४. षड्विरेचनशताश्रितीयोऽध्यायः

अपामार्गतण्डुलीयेऽन्तःपरिमार्जनमुक्तम्, आरग्वधीये च बहिःपरिमार्जनमुक्तं; सम्प्रति पूर्वाध्यायद्वयाप्रतिपादितभेषजचतुष्कावश्यवक्तव्यमवशिष्टमुभयपरिमार्जनभेषजमभिधातुं षड्विरेचनशताश्रितीयोऽभिधीयते| आश्रीयत इत्याश्रितमाश्रय इत्यर्थः| षट्सङ्ख्यावच्छिन्नानि विरेचनशतान्याश्रितानि चाधिकृत्य कृतोऽध्यायः षड्विरेचनशताश्रितीयः, एतेनैतदुक्तं- षड्विरेचनशतानि, षड्विरेचनाश्रयाः, एतद्द्वयमधिकृत्य सञ्ज्ञेयं प्रणीतेति मन्तव्यम्| यद्यपि चाध्यायादाविह खल्विति पदं श्रूयते, तथाऽपि तदप्रधानत्वान्नाध्यायसञ्ज्ञाप्रणयने निवेशितम्| इहेति अग्निवेशतन्त्रेऽनतिसङ्क्षेपविस्तरे| एतेन वक्ष्यमाणविरेचनषट्शतानां तथा पञ्चाशन्महाकषायाणां तथा पञ्चकषायशतानां विस्तरकल्पनायामधिकत्वमपि भवतीति सूच्यते| अत एव वक्ष्यति कल्पे- “उद्देशमात्रमेतावद्द्रष्टव्यमिह षट्शतम्| स्वबुद्ध्यैवं सहस्राणि कोटिर्वा सम्प्रकल्पयेत्” (क.अ.१२) इति| तथाऽत्रैव वक्ष्यति- “न हि विस्तरस्य प्रमाणमस्ति” इत्यादि| खलुशब्दः प्रकाशने| विरेचनशब्देनेह वमनं विरेचनं च गृह्यते| यतो वक्ष्यति कल्पे- “उभयं वा दोषमलविरेचनाद्विरेचनशब्दं लभते” (क.अ.१) इति| न च वाच्यं दोषमलविरेचनाच्चेद्विरेचनसञ्ज्ञा, तेन बस्तिशिरोविरेचनयोरपि विरेचनसञ्ज्ञाप्रवृत्तिः; यतस्तन्त्रकारसिद्धेयं सञ्ज्ञा न पाचकवद्योगमात्रप्रवृत्ता; तन्त्रकारश्च वमनविरेचनयोरेव योगरूढां सञ्ज्ञां विदधाति नान्यत्र, तत् कुतोऽन्यत्र प्रसक्तिः| षड्विरेचनशतानीत्यादि स्वयमेवाचार्यो व्याख्यास्यति| पञ्च कषायशतानीत्यत्र कषायशब्देन मधुरादीनां लवणवर्जानां रसानां कषायत्वेन परिभाषितानामाश्रयत्वेनौषधद्रव्यमुच्यते| कषाययोनयः कषायजातयः| कषायाणां यथोक्तद्रव्याणां कल्पनमुपयोगार्थं संस्करणं कषायकल्पनम्| महाकषाया इति दशसङ्ख्यावच्छिन्नस्यैककार्यकरणार्थोपात्तस्यौषधगणस्य सञ्ज्ञा; यद्वक्ष्यति- “दशेमानि जीवनीयानि” इत्यादिना||१-३||

सङ्ग्रहेण उद्देशमात्रेण| कल्प एवोपनिषत् कल्पोपनिषत्; उपनिषदित्यत्युपयुक्तरहस्यविद्योपदेशस्थानमुच्यते वेदे; तद्वदिहापि कल्पस्यात्युपयुक्तत्वेन रहस्यवमनविरेचनप्रयोगोपदेशकत्वात् कल्प एवोपनिषदित्युच्यते| न च वाच्यं कल्प एव विस्तरेण षड्विरेचनशतान्यभिधास्यन्ते, तेन तदेवास्तु, अलमनेन सङ्क्षेपाभिधानेन सम्यगवबोधानुपायत्वात्; यतस्तन्त्रधर्मोऽयं- यत् प्रथमं सूत्रणं भवति, तदनु तद्विवरणं प्रपञ्चेन; उच्यते च न्यायविद्भिः- “ते वै विषयाश्च सुसङ्गृहीता भवन्ति येषां समासो व्यासश्च” इति| त्रयस्त्रिंशताऽधिकं योगशतं त्रयस्त्रिंशद्योगशतम्| कृतवेधनयोगान्ता योगा वमनस्य, शेषा विरेचनस्य| अत्रेति श्यामात्रिवृतोरेव| श्यामेति श्याममूला त्रिवृत्, त्रिवृदिति अरुणमूला त्रिवृत्||४||

षडित्यादि| षडेव विरेचनाश्रया विरेचनाधिकरणानि| अत्र हि क्षीरमादौ कृतं तीक्ष्णविरेचनत्वात्; उक्तं हि- “स्नुक्पयस्तीक्ष्णविरेचनानाम्” (सू.अ.२५) इति| त्वगित्यनेन लोध्रत्वग्गृह्यते| पत्रमित्यनेन इक्ष्वाक्वादिपत्रम्| यद्वक्ष्यति कल्पे- “अपुष्पस्य प्रवालानां मुष्टिं प्रादेशसम्मिताम्| क्षीरप्रस्थे शृतं दद्यात् पित्तोद्रिक्ते कफज्वरे” (क.अ.३) इति| यद्यपि चैरण्डतैलताम्रपारदादीनां क्षीराद्यधिकानामपि विरेचनाश्रयत्वं सम्भवति, तथाऽपि तेषामिह तन्त्रे कल्पस्थाने विरेचनाश्रयत्वेनानभिधानादध्यायादिप्रतिपादितेनेहशब्देन योगादिह षडाश्रया इत्यविरुद्धमेव||५||

पञ्च कषायशतानि महाकषायव्याख्यया व्याख्यातव्यानि, अतस्तदुल्लङ्घ्य पञ्च कषाययोनयोऽभिधीयन्ते| मधुरश्चासौ कषायश्चेति मधुरकषायः, एवं शेषेष्वपि| तन्त्रे सञ्ज्ञेत्यनेन लवणरसं वर्जयित्वा मधुरादयो रसाः कषायसञ्ज्ञया व्यवह्रियन्ते इत्ययं स्वतन्त्रसमय इति सूचयति, नात्र परतन्त्रव्यवहार इति| अथ किमर्थं पुनराचार्येण कषायसञ्ज्ञाप्रणयने लवणस्य मधुरादेरिव गुणादिभिरुद्दिष्टस्य तथा प्रयोगेषु चित्रकगुडिकादौ “द्वौ क्षारौ लवणानि च” (चि.अ.१५) इत्यादिनोद्दिष्टस्य रोगभिषग्जितीये (वि.अ.८) च स्कन्धेनोपदिष्टस्य रसाधिकारेषु च तेषु तेषु मधुरादिवदुपदिष्टस्य परित्यागः क्रियते? उच्यते- कषायसञ्ज्ञेयं भेषजत्वेन व्याप्रियमाणेषु रसेष्वाचार्येण निवेशिता| अत्र च केवलस्य लवणस्य प्रयोगो नास्ति, मधुरादीनां तु केवलानामपि प्रयोगोऽस्ति, लवणं तु द्रव्यान्तरसंयुक्तमेवोपयुज्यते| मधुरादिषु स्वरसकल्कादिलक्षणा कल्पना सम्भवति, न लवणे| यतो न तावल्लवणस्य स्वरसोऽस्ति; कल्कोऽपि द्रव्यस्य द्रवेण पेषणात् क्रियते, तच्च न सम्भवति लवणे, लवणं हि पानीययोगात् पानीयमेव भवति; यद्यपि कल्कस्यैव भेदश्चूर्णं, चूर्णता च लवणस्य सम्भवति, तथाऽपि लवणस्य चूर्णरूपता न पूर्वस्मादचूर्णरूपात् किञ्चिच्छक्तिविशेषमापादयति, शक्तिविशेषकल्पनार्थं च कल्पना क्रियत इत्युत्तरत्र प्रतिपादयिष्यामः, तस्माच्चूर्णत्वमपि लवणस्य कल्पनकल्पनमिव; शृतशीतफाण्टकषायास्तु द्रव्यस्य कार्त्स्न्येनानुपयोज्यस्य तत्तत्संस्कारवशाद्द्रवेषु द्रव्यस्य स्तोकावयवानुप्रवेशार्थमुपदिश्यन्ते; लवणे चैतन्न सम्भवति, लवणं हि द्रवसम्बन्धे सर्वात्मनैव द्रवमनुगतं भवति; तस्माल्लवणं पृथक्प्रयोगाभावात् कल्पनाऽसम्भवाच्चाचार्येण कषायसञ्ज्ञाप्रणयने निरस्तमिति न निष्प्रयोजनेयमाचार्यप्रवृत्तिः||६||

कल्पनमुपयोगार्थं प्रकल्पनं संस्करणमिति यावत् स्वरसादिबहुलक्षणं; यथा- “स्वो रसः स्वरसः प्रोक्तः, कल्को दृषदि पेषितः| क्वथितस्तु शृतः, शीतः शर्वरीमुषितो मतः|| क्षिप्तोष्णतोये मृदितः फाण्ट इत्यभिधीयते” इति| अत्र शौनकवचनं तु “द्रव्यादापोथितात्तोये प्रतप्ते निशि संस्थितात्| कषायो योऽभिनिर्याति स शीतः समुदाहृतः” इति| फाण्टः कषाय इति कषायशब्दोऽयं स्वरसादिभिरपि सम्बध्यते, तेन स्वरसः कषायः, कल्कः कषायः, इत्याद्यपि बोद्धव्यम्| तेषां स्वरसादीनां यथापूर्वं बलाधिक्यमिति फाण्टाच्छीतो गुरुः, शीताच्छृतो गुरुरित्यादि| यतो यथापूर्वं गुर्वी कषायकल्पना, अत एव व्याध्यातुरबलापेक्षिणी; व्याधेरातुरस्य च बलमपेक्षत इत्यर्थः| अत्रोपपत्तिमाह- न त्वेवमित्यादि| बलवति पुरुषे व्याधौ च द्रव्यसारभागमयत्वेनात्यर्थं गुरुर्बहुकार्यकरः स्वरसो युज्यते, नायमल्पबले पुरुषे रोगे वा योगवान् भवति, बलभ्रंशभेषजातियोगदोषकर्तृत्वादिति भावः; एवमन्यत्रापि व्याख्येयम्| तथा न सर्वाणि स्वरसादीनि सर्वत्र पुरुषे योग्यानि भवन्ति; यतः केचित् स्वरसद्विषः, केचित् स्वरसप्रिया इतरकल्पनाद्विष एवमादि| न चात्यर्थं द्विष्टभेषजस्य प्रयोग इष्यते, तत्क्षणवमनारुच्यादिदोषकर्तृत्वात् | तथा कषायकल्पना व्याध्यातुरबलापेक्षिणीत्येतदुदाहरणार्थं, तेन द्रव्यापेक्षिणीत्येतदपि बोद्धव्यम्| यतो द्रव्यनियमेन कल्पनानियमं वक्ष्यति रसायने; यथा- “मण्डूकपर्ण्याः स्वरसः प्रयोज्यः, क्षीरेण यष्टीमधुकस्य चूर्णम्| रसो गुडूच्यास्तु समूलपुष्प्याः, कल्कः प्रयोज्यः खलु शङ्खपुष्प्याः” (चि.अ.१) इति| चूर्णं कल्क एवान्तर्भावनीयं, द्विविधो हि कल्कः सद्रवोऽद्रवश्चेति कृत्वा; तेन “निशि स्थिता वा स्वरसीकृता वा कल्कीकृता चूर्णमथो शृता वा” (चि.अ.४) इत्यादौ पृथक् चूर्णपाठेनाधिककल्पनाप्रसङ्गो नोद्भावनीयः||७||

महाकषायानुदाहरति- पञ्चाशदित्यादि| जीवने हितो जीवनीयः; एवमन्यत्रापि| षड्भिर्निष्पादितः षट्कः, एवं चतुष्कादिष्वपि बोध्यम्| अत्र च षट्कादिर्महाकषायाणां परिच्छेदः कस्यचिदर्थस्यानुगमेन बोद्धव्यः; यथा- जीवनीयादौ षट्के ईयान्तत्वं, बल्यादौ यप्रत्ययान्तत्वं, तृप्तिघ्नादौ घ्नान्तत्वं, स्तन्यजननादौ स्तन्यशुक्रविषयत्वम्, एवमाद्यूह्यम् | एतच्च ईयप्रत्ययान्तत्वादिना बहुभेदकथनं वैचित्र्येण ग्रन्थस्य पुष्कलाभिधानताकरणार्थम्| एतच्च शास्त्रेऽवश्यं कर्तव्यम्| यदुक्तमिहैव शास्त्रगुणकथने यथा- “अनवपतितशब्दमकष्टशब्दं पुष्कलाभिधानम्” (वि.अ.८) इत्यादि| जीवनीयशब्देनेहायुष्यत्वमभिप्रेतम्| यत्र च मधुररसगुणे “आयुष्यो जीवनीयः” (सू.अ.२६) इति च करिष्यति तत्र मूर्च्छितस्य सञ्ज्ञाजनकत्वेन जीवनीयत्वं व्याख्येयम्| तृप्तिः श्लेष्मविकारो येन तृप्तमिवात्मानं मन्यते, तद्घ्नं तृप्तिघ्नम्| स्नेहोपगानीति स्नेहस्य सर्पिरादेः स्नेहनक्रियायां सहायत्वेनोपगच्छन्तीति स्नेहोपगानि, मृद्वीकादिस्नेहोपगयुक्तस्य सर्पिरादेः स्नेहने प्रकर्षवती शक्तिर्भवतीत्यर्थः; तथा वमनोपगानीत्यत्र मदनफलादीनां वमनद्रव्याणां मधुमधुकादीनि सहायानि भवन्तीति; एवं स्वेदोपगादौ व्याख्येयम्| शिरोविरेचनोपगे तु शिरोविरेचनप्रधानान्येव द्रव्याणि बोद्धव्यानि| पुरीषस्य विरजनं दोषसम्बन्धनिरासं करोतीति पुरीषविरजनीयः| एवं मूत्रविरजनीये व्याख्येयम्| मूत्रस्य विरेचनं करोतीति मूत्रविरेचनीयः| उदर्दो वरटीदष्टाकारः शोथः, तत्प्रशमन उदर्दप्रशमनः; न पुनरिह महारोगाध्याये पठितो वातविकारो गृह्यते, तिन्दुकादीनामुदर्दप्रशमनानां वातं प्रत्यननुकूलत्वात्| शोणितस्य दुष्टस्य दुष्टिमपहृत्य प्रकृतौ शोणितं स्थापयतीति शोणितस्थापनम्| वेदनायां सम्भूतायां तां निहत्य शरीरं प्रकृतौ स्थापयतीति वेदनास्थापनम्| सञ्ज्ञां ज्ञानं च स्थापयतीति सञ्ज्ञास्थापनम्| प्रजोपघातकं दोषं हृत्वा प्रजां स्थापयतीति प्रजास्थापनम्| वयस्तरुणं स्थापयतीति वयःस्थापनम्| उपसंहरति- इतीत्यादि| महतां कषायाणां पञ्चाशन्महाकषाया भवन्तीत्यनेनोद्दिष्टानां, लक्षणं स्वरूपं जीवनीयादि, तस्योदाहरणं प्रपञ्चेन कथनं, तदर्थं व्याख्याता निर्देशेन कथिता इत्यर्थः; यदि वा महतां कषायाणां यल्लक्षणमनेकैः कषायैर्मिलित्वैकार्थजीवनीयादिसम्पादनं, तस्योदाहरणार्थं दृष्टान्तार्थम्| एतेनान्यान्यपि महाकषायाणि वातप्रशमनपित्तप्रशमनादीन्येककार्यसम्पादकानेकद्रव्यमयानि भवन्तीति सूचयति| महतां चेति चकार उदाहरणार्थं चेत्यत्र बोद्धव्यः, तेनाल्पबुद्धीनां व्यवहारार्थं चेति समुच्चिनोति; एतच्चोत्तरत्र स्फुटं भविष्यति| उत्तरत्र यद्वक्ष्यति- “महतां च कषायाणां लक्षणोदाहरणार्थं व्याख्याता भवन्ति” इति, तत् तद्यथेत्यादिग्रन्थस्यार्थं व्याकर्तुं; किंवाऽत्र व्याख्याता इति पदं सञ्ज्ञामात्रेण महाकषायकथने वर्तते, तत्र तु व्याख्याता इति पदं प्रति प्रति जीवकादिद्रव्यकथने वर्तते, तेन न पौनरुक्त्यम्| अवयवा एवावयविकाः, तान्येव पञ्चाशन्महाकषायाणि दशावयवगुणितान्येकैकद्रव्यरूपाणि पञ्च कषायशतानि भवन्तीत्यर्थः||८||

जीवनीयमादावुच्यते सर्वेषां जीवनहितस्यैवात्यर्थमभिप्रेतत्वात्| मुद्गमाषपर्ण्यन्तं सुगमम्| जीवन्ती स्वनामख्याता सुवर्णवर्णाभा, मधुकं यष्टीमधुकम् (१)| क्षीरिणी क्षीरलता, राजक्षवको दुग्धिका, वाट्यायनी श्वेतबला, भद्रौदनी पीतबला, भारद्वाजी वनकार्पासी, पयस्या विदारीकन्दः, ऋष्यगन्धा ऋष्यजाङ्गलकः (२)| कटुका कटुरोहिणी, चिरबिल्वः करञ्जः, हैमवती श्वेतवचा (३)| सुवहा त्रिवृत्, अग्निमुखी ‘लाङ्गलिया’ इति ख्याता, चित्रा दन्ती, शङ्खिनी श्वेतबुह्ना, शकुलादनी कटुरोहिणी, स्वर्णक्षीरिणी अङ्गुष्ठप्रभा (४)| अम्बष्ठकी अकर्णविद्धा, समङ्गा वराहक्रान्ता, कट्फलं स्वनामप्रसिद्धं, सन्धानीयः सङ्ग्रहणः सामान्येन; पुरीषस्य सङ्ग्रहणस्तु भिन्नमलमात्रसङ्ग्रहणः (५)| शृङ्गवेरः शुण्ठी, हिङ्गुनिर्यासो हिङ्गु||९||

ऐन्द्री गोरक्षकर्कटी, ऋषभी शूकशिम्बा, अतिरसा शतावरी ऋद्धिर्वा, ऋष्यप्रोक्ता माषपर्णी, अतिबला पीतबला, पयस्येह क्षीरविदारी काकोली वा (७)| तुङ्गः पुन्नागः, सिता श्वेतदूर्वा, लता श्यामदूर्वा (८)| सारिवा अनन्तमूलम्, इक्षुमूलमत्रेक्षोर्मूलं मोरटो वा, विदारी विदारीकन्दः, कैटर्यं कट्फलं, हंसपादी स्वनामप्रसिद्धा (९)| आम्रातक आम्राडकः, वृक्षाम्लं बृहदम्लम् (१०)||१०||

तृप्तिघ्नो व्यक्तः (११)| धन्वयासो दुरालभा (१२)| अरुष्करो भल्लातकः (१३)| नलदं मांसी, कृतमालः सुवर्णहलिः, नक्तमालः करञ्जः (१४)| अक्षीवोऽब्दकः शोभाञ्जनो वा, गण्डीरः शमठशाकं, निर्गुण्डी सिन्धुवारः, किणिही कटभी, आखुपर्णी मूषिकपर्णी, वृषपर्णी च तद्भेदः ‘फञ्जिपत्रिका’ इति ख्याता (१५)| सुवहा रास्ना हाफरमाली वा, पालिन्दी श्यामलता, श्लेष्मातको बहुवारः (१६)||११||

इक्षुवालिका खागालिका, दर्भ उलुयातृणं, गुन्द्रा गुलुञ्च (१७)| स्तन्यशोधनो व्यक्तः (१८)| वृद्धरुहा शतावरी, वृक्षरुहापाठपक्षे बन्दाकः, जटिला उच्चटा, कुलिङ्ग उच्चटाभेदः (१९)| कदम्बो बहुफलस्तस्य निर्यासः, इक्षुरकः कोकिलाक्षः, वसुको वसुहट्टकः, अत्र जतूकर्णः पठत्येलवालुकं कट्फलस्थाने (२०)||१२||

स्नेहोपगो व्यक्तः (२१)| वृश्चीरः श्वेतपुनर्नवा (२२)| कोविदारः स्वनामप्रसिद्धः, कर्बुदारः श्वेतकाञ्चनः, विदुलो हिज्जलः, शणपुष्पी घण्टारवा, सदापुष्पा अर्कः, प्रत्यक्पुष्पा अपामार्गः (२३)| बदरीत्रयम् (२४)| व्यक्तः (२५)| व्यक्तः (२६)| क्षवकः छिक्काकारकः, श्वेता अपराजिता, महाश्वेता तद्भेदः कटभी वा (२७)||१३||

व्यक्तः (२८)| व्यक्तः (२९)| व्यक्तः (३०)||१४||

अनन्ता अनन्तमूलं, कट्वङ्गः श्योनाकः, मोचरसः शाल्मलीवेष्टकः, पद्मा ब्राह्मणयष्टिका (३१)| शल्लकी स्वनामप्रसिद्धा, कच्छुरा शूकशिम्बा, शाल्मलीवेष्टकः शिमलीआठा, श्रीवेष्टको नवनीतखोटी (३२)| कपीतनो गन्धमुण्डः, अश्मन्तकः अम्ललोटः, सोमवल्कः खदिरः (३३)| पद्मभेदाश्चत्वारः, सौगन्धिकः शुन्धी (३४)| वृक्षादनी बन्दाको विदारिकन्दो वा, वशिरः सूर्यावर्तः (३५) ||१५||

तामलकी भूम्यामलकी (३६)| चण्डा चोरहुली (३७)| व्यक्तः (३८)| व्यक्तः (३९)| फल्गुः काष्ठोदुम्बरकः (४०)||१६||

लाजादौ जतूकर्णपाठात् गुडूचीस्थाने पद्मकः, यदि वा “अर्कागुरुगुडूचीनां तिक्तानां चौष्ण्यमिष्यते” (सू.अ.२६), इति वचनाद्यद्यप्युष्णा गुडूची, तथाऽपि तस्या दाहप्रशमकत्वं प्रभावाद्बोद्धव्यम् (४१)| भूतीको यवानिका (४२)| तिन्दुकः ‘केन्दुः’ इति प्रसिद्धः, कदरो विट्खदिरः, अरिमेदः खदिरभेदः (४३)| व्यक्तः (४४)| अजगन्धा फोकान्दी (४५)||१७||

रुधिरं कुङ्कुमम् (४६)| वञ्जुलो वेतसः (४७)| कैटर्यः पर्वतनिम्बः, वयःस्था ब्राह्मी, गोलोमी भूतकेशी, पलङ्कषा गुग्गुलुः जटामांसी वा (४८)| शतवीर्यासहस्रवीर्ये दूर्वे; अमोघा पाटला, आमलकी वा, लक्ष्मणा वा; अव्यथा कदली, गुडूची वा, हरीतकी वा; अरिष्टा कटुरोहिणी; विष्वक्सेनकान्ता प्रियङ्गुः (४९)| मुक्ता रास्ना; श्वेतास्थाने ‘श्रेयसी’ इति केचित्, सा रास्नाभेदः (५०)||१८||

सम्प्रत्येतान्येव जीवकादीन्युक्तानि प्रत्येकशो द्रव्यगणनया पञ्चकषायशतानि स्युः, दशकगणनया च पञ्चाशन्महाकषायाः शृङ्गग्राहिकयोक्ता भवन्तीति दर्शयन्नुपसंहरति- इतीत्यादि| अभिसमस्येति दशकसङ्ख्ययैकवर्गीकृत्य| लक्षणस्योदाहरणं (लक्षणोदाहरणं ), पूर्वं जीवनीयादिसञ्ज्ञा लक्षणमभिप्रेत्योक्ता; लक्षणोदाहरणार्थमिति सम्प्रति जीवकर्षभकादीन्युदाहरणार्थं व्याख्यातानि; जीवकादिभिर्दशभिर्लक्ष्यते ज्ञायते जीवनीयो महाकषायः| महतां चेति चकारः पञ्चकषायशतानां च लक्षणस्योदाहरणार्थमिति समुच्चिनोति| तत्र जीवकादयः प्रत्येकं पञ्चकषायशतानामेकैकद्रव्यरूपाणां लक्षणस्वरूपा भवन्ति| यदि वा लक्षणार्थमुदाहरणार्थं चेति; तत्र मन्दबुद्धीनां लक्षणार्थं पञ्चकषायशतपञ्चाशन्महाकषायज्ञानार्थमित्यर्थः, बुद्धिमतां तूदाहरणार्थं दृष्टान्तार्थम्||१९||

ननु कषायद्रव्याणि यावन्ति सन्ति तावन्ति वाऽभिधीयन्तां, दृष्टान्तार्थं द्वित्राणि वा; तत् किमर्थमयं नातिविस्तरो नातिसङ्क्षेप इत्यत्राह- नहीत्यादि| न हि विस्तरस्य प्रमाणमियत्तापरिच्छेदोऽस्ति, तेन विस्तरो नाभिधीयत इत्यर्थः| अतिसङ्क्षेपोऽपि द्वित्रलक्षणाभिधानरूपो नाल्पबुद्धीनामनुमानाकुशलानां सामर्थ्याय चिकित्साव्यवहारायोपकल्पते| एतावन्तो यथोक्ताः| अलं समर्थाः| व्यवहारायेति चिकित्साव्यवहाराय| स्वलक्षणस्य भावः स्वालक्षण्यं, तेनानुमानं, तत्र कुशला अभिज्ञा इत्यर्थः| बुद्धिमन्तो हि, जीवकादयो हि स्निग्धशीतमधुरवृष्यादिगुणयुक्ताः सन्तो जीवनं कुर्वन्तीति भूयोदर्शनादवधार्य तद्गुणयुक्तेऽन्यत्रापि द्राक्षापयोविदार्यादौ तज्जातीयत्वेन जीवनानीत्यनुमिमते, यथा जीवकादीनामेकजीवनकार्यकर्तृत्वेन महाकषायत्वं, तद्वत् पाठासमङ्गाप्रभृतीनामप्यतीसारहराणामतीसारहरमहाकषायत्वमित्यनुमानेन कृत्स्नमेव कषायं प्रतिपद्यन्त इति भावः||२०||

पूर्वपक्षमुत्थापयति- एवमित्यादि| तानि तानीति जीवकक्षीरकाकोलीप्रभृतीनि, तेषु तेषु जीवनीयबृंहणीयशुक्रजननादिषु, उपप्लवन्ते पुनः पुनस्तान्येव पठ्यन्ते; एकं द्रव्यमनेकेषु पठ्यमानमेकमेव, ततश्च न सङ्ख्या पूर्यत इति पूर्वपक्षः| सिद्धान्तयति- नैतदेवमित्यादि| एकस्यानेकत्वेनाभिधाने दृष्टान्तमाह- यथेत्यादि| एकः पुरुषः कर्मणां व्यापाराणामोदनपचनकुम्भकरणखनित्रकरणभूमिखननानां करणे समर्थो भवति, य इत्यध्याहार्यं, स इत्युक्तगुणं पुरुषं प्रत्यवमृषति; यद्यत् कर्मेति ओदनपाकादि, यद्यत् कर्म करोति तस्य तस्य कर्मणः कर्तृसम्प्रयुक्तं ‘पाचक’ इति, करणसम्प्रयुक्तं ‘खानित्रिक’ इति, कार्यसम्प्रयुक्तं ‘कुम्भकार’ इति नामविशेषं; गुणयोगप्रवृत्तं गौणं; गुणयोगश्च ‘पाचक’ इत्यत्र पचिक्रियायां कर्तृत्वं, ‘खानित्रिक’ इत्यत्र खनित्रकरणकखननं प्रति कर्तृत्वं, कुम्भकार इत्यत्र कुम्भोपहितं कर्तृत्वमित्येभिस्त्रिभिर्गुणैरभिन्नो भिन्नोऽभिधीयते व्यवह्रियते चेति भावः| तद्वत् पुरुषवदौषधद्रव्यमपि; एकमपि सत् क्षीरकाकोलीद्रव्यं जीवनबृंहणशुक्रजननलक्षणनानागुणयोगान्नानाजीवनीयादिशब्देनाभिधीयते व्यवह्रियते चेत्यर्थः| अथ किमर्थं पुनरेकमेव द्रव्यं बहुजीवनीयादिगुणयोगात्तत्र तत्र पठ्यते, सन्ति तावद्बहूनि द्रव्याण्येकैकजीवनीयादिगुणानि स्वरूपतो भिन्नानि, तान्येव पृथक्कस्मान्न पठ्यन्त इत्याह- यदि चैकमेवेत्यादि| यथा बहुद्रव्याण्येकैकजीवनीयादिकार्यकरणसमर्थानि भवन्ति, तथैकमेव द्रव्यमनेकजीवनीयादिकार्यकरणसमर्थमस्ति, तत्रैकमेव द्रव्यं बहुकार्यकर्तृ शिष्येभ्य उपदेष्टुमुपधारयितुं च युज्यतेऽल्पप्रयत्नबोध्यत्वादल्पप्रयत्नधार्यत्वाच्च; न बहून्येककार्यनियतानि, बहुप्रयासोपपाद्यत्वाद्बहुप्रयासबोध्यत्वाद्बहुप्रयासधार्यत्वाच्च ; कार्यं च जीवनबृंहणाद्युभयोरपि पक्षयोरविशिष्टमिति वाक्यार्थः| तथागुणयुक्तम् अनेकजीवनीयादिकार्यसमर्थम्| तथागुणयुक्तत्वमेव विवृणोति- यत् सर्वकर्मणां जीवनीयादीनां करणे समर्थं स्यात्, ततो बहुकार्यकारकादेकस्मात्, अन्यद्बहु प्रतिनियतकर्मकारकं, क इच्छेत्? न कोऽपीच्छेदित्यर्थः| उपधारयितुम् आवर्तनेन स्मृत्यारूढं कर्तुम्| कस्तत इत्यस्यादौ ‘तदा’ इत्यध्याहार्यम्||२१-२२||

अध्यायार्थसङ्ग्रहमाह- यत इत्यादि| यतः मदनफलादेः| यावन्ति त्रयस्त्रिंशद्योगशतमित्यादीनि| यैर्द्रव्यैर्विरेचनशतानि षडिति यैरेव मदनफलादिभिर्मिलितैरुक्तानि विरेचनशतानि षडिति| लक्षणार्थमित्यादिग्रन्थोऽनतिसङ्क्षेपविस्तरेणोक्तपञ्चाशन्महाकषायोपपत्तिसङ्ग्राहकः| अलमिति समर्थः| अल्पबुद्धेरयमित्यत्रायमितिपदमतिसङ्क्षेप इत्यनेन सम्बध्यते; यद्यपि चेहातिसङ्क्षेपो नास्ति, तथाऽपि बुद्धिस्थिरीकृतः प्रत्यवमृश्यते| पञ्चाशत्को ह्ययमित्यत्रायमिति पदं सुघटमेव | बाह्येषु प्रलेपादिषु| आभ्यन्तरेषु वमनपाचनादिषु| संयोगं द्रव्याणामुचितं मेलन(क)म्| प्रयोगं कालप्रकृत्याद्यपेक्षा योजना||२३-२९||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां सूत्रस्थाने प्रथमे भेषजचतुष्के षड्विरेचनशताश्रितीयश्चतुर्थोऽध्यायः||४||