Adhikarana ౧ (౧-౨) · Śloka ౨
అథాతో మహారోగాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః||1|| ఇతి హ స్మాహ భగవానాత్రేయః||2||
अथातो महारोगाध्यायं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
పూర్వం సామాన్యేన వాతాదిజన్యా గదా ఉక్తాః, సంప్రత్యవశిష్టాన్ కేవలవాతాదిజన్యానభిధాతుం మహారోగాధ్యాధ్యోఽభిధీయతే ||1-2||
Adhikarana ౨ (౩) · Śloka ౩
చత్వారో రోగా భవంతి- ఆగంతువాతపిత్తశ్లేష్మనిమిత్తాః; తేషాం చతుర్ణామపి రోగాణాం రోగత్వమేకవిధం భవతి, రుక్సామాన్యాత్; ద్వివిధా పునః ప్రకృతిరేషాం, ఆగంతునిజవిభాగాత్; ద్వివిధం చైషామధిష్ఠానం, మనఃశరీరవిశేషాత్ ; వికారాః పునరపరిసంఖ్యేయాః, ప్రకృత్యధిష్ఠానలింగాయతనవికల్పవిశేషాపరిసంఖ్యేయత్వాత్ ||3||
चत्वारो रोगा भवन्ति- आगन्तुवातपित्तश्लेष्मनिमित्ताः; तेषां चतुर्णामपि रोगाणां रोगत्वमेकविधं भवति, रुक्सामान्यात्; द्विविधा पुनः प्रकृतिरेषाम्, आगन्तुनिजविभागात्; द्विविधं चैषामधिष्ठानं, मनःशरीरविशेषात् ; विकाराः पुनरपरिसङ्ख्येयाः, प्रकृत्यधिष्ठानलिङ्गायतनविकल्पविशेषापरिसङ्ख्येयत्वात् ||३||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతోరుక్తస్యాపి త్రిశోథీయే పునరిహ విశేషేణ లక్షణాద్యభిధానార్థమభిధానం| ప్రకృతిరిహ స్వభావః| మనఃశరీరవిశేషాదితి ఆగంతోరపి మనః శరీరం చాధిష్ఠానం, ఏవం నిజస్యాపి; ఆగంతుగ్రహణేన చ మానసోఽపి కామాదిర్గృహ్యతే| ఏవం చతుర్విధత్వాది ప్రతిపాద్య పునః ప్రకారాంతరేణాపరిసంఖ్యేయతాం రోగాణామాహ- వికారా ఇత్యాది| పునరితి వక్ష్యమాణప్రకారాంతరేణ| ప్రకృతిః ప్రత్యాసన్నం కారణం వాతాది, అధిష్ఠానం దూష్యం, లింగాని లక్షణాని, ఆయతనాని బాహ్యహేతవో దుష్టాహారాచారాః; ఏషాం వికల్పరూపో విశేషో వికల్పవిశేషః, తేషామపరిసంఖ్యేయత్వాదితి| అత్ర దోషాః సంసర్గాంశాంశవికల్పాదిభిరసంఖ్యేయాః, దూష్యాస్తు శరీరావయవా అణుశః పరస్పరమేలకేన విభజ్యమానా అసంఖ్యేయాః, లింగాని కృత్స్నవికారగతాన్యసంఖ్యేయాన్యేవ, ఆవిష్కృతాని తు తంత్రే కథితాని, హేతవశ్చావాంతరవిశేషాదసంఖ్యేయాః ప్రవ్యక్తా ఏవ| కేచిత్ పునః ‘ఏషాం వికారాః’ ఇతి పఠంతి, స తు పాఠో నానుమతస్తావత్; యది చ స్యాత్తదా దేహమనఃప్రత్యవమర్శకం ఏషాం ఇతి పదం, బహువచనం తు మనఃశరీరయోర్బహుత్వవివక్షయా||3||
Adhikarana ౩ (౪) · Śloka ౪
ముఖాని తు ఖల్వాగంతోర్నఖదశనపతనాభిచారాభిశాపాభిషంగాభిఘాతవ్యధ- బంధనవేష్టనపీడనరజ్జుదహనశస్త్రాశనిభూతోపసర్గాదీని, నిజస్య తు ముఖం వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వైషమ్యం||4||
मुखानि तु खल्वागन्तोर्नखदशनपतनाभिचाराभिशापाभिषङ्गाभिघातव्यध- बन्धनवेष्टनपीडनरज्जुदहनशस्त्राशनिभूतोपसर्गादीनि, निजस्य तु मुखं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यम्||४||
🔊 Audio coming soon
ముఖాని కారణాని; యథా “రజస్వలాగమనమలక్ష్మీముఖానాం” (సూ. 25) ఇతి||4||
Adhikarana ౪ (౫) · Śloka ౫
ద్వయోస్తు ఖల్వాగంతునిజయోః ప్రేరణమసాత్మ్యేంద్రియార్థసంయోగః, ప్రజ్ఞాపరాధః, పరిణామశ్చేతి||5||
द्वयोस्तु खल्वागन्तुनिजयोः प्रेरणमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः, प्रज्ञापराधः, परिणामश्चेति||५||
🔊 Audio coming soon
ప్రేరణమితి కారణం, అనేకార్థత్వాద్ధాతూనాం||5||
Adhikarana ౫ (౬) · Śloka ౬
సర్వేఽపి తు ఖల్వేతేఽభిప్రవృద్ధాశ్చత్వారో రోగాః పరస్పరమనుబధ్నంతి, న చాన్యోన్యేన సహ సందేహమాపద్యంతే ||6||
सर्वेऽपि तु खल्वेतेऽभिप्रवृद्धाश्चत्वारो रोगाः परस्परमनुबध्नन्ति, न चान्योन्येन सह सन्देहमापद्यन्ते ||६||
🔊 Audio coming soon
అనుబధ్నంతి అనుగచ్ఛంతి| న సందేహమాపద్యంత ఇతి న సందేహవిషయతామాపద్యంతే; మిశ్రీభూతా అపి ప్రతిస్వం భిన్నైర్లక్షణైర్భేదేన జ్ఞాయంత ఇత్యర్థః||6||
Adhikarana ౬ (౭) · Śloka ౭
ఆగంతుర్హి వ్యథాపూర్వం సముత్పన్నో జఘన్యం వాతపిత్తశ్లేష్మణాం వైషమ్యమాపాదయతి; నిజే తు వాతపిత్తశ్లేష్మాణః పూర్వం వైషమ్యమాపద్యంతే జఘన్యం వ్యథామభినిర్వర్తయంతి||7||
आगन्तुर्हि व्यथापूर्वं समुत्पन्नो जघन्यं वातपित्तश्लेष्मणां वैषम्यमापादयति; निजे तु वातपित्तश्लेष्माणः पूर्वं वैषम्यमापद्यन्ते जघन्यं व्यथामभिनिर्वर्तयन्ति||७||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతునిజయోర్భేదకం లక్షణమాహ- ఆగంతుర్హీత్యాది| ఆగంతురుత్పన్నః సన్, వ్యథాపూర్వమితి పీడాం ప్రథమం కృత్వా, పశ్చాద్దోషాణాం వైషమ్యమితి దోషవైషమ్యలక్షణముక్తం; స్వలక్షణకారకం తు వైషమ్యమాగంతోరాదితఃప్రభృతి విద్యమానమప్యకించిత్కరమితి భావః||7||
Adhikarana ౭ (౮) · Śloka ౮
తేషాం త్రయాణామపి దోషాణాం శరీరే స్థానవిభాగ ఉపదేక్ష్యతే; తద్యథా- బస్తిః పురీషాధానం కటిః సక్థినీ పాదావస్థీని పక్వాశయశ్చ వాతస్థానాని, తత్రాపి పక్వాశయో విశేషేణ వాతస్థానం; స్వేదో రసో లసీకా రుధిరమామాశయశ్చ పిత్తస్థానాని, తత్రాప్యామాశయో విశేషేణ పిత్తస్థానం; ఉరః శిరో గ్రీవా పర్వాణ్యామాశయో మేదశ్చ శ్లేష్మస్థానాని, తత్రాప్యురో విశేషేణ శ్లేష్మస్థానం||8||
तेषां त्रयाणामपि दोषाणां शरीरे स्थानविभाग उपदेक्ष्यते; तद्यथा- बस्तिः पुरीषाधानं कटिः सक्थिनी पादावस्थीनि पक्वाशयश्च वातस्थानानि, तत्रापि पक्वाशयो विशेषेण वातस्थानं; स्वेदो रसो लसीका रुधिरमामाशयश्च पित्तस्थानानि, तत्राप्यामाशयो विशेषेण पित्तस्थानम्; उरः शिरो ग्रीवा पर्वाण्यामाशयो मेदश्च श्लेष्मस्थानानि, तत्राप्युरो विशेषेण श्लेष्मस्थानम्||८||
🔊 Audio coming soon
ఆగంతునిజయోర్భేదకం లక్షణమభిధాయ నిజవికారకరాణాం వాతాదీనాం భేదజ్ఞానార్థమాహ- తేషామిత్యాది| పురీషాధానం పక్వాశయః| యద్యపి ప్రాణాదిభేదభిన్నస్య వాయోః పృథగేవ స్థానాని వక్ష్యతి; యథా- “స్థానం ప్రాణస్య శీర్షోరఃకంఠజిహ్వాస్యనాసికాః ” (చి. 28) ఇత్యాది; తథాఽపీదం వైశేషికం స్థానం జ్ఞేయం, యతోఽత్ర ప్రాయో వాతవికారా భవంతి, భూతాశ్చ దుర్జయాః; అత్ర చ విజితే వాతే సర్వవాతవికారావజయ ఇతి| లసీకా ఉదకస్య పిచ్ఛాభాగః| పిత్తస్థానేషు ఆమాశయ ఇతి ఆమాశయాధోభాగాః, శ్లేష్మస్థానేష్వామాశయ ఆమాశయోర్ధ్వభాగః||8||
Adhikarana ౮ (౯-౧౧) · Śloka ౧౧
సర్వశరీరచరాస్తు వాతపిత్తశ్లేష్మాణః సర్వస్మింఛరీరే కుపితాకుపితాః శుభాశుభాని కుర్వంతి- ప్రకృతిభూతాః శుభాన్యుపచయబలవర్ణప్రసాదాదీని, అశుభాని పునర్వికృతిమాపన్నా వికారసంజ్ఞకాని||9|| తత్ర వికారాః సామాన్యజా, నానాత్మజాశ్చ| తత్ర సామాన్యజాః పూర్వమష్టోదరీయే వ్యాఖ్యాతాః, నానాత్మజాంస్త్విహాధ్యాయేఽనువ్యాఖ్యాస్యామః| తద్యథా- అశీతిర్వాతవికారాః, చత్వారింశత్ పిత్తవికారాః, వింశతిః శ్లేష్మవికారాః||10|| తత్రాదౌ వాతవికారాననువ్యాఖ్యాస్యామః| తద్యథా- నఖభేదశ్చ, విపాదికా చ, పాదశూలం చ, పాదభ్రంశశ్చ, పాదసుప్తతా చ, వాతఖుడ్డతా చ, గుల్ఫగ్రహశ్చ, పిండికోద్వేష్టనం చ, గృధ్రసీ చ, జానుభేదశ్చ, జానువిశ్లేషశ్చ, ఊరుస్తంభశ్చ, ఊరుసాదశ్చ, పాంగుల్యం చ, గుదభ్రంశశ్చ, గుదార్తిశ్చ, వృషణాక్షేపశ్చ , శేఫస్తంభశ్చ, వంక్షణానాహశ్చ, శ్రోణిభేదశ్చ, విడ్భేదశ్చ, ఉదావర్తశ్చ, ఖంజత్వం చ, కుబ్జత్వం చ, వామనత్వం చ, త్రికగ్రహశ్చ, పృష్ఠగ్రహశ్చ, పార్శ్వావమర్దశ్చ, ఉదరావేష్టశ్చ, హృన్మోహశ్చ , హృద్ద్రవశ్చ, వక్షౌద్ఘర్షశ్చ , వక్షౌపరోధశ్చ, వక్షస్తోదశ్చ, బాహుశోషశ్చ, గ్రీవాస్తంభశ్చ, మన్యాస్తంభశ్చ, కంఠోద్ధ్వంసశ్చ, హనుభేదశ్చ , ఓష్ఠభేదశ్చ, అక్షిభేదశ్చ , దంతభేదశ్చ, దంతశైథిల్యం చ, మూకత్వం చ , వాక్సంగశ్చ, కషాయాస్యతా చ, ముఖశోషశ్చ, అరసజ్ఞతా చ, ఘ్రాణనాశశ్చ, కర్ణశూలం చ, అశబ్దశ్రవణం చ, ఉచ్చైఃశ్రుతిశ్చ , బాధిర్యం చ, వర్త్మస్తంభశ్చ, వర్త్మసంకోచశ్చ, తిమిరం చ, అక్షిశూలం చ, అక్షివ్యుదాసశ్చ, భ్రూవ్యుదాసశ్చ, శంఖభేదశ్చ, లలాటభేదశ్చ, శిరోరుక్ చ, కేశభూమిస్ఫుటనం చ, అర్దితం చ, ఏకాంగరోగశ్చ, సర్వాంగరోగశ్చ, పక్షవధశ్చ , ఆక్షేపకశ్చ, దండకశ్చ, తమశ్చ , భ్రమశ్చ, వేపథుశ్చ, జృంభా చ, హిక్కా చ, విషాదశ్చ, అతిప్రలాపశ్చ, రౌక్ష్యం చ, పారుష్యం చ, శ్యావారుణావభాసతా చ, అస్వప్నశ్చ, అనవస్థితచిత్తత్వం చ; ఇత్యశీతిర్వాతవికారా వాతవికారాణామపరిసంఖ్యేయానామావిష్కృతతమా వ్యాఖ్యాతాః||11||
सर्वशरीरचरास्तु वातपित्तश्लेष्माणः सर्वस्मिञ्छरीरे कुपिताकुपिताः शुभाशुभानि कुर्वन्ति- प्रकृतिभूताः शुभान्युपचयबलवर्णप्रसादादीनि, अशुभानि पुनर्विकृतिमापन्ना विकारसञ्ज्ञकानि||९|| तत्र विकाराः सामान्यजा, नानात्मजाश्च| तत्र सामान्यजाः पूर्वमष्टोदरीये व्याख्याताः, नानात्मजांस्त्विहाध्यायेऽनुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- अशीतिर्वातविकाराः, चत्वारिंशत् पित्तविकाराः, विंशतिः श्लेष्मविकाराः||१०|| तत्रादौ वातविकाराननुव्याख्यास्यामः| तद्यथा- नखभेदश्च, विपादिका च, पादशूलं च, पादभ्रंशश्च, पादसुप्तता च, वातखुड्डता च, गुल्फग्रहश्च, पिण्डिकोद्वेष्टनं च, गृध्रसी च, जानुभेदश्च, जानुविश्लेषश्च, ऊरुस्तम्भश्च, ऊरुसादश्च, पाङ्गुल्यं च, गुदभ्रंशश्च, गुदार्तिश्च, वृषणाक्षेपश्च , शेफस्तम्भश्च, वङ्क्षणानाहश्च, श्रोणिभेदश्च, विड्भेदश्च, उदावर्तश्च, खञ्जत्वं च, कुब्जत्वं च, वामनत्वं च, त्रिकग्रहश्च, पृष्ठग्रहश्च, पार्श्वावमर्दश्च, उदरावेष्टश्च, हृन्मोहश्च , हृद्द्रवश्च, वक्षौद्घर्षश्च , वक्षौपरोधश्च, वक्षस्तोदश्च, बाहुशोषश्च, ग्रीवास्तम्भश्च, मन्यास्तम्भश्च, कण्ठोद्ध्वंसश्च, हनुभेदश्च , ओष्ठभेदश्च, अक्षिभेदश्च , दन्तभेदश्च, दन्तशैथिल्यं च, मूकत्वं च , वाक्सङ्गश्च, कषायास्यता च, मुखशोषश्च, अरसज्ञता च, घ्राणनाशश्च, कर्णशूलं च, अशब्दश्रवणं च, उच्चैःश्रुतिश्च , बाधिर्यं च, वर्त्मस्तम्भश्च, वर्त्मसङ्कोचश्च, तिमिरं च, अक्षिशूलं च, अक्षिव्युदासश्च, भ्रूव्युदासश्च, शङ्खभेदश्च, ललाटभेदश्च, शिरोरुक् च, केशभूमिस्फुटनं च, अर्दितं च, एकाङ्गरोगश्च, सर्वाङ्गरोगश्च, पक्षवधश्च , आक्षेपकश्च, दण्डकश्च, तमश्च , भ्रमश्च, वेपथुश्च, जृम्भा च, हिक्का च, विषादश्च, अतिप्रलापश्च, रौक्ष्यं च, पारुष्यं च, श्यावारुणावभासता च, अस्वप्नश्च, अनवस्थितचित्तत्वं च; इत्यशीतिर्वातविकारा वातविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||११||
🔊 Audio coming soon
సామాన్యజా ఇతి వాతాదిభిః ప్రత్యేకం మిలితైశ్చ యే జన్యంతే| నానాత్మజా ఇతి యే వాతాదిభిర్దోషాంతరాసంపృక్తైర్జన్యంతే| విపాదికా పాణిపాదస్ఫుటనం| పాదభ్రంశః పాదస్యారోపవిషయదేశాదన్యత్ర పతనం| సుప్తిః పాదయోర్నిష్క్రియత్వం స్పర్శాజ్ఞతా వా| వాతఖుడ్డతా ‘చాలుక’ ఇతి ప్రసిద్ధః| గృధ్రసీశబ్దేన గృధ్రసీశూలం గృహ్యతే| ఊరుస్తంభేన చ ఊరుస్తంభనమాత్రం వాతజన్యత్వేన గృహ్యతే| ఏవం కర్ణాక్షిశూలయోః శూలమాత్రం| వాతజాతీసారేఽపి విడ్భేదో వాతజః| ఏవం చ న గృధ్రస్యాదీనాం సామాన్యజత్వం, యథోక్తాంశస్య కేవలవాతజన్యత్వాత్| ఉదరస్యావేష్టనమివోదరావేష్టః| అశబ్దశ్రవణం శబ్దాభావేఽపి శబ్దశ్రవణం| ఉచ్చైఃశ్రుతిః తారస్వరమాత్రశ్రవణం, అల్పశబ్దస్య తు సర్వథైవాశ్రవణం| బాధిర్యం శబ్దమాత్రస్యైవాశ్రవణం| తిమిరం తు వాతజమేవ, దోషాంతరసంబంధస్తత్రానుబంధరూపః| ఏకాంగరోగః సర్వాంగరోగశ్చేతి జ్వరాదిషు ఉష్ణత్వశీతత్వాదీనాం కదాచిదేకాంగవ్యాపకత్వేనైకాంగరోగః, తేషామేవ కదాచిత్ సర్వాంగవ్యాపకత్వేన సర్వాంగరోగః; దోషాంతరసంబంధేఽపి వ్యాప్త్యవ్యాప్తీ వాతకృతే ఏవ, “వాయునా యత్ర నీయంతే తత్ర వర్షంతి మేఘవత్” ఇతి వచనాత్| తథా భ్రమశ్చ వాతికః స్మృతిమోహరూపః| అత్ర కస్యచిదంగస్య పాదాదేః శూలాదయోఽభిహితా న హస్తాదీనాం; తత్ర యేఽభిహితాస్తే ప్రధానభూతాః ప్రాయోభావిత్వేన, అనుక్తాస్తు వాతవికారాణామపరిసంఖ్యేయత్వేన గ్రాహ్యాః||9-11||
Adhikarana ౯ (౧౨) · Śloka ౧౨
సర్వేష్వపి ఖల్వేతేషు వాతవికారేషూక్తేష్వన్యేషు చానుక్తేషు వాయోరిదమాత్మరూపమపరిణామి కర్మణశ్చ స్వలక్షణం, యదుపలభ్య తదవయవం వా విముక్తసందేహా వాతవికారమేవాధ్యవస్యంతి కుశలాః; తద్యథా- రౌక్ష్యం శైత్యం లాఘవం వైశద్యం గతిరమూర్తత్వమనవస్థితత్వం చేతి వాయోరాత్మరూపాణి; ఏవంవిధత్వాచ్చ వాయోః కర్మణః స్వలక్షణమిదమస్య భవతి తం తం శరీరావయవమావిశతః ; తద్యథా- స్రంసభ్రంసవ్యాససంగభేదసాదహర్షతర్షకంపవర్తచాలతోదవ్యథాచేష్టాదీని , తథా ఖరపరుషవిశదసుషిరారుణవర్ణకషాయవిరసముఖత్వశోషశూలసుప్తిసంకోచనస్తంభనఖంజతాదీని చ వాయోః కర్మాణి; తైరన్వితం వాతవికారమేవాధ్యవస్యేత్||12||
सर्वेष्वपि खल्वेतेषु वातविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु वायोरिदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहा वातविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- रौक्ष्यं शैत्यं लाघवं वैशद्यं गतिरमूर्तत्वमनवस्थितत्वं चेति वायोरात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च वायोः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः ; तद्यथा- स्रंसभ्रंसव्याससङ्गभेदसादहर्षतर्षकम्पवर्तचालतोदव्यथाचेष्टादीनि , तथा खरपरुषविशदसुषिरारुणवर्णकषायविरसमुखत्वशोषशूलसुप्तिसङ्कोचनस्तम्भनखञ्जतादीनि च वायोः कर्माणि; तैरन्वितं वातविकारमेवाध्यवस्येत्||१२||
🔊 Audio coming soon
వాయోరిదమిత్యాదౌ వాయోరిదమాత్మరూపం స్వరూపం| అపరిణామీతి సహజసిద్ధం నాన్యోపాధికృతమిత్యర్థః| కర్మణశ్చేతి వికృతస్య వాయోః కర్మణః| స్వలక్షణమితి ఆత్మీయం లక్షణం| అత్రాప్యపరిణామీతి సంబధ్యతే; అపరిణామీతి పిత్తశ్లేష్మసంబంధనిరపేక్షం, న తు శరీరావయవానపేక్షమితి; యతః బ్రూతే- తం తం శరీరావయవమావిశతః ఇతి; అత ఏవ చ స్రంసాదీనాం శరీరావయవాపేక్షత్వేన న సర్వదా భావః| ఏవం చ పిత్తశ్లేష్మణోరపి చాత్మరూపాది వ్యాఖ్యేయం| అమూర్తత్వమితి అదృశ్యత్వం| ఏవంవిధత్వాదితి రౌక్ష్యాదియుక్తత్వాద్వాయోరితి సంబంధః| స్రంసః కించిత్స్వస్థానచలనం, భ్రంశస్తు దూరగతిః| వ్యాసః విస్తరణం| హర్షః వాయోరనవస్థితత్వేన ప్రభావాద్వా క్రియతే| వర్తులీకరణం వర్తః| చాలః స్పందః| రసవర్ణౌ వాయునా రసవర్ణరహితేనాపి ప్రభావాత్ క్రియేతే||12||
Adhikarana ౧౦ (౧౩) · Śloka ౧౩
తం మధురామ్లలవణస్నిగ్ధోష్ణైరుపక్రమైరుపక్రమేత, స్నేహస్వేదాస్థాపనానువాసననస్తఃకర్మభోజనాభ్యంగోత్సాదనపరిషేకాదిభిర్వాతహరైర్మాత్రాం కాలం చ ప్రమాణీకృత్య; తత్రాస్థాపనానువాసనం తు ఖలు సర్వత్రోపక్రమేభ్యో వాతే ప్రధానతమం మన్యంతే భిషజః, తద్ధ్యాదిత ఏవ పక్వాశయమనుప్రవిశ్య కేవలం వైకారికం వాతమూలం ఛినత్తి; తత్రావజితేఽపి వాతే శరీరాంతర్గతా వాతవికారాః ప్రశాంతిమాపద్యంతే, యథా వనస్పతేర్మూలే ఛిన్నే స్కంధశాఖాప్రరోహకుసుమఫలపలాశాదీనాం నియతో వినాశస్తద్వత్||13||
तं मधुराम्ललवणस्निग्धोष्णैरुपक्रमैरुपक्रमेत, स्नेहस्वेदास्थापनानुवासननस्तःकर्मभोजनाभ्यङ्गोत्सादनपरिषेकादिभिर्वातहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; तत्रास्थापनानुवासनं तु खलु सर्वत्रोपक्रमेभ्यो वाते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एव पक्वाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं वातमूलं छिनत्ति; तत्रावजितेऽपि वाते शरीरान्तर्गता वातविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा वनस्पतेर्मूले छिन्ने स्कन्धशाखाप्ररोहकुसुमफलपलाशादीनां नियतो विनाशस्तद्वत्||१३||
🔊 Audio coming soon
ప్రస్తావాగతత్వేన చికిత్సాసూత్రమాహ- తం మధురేత్యాది| ఆదిత ఏవేతి శీఘ్రమేవ| కేవలం వైకారికమితి సకలవికారకారకం ||13||
Adhikarana ౧౧ (౧౪-౧౬) · Śloka ౧౬
పిత్తవికారాంశ్చత్వారింశతమత ఊర్ధ్వమనువ్యాఖ్యాస్యామః- ఓషశ్చ, ప్లోషశ్చ, దాహశ్చ, దవథుశ్చ, ధూమకశ్చ, అమ్లకశ్చ, విదాహశ్చ, అంతర్దాహశ్చ, అంసదాహశ్చ , ఊష్మాధిక్యం చ, అతిస్వేదశ్చ (అంగస్వేదశ్చ), అంగగంధశ్చ, అంగావదరణం చ, శోణితక్లేదశ్చ, మాంసక్లేదశ్చ, త్వగ్దాహశ్చ, (మాంసదాహశ్చ ), త్వగవదరణం చ, చర్మదలనం చ, రక్తకోఠశ్చ, రక్తవిస్ఫోటశ్చ, రక్తపిత్తం చ, రక్తమండలాని చ, హరితత్వం చ, హారిద్రత్వం చ, నీలికా చ, కక్షా(క్ష్యా)చ, కామలా చ, తిక్తాస్యతా చ, లోహితగంధాస్యతా చ, పూతిముఖతా చ, తృష్ణాధిక్యం చ, అతృప్తిశ్చ, ఆస్యవిపాకశ్చ, గలపాకశ్చ, అక్షిపాకశ్చ, గుదపాకశ్చ, మేఢ్రపాకశ్చ, జీవాదానం చ , తమఃప్రవేశశ్చ, హరితహారిద్రనేత్రమూత్రవర్చస్త్వం చ; ఇతి చత్వారింశత్పిత్తవికారాః పిత్తవికారాణామపరిసంఖ్యేయానామావిష్కృతతమా వ్యాఖ్యాతాః||14|| సర్వేష్వపి ఖల్వేతేషు పిత్తవికారేషూక్తేష్వన్యేషు చానుక్తేషు పిత్తస్యేదమాత్మరూపమపరిణామి కర్మణశ్చ స్వలక్షణం, యదుపలభ్య తదవయవం వా విముక్తసందేహాః పిత్తవికారమేవాధ్యవస్యంతి కుశలాః; తద్యథా- ఔష్ణ్యం తైక్ష్ణ్యం ద్రవత్వమనతిస్నేహో వర్ణశ్చ శుక్లారుణవర్జో గంధశ్చ విస్రో రసౌ చ కటుకామ్లౌ సరత్వం చ పిత్తస్యాత్మరూపాణి; ఏవంవిధత్వాచ్చ పిత్తస్య కర్మణః స్వలక్షణమిదమస్య భవతి తం తం శరీరావయవమావిశతః; తద్యథా- దాహౌష్ణ్యపాకస్వేదక్లేదకోథకండూస్రావరాగా యథాస్వం చ గంధవర్ణరసాభినిర్వర్తనం పిత్తస్య కర్మాణి; తైరన్వితం పిత్తవికారమేవాధ్యవస్యేత్||15|| తం మధురతిక్తకషాయశీతైరుపక్రమైరుపక్రమేత స్నేహవిరేకప్రదేహపరిషేకాభ్యంగాదిభిః పిత్తహరైర్మాత్రాం కాలం చ ప్రమాణీకృత్య; విరేచనం తు సర్వోపక్రమేభ్యః పిత్తే ప్రధానతమం మన్యంతే భిషజః; తద్ధ్యాదిత ఏవామాశయమనుప్రవిశ్య కేవలం వైకారికం పిత్తమూలమపకర్షతి, తత్రావజితే పిత్తేఽపి శరీరాంతర్గతాః పిత్తవికారాః ప్రశాంతిమాపద్యంతే, యథాఽగ్నౌ వ్యపోఢే కేవలమగ్నిగృహం శీతీభవతి తద్వత్||16||
पित्तविकारांश्चत्वारिंशतमत ऊर्ध्वमनुव्याख्यास्यामः- ओषश्च, प्लोषश्च, दाहश्च, दवथुश्च, धूमकश्च, अम्लकश्च, विदाहश्च, अन्तर्दाहश्च, अंसदाहश्च , ऊष्माधिक्यं च, अतिस्वेदश्च (अङ्गस्वेदश्च), अङ्गगन्धश्च, अङ्गावदरणं च, शोणितक्लेदश्च, मांसक्लेदश्च, त्वग्दाहश्च, (मांसदाहश्च ), त्वगवदरणं च, चर्मदलनं च, रक्तकोठश्च, रक्तविस्फोटश्च, रक्तपित्तं च, रक्तमण्डलानि च, हरितत्वं च, हारिद्रत्वं च, नीलिका च, कक्षा(क्ष्या)च, कामला च, तिक्तास्यता च, लोहितगन्धास्यता च, पूतिमुखता च, तृष्णाधिक्यं च, अतृप्तिश्च, आस्यविपाकश्च, गलपाकश्च, अक्षिपाकश्च, गुदपाकश्च, मेढ्रपाकश्च, जीवादानं च , तमःप्रवेशश्च, हरितहारिद्रनेत्रमूत्रवर्चस्त्वं च; इति चत्वारिंशत्पित्तविकाराः पित्तविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याताः||१४|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु पित्तविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु पित्तस्येदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं, यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः पित्तविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- औष्ण्यं तैक्ष्ण्यं द्रवत्वमनतिस्नेहो वर्णश्च शुक्लारुणवर्जो गन्धश्च विस्रो रसौ च कटुकाम्लौ सरत्वं च पित्तस्यात्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च पित्तस्य कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- दाहौष्ण्यपाकस्वेदक्लेदकोथकण्डूस्रावरागा यथास्वं च गन्धवर्णरसाभिनिर्वर्तनं पित्तस्य कर्माणि; तैरन्वितं पित्तविकारमेवाध्यवस्येत्||१५|| तं मधुरतिक्तकषायशीतैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्नेहविरेकप्रदेहपरिषेकाभ्यङ्गादिभिः पित्तहरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; विरेचनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः पित्ते प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः; तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्य केवलं वैकारिकं पित्तमूलमपकर्षति, तत्रावजिते पित्तेऽपि शरीरान्तर्गताः पित्तविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथाऽग्नौ व्यपोढे केवलमग्निगृहं शीतीभवति तद्वत्||१६||
🔊 Audio coming soon
ఓషః పార్శ్వస్థితేనేవ వహ్నినా పీడా| ప్లోషః కించిద్దహనమివ| దాహః సర్వాంగదహనమివ| దవథుః ‘ధకధకికా’ ఇతి లోకే ఖ్యాతా| ధూమకః ధూమోద్వమనమివ| త్వగవదరణం బాహ్యత్వఙ్మాత్రావదరణం; చర్మావదరణం తు షణ్ణామపి త్వచాం దరణం| రక్తపిత్తం దోషాంతరాసంపృక్తం రక్తపిత్తం పైత్తికం జ్ఞేయం| ఏవం తృష్ణాయాం చ తృష్ణామాత్రం| కక్షా కక్షదేశగతమాంసదారణాః స్ఫోటాః సుశ్రుతక్షుద్రరోగోక్తాః| గంధో విస్ర ఆమగంధః| యథాస్వమితి ఆత్మగంధవర్ణరససదృశం| అగ్నిమద్గృహమగ్నిగృహం||14-16||
Adhikarana ౧౨ (౧౭-౧౯) · Śloka ౧౯
శ్లేష్మవికారాంశ్చ వింశతిమత ఊర్ధ్వం వ్యాఖ్యాస్యామః; తద్యథా- తృప్తిశ్చ, తంద్రా చ, నిద్రాధిక్యం చ, స్తైమిత్యం చ, గురుగాత్రతా చ, ఆలస్యం చ, ముఖమాధుర్యం చ, ముఖస్రావశ్చ, శ్లేష్మోద్గిరణం చ, మలస్యాధిక్యం చ, బలాసకశ్చ , అపక్తిశ్చ, హృదయోపలేపశ్చ, కంఠోపలేపశ్చ, ధమనీప్రతి(వి)చయశ్చ, గలగండశ్చ, అతిస్థౌల్యం చ, శీతాగ్నితా చ, ఉదర్దశ్చ, శ్వేతావభాసతా చ, శ్వేతమూత్రనేత్రవర్చస్త్వం చ; ఇతి వింశతిః శ్లేష్మవికారాః శ్లేష్మవికారాణామపరిసంఖ్యేయానామావిష్కృతతమా వ్యాఖ్యాతా భవంతి||17|| సర్వేష్వపి ఖల్వేతేషు శ్లేష్మవికారేషూక్తేష్వన్యేషు చానుక్తేషు శ్లేష్మణ ఇదమాత్మరూపమపరిణామి కర్మణశ్చ స్వలక్షణం యదుపలభ్య తదవయవం వా విముక్తసందేహాః శ్లేష్మవికారమేవాధ్యవస్యంతి కుశలాః; తద్యథా- స్నేహశైత్యశౌక్ల్యగౌరవమాధుర్యస్థైర్యపైచ్ఛిల్యమార్త్స్న్యాని శ్లేష్మణ ఆత్మరూపాణి; ఏవంవిధత్వాచ్చ శ్లేష్మణః కర్మణః స్వలక్షణమిదమస్య భవతి తం తం శరీరావయవమావిశతః; తద్యథా- శ్వైత్యశైత్యకండూస్థైర్యగౌరవస్నేహసుప్తిక్లేదోపదేహబంధమాధుర్యచిరకారిత్వాని శ్లేష్మణః కర్మాణి; తైరన్వితం శ్లేష్మవికారమేవాధ్యవస్యేత్||18|| తం కటుకతిక్తకషాయతీక్ష్ణోష్ణరూక్షైరుపక్రమైరుపక్రమేత స్వేదవమనశిరోవిరేచనవ్యాయామాదిభిః శ్లేష్మహరైర్మాత్రాం కాలం చ ప్రమాణీకృత్య; వమనం తు సర్వోపక్రమేభ్యః శ్లేష్మణి ప్రధానతమం మన్యంతే భిషజః, తద్ధ్యాదిత ఏవామాశయమనుప్రవిశ్యోరోగతం కేవలం వైకారికం శ్లేష్మమూలమూర్ధ్వముత్క్షిపతి, తత్రావజితే శ్లేష్మణ్యపి శరీరాంతర్గతాః శ్లేష్మవికారాః ప్రశాంతిమాపద్యంతే, యథా భిన్నే కేదారసేతౌ శాలియవషష్టికాదీన్యనభిష్యంద్యమానాన్యంభసా ప్రశోషమాపద్యంతే తద్వదితి||19||
श्लेष्मविकारांश्च विंशतिमत ऊर्ध्वं व्याख्यास्यामः; तद्यथा- तृप्तिश्च, तन्द्रा च, निद्राधिक्यं च, स्तैमित्यं च, गुरुगात्रता च, आलस्यं च, मुखमाधुर्यं च, मुखस्रावश्च, श्लेष्मोद्गिरणं च, मलस्याधिक्यं च, बलासकश्च , अपक्तिश्च, हृदयोपलेपश्च, कण्ठोपलेपश्च, धमनीप्रति(वि)चयश्च, गलगण्डश्च, अतिस्थौल्यं च, शीताग्निता च, उदर्दश्च, श्वेतावभासता च, श्वेतमूत्रनेत्रवर्चस्त्वं च; इति विंशतिः श्लेष्मविकाराः श्लेष्मविकाराणामपरिसङ्ख्येयानामाविष्कृततमा व्याख्याता भवन्ति||१७|| सर्वेष्वपि खल्वेतेषु श्लेष्मविकारेषूक्तेष्वन्येषु चानुक्तेषु श्लेष्मण इदमात्मरूपमपरिणामि कर्मणश्च स्वलक्षणं यदुपलभ्य तदवयवं वा विमुक्तसन्देहाः श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्यन्ति कुशलाः; तद्यथा- स्नेहशैत्यशौक्ल्यगौरवमाधुर्यस्थैर्यपैच्छिल्यमार्त्स्न्यानि श्लेष्मण आत्मरूपाणि; एवंविधत्वाच्च श्लेष्मणः कर्मणः स्वलक्षणमिदमस्य भवति तं तं शरीरावयवमाविशतः; तद्यथा- श्वैत्यशैत्यकण्डूस्थैर्यगौरवस्नेहसुप्तिक्लेदोपदेहबन्धमाधुर्यचिरकारित्वानि श्लेष्मणः कर्माणि; तैरन्वितं श्लेष्मविकारमेवाध्यवस्येत्||१८|| तं कटुकतिक्तकषायतीक्ष्णोष्णरूक्षैरुपक्रमैरुपक्रमेत स्वेदवमनशिरोविरेचनव्यायामादिभिः श्लेष्महरैर्मात्रां कालं च प्रमाणीकृत्य; वमनं तु सर्वोपक्रमेभ्यः श्लेष्मणि प्रधानतमं मन्यन्ते भिषजः, तद्ध्यादित एवामाशयमनुप्रविश्योरोगतं केवलं वैकारिकं श्लेष्ममूलमूर्ध्वमुत्क्षिपति, तत्रावजिते श्लेष्मण्यपि शरीरान्तर्गताः श्लेष्मविकाराः प्रशान्तिमापद्यन्ते, यथा भिन्ने केदारसेतौ शालियवषष्टिकादीन्यनभिष्यन्द्यमानान्यम्भसा प्रशोषमापद्यन्ते तद्वदिति||१९||
🔊 Audio coming soon
తృప్తిర్యేన తృప్తమివాత్మానం సర్వదా మన్యతే| బలాసకః బలక్షయః; కింవా శ్లేష్మోద్రేకాన్మందజ్వరిత్వం, స్థూలాంగతా వా బలాసకః| ధమనీప్రతిచయో ధమన్యుపలేపః | శీతాగ్నితా మందాగ్నితా| మార్త్స్న్యం మసృణతా| శ్లేష్మకర్మసు సుప్తిర్నిష్క్రియత్వేన, వాతే తు స్పర్శాజ్ఞానేన| అత్రామాశయమనుప్రవిశ్యేతి వచనేన శ్లేష్మస్థానేష్వామాశయస్య ప్రాధాన్యం, పూర్వం తు ‘తత్రాపి ఉరో విశేషేణ’ ఇతి వచనేనోరః ప్రధానం; ఏవముభయమపి తుల్యం జ్ఞేయం||17-19||
Adhikarana ౧౩ (౨౦-౨౨) · Śloka ౨౨
భవంతి చాత్ర- రోగమాదౌ పరీక్షేత తతోఽనంతరమౌషధం| తతః కర్మ భిషక్ పశ్చాజ్జ్ఞానపూర్వం సమాచరేత్||20|| యస్తు రోగమవిజ్ఞాయ కర్మాణ్యారభతే భిషక్| అప్యౌషధవిధానజ్ఞస్తస్య సిద్ధిర్యదృచ్ఛయా||21|| యస్తు రోగవిశేషజ్ఞః సర్వభైషజ్యకోవిదః| దేశకాలప్రమాణజ్ఞస్తస్య సిద్ధిరసంశయం||22||
भवन्ति चात्र- रोगमादौ परीक्षेत ततोऽनन्तरमौषधम्| ततः कर्म भिषक् पश्चाज्ज्ञानपूर्वं समाचरेत्||२०|| यस्तु रोगमविज्ञाय कर्माण्यारभते भिषक्| अप्यौषधविधानज्ञस्तस्य सिद्धिर्यदृच्छया||२१|| यस्तु रोगविशेषज्ञः सर्वभैषज्यकोविदः| देशकालप्रमाणज्ञस्तस्य सिद्धिरसंशयम्||२२||
🔊 Audio coming soon
సంప్రతి రోగజ్ఞానస్య చికిత్సాయాముపయోగమాహ- రోగమిత్యాది| ఔషధం పరీక్షేతేతి సంబంధః| ఔషధపరీక్షా రోగాపేక్షిణీ, తేన తదనంతరమేవ సా భవతీతి భావః| తతః కర్మేతి చికిత్సాం| జ్ఞానపూర్వమితి కర్మదర్శనజనితజ్ఞానపూర్వం||20-22||
Adhikarana ౧౪ (౨౩-౨౫) · Śloka ౨౫
తత్ర శ్లోకాః- సంగ్రహః ప్రకృతిర్దేశో వికారముఖమీరణం | అసందేహోఽనుబంధశ్చ రోగాణాం సంప్రకాశితః||23|| దోషస్థానాని రోగాణాం గణా నానాత్మజాశ్చ యే| రూపం పృథక్ చ దోషాణాం కర్మ చాపరిణామి యత్||24|| పృథక్త్వేన చ దోషాణాం నిర్దిష్టాః సముపక్రమాః| సమ్యఙ్మహతి రోగాణామధ్యాయే తత్త్వదర్శినా||25||
तत्र श्लोकाः- सङ्ग्रहः प्रकृतिर्देशो विकारमुखमीरणम् | असन्देहोऽनुबन्धश्च रोगाणां सम्प्रकाशितः||२३|| दोषस्थानानि रोगाणां गणा नानात्मजाश्च ये| रूपं पृथक् च दोषाणां कर्म चापरिणामि यत्||२४|| पृथक्त्वेन च दोषाणां निर्दिष्टाः समुपक्रमाः| सम्यङ्महति रोगाणामध्याये तत्त्वदर्शिना||२५||
🔊 Audio coming soon
సంగ్రహే సంగ్రహ ఇతి ‘చత్వారో రోగా’ ఇత్యాదిసంక్షేపోక్తిః| ప్రకృతిరితి ‘ద్వివిధా పునః’ ఇత్యాదినా| దేశ ఇతి ‘ద్వివిధం చైషామధిష్ఠానం’ ఇత్యాదినా| వికారాశ్చ ముఖం చ వికారముఖం, తత్ర ‘వికారాః పునః’ ఇత్యాదినా వికారాః, ‘ముఖాని’ ఇత్యాదినా ముఖం| ‘ద్వయోస్తు’ ఇత్యాదినా ఈరణం| అసందేహః ‘న చాన్యోన్య’ ఇత్యాదినా| ‘సర్వేషు’ ఇత్యాదినా అనుబంధః| నానాత్మజాః సర్వే ఇతి దోషాంతరాసంపృక్తదోషజన్యా ఉక్తాః||23-25||
Adhikarana పుష్పికా · Śloka ౫
ఇత్యగ్నివేశకృతే తంత్రే చరకప్రతిసంస్కృతే శ్లోకస్థానే మహారోగాధ్యాయో నామ వింశోఽధ్యాయః||20|| సమాప్తో రోగచతుష్కః||5||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते श्लोकस्थाने महारोगाध्यायो नाम विंशोऽध्यायः||२०|| समाप्तो रोगचतुष्कः||५||
🔊 Audio coming soon
ఇతి శ్రీచక్రపాణిదత్తవిరచితాయాం చరకతాత్పర్యవ్యాఖ్యాయామాయుర్వేదదీపికాయాం సూత్రస్థానే రోగచతుష్కే మహారోగాధ్యాయో వింశతితమః||20||