૧||

અભિનિર્વૃત્તિમભિસન્ધાયેતિ કર્તવ્યતાબુદ્ધિં સ્થિરીકૃત્ય||૭૨||

કાર્યફલશબ્દેનેહ તાદાત્વિકં કાર્યફલં જ્ઞેયં, યથા- કુમ્ભકારસ્ય ઘટકરણે તન્મૂલ્યપ્રાપ્તિઃ; અનુબન્ધસ્ત્વાયતીયં ફલં, યથા- ઘટમૂલ્યવિનિયોગઃ કુટુમ્બપોષણાદૌ||૭૩||

અનુબધ્નાતીતિ ઉત્તરકાલં કર્તારમુપતિષ્ઠતે| શુભો વાઽપ્યશુભો વેતિ શુભસ્ય કાર્યસ્ય શુભઃ, અશુભસ્ય ચાશુભઃ||૭૪||

દેશસ્ત્વધિષ્ઠાનમિતિ કાર્યાનુગુણોઽનનુગુણો વા આધારરૂપો દેશઃ||૭૫||

પરિણામ ઇતિ પરિણામી ઋત્વયનાદિરૂપઃ કાલઃ| તેન નિત્યગં કાલં નિરસ્યતિ, તસ્ય સર્વસાધારણત્વેન કાર્યં પ્રત્યનપેક્ષણીયત્વાત્||૭૬||

પ્રવૃત્તેશ્ચેષ્ટાદિશબ્દાઃ પર્યાયા એવ લક્ષણમ્||૭૭||

ઉપાયમાહ- ઉપાયઃ પુનરિત્યાદિ| સૌષ્ઠવમિતિ સુષ્ઠુત્વં કર્ત્રાદીનાં કાર્યાનુગુણયોગિત્વમિત્યર્થઃ| અભિવિધાનં ચ સમ્યગિતિ કારણાદીનાં કાર્યાનુગુણ્યેનાવસ્થાનં, યથા- ભેષજસ્ય શિરોવિરેચનકારકસ્ય તાપનપિચુદાનમિત્યાદિ; યથા વા પટકારણાનાં તન્ત્વાદીનાં પટવાપનયોગ્યતયાઽવસ્થાનમ્| એતચ્ચોપાયરૂપં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ કાર્યાદિત્રિકરહિતાનાં કારણાદીનાં જ્ઞેયમિત્યાહ- કાર્યેત્યાદિ| ઉપાયસ્ય સ્વરૂપાન્તરમાહ - કાર્યાણામભિનિર્વર્તક ઇત્યતસ્તૂપાય ઇતિ| અસત્યુપાયે કારણાદીનિ કાર્યં ન કુર્વન્તીત્યર્થઃ| અથ કથં કાર્યાદિષૂપાયત્વં ન સમ્ભવતીત્યાહ- કૃત ઇત્યાદિ| ઉપાયો હિ કાર્યકારકઃ, તત્ર કૃતે ઉત્પન્ને કાર્યે નોપાયાર્થોઽસ્તિ, ન હિ કૃતં પુનઃ ક્રિયતે; તેન કાર્યગતમપ્યુપાયત્વં ન પુનઃ કાર્યોત્પાદે સ્વીકુર્મઃ| અથાનુત્પન્ને કાર્યે ઉપાયરૂપતા ભવિષ્યતીત્યાહ- ન ચ વિદ્યતે તદાત્વે; ‘કાર્યમ્’ ઇતિ શેષઃ; તદાત્વે કાર્યોત્પત્તેઃ પૂર્વં કાર્યમેવ નાસ્તિ, તેન તદાત્વેઽપ્યુપાયત્વં કાર્યસ્ય નાસ્તીતિ| યદા ચ કાર્ય એવોપાયત્વમુપાયોત્તરકાલીનત્વેન નાસ્તિ તદા કાર્યોત્તરકાલજયોઃ ફલાનુબન્ધયોરપિ ઉપાયાર્થો નાસ્તીત્યાહ- કૃતાચ્ચોત્તરકાલમિત્યાદિ||૭૮||

ઉપસંહરતિ- એતદિત્યાદિ||૭૯||

સમ્પ્રત્યુક્તં કારણાદિદશકં વૈદ્યોપયુક્તભિષગાદિદૃષ્ટાન્તેન દર્શયિતું તત્ર ચેદિત્યાદિપ્રકરણમારભતે| અભિષગ્વેતિ કિઞ્ચિદ્ભિષગિત્યર્થઃ| કતિવિધં પરીક્ષ્યમિતિ કતિપ્રકારં પરીક્ષણીયમ્| પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગ ઇતિ પ્રવૃત્ત્યનુગુણનિવૃત્ત્યનુગુણયોર્લક્ષણયોરેકત્ર મેલકે| કિં નૈષ્ઠિકમિતિ નિષ્ઠા નિશ્ચયસ્તદ્ભવં નૈષ્ઠિકં; કિં નિશ્ચયેન કર્તવ્યમિત્યર્થઃ||૮૦||

યદિ મોહયિતુમિચ્છેદિતિ યદિ વિગૃહ્યસમ્ભાષાપ્રવૃત્તત્વેન મોહયિતુમિચ્છેદિત્યર્થઃ| તથેતિ બહુવિધ ઇત્યર્થઃ| વિધિરૂપો ભેદો વિધિભેદઃ, તસ્ય પ્રકૃત્યન્તરમિતિ કારણાન્તરમ્| ભેદાગ્રમિતિ ભેદપરિમાણં, ભેદપરિમાણં ચેહ ભેદસઙ્ખ્યાપરિચ્છેદ એવ જ્ઞેયઃ| આખ્યાયમાનમિતિ ચ્છેદઃ| કિમર્થમેવં પુનઃ પૃચ્છસીત્યાકાઙ્ક્ષાયામાહ- નેદાનીમિત્યાદિ| ભવતોઽન્યથા શ્રોતુમભિલષિતમર્થમહમન્યથાઽઽચક્ષાણો ન ભવત ઇચ્છાં પૂરયેયં; તેન ત્વમેવ તાવદ્વિશેષયિત્વા પૃચ્છેતિ વાક્યાર્થઃ| યદા તુ, ‘વેદાનીં ન પૂરયેયમ્ ’ ઇતિપાઠઃ, તદા વેદાનીમિત્યગ્રે આચક્ષાણ ઇચ્છાં ન પૂરયેયમિતિ યોજ્યં; કિંવા, નેતિ પૂર્વેણ યુજ્યતે| તેન, કતમેન વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણાખ્યાયમાનં ભવાનિચ્છતિ, કેન વા વિધિભેદપ્રકૃત્યન્તરેણાખ્યાયમાનમિચ્છતિ ન, ઇતિ યોજ્યમ્| ઇદાનીમિત્યાદિ તુ પૂર્વવદાશઙ્કાયાં વચનમ્| એતદ્વિશેષપૃચ્છયા પૃચ્છકો વ્યાકુલો ભવતીતિ ભાવઃ| પરીક્ષ્યસ્યાર્થં ભવતઃ શ્રોતુમભિલષિતમન્યથા આચક્ષાણ ઇતિ યોજના||૮૧||

તત્ સમીક્ષ્યેતિ તદ્વચનં સમીક્ષ્ય યદૌપયિકં ભવતિ| યથોક્તં પ્રતિવચનવિધિમિત્યત્રૈવાધ્યાયે વિગૃહ્યસમ્ભાષાવિધાવુક્તમવેક્ષ્યોત્તરં વાચ્યમ્| પક્ષાન્તરમાહ- સમ્યગિત્યાદિ| સમ્યગ્યદિ તુ બ્રૂયાદિતિ યદિ સન્ધાયસમ્ભાષાયાં બ્રૂયાત્| પ્રાપ્તમિતિ ઉચિતમ્, ઉચિતે હિ વચનકાલે વક્તવ્યમેવ; આપ્તમેવેતિ યથાર્થમેવેત્યર્થઃ||૮૨||

તદેવ યથાર્થમુત્તરં પૂર્વપ્રશ્નેષુ યથાક્રમેણાહ- દ્વિવિધાત્વિત્યાદિ| જ્ઞાનવતામિત્યાપ્તોપદેશરૂપશાસ્ત્રજનિતજ્ઞાનવતામ્| પક્ષાન્તરે પરીક્ષાત્રૈવિધ્યમાહ- એતદ્ધીત્યાદિ| એતચ્ચ પરીક્ષાયા દ્વૈવિધ્યં ત્રૈવિધ્યં વા ત્રિવિધરોગવિશેષવિજ્ઞાનીય એવ વ્યાખ્યાતમ્||૮૩||

ભિષગાદિષુ સંસાર્યેતિ ભિષગાદીનિ ચોપયુક્તાન્યુદાહરણાનિ કૃત્વા| ધાતુવૈષમ્યમિતિ વિષમતાં ગતા ધાતવઃ; ધાતવ એવ હિ વિષમામવસ્થાં પરિત્યજ્ય સમાવસ્થામાપદ્યમાના આરોગ્યાખ્યસ્ય ધાતુસામ્યસ્ય સમવાયિકારણતયા કાર્યયોનિતામાપદ્યન્તે| સુખાવાપ્તિરિતિ અરોગ્યાવાપ્તિઃ| ઉક્તં ચ- “સુખસઞ્જ્ઞકમારોગ્યં” (સૂ.અ.૯) ઇતિ| આયુશ્ચાનુબન્ધફલરૂપં યદ્યપ્યત્ર રોગિગતં ન વૈદ્યગતં, તથાઽપિ વૈદ્યેન કાઙ્ક્ષિતત્વાદ્વૈદ્યગતમેવ તદ્વિજ્ઞેયમ્| તેનાનુબન્ધલક્ષણે કર્તારમભિપ્રૈતીતિ યદુક્તં તદુપપન્નમ્| કર્તા હ્યત્ર ભિષક્, તેનાતુરગતમપ્યાયુર્ભિષગપેક્ષિતત્વેન ભિષજ એવ ફલમિતિ જ્ઞેયમ્| પ્રતિકર્મ ચિકિત્સા| ઇહાપ્યસ્યેત્યાદિ| અત્રાપિ કાર્યફલાનુબન્ધવ્યતિરિક્તાનાં કારણાદીનાં સૌષ્ઠવમભિવિધાનં ચ યથોક્તન્યાયેનોપાય ઇતિ દર્શયતિ||૮૪||

કશ્ચ પરીક્ષ્યવિશેષઃ? કથં ચ પરીક્ષિતવ્યઃ? ઇતિ પ્રશ્નદ્વયોત્તરં દાતુમાહ- તસ્યેત્યાદિ| યો યો વિશેષ ઇતિ કારણાદીનાં યો યો દૃષ્ટકર્મત્વાદિઃ સજાતીયાદ્વૈદ્યાતુરાદેસ્તથા વિજાતીયાચ્ચ ભેષજાદેર્વિશેષ ઇત્યર્થઃ| યથા પરીક્ષિતવ્ય ઇત્યસ્યોદાહરણં ‘કચ્ચિદહમસ્ય’ ઇત્યેવં(પ્રકાર)ગ્રન્થે વક્ષ્યમાણં જ્ઞેયમ્| ભિષજ્યતિ ચિકિત્સતિ| સર્વથેતિ હિતાહિતસુખદુઃખત્વાદિના| સ ચેતિ કારણં ભિષઙ્ન પરેણ પરીક્ષણીયઃ, કિં ત્વાત્મનાઽપ્યાત્માનં પરીક્ષેતેતિ દર્શયતિ | અથ કથમાત્માનં પરીક્ષેતેત્યાહ- ગુણિષ્વિત્યાદિ| આત્માનં ગુણયોગતયા પરીક્ષેતેત્યર્થઃ| ગુણત ઇતિ હેતૌ પઞ્ચમી| કચ્ચિદિતિ ઇચ્છાપ્રકાશને| પ્રતિપત્તિઃ ઉત્પન્નાયામાપદિ ઝટિતિ કર્તવ્યકરણમ્||૮૫-૮૬||

વિશેષતશ્ચોપાયાન્તેભ્ય ઇત્યનેન કાર્યયોનિપ્રવૃત્તિદેશકાલોપાયેભ્યોઽન્યદ્યદ્યત્ કર્તુરુપકરણં ભવતિ તત્ કરણમિતિ દર્શયતિ| કાર્યયોનિર્હિ લોકે વિકાર્યકર્મતયા સાધકતમાત્ કરણાત્ પૃથગુચ્યતે, પ્રવૃત્ત્યુપાયયોસ્તુ કર્તૃકરણાદિધર્મત્વેન ન કરણસઞ્જ્ઞા, દેશકાલૌ તુ ન સાધકતમૌ; તેનોપાયાન્તેભ્યો યથોક્તવિશેષેણ યત્ કર્તુરુપકરણં ભવતિ, તત્ કરણમ્| અત્ર દૈવવ્યપાશ્રયયુક્તિવ્યપાશ્રયદ્વૈવિધ્યે તુ સત્ત્વાવજયોઽપિ ભેષજમવરુદ્ધં જ્ઞેયં; સત્ત્વાવજયો હિ દૃષ્ટદ્વારોપકારી યુક્તિવ્યપાશ્રયે, તથાઽદૃષ્ટદ્વારોપકારી તુ દૈવવ્યપાશ્રયે પ્રવિશતિ| અત એવોક્તં યુક્તિવ્યપાશ્રયવ્યાકરણે- ચેષ્ટાશ્ચ દૃષ્ટફલા ઇતિ| ચેષ્ટાશબ્દેન મનશ્ચેષ્ટાઽપિ સત્ત્વાવજયલક્ષણા ગૃહ્યતે| પુનરૌષધસ્ય પ્રકારાન્તરેણ દ્વૈવિધ્યમાહ- અઙ્ગભેદાદિત્યાદિ| અઙ્ગં શરીરં સ્વરૂપમિતિ યાવત્; તેન સ્વરૂપભેદાદિત્યર્થઃ| દ્રવ્યભૂતં દ્રવ્યરૂપમ્ એવમદ્રવ્યરૂપમ્| ઉપાયાભિપ્લુતમિતિ ઉપાયવ્યાપ્તમ્, ઉપાયગ્રહણગૃહીતમિતિ યાવત્| એવં મન્યતે- ભયાદયોઽમૂર્તા ભાવા ન સાક્ષાદારોગ્યકારણાનિ ભવન્તિ, કિં તર્હિ શરીરસ્થિતાનેવ વાતાદીન્ તથા કુર્વન્તિ સમત્વેનોત્પાદ્યમાનાન્ યેનારોગ્યં ભવતિ, ન હ્યમૂર્તાનિ મૂર્તાનાં શરીરધાતૂનામુત્પત્તૌ સમવાયિકારણાનિ ભવન્તિ; ભેષજં તુ દ્રવ્યભૂતં સમશરીરોત્પાદે સમવાયિકારણં ભવત્યેવ, તેન દ્રવ્યસ્યારોગ્યં પ્રતિ સાધકતમત્વં સાધુઃ અમૂર્તાનાં તુ ભયાદીનાં ન ભેષજવત્ સાધકતમત્વમિતિ કૃત્વા દ્રવ્યજન્ય એવ ધાતુસામ્યે તેષામુપાયત્વં યુક્તમ્| એવં સૂક્ષ્મયા બુદ્ધ્યા ભયાદીનામુપાયત્વં, સ્થૂલયા તુ બુદ્ધ્યા ભેષજત્વમપીતિ કૃત્વા ભયાદિષુ ભેષજવ્યવહારશ્ચાચાર્યાભિમતો દ્વિવિધભેષજેઽર્થેઽદ્રવ્યભૂતભયાદિગ્રહણાદુન્નીયતે | ન કેવલમદ્રવ્યભૂતં ભેષજમુપાયવ્યાપ્તં, કિં ત્વન્યેઽપિ પરિચારકાદય ઉપાયગ્રહણગૃહીતા એવેત્યાહ- યથોક્તાઃ સિદ્ધ્યુપાયાશ્ચેતિ| યથોક્તાઃ સિદ્ધ્યુપાયાઃ પરિચારકાદયોઽત્ર દશવિધપરીક્ષ્યે સાક્ષાદનુક્તાસ્તેઽપિ ઉપાયાભિપ્લુતા એવેત્યર્થઃ| કિંવા ઉપાયાભિપ્લુતમિતિ ઉપાયમિશ્રિતમ્| તત્ર ભયાદ્યમૂર્તભેષજ એવ યથોક્તા ઉપાયાઃ કારણાદિસૌષ્ઠવસમ્યગભિવિધાનરૂપા અદ્રવ્યભૂતભેષજપક્ષગૃહીતા ઇત્યર્થઃ| તેન, ભયાદિષુ તથોપાયશબ્દાભિધેયેષુ ચ અદ્રવ્યભૂતભેષજશબ્દપ્રયોગો ભવતીતિ દર્શયતિ| યે તુ ‘ઉપાયાન્તાભિપ્લુતમ્’ ઇતિ પઠન્તિ, તે દેશકાલાવેવ અદ્રવ્યભૂતભેષજમિતિ વદન્તિ; વદન્તિ ચ દ્રવ્યશબ્દેન ક્વાથકલ્કાદ્યુપયોજનીયં દ્રવ્યમુચ્યતે ઇતિ| એતચ્ચ નાતિમનોહારિ| અનેન ચેતિ સાધનભૂતેન ચ ‘એવમ્પ્રકૃત્યા’ ઇત્યાદિનોક્તેન તથા સાધ્યેન ચ ‘એવંવિધસ્ય પુરુષસ્ય’ ઇત્યાદિનોક્તેન વિશેષેણ યુક્તમભૂદિત્યર્થઃ||૮૭||

તસ્ય લક્ષણં ધાતુવૈષમ્યસ્ય પ્રત્યાત્મરૂપમિત્યર્થઃ| વિકારપ્રકૃતેરિતિ વિકારકારણસ્ય દોષસ્યેત્યર્થઃ||૮૮||

સર્વાકારૈરિતિ સર્વશુભલક્ષણૈઃ||૮૯||

સુખાવાપ્તિરિતિ આત્મગુણસુખપ્રાપ્તિઃ||૯૦||

પ્રાણૈઃ સહ સંયોગ ઇતિ પ્રાણલક્ષણેન વાયુના યોગ ઇત્યર્થઃ| તેન પ્રાણશબ્દસ્યાયુષો ભિન્નાર્થત્વાલ્લક્ષ્યલક્ષણયોરભેદઃ ||૯૧||

ક્રમપ્રાપ્તં દેશમાહ- દેશ ઇત્યાદિ| આતુરશબ્દેનેહ શઙ્ક્યમાનાતુર્યતયા સ્વસ્થવૃત્તોપપાદનીયઃ સ્વસ્થોઽપિ ગૃહ્યતે| સોઽપિ પરીક્ષ્યત એવ સ્વસ્થવૃત્તપ્રયોગાર્થમ્| પરિશબ્દો વિશેષાર્થઃ, તેનાતુરસ્ય સકલદેશકૃતવિશેષેણ જ્ઞાનમાતુરપરિજ્ઞાનમ્| એવં ભેષજપરિજ્ઞાનેઽપિ દેશકૃતવિશેષજ્ઞાનં પરિજ્ઞાનં બોદ્ધવ્યમ્| સંવૃદ્ધ ઇતિ વર્ધિતઃ| એવંવિધં સાત્મ્યમિતિ ઓકસાત્મ્યમિત્યર્થઃ| ઇદં હિતમિત્યનેન ચ દેશાપેક્ષયા વિપરીતગુણસાત્મ્યં બ્રૂતે| પ્રાયોગ્રહણેનેતિ ચ્છેદઃ, પ્રાયોગ્રહણેન નૈકાન્તતઃ પરીક્ષેતેતિ યોજના| પ્રાયઃશબ્દેન ચ દેશેનાહારાદ્યનુમાનં ન નિશ્ચિતં કિં તુ પ્રાયોભાવીતિ દર્શયતિ| કલ્પેષ્વિતિ મદનાદિકલ્પેષુ| તત્ર ચ યદ્યપિ પ્રથમ એવ કલ્પે ભૂમિપરીક્ષા વક્તવ્યા, તથાઽપ્યન્તરકલ્પેષ્વપિ તદર્થસ્યાતિદેશેન કથનાદ્બહુવચનં કૃતમ્, ઉત્તરકલ્પવક્તવ્યાન્યપિ હિ દ્રવ્યાણિ યથોક્ત એવ દેશે ગ્રાહ્યાણીતિ દર્શનાર્થમ્||૯૨-૯૩||

ભૂમિરૂપં દેશમભિધાયાતુરરૂપમાહ- આતુરસ્તુ ખલ્વિત્યાદિ| કાર્યદેશ ઇતિ કર્તવ્યધાતુસામ્યાધાર ઇત્યર્થઃ| બલસ્ય દોષસ્ય ચ પ્રમાણં બલદોષપ્રમાણમ્| ઇયમિતિ અગ્રે ‘તસ્માદાતુરં પરીક્ષેત’ ઇત્યાદિગ્રન્થવક્ષ્યમાણા| અથ કિમર્થં બલદોષપ્રમાણપરીક્ષા કર્તવ્યેત્યાહ- દોષપ્રમાણેત્યાદિ| દોષપ્રમાણાપેક્ષયા ભેષજપ્રમાણં ક્રિયતે, તેનૈવ સમ્યક્ સાધ્યસિદ્ધિર્યસ્માદ્ભવતિ તસ્માદ્બલપ્રમાણપરીક્ષા શરીરસ્ય કર્તવ્યેતિ પ્રકરણાર્થઃ| બલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષ ઇતિ યદિ બલવચ્છરીરં ભવતિ તદૈવ દોષપ્રમાણાપેક્ષયા મહૌષધપ્રમાણં ભવતિ, વિપર્યયે તુ ન ભવતિ| એતદેવ વિપર્યયેણ વ્યાકરોતિ- સહસેત્યાદિ| અલ્પબલે રોગિણ્યપરીક્ષકપ્રયુક્તમેવાતિમાત્રં ભેષજં ભવતીત્યુક્તં, ન તુ પરીક્ષકપ્રયુક્તમિતિ| સદ્યઃપ્રાણહરાણિ સ્યુરિતિ ‘અલ્પબલે’ ઇત્યર્થાદ્ગૃહ્યતે| અવિષાદકરં શરીરમનસોરગ્લાનિકરમ્| ઉત્તરોત્તરં પ્રમાણલક્ષણગુરુત્વં યેષાં, તૈઃ| તેન યદિ દુર્બલે મહાદોષઃ, સ ચ ભૂરિમાત્રભેષજસાધ્યસ્તથાઽપિ તદાત્વવ્યાપત્તિભયાન્ન સહસા ભેષજભૂયસ્ત્વં કર્તવ્યં, કિન્તૂત્તરોત્તરમભ્યાસવશાદ્બલમપેક્ષ્ય ભેષજભૂયસ્ત્વં કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ| અવિભ્રમૈરિતિ પાકકાલેઽપ્યવૈકારિકૈઃ| અનાત્યયિકૈરિતિ ન મહાવિપત્તિકરૈઃ| યથોક્તગુણં ભેષજં વિશેષેણ સ્ત્રીણાં કર્તવ્યમિત્યાહ- વિશેષત ઇત્યાદિ| હૃદયશબ્દેન હૃદયસ્થં મન ઇતિ જ્ઞેયમ્| મૃદુવિવૃતમ્ અગમ્ભીરમ્| વિક્લવં સ્તોકક્લેશાભિભવનીયમ્, અનેન ચ દુર્બલચેતસ્ત્વમુક્તમ્| પરસંસ્તભ્યાઃ ન સ્વયમાત્માનં સત્ત્વબલાત્ સ્તમ્ભયન્તિ| તથેત્યાદિના સ્વલ્પપ્રમાણભેષજદોષમાહ| બલવદ્યાધિપરિગતે ઇતિ વચનેન ય એવ બલવાન્ વ્યાધિર્બલવતઃ સ એવાનલ્પભેષજાસાધ્યઃ; યસ્તુ બલવતોઽપ્યલ્પબલઃ સોઽલ્પભેષજસાધ્ય એવ| પરીક્ષાહેતુમભિધાય યથા શરીરં પરીક્ષણીયં તદાહ- તસ્માદિત્યાદિ| બલપ્રમાણવિશેષગ્રહણહેતોરિત્યત્ર દેહબલં દોષબલં ચ સામાન્યેન ગૃહ્યતે| યેન વિકૃતિતઃ શરીરજ્ઞાનં દોષબલજ્ઞાનહેતોર્ભવતિ, તદેવ ‘પ્રકૃત્યાદીનાં વિકૃતિવર્જ્યાનાં’ ઇત્યાદિના વક્ષ્યતિ| કિંવા બલં શરીરબલમેવોચ્યતે; તત્ર ચ વિકૃતિબલેનાપિ શરીરબલં બુધ્યત ઇતિ કૃત્વા ઇહ સામાન્યેનોક્તમ્, ઉત્તરત્ર તુ વિકૃત્યા દોષપ્રમાણં પ્રાયો વિજ્ઞાયત ઇતિ કૃત્વા ‘વિકૃતિબલત્રૈવિધ્યેન દોષબલત્રૈવિધ્યમનુમીયતે ’ ઇત્યુક્તમ્||૯૪||

પ્રકૃતિમિતિ સ્વભાવમ્| એતાનીતિ શુક્રાદીનિ| અત્ર શુક્રે શોણિતે વા યાદૃગવસ્થો દોષસ્તાદૃગ્ગર્ભે પ્રકૃતિર્ભવતિ; તથા શુક્રશોણિતમેલકકાલે ઋતુરૂપે યો દોષ ઉત્કટો ભવતિ, સ પ્રકૃતિમારભતે; એવં ગર્ભાશયસ્થશ્ચ દોષઃ; માતુરાહારવિહારૌ તત્કાલીનૌ યદ્દોષકરણસ્વભાવૌ, સા ચ પ્રકૃતિર્ગર્ભશરીરે ભવતિ| એષુ ચ પ્રકૃત્યારમ્ભકેષુ કારણેષુ યદ્બલવદ્ભવતિ કારણાન્તરબૃંહિતં ચ, તદેવ પ્રકૃત્યારમ્ભકં ભવતિ| કાલાદયશ્ચ શુક્રશોણિતમેવ કુર્વન્તઃ પ્રકૃતિજનકા ભવન્તીતિ તન્ત્રાન્તરે શુક્રશોણિતગતદોષેણૈવ પ્રકૃત્યુત્પાદો દર્શિતઃ| ગર્ભાદિપ્રવૃત્તેતિ ગર્ભસ્યાદિમેલકે પ્રવૃત્તા| અત્ર ચ સમૈર્દોષૈર્વૃદ્ધૈર્ગર્ભજન્મૈવ ન ભવતીતિ વિકૃતદોષત્રયપ્રકૃતેરનભિધાનાદિતિ જ્ઞેયમ્| પ્રકૃતિવિકારશ્ચ સૂત્રસ્થાન એવ વ્યાકૃતઃ ||૯૫||

મૃદુત્વં જલકૃતમ્| અવદાતગાત્રા ઇતિ મૃદુત્વાદેવાવદાતત્વમ્| અશીઘ્રશબ્દ આરમ્ભાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| સારગતયો ન સ્ખલન્તિ, અધિષ્ઠિતગતયઃ સર્વેણ પદેન મહીમાક્રામન્તિ, અવસ્થિતગતય ઇતિ અવસ્થિતત્વેન ન ચપલા ગતિર્ભવતિ| પ્રસન્ને દર્શનાનને યસ્ય સ તથા| વસુમત્ત્વાદિ પ્રકૃતિરૂપં યદ્ભવતિ, તત્ પ્રકૃતિપ્રભાવાજ્જ્ઞેયમ્||૯૬||

દન્દશૂકાઃ પુનઃ પુનર્ભક્ષણશીલાઃ| પ્રભૂતાશનત્વં તુ બહુભક્ષણત્વેન| પ્રભૂતઃ પૂતિઃ કક્ષાપ્રભૃતિષુ ગન્ધો યેષાં તે તથા||૯૭||

પ્રતતઃ પ્રસૃતઃ| સન્નઃ હીનઃ, સક્તઃ બદ્ધઃ, જર્જરઃ ભગ્નપાત્રધ્વનિસમઃ| સતતસન્ધિશબ્દગામિન ઇતિ સન્ધિસ્ફુટનશબ્દવન્તઃ||૯૮-૯૯||

સર્વગુણસમુદિતા ઇતિ સર્વપ્રકૃતિષૂક્તપ્રશસ્તગુણયુક્તાઃ; યદુક્તં વાગ્ભટે- ‘સમધાતુઃ સમસ્તાસુ શ્રેષ્ઠા’ (વા.સૂ.અ.૧) ઇતિ| યદિ ચ પ્રશસ્તગુણવાન્ ન સ્યાત્, ન તદા શ્રેષ્ઠત્વં સ્યાત્| સામ્યસ્થિતાશ્ચ દોષાઃ સામ્યપ્રભાવાદેવ ગુણાન્ પરં કુર્વતે, ન દોષાનિતિ જ્ઞેયમ્||૧૦૦||

સામ્યં ભવતીતિ પરસ્પરતુલ્યગુણતા ભવતિ| મહચ્ચ હેતુલિઙ્ગબલમિતિ હેતવો લિઙ્ગાનિ ચ બલવન્તિ ભૂયાંસિ ચ| અન્યતમસામાન્યાદિતિ દોષાદીનાં યેન કેનચિત્ સામાન્યે સતીત્યર્થઃ||૧૦૧||

સારતશ્ચેત્યાદૌ સારશબ્દેન વિશુદ્ધતરો ધાતુરુચ્યતે| સપ્રભેવેતિ પ્રભાયુક્તા ત્વક્| ત્વક્સારાણામિતિ ચ્છેદઃ| અથેયં સારતા કિં કરોતીત્યાહ- સા સારતેત્યાદિ| એવમન્યત્રાપિ સા સારતેત્યાદિ વ્યાખ્યાતવ્યમ્| શ્રીમદિતિ શોભાયુક્તમ્| અરત્નિઃ કફોણિકા| શિખરદશના ઇતિ શોભનદશનાઃ| સ્ત્રીપ્રિય ઉપભોગઃ સમ્ભોગો યેષાં તે તથા| સમરે વિક્રમ્ય યુધ્યન્તીતિ સમરવિક્રાન્તયોધિનઃ| સ્વસ્થિતા ઇતિ ન પરસ્થિતાઃ| તુલ્યગુણવિસ્તીર્ણાપત્યા ઇતિ જનિતાત્મસદૃશાપત્યાઃ| પ્રાયઃશબ્દો નિયમેન નિષેધયતિ| મધ્યાનામિતિ સ્તોકસારાણામ્| મધ્યૈઃ સારવિશેષૈરિતિ યે તત્ર સમ્ભવન્તિ સારાસ્તદ્યુક્તૈઃ સારગુણૈરિત્યર્થઃ| ઉપચિતત્વાદિતિ સ્થૂલત્વાત્| મહાશરીરત્વાદિતિ અતિપ્રમાણશરીરત્વાત્| પિપીલિકાભારહરણવદિતિ સ્વલ્પાઃ પિપીલિકા યથા સારશરીરત્વેન મહાન્તં ભારં નયન્તિ, તથાઽલ્પકૃશશરીરા ઇત્યર્થઃ||૧૦૨-૧૧૫||

સંહતિરિતિ નિબિડસન્ધાનતેત્યર્થઃ||૧૧૬||

પ્રમાણતશ્ચેત્યાદિના પ્રશસ્તં પ્રમાણમઙ્ગાવયવાનામાહ| પાદૌ ઉત્સેધેન ચત્વારિ, વિસ્તારેણ ષટ્, દૈર્ઘ્યેણ ચતુર્દશાઙ્ગુલાનીતિ યથાક્રમં ભવતઃ| જઙ્ઘા જાન્વધસ્તાદુચ્યતે| પરિક્ષેપઃ પરિણાહઃ| જાનુઃ જઙ્ઘોરુસન્ધિઃ| પરિણાહપરિમાણં ચ યદુચ્યતે તન્મધ્યસ્થાનસ્ય, તેનાસમપરિણાહમાનેષુ જઙ્ઘાદિષુ મધ્યસ્થાનમેતજ્જ્ઞેયમ્| કઠ્યા ઉત્સેધપરિમાણં નોક્તં, તસ્યા ઉત્સેધસ્યોર્વન્તરાધિસન્ધિત્વેન પૃથગુત્સેધપ્રમાણસ્યાવિદ્યમાનત્વાત્| પ્રબાહુરંસાદર્વાક્ કફોણિપર્યન્તમ્| પ્રપાણિઃ કફોણ્યધસ્તાત્| ત્રિકમિતિ ગુદાસ્થ્નઃ પ્રભૃતિ કટીકપાલોર્ધ્વપર્યન્તમ્| ચિબુકં ચ ઓષ્ઠશ્ચ કર્ણૌ ચ અક્ષિમધ્યં ચ નાસિકા ચ લલાટં ચ પ્રતિ પ્રતિ ચતુરઙ્ગુલમ્| ષડઙ્ગુલોત્સેધં શિર ઇતિ પૃષ્ઠમનુ ગ્રીવાયા ઉપરિ જ્ઞેયમ્| કેવલમિતિ પાદતલાત્ પ્રભૃતિ શિરઃપર્યન્તં ચતુરશીત્યઙ્ગુલં ભવતિ, એવં સાર્ધત્રિહસ્તપ્રમાણત્વં શરીરસ્ય સ્વહસ્તેન ભવતિ| અત્ર ચ પ્રત્યવયવોત્સેધેન ચતુરશીત્યઙ્ગુલાદધિકં યચ્છરીરં ભવતિ, તદવયવાનામવયવાન્તરદૈર્ધ્યાનુપ્રવિષ્ટાનાં ગ્રહણાત્; તેન પ્રત્યવયવદૈર્ધ્યમાનેન ન ચતુરશીત્યઙ્ગુલં ગણનીયં કિં તુ સમુદિતમેવ શરીરમ્| તત્ર પાદસ્યાઙ્ગુલાનિ ચત્વારિ, જઙ્ઘાયા અષ્ટાદશ, જાનુનશ્ચત્વારિ, ઊર્વોરષ્ટાદશ, પૃષ્ઠસ્યાષ્ટાદશ, ગ્રીવાયાશ્ચત્વારિ, શિરસઃ ષટ્, એવં ચતુરશીત્યઙ્ગુલાનિ ઘટન્તે| સુશ્રુતેન સમં યોઽત્ર માનવિરોધઃ સોઽત્રાઙ્ગુલિમાનભેદાચ્છમયિતવ્યઃ| તત્ર હિ સવિંશમઙ્ગુલિશતં પુરુષમાનમુક્તમ્| તેન તત્રાઙ્ગુલિ(લ)માનમેવાલ્પં જ્ઞેયમ્| આયામવિસ્તારસમમિતિ યથોક્તપ્રત્યવયવાયામવિસ્તારયુક્તં; કિંવા, યાવતાઽઽયામેન ચતુરશીત્યઙ્ગુલં, તાવદ્યદિ વિસ્તૃતબાહુદ્વયપ્રમાણેન ચ વિસ્તારેણ શરીરં ભવતિ, તદા આયામવિસ્તારસમં ભવતિ| તત્રેતિ યથોક્તપ્રમાણવતિ શરીરે ઇતિ યોજનીયમ્| હીને ઇતિ હીનપ્રમાણે| અધિકે ઇતિ અધિકપ્રમાણે||૧૧૭||

સાત્મ્યતશ્ચેત્યત્ર સાત્મ્યશબ્દેન ઓકસાત્મ્યમુચ્યતે, પ્રકૃતિસાત્મ્યાદીનાં ભેષજાદિપરીક્ષયૈવ પરીક્ષિતત્વાદિતિ જ્ઞેયમ્| અલ્પસાધના ઇતિ અલ્પભેષજાઃ, એકરસસાત્મ્યાનાં પઞ્ચરસા અસાત્મ્યત્વેનાપથ્યા ઇતિ ભાવઃ||૧૧૮||

તન્ત્રકમિતિ પ્રેરક ધારકં ચ| તે સારેષૂપદિષ્ટા ઇતિ ય એવ સત્ત્વસારાસ્ત એવ પ્રવરસત્ત્વા ઇતિ જ્ઞેયા ઇત્યર્થઃ| સત્ત્વગુણવૈશેષ્યાદિતિ સત્ત્વગુણેન સંસ્તમ્ભિતવેદનાવિકારત્વાદવ્યથા ઇવ દૃશ્યન્ત ઇત્યર્થઃ| પરાનાત્મન્યુપનિધાયેતિ પરં વેદનાસહં દૃષ્ટ્વા, ‘ચેદયં વેદનાસહસ્તદહમપિ વેદનાસહો ભવામિ’ ઇતિ કૃત્વા વેદનાં સહત ઇત્યર્થઃ||૧૧૯||

જરણશક્ત્યા ચેતિવચનાદ્યો બહુ ભુઙ્ક્તે પરિણમયતિ ચ, અસાવાહારશક્તિમાનિહોચ્યતે, ન તુ વસ્તુગપરિણતિગૃહીતઃ||૧૨૦||

કર્મ ભારવહનાદિ, તત્ર શક્તિઃ કર્મશક્તિઃ||૧૨૧||

વયઃસ્વરૂપમાહ- કાલેત્યાદિ| કાલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષિણીતિ કાલસ્ય પ્રમાણવિશેષેણ યોગાદ્ભવતીત્યર્થઃ| યથાસ્થૂલભેદેનેતિવચનાદ્ બાલબાલતરાદ્યવસ્થાભેદાદધિકમપિ વયો ભવતીતિ દર્શયતિ| બાલો દ્વિવિધઃ- અપરિપક્વધાતુરાષોડશવર્ષાત્, તથા વર્ધમાનધાતુરાત્રિશત્તમાત્ | તદેતયોર્બાલભેદયોરુપયુક્તત્વેન ભેદમાહ- તત્રેત્યાદિ| ષોડશવર્ષીયો હિ બાલોઽલ્પમૃદુભેષજોપચર્યત્વાદિના શાસ્ત્રે વક્તવ્યઃ, તદૂર્ધ્વં બાલોઽપિ નાલ્પભેષજત્વાદિના તથોપચર્યતે| ક્રમેણેતિ નૈકદૈવ, ષષ્ટિવર્ષાદૂર્ધ્વં ધાત્વાદિહાનિરિતિ દર્શયતિ| અસ્મિન્ કાલ ઇતિ કલૌ| અથાધિકવર્ષશતજીવિનાં કથં વયસ્ત્રિત્વં વિભક્તવ્યમિત્યાહ- તેષામિત્યાદિ| પ્રકૃત્યાદયો દશ પરીક્ષ્યા અત્રૈવ પ્રકૃતિવિકૃતિસારેત્યાદિનોક્તાઃ; અત્ર વિકૃતિવર્જ્યાનામિત્યનેન વિકૃતેઃ પરિત્યાગઃ કૃતઃ| તેન પ્રકૃતિસારાદીનાં બલવિશેષૈઃ પ્રવરાવરમધ્યભેદભિન્નપ્રકૃત્યાદિભેદેન કૃતૈઃ પ્રવરાવરમધ્યરૂપૈરાયુષઃ પ્રમાણં પ્રવરાવરાદ્યુપલભ્ય વયસ્ત્રિત્વં વિભજનીયમ્| એતેન યસ્ય પ્રકૃતિબલમુત્તમં શ્લેષ્મપ્રકૃતેઃ સમપ્રકૃતેર્વા તસ્યાયુદીર્ઘં ભવતિ, હીને તુ પ્રકૃતિબલે હીનમ્; એવં સારાદાવપિ જ્ઞેયમ્| એવં વયઃપ્રકૃત્યાદીનાં સર્વેષામેવોત્તમેન બલેન યુક્તઃ સ શતાધિકં જીવતિ| તેન, તસ્ય વિંશતિવર્ષાધિકશતં યદ્યાયુરુપલભ્યતે, તદા પૂર્વોક્તવયોવિભાગાનુમાનાદાષટ્ત્રિંશદ્વર્ષાણિ સ બાલો ભવતિ, દ્વિસપ્તતિવર્ષશ્ચ સ મધ્યઃ, શેષે તુ વૃદ્ધઃ; યસ્તુ પ્રકૃત્યાદીનાં મધ્યમત્વેનાલ્પાયુરશીતિવર્ષોઽવધાર્યતે, સ પઞ્ચવિંશતિવર્ષાણિ બાલઃ, પઞ્ચાશતં મધ્યઃ, તતો વૃદ્ધ ઇત્યાદિ વિભજનીયમ્| ન કેવલં પ્રકૃત્યાદિનાઽઽયુરવધાર્યં, કિન્ત્વાયુર્લક્ષણૈરપિ શરીરપ્રતિબદ્ધૈઃ શારીરે વક્તવ્યૈરિત્યાહ - આયુષો લક્ષણતશ્ચેતિ| આયુર્લક્ષણેનાપિ વયોઽવધાર્ય બાલ્યાદિવયોવિભાગઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ| અયં ચ સ્તોકન્યૂનાધિકશતાયુષાં બાલ્યાદિવિભાગઃ કર્તવ્યઃ; યેષાં તુ વિંશતિવર્ષાદિ પરમાયુષો માનં ન તેષાં તદનુમાનેન વયોભેદઃ, તે હ્યપ્રાપ્તમધ્યાવસ્થા એવ મ્રિયન્તે||૧૨૨||

પ્રકૃત્યાદિવિભાગેન શરીરબલપરીક્ષામુક્તામુપસંહરતિ- એવમિત્યાદિ| દોષબલં તુ યથા શરીરરૂપદેશપરીક્ષયા પરીક્ષ્યં તદાહ- વિકૃતિબલેત્યાદિ||૧૨૩||

શરીરબલદોષબલપરીક્ષાર્થં શરીરપરીક્ષાં પ્રતિજ્ઞાતામભિધાય પુનરાયુઃ પ્રમાણજ્ઞાનાર્થં શરીરપરીક્ષામતિદિશતિ- આયુષ ઇત્યાદિ| ઇન્દ્રિયેષ્વિતિ ઇન્દ્રિયસ્થાનાધ્યાયેષુ| તત્રેન્દ્રિયે વર્ણાદિવિકૃત્યા રિષ્ટરૂપયા હ્રસિતમાયુર્જ્ઞાતવ્યં, જાતિસૂત્રીયે શારીરે ચ જન્મપ્રતિબદ્ધૈર્લક્ષણૈર્દીર્ઘાયુષ્ટ્વમલ્પાયુષ્ટ્વં ચ જ્ઞાતવ્યમ્ ||૧૨૪||

દેશપરીક્ષાં સમાપ્ય કાલપરીક્ષામાહ- કાલ ઇત્યાદિ| સંવત્સરોઽયનભેદેન દ્વિવિધઃ, શીતોષ્ણવર્ષભેદેન ત્રિવિધઃ, ઋતુભેદેન ષોઢા, માસભેદેન દ્વાદશધા, પક્ષભેદાચ્ચતુર્વિંશતિધા , પ્રહરાદિનાઽનેકધેતિ જ્ઞેયમ્| તત્તત્ કાર્યમિતિ અયનાદિજ્ઞેયભેદેન સમ્પાદ્યં કાર્યમિત્યર્થઃ| સાધારણ ઇતિ અનતિશીતોષ્ણવર્ષઃ| પ્રાવૃષં વિભજતે- પ્રાવૃડિત્યાદિ| પ્રથમપ્રવૃષ્ટશબ્દેનાઽઽષાઢશ્રાવણાવુચ્યેતે| એતચ્ચ દ્વિમાસમૃતુભેદભાગમાદિં કૃત્વા શેષમાસદ્વિકેન વર્ષાદયો યથાક્રમં જ્ઞેયાઃ| અયં ચ ઋતુક્રમો ન રસોત્પત્ત્યાદૌ, કિન્તુ શરીરશોધનપ્રવૃત્તાવેવેતિ દર્શયતા ‘સંશોધનમધિકૃત્ય’ ઇત્યુક્તમ્, એવમેવ ચ ક્રમં સિદ્ધૌ વક્ષ્યતિ- “પ્રાવૃટ્ શુક્રનભૌ જ્ઞેયૌ શરદૂર્જસહૌ પુનઃ| તપસ્યશ્ચ મધુશ્ચૈવ વસન્તઃ શોધનં પ્રતિ” (સિ.અ.૬) ઇતિ| અસ્મિન્નૃતુક્રમે શિશિરો નાસ્તિ| યે તુ બ્રુવતે- ગઙ્ગાયા દક્ષિણકૂલે વર્ષા બહુ ભવતિ તેન તત્ર પ્રાવૃડાદિક્રમઃ, ગઙ્ગોત્તરકૂલે શીતં બહુ ભવતિ તેન તત્ર હેમન્તશિશિરૌ ભવતઃ; ઉક્તં હિ કાશ્યપેન- યત્- “ભૂયો વર્ષતિ પર્જન્યો ગઙ્ગાયા દક્ષિણે જલમ્| તેન પ્રાવૃડવર્ષાખ્યૌ ઋતૂ તેષાં પ્રકલ્પિતૌ|| ગઙ્ગાયા ઉત્તરે કૂલે હિમવદમ્બુસઙ્કુલે | ભૂયઃ શીતમતસ્તેષાં હેમન્તશિશિરાવૃતૂ” ઇતિ| એત્તચ્ચ ન, અત્ર ‘સંશોધનમધિકૃત્ય’ ઇતિ વચનાત્| યદિ દેશકૃતોઽયં ભેદઃ સ્યાત્તદા તમેવ ભેદકં બ્રૂયાત્, ન સંશોધનમ્| તેન, કાશ્યપોક્તદેશભેદેન પ્રાવૃડાદિક્રમો ન તાવદિહાભિમતઃ| અવિકલ્પકાશ્ચ શરીરૌષધાનામિતિ ન શરીરસ્ય કૃત્રિમતાપાદિતગુણેન ભેદકાઃ, તથૌષધસ્ય ચ ન પ્રમાણોત્કર્ષાપકર્ષભેદકારકા ઇત્યર્થઃ| વિકલ્પકાશ્ચ શરીરૌષધાનામિતિ યદાઽઽત્યયિકત્વેનાવશ્યકર્તવ્યા ભવન્તિ વમનાદયઃ, તદૌષધસ્ય કૃત્રિમગુણોપધાનેન યથાવક્ષ્યમાણેન, તથા શરીરસ્ય ચ વિકલ્પકા ભવન્તિ||૧૨૫||

યથા હેમન્તાદિષુ દુઃખતમત્વં ભવતિ તદાહ- તત્ર હેમન્ત ઇત્યાદિ| અવબદ્ધદોષમિતિ અતિબદ્ધદોષમ્| તયોરિતિ યથોક્તશરીરભેષજયોઃ| તોયસ્ય તોયદાનુગતમારુતસ્ય ચ સંસર્ગસ્તસ્માત્| ગુરુપ્રવૃત્તીનીતિ ગુરોર્યથા ન સુખકારિણી પ્રવૃત્તિર્ભવતિ, તથાઽસ્યાપીત્યર્થઃ; કિંવા બહુપ્રતિવિધેયપ્રવૃત્તીનિ ગુરુપ્રવૃત્તીનિ| ગુરુસમુત્થાનાનીતિ સંશોધનક્લિષ્ટાનિ શરીરાણિ તદા મહતા પ્રયત્નેન ચિરેણ ચ કાલેન પ્રકૃતિં પ્રાપ્નુવન્તીત્યર્થઃ| વર્ષાન્તેષ્વિતિ હેમન્તગ્રીષ્મવર્ષાસુ| હેમન્તાદિષ્વપ્યાત્યયિકે વ્યાધૌ સંશોધનં દર્શયન્નાહ- ન ચેદિત્યાદિ| વિકલ્પ્યેતિ અલ્પગુણયુક્તં કૃત્વા| કૃત્રિમગુણોપધાનં યથા- શીતે શીતપ્રતીકારાર્થમુષ્ણસદનાદિકરણમ્; ઉક્તં ચાન્યત્ર- “શીતે શીતપ્રતીકારમુષ્ણે ચોષ્ણનિવારણમ્| કૃત્વા કુર્યાત્ ક્રિયાં પ્રાપ્તાં ક્રિયાકાલં ન હાપયેત્”- (સુ.સૂ.અ.૩૫) ઇતિ| ઋતૌ પ્રતીકારં દર્શયિત્વા ભેષજપ્રતીકારમાહ- ભેષજમિત્યાદિ| સંયોગવિકલ્પો યથા- શીતે ત્રિવૃતાયા ઉષ્ણેન ગોમૂત્રેણાલોડનં; પ્રમાણવિકલ્પો યથા- અયોગપ્રતીકારાર્થમતિમાત્રત્રિવૃદ્દાનમિત્યાદિ| અત્ર ચ પ્રમાણવિકલ્પસ્તથા કર્તવ્યો યથા પ્રાણાવિરોધઃ સ્યાત્, તથા સંયોગવિકલ્પશ્ચ તથા કર્તવ્યો યથા વિરુદ્ધવીર્યભેષજમેલકો ન સ્યાદિતિ દર્શયન્નાહ- પ્રમાણવીર્યસમં કૃત્વેતિ||૧૨૬-૧૨૭||

આતુરાવસ્થાલક્ષણં કાલમાહ- આતુરાવસ્થાસ્વિત્યાદિ| તત્રોદાહરણં યથા- નવજ્વરે ન કષાયકાલઃ, અતિક્રાન્તષડહે જ્વરે કષાયકાલ ઇત્યાદિ| ભૈષજ્યપ્રયોગપર્યાપ્તિમિતિ ભેષજપ્રયોગસાધ્યસિદ્ધિમિત્યર્થઃ ||૧૨૮||

કાલમભિધાય ક્રમપ્રાપ્તાં પ્રવૃત્તિમાહ- પ્રવૃત્તિસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રતિકર્મ ચિકિત્સા||૧૨૯||

પરિશિષ્ટમુપાયમાહ- ઉપાય ઇત્યાદિ| યથોક્તગુણસમ્પદિત્યનેન સૌષ્ઠવમુક્તમ્||૧૩૦||

એવમિત્યાદિના તુ સમ્યગભિવિધાનં બ્રૂતે||૧૩૧||

કિંપ્રયોજના પરીક્ષેત્યસ્યોત્તરં- પરીક્ષાયાસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રતિપત્તિશબ્દાર્થં વિભજતે- ય ઇત્યાદિ| પ્રતિપત્તવ્ય ઇતિ અનુષ્ઠાનેન યોજયિતવ્યઃ||૧૩૨||

‘ક્વ ચ વમનાદીનાં પ્રવૃત્તિઃ, ક્વ ચ નિવૃત્તિઃ’ ઇત્યસ્યોત્તરમતિદેશેનાહ- યત્ર ત્વિત્યાદિ||૧૩૩||

‘પ્રવૃત્તિનિવૃત્તિલક્ષણસંયોગે કિં નૈષ્ઠિકમ્’ ઇત્યસ્યોત્તરં- પ્રવૃત્તીત્યાદિ| અધ્યવસ્યેદિતિ અધ્યવસાયં કુર્યાદિત્યર્થઃ| અન્યતરનિષ્ઠાયામિતિ અન્યતરપક્ષવ્યવસ્થાયામ્| અત્ર ગુરુલાઘવે જ્ઞાતે ગુરુપ્રતિક્રિયાનિશ્ચયોઽનુક્તોઽપિ જ્ઞાયતે; તેન શાસ્ત્રકારેણ ગુરુવ્યાધિપ્રતીકારનિષ્ઠાયામધ્યવસાયં કુર્યાદિતિ સાક્ષાન્ન કૃતમ્| એતદેવ ગુરુવ્યાધિપ્રતીકારં લઘુવ્યાધ્યુપપાદકેન વચનભઙ્ગ્યન્તરેણાહ- સન્તિ હીત્યાદિ| સમ્યગધ્યવસ્યેદિતિ ઉત્સર્ગલઘું પરિત્યજ્યાપવાદગુરુમુપક્રમ્યતયાઽધ્યવસ્યેત્; બલવન્તમુપદ્રવં વેત્યાદિના હિ દુર્બલં પરિત્યજ્ય બલવચ્ચિકિત્સામભિધાસ્યતિ||૧૩૪||

સમ્પ્રતિ ‘કાનિ ચ વમનાદિષુ ભેષજદ્રવ્યાણિ યોગં ગચ્છન્તિ’ ઇત્યસ્યોત્તરં- યાનીત્યાદી| શાર્ઙ્ગેષ્ટા ગુઞ્જા, સોમવલ્કઃ ખદિરઃ; સુષવી કારવેલ્લકઃ| દ્વીપી કણ્ટકારી, દ્વીપિશત્રુરિતિ પાઠે શતાવરી જ્ઞેયા| વિદુલો વેતસઃ, શતપુષ્પા ઘણ્ટારવા, સદાપુષ્પા રક્તાર્કઃ | કાલઙ્કૃતો કાસમર્દઃ , પોટગલો હોગ્ગલઃ| સુમના જાતી, સૌમનસ્યાયની જાતિકલિકા જાતિકોષો વા| શાલ્મલિકો રોહિતકઃ, સ્વલ્પશાલ્મલિર્વા, ભદ્રપર્ણી ભાદાલી, એલાપર્ણી રાસ્ના, ઉદ્દાલઃ બહુવારઃ, ગોપી સારિવા| વર્તિક્રિયા વર્તિરૂપદીર્ઘભક્ષ્યકરણમ્| અત્ર ‘આરગ્વધાદિ’ ‘મધ્વાદિ’ ઇતિ પૃથગ્વર્ગકરણં પ્રાયઃ સમાનગુણતાં વિચ્છેદપાઠેન દર્શયિતું કૃતમ્| કલ્પનં કલ્પઃ પ્રયોગ ઇત્યર્થઃ| ઉત્તરકાલમિતિ કલ્પસ્થાને||૧૩૫||

વિક્લિપ્તિઃ દ્રવ્યાન્તરસંયોગઃ, અવિક્લિપ્તિઃ કેવલપ્રયોગઃ; તેન વિક્લિપ્તાવિક્લિપ્તૈરિતિ સંયુક્તાયુક્તૈરિત્યર્થઃ| ક્ષીરિણી દુગ્ધિકા, ક્લીતકં યષ્ટીમધુ| મસૂરવિદલા શ્યામલતા| પ્રથમં તુ શ્યામા શ્યામમૂલા ત્રિવૃદેવોક્તા||૧૩૬||

ભૂયિષ્ઠકલ્પાનીતિ બહુપ્રયોગાણિ પ્રાયઃપ્રયોજ્યાનિ ચ| ઇષ્ટશ્ચાનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરોપદેશ ઇતિ અનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરેણ શાસ્ત્રે કથનમિષ્ટમ્| ઇષ્ટં ચ કેવલં જ્ઞાનમિતિ અનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તરાભિધાનેન યદનુક્તં તસ્યાપિ યથાસામાન્યદ્વારા જ્ઞાનં ભવતિ તદપીષ્ટં ગ્રન્થકર્તુઃ શ્રોતુશ્ચેત્યર્થઃ| તસ્માદ્રસત એવેતિ રસં પ્રાધાન્યેનોદ્દિશ્ય રસાશ્રયદ્રવ્યસ્યાનતિસઙ્ક્ષેપવિસ્તારોપદેશેનેત્યર્થઃ| તાનીતિ આસ્થાપનોપયોગીનિ દ્રવ્યાણિ| અત્ર ચ રસદ્વારા નિર્દેશેઽપિ રસસંસર્ગસ્યાતિબહુત્વેન કૃત્સ્નદ્રવ્યનિર્દેશવદસઙ્ખ્યેયતા સ્યાદિતિ કૃત્વા ષડ્ભિરેવ રસૈર્નિર્દેશઃ કર્તવ્ય આસ્થાપનોપયોગિદ્રવ્યાણામિતિ દર્શયન્નાહ- રસેત્યાદિ| ઉદાહરણાર્થમિતિ મધુરાદિરસસ્યાધારભૂતસ્ય દ્રવ્યસ્યોદાહરણાર્થમ્| રસેષ્વનુવિભજ્યેતિ રસેષુ મધુરાદિષુ દ્રવ્યાણામેકદેશમાધારતયોપદિશ્યેત્યર્થઃ| રસૈકૈકશ્યેનેતિ ન રસસંસર્ગેણ| નામલક્ષણાર્થં ષડાસ્થાપનસ્કન્ધા ઇતિ સાક્ષાદુક્તાનાં જીવકાદીનાં નામાર્થં, તથા અનુક્તાનાં મધુરાદિદ્રવ્યાણાં તજ્જાતીયત્વેન લક્ષણાર્થમાસ્થાપનયોગિદ્રવ્યસમૂહા વ્યાખ્યાસ્યન્ત ઇતિ; કિંવા, નામલક્ષણાર્થમિતિ નામજ્ઞાનાર્થમ્| આસ્થાપ્યતેઽનેનેતિ આસ્થાપનં જીવકાદિદ્રવ્યં; સ્કન્ધઃ સમૂહઃ| રસતોઽનુવિભજ્યેતિ મધુરાદિરસતયા નિર્દિશ્યેત્યર્થઃ||૧૩૭||

અયં ચ મધુરાદિરસેન દ્રવ્યગણનિર્દેશો ન મધુરાદ્યેકરસસ્યૈવ દ્રવ્યસ્ય સઙ્ગ્રહેણ યથા પરૈરાખ્યાયતે તથાઽસ્માભિરપીષ્યતે, કિન્તુ યત્ર સત્યપિ રસાન્તરે મધુરાદયઃ પ્રધાનં, યદ્વા દ્રવ્યં મધુરાદિકાર્યકારિ વિપાકપ્રભાવાત્ , તદપિ મધુરાદિગણ એવાસ્માભિઃ પઠનીયમિતિ દર્શયન્નાહ- યત્ત્વિત્યાદિ| એકરસમિતિ શુદ્ધૈકરસમ્| મધુરપ્રાયાણીતિ ઉત્કૃષ્ટમધુરરસાનિ| તથેતરાણીતિ અમ્લાદીનિ અમ્લપ્રાયાણિ અમ્લપાકાનિ ચ અમ્લમેવ કૃત્વોપદેક્ષ્યામઃ; તથા લવણાદિષ્વપ્યેવમેવ તથેતરાણીતિપદેન દર્શયતિ||૧૩૮||

વીરા જાલન્ધરં શાકમ્| અસ(શ)નપર્ણી અપરાજિતા| મધુપર્ણી વિકઙ્કતમ્| છત્રા કોકિલાક્ષઃ| અતિચ્છત્રા અરુણકોકિલાક્ષઃ| મહાશ્રાવણી અલમ્બુષા| શુક્લા શર્કરા| ક્ષીરશુક્લા બૃહચ્છૃઙ્ગાટિકા | ક્ષુદ્રસહા કુમારી| ઋષ્યગન્ધા ઋષ્યજાઙ્ગલકઃ, બલાભેદો વા| મોરટઃ મૂર્વા| સંહર્ષા બન્દાકઃ| મધુકપર્ણી મધુકભેદઃ| મધૂલિકા મર્કટહસ્તતૃણમ્| રાજાદનં વેઞ્ચુલિકીતિ ખ્યાતમ્| કશેરુઃ ચિઞ્ચોડકઃ| રાજકશેરુઃ કશેરુભેદઃ| શીતપાકી શીતલા| ઓદનપાકી નીલઝિણ્ટી| ઋષ્યપ્રોક્તા બલાભેદઃ| દ્વારદા શાકતરુઃ| ભારદ્વાજી વનકાર્પાસી| વનત્રપુષી બૃહત્ફલા ગોડુમ્બા| અભીરુપત્રી શતાવરીભેદઃ| કુલિઙ્ગાક્ષી પેટિકા, કુલિઙ્ગાપાઠપક્ષે ઉચ્ચટા| ક્ષીરવલ્લી ક્ષીરલતા| કપોલપલ્લી ‘કવડવેણ્ડુઆ’ ઇતિ ખ્યાતા| કપોતવલ્લી સૂક્ષ્મૈલા| સોમવલ્લી સોમલતા| ગોપવલ્લી અનન્તમૂલમ્| મધુવલ્લી યષ્ટીમધુભેદઃ||૧૩૯||

અમ્લસ્કન્ધે નન્દીતકઃ કર્પરનન્દી, શીતકઃ અમ્લલોટઃ, ઐરાવતઃ નાગરઙ્ગમ્| અમ્લિકા કન્દપ્રધાના કામરૂપે પ્રસિદ્ધા અમ્લિકાભેદ એવેત્યાહુઃ| દ્રવૈઃ સ્થિરાણીતિ દ્રવમજ્જનાત્ સ્થિરીભૂતાનીત્યર્થઃ(?)||૧૪૦||

કૂપ્યાદયો લવણભેદા દેશાન્તરપ્રસિદ્ધાઃ; તેન દેશાન્તરીયેભ્યો જ્ઞેયાઃ| રોમકં રૂમાનદીભવમ્||૧૪૧||

તેજસ્વિની તેજોવતી| કિલિમં દેવદારુ||૧૪૨||

તિક્તવર્ગે કર્કશઃ પટોલભેદઃ||૧૪૩||

કષાયવર્ગે અશ્વકર્ણઃ પ્રિયાલશાલઃ, પરિપેલવં કૈવર્તમુસ્તકં, જિઙ્ગિની સ્વનામખ્યાતા, માચીકઃ દેવદારુઃ, અજકર્ણઃ શાલભેદઃ, કુમ્ભી ‘કુમ્ભીક’ ઇતિ ખ્યાતા, કિંવા હઠઃ, મૃણાલં મૃણાલનાલિકા, તાલખર્જૂરતરુણાનીતિ તાલખર્જૂરાઙ્કુરા ઇત્યર્થઃ| અત્ર ચ સ્કન્ધેષુ યદ્દ્રવ્યં સ્કન્ધદ્વયે પઠ્યતે તદુભયગુણયુક્તત્વેનોભયત્રપિ યોગીતિ જ્ઞેયમ્||૧૪૪||

સાર્વયૌગિકાનિતિ સર્વેષ્વાસ્થાપનસાધ્યેષુ રોગેષુ વાતવ્યાધિજ્વરગુલ્માદિષુ યથોક્તદોષસમ્બન્ધે સતિ યૌગિકાનિત્યર્થઃ| એતદેવ વિવૃણોતિ- સર્વશો હીત્યાદિ| સર્વશ ઇતિ સમસ્તવર્ગેણ અર્ધવર્ગેણ યથાલાભં વા||૧૪૫-૧૪૬||

ઇદાનીં સર્વવર્ગાણાં સર્વેષ્વાસ્થાપનસાધ્યરોગેષુ યૌગિકત્વં યદુક્તં તત્ર પિત્તજ્વરે કટુવર્ગેણાસ્થાપનં પિત્તકરત્વાજ્જ્વરવર્ધકં ભવતિ, તેન ન દોષવિશેષેણ સર્વગણાનાં યૌગિકત્વમેતદુક્તં, કિન્તુ સામાન્યેન સર્વાસ્થાપનસાધ્યરોગહિતત્વં, દોષવિશેષેષુ તુ તત્ર તત્રાનનુગુણવર્ગસ્ય પ્રકોપકસ્ય નિષેધ એવેતિ દર્શયન્નાહ- યેષામિત્યાદિ| યેષાં યેષામિતિ વાતાદિવિકારાણામુક્તાનામિહ| તત્ર મધુરસ્કન્ધઃ કફપ્રશાન્ત્યર્થમનુક્તઃ, તેન કફવર્ધકઃ; એવમમ્લાદિવર્ગેષ્વપિ જ્ઞેયમ્| કિંવા સાર્વયૌગિકાનિત્યનેનોક્તાનાં વર્ગાણાં સમાસવ્યાસયોગેન સકલાસ્થાપનસાધ્યરોગહરત્વમુચ્યતે, ન પ્રત્યેકં; પ્રત્યેકં તુ વર્ગાણાં સાધ્યત્વેનાનુક્તરોગાહન્તૃત્વમુચ્યતે યેષામિત્યાદિના||૧૪૭-૧૪૮||

સમ્પ્રત્યુક્તવર્ગેષુ વ્યાધ્યાદિપર્યાલોચનયા યૌગિકત્વમપેક્ષ્ય યૌગિકપ્રક્ષેપમયૌગિકોદ્ધરણં ચ દર્શયન્નાહ- તેભ્ય ઇત્યાદિ| બુદ્ધિમાનિતિપદેન બુદ્ધિમતૈવ પ્રક્ષેપોદ્ધારૌ ગણે કર્તવ્યૌ, નાલ્પબુદ્ધિનોહાપોહકરણાસમર્થેનેતિ દર્શયતિ| એકં વર્ગમેકેન વર્ગેણોપસૃજેદનેકેન વા વર્ગેણેતિ યોજ્યમ્| યુક્તિં પ્રમાણીકૃત્યેતિ ઇદમત્ર યૌગિકમિદમયૌગિકમિતિ ઊહં પ્રમાણીકૃત્યેત્યર્થઃ| પ્રચરણં ભિક્ષામૂલં તણ્ડુલાદિ પાત્રસ્થમ્| નનુ મન્દબુદ્ધેઃ કથં યથોક્તાનનુગમનં? યથોક્તમયૌગિકમૂહેન બુદ્ધિમન્તઃ પ્રતિપદ્યન્તે તત્રૈવ તન્મન્દધીઃ પ્રયુઞ્જાનો ન કથમનર્થમાવહેદિત્યાહ- યથોક્તં હીત્યાદિ| અનતિમહત્ત્વાદ્વા વિનિપાતયતીત્યનેન મન્દબુદ્ધેર્યથોક્તમાચરત ઊહં વિના ન મહતી વ્યાપદ્ભવતીતિ દર્શયતિ| યતઃ શાસ્ત્રે હિ યો વિધિર્યથોક્તઃ, સ પ્રાયો યૌગિક એવ ભવતિ તત્ર; યત્રાપિ શરીરાદિભેદેનાયૌગિકઃ, તત્રાપિ સ્તોકમાત્રેણ યૌગિક ઇત્યર્થઃ| અનતિહ્રસ્વત્વાદુદાહરણસ્યેતિ શાસ્ત્રે ઉદાહરણત્વેનોક્તસ્ય વિધેરનતિસઙ્ક્ષેપાદિત્યર્થઃ| એતેન યદિ સ્તોકં રોગસાધનોદાહરણં સ્યાત્, ઊહ્યમેવ બહુ, તદા મન્દબુદ્ધિઃ સાક્ષાદુદાહરણવિષયાજ્ઞાનાત્ તથા સ્વયમુહાક્ષમત્વાચ્ચ ન રોગશાન્તિલક્ષણં કાર્યં કર્તું ક્ષમઃ સ્યાત્; યતસ્તૂદાહરણાનિ બહૂનિ, તેન તૈરેવોદાહરણાત્મકપ્રયોગૌસ્તત્સાધ્યત્વેનોક્તવ્યાધીન્ સાધયતીતિ યુક્તમ્| ઇમૌ ચાવાપોદ્ધારૌ ગણોક્ત એવ દ્રવ્યે પ્રાયૌ જ્ઞેયૌ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “ગણોક્તમપિ યદ્દ્રવ્યં ભવેદ્વ્યાધાવયૌગિકમ્| તદુદ્ધરેત, પ્રક્ષિપેત્તુ યન્મન્યેદ્યૌગિકં તુ તત્” (સુ.ચિ.અ.૧) ઇતિ| યે તુ સંયોગમહિમ્ના કાર્યકરા અગસ્ત્યહરીતક્યાદયઃ, ન તેષ્વાવાપોદ્ધારૌ કર્તવ્યૌ| એનમેવ ચાર્થમભિપ્રેત્યોક્તં સુશ્રુતે- “એષ ચાગમસિદ્ધત્વાત્તથૈવ ફલદર્શનાત્| મન્ત્રવત્ સમ્પ્રયોક્તવ્યો ન મીમાંસ્યઃ કથઞ્ચન” (સુ.ચિ.અ.૧) ઇતિ||૧૪૯||

ક્રમપ્રાપ્તમનુવાસનદ્રવ્યમાહ- અતઃ પરમિત્યાદિ| અત્ર તૈલમિતિ તૈલભૂતં સર્ષપસ્નેહાદિ| તૈલપ્રાધાન્યાદિતિ સ્થાવરસ્નેહેષુ તિલતૈલસ્યૈવ પ્રાધાન્યાદિત્યર્થઃ| એતેન તૈલે યો વિધિઃ સ સાર્ષપાદૌ બોદ્ધવ્યઃ, તૈલશબ્દેન તુ સાર્ષપાદીનામિહ ગ્રહણં તિલભવસ્નેહસ્ય પ્રાધાન્યપ્રખ્યાપનાર્થં ; તૈલશબ્દેન સાર્ષપાદીનાં ગ્રહણં ભવત્યેવ| યદુક્તં સુશ્રુતે- “નિષ્પત્તેસ્તદ્ગુણત્વાચ્ચ તૈલત્વમિતરેષ્વપિ” (સુ.સૂ.અ.૧૫) ઇતિ||૧૫૦||

પરિશેષ્યાચ્છિરોવિરેચનાન્યાહ- શિરોવિરેચનેત્યાદિ| ફલાનિ ચેતિ ચકારેણ તસ્માદુક્તદ્રવ્યાદઙ્ગાન્તરોપયોગં ચ દર્શયતિ| તેન શિગ્રોર્વક્ષ્યમાણત્વગુપયોગશ્ચ ભવતિ, એવમન્યત્રાપ્યુદાહાર્યમ્| સુમુખાદયઃ પર્ણાસભેદાઃ, તર્કારી જયન્તી| ગણ્ડીરપુષ્પી શમઠઃ, વયસ્થા બ્રાહ્મી| વરાઙ્ગં ગુડત્વક્| ઇન્દ્રિયોપશયાનીત્યનેન યાનિ લવણાદીનિ ઇન્દ્રિયાનુપઘાતકાનિ તાન્યેવ શિરોવિરેચને યોજ્યાનિ; તથાઽપરાણીતિ મધુરામ્લકષાયાણ્યપિ યાનિ શિરોવિરેચને યૌગિકાનિ||૧૫૧||

સઙ્ગ્રહે લક્ષણાચાર્યશિષ્યાણામિતિ શાસ્ત્રાચાર્યશિષ્યાણાં પરીક્ષા, લક્ષણં હિ શાસ્ત્રમુચ્યતે| કારણં ચ યદિતિ શાસ્ત્રાદિપરીક્ષાકારણં ચ યદિત્યર્થઃ, ‘એવમ્ભૂતં શાસ્ત્રમમલ ઇવાદિત્યઃ’ ઇત્યાદિશાસ્ત્રપરીક્ષાકારણમ્| આચાર્યપરીક્ષાકારણં તુ ‘એવંવિધો હ્યાચાર્યઃ’ ઇત્યાદિ| શિષ્યપરીક્ષાકારણં તુ ‘અધ્યાપ્યમધ્યાપયન્ હ્યાચાર્યઃ’ ઇત્યાદિ| અધ્યેયમ્ અધ્યેતવ્યં, તસ્ય વિધિરધ્યયનવિધિરેવ||૧૫૨-૧૫૪||

ઇદમુક્તમર્થજાતમિતિ લક્ષણાચાર્યશિષ્યપરીક્ષાદિરૂપમભિધેયજાતમુક્તમ્| અર્થકાન્તમિતિ યથા સમ્બદ્ધાર્થત્વાદિના ગુણેન કમનીયાર્થં ભવતિ તથોક્તમિત્યર્થઃ| શબ્દસ્ય વાક્યે યોજનં શબ્દસન્ધિઃ| દોષાદીનામિત્યાદિના વિમાનસ્થાનાર્થસઙ્ગ્રહં કરોતિ| હેતુમદિતિ ઉપપત્તિમદ્યથા ભવતિ તથા દોષાદિમાનાદિત્યર્થઃ| નિરુક્તાનીતિ નિરુક્ત્યોક્તાનિ| નિરુક્તિશ્ચ દોષાદયો વિશેષેણ મીયન્તે જ્ઞાયન્તે એભિરિતિ વિમાનાનિ||૧૫૫-૧૫૭||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં વિમાનસ્થાને રોગભિષગ્જિતીયવિમાનં નામાષ્ટમોઽધ્યાયઃ||૮||