੨੦. ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯਃ

Adhikarana ੧ (੧-੨) · Śloka ੨

ਅਥਾਤੋ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ||੧|| ਇਤਿ ਹ ਸ੍ਮਾਹ ਭਗਵਾਨਾਤ੍ਰੇਯਃ||੨||

Adhikarana ੨ (੩) · Śloka ੩

ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ- ਆਗਨ੍ਤੁਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਨਿਮਿਤ੍ਤਾਃ; ਤੇਸਾਂ ਚਤੁਰ੍ਣਾਮਪਿ ਰੋਗਾਣਾਂ ਰੋਗਤ੍ਵਮੇਕਵਿਧਂ ਭਵਤਿ, ਰੁਕ੍ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਵਿਧਾ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰੇਸਾਮ੍, ਆਗਨ੍ਤੁਨਿਜਵਿਭਾਗਾਤ੍; ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਚੈਸਾਮਧਿਸ੍ਠਾਨਂ, ਮਨਃਸ਼ਰੀਰਵਿਸ਼ੇਸਾਤ੍ ; ਵਿਕਾਰਾਃ ਪੁਨਰਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਃ, ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਧਿਸ੍ਠਾਨਲਿਙ੍ਗਾਯਤਨਵਿਕਲ੍ਪਵਿਸ਼ੇਸਾਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਤ੍ਵਾਤ੍ ||੩||

Adhikarana ੩ (੪) · Śloka ੪

ਮੁਖਾਨਿ ਤੁ ਖਲ੍ਵਾਗਨ੍ਤੋਰ੍ਨਖਦਸ਼ਨਪਤਨਾਭਿਚਾਰਾਭਿਸ਼ਾਪਾਭਿਸਙ੍ਗਾਭਿਘਾਤਵ੍ਯਧ- ਬਨ੍ਧਨਵੇਸ੍ਟਨਪੀਡਨਰਜ੍ਜੁਦਹਨਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਾਸ਼ਨਿਭੂਤੋਪਸਰ੍ਗਾਦੀਨਿ, ਨਿਜਸ੍ਯ ਤੁ ਮੁਖਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮ੍||੪||

Adhikarana ੪ (੫) · Śloka ੫

ਦ੍ਵਯੋਸ੍ਤੁ ਖਲ੍ਵਾਗਨ੍ਤੁਨਿਜਯੋਃ ਪ੍ਰੇਰਣਮਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਃ, ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ, ਪਰਿਣਾਮਸ਼੍ਚੇਤਿ||੫||

Adhikarana ੫ (੬) · Śloka ੬

ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਤੁ ਖਲ੍ਵੇਤੇਭਿਪ੍ਰਵਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰੋ ਰੋਗਾਃ ਪਰਸ੍ਪਰਮਨੁਬਧ੍ਨਨ੍ਤਿ, ਨ ਚਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯੇਨ ਸਹ ਸਨ੍ਦੇਹਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ||੬||

Adhikarana ੬ (੭) · Śloka ੭

ਆਗਨ੍ਤੁਰ੍ਹਿ ਵ੍ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨੋ ਜਘਨ੍ਯਂ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਾਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਾਦਯਤਿ; ਨਿਜੇ ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਵੈਸਮ੍ਯਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਜਘਨ੍ਯਂ ਵ੍ਯਥਾਮਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਨ੍ਤਿ||੭||

Adhikarana ੭ (੮) · Śloka ੮

ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮਪਿ ਦੋਸਾਣਾਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਸ੍ਥਾਨਵਿਭਾਗ ਉਪਦੇਕ੍ਸ੍ਯਤੇ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਬਸ੍ਤਿਃ ਪੁਰੀਸਾਧਾਨਂ ਕਟਿਃ ਸਕ੍ਥਿਨੀ ਪਾਦਾਵਸ੍ਥੀਨਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤਤ੍ਰਾਪਿ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਵਾਤਸ੍ਥਾਨਂ; ਸ੍ਵੇਦੋ ਰਸੋ ਲਸੀਕਾ ਰੁਧਿਰਮਾਮਾਸ਼ਯਸ਼੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਥਾਨਮ੍; ਉਰਃ ਸ਼ਿਰੋ ਗ੍ਰੀਵਾ ਪਰ੍ਵਾਣ੍ਯਾਮਾਸ਼ਯੋ ਮੇਦਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਾਨਿ, ਤਤ੍ਰਾਪ੍ਯੁਰੋ ਵਿਸ਼ੇਸੇਣ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਸ੍ਥਾਨਮ੍||੮||

Adhikarana ੮ (੯-੧੧) · Śloka ੧੧

ਸਰ੍ਵਸ਼ਰੀਰਚਰਾਸ੍ਤੁ ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਾਣਃ ਸਰ੍ਵਸ੍ਮਿਞ੍ਛਰੀਰੇ ਕੁਪਿਤਾਕੁਪਿਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨਿ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ- ਪ੍ਰਕਤਿਭੂਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾਨ੍ਯੁਪਚਯਬਲਵਰ੍ਣਪ੍ਰਸਾਦਾਦੀਨਿ, ਅਸ਼ੁਭਾਨਿ ਪੁਨਰ੍ਵਿਕਤਿਮਾਪਨ੍ਨਾ ਵਿਕਾਰਸਞ੍ਜ੍ਞਕਾਨਿ||੯|| ਤਤ੍ਰ ਵਿਕਾਰਾਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸਾਮਾਨ੍ਯਜਾਃ ਪੂਰ੍ਵਮਸ੍ਟੋਦਰੀਯੇ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ, ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਂਸ੍ਤ੍ਵਿਹਾਧ੍ਯਾਯੇਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਅਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ, ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ||੧੦|| ਤਤ੍ਰਾਦੌ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਨਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ| ਤਦ੍ਯਥਾ- ਨਖਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਵਿਪਾਦਿਕਾ ਚ, ਪਾਦਸ਼ੂਲਂ ਚ, ਪਾਦਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਪਾਦਸੁਪ੍ਤਤਾ ਚ, ਵਾਤਖੁਡ੍ਡਤਾ ਚ, ਗੁਲ੍ਫਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ, ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ ਚ, ਗਧ੍ਰਸੀ ਚ, ਜਾਨੁਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਜਾਨੁਵਿਸ਼੍ਲੇਸਸ਼੍ਚ, ਊਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਊਰੁਸਾਦਸ਼੍ਚ, ਪਾਙ੍ਗੁਲ੍ਯਂ ਚ, ਗੁਦਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਗੁਦਾਰ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਵਸਣਾਕ੍ਸੇਪਸ਼੍ਚ , ਸ਼ੇਫਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਵਙ੍ਕ੍ਸਣਾਨਾਹਸ਼੍ਚ, ਸ਼੍ਰੋਣਿਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਵਿਡ੍ਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਉਦਾਵਰ੍ਤਸ਼੍ਚ, ਖਞ੍ਜਤ੍ਵਂ ਚ, ਕੁਬ੍ਜਤ੍ਵਂ ਚ, ਵਾਮਨਤ੍ਵਂ ਚ, ਤ੍ਰਿਕਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ, ਪਸ੍ਠਗ੍ਰਹਸ਼੍ਚ, ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵਾਵਮਰ੍ਦਸ਼੍ਚ, ਉਦਰਾਵੇਸ੍ਟਸ਼੍ਚ, ਹਨ੍ਮੋਹਸ਼੍ਚ , ਹਦ੍ਦ੍ਰਵਸ਼੍ਚ, ਵਕ੍ਸੌਦ੍ਘਰ੍ਸਸ਼੍ਚ , ਵਕ੍ਸੌਪਰੋਧਸ਼੍ਚ, ਵਕ੍ਸਸ੍ਤੋਦਸ਼੍ਚ, ਬਾਹੁਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ, ਗ੍ਰੀਵਾਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਮਨ੍ਯਾਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਕਣ੍ਠੋਦ੍ਧ੍ਵਂਸਸ਼੍ਚ, ਹਨੁਭੇਦਸ਼੍ਚ , ਓਸ੍ਠਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਅਕ੍ਸਿਭੇਦਸ਼੍ਚ , ਦਨ੍ਤਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਦਨ੍ਤਸ਼ੈਥਿਲ੍ਯਂ ਚ, ਮੂਕਤ੍ਵਂ ਚ , ਵਾਕ੍ਸਙ੍ਗਸ਼੍ਚ, ਕਸਾਯਾਸ੍ਯਤਾ ਚ, ਮੁਖਸ਼ੋਸਸ਼੍ਚ, ਅਰਸਜ੍ਞਤਾ ਚ, ਘ੍ਰਾਣਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਕਰ੍ਣਸ਼ੂਲਂ ਚ, ਅਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਰਵਣਂ ਚ, ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰੁਤਿਸ਼੍ਚ , ਬਾਧਿਰ੍ਯਂ ਚ, ਵਰ੍ਤ੍ਮਸ੍ਤਮ੍ਭਸ਼੍ਚ, ਵਰ੍ਤ੍ਮਸਙ੍ਕੋਚਸ਼੍ਚ, ਤਿਮਿਰਂ ਚ, ਅਕ੍ਸਿਸ਼ੂਲਂ ਚ, ਅਕ੍ਸਿਵ੍ਯੁਦਾਸਸ਼੍ਚ, ਭ੍ਰੂਵ੍ਯੁਦਾਸਸ਼੍ਚ, ਸ਼ਙ੍ਖਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਲਲਾਟਭੇਦਸ਼੍ਚ, ਸ਼ਿਰੋਰੁਕ੍ ਚ, ਕੇਸ਼ਭੂਮਿਸ੍ਫੁਟਨਂ ਚ, ਅਰ੍ਦਿਤਂ ਚ, ਏਕਾਙ੍ਗਰੋਗਸ਼੍ਚ, ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਰੋਗਸ਼੍ਚ, ਪਕ੍ਸਵਧਸ਼੍ਚ , ਆਕ੍ਸੇਪਕਸ਼੍ਚ, ਦਣ੍ਡਕਸ਼੍ਚ, ਤਮਸ਼੍ਚ , ਭ੍ਰਮਸ਼੍ਚ, ਵੇਪਥੁਸ਼੍ਚ, ਜਮ੍ਭਾ ਚ, ਹਿਕ੍ਕਾ ਚ, ਵਿਸਾਦਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਪ੍ਰਲਾਪਸ਼੍ਚ, ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਚ, ਪਾਰੁਸ੍ਯਂ ਚ, ਸ਼੍ਯਾਵਾਰੁਣਾਵਭਾਸਤਾ ਚ, ਅਸ੍ਵਪ੍ਨਸ਼੍ਚ, ਅਨਵਸ੍ਥਿਤਚਿਤ੍ਤਤ੍ਵਂ ਚ; ਇਤ੍ਯਸ਼ੀਤਿਰ੍ਵਾਤਵਿਕਾਰਾ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨਾਮਾਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੧||

Adhikarana ੯ (੧੨) · Śloka ੧੨

ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਵਾਤਵਿਕਾਰੇਸੂਕ੍ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਵਾਯੋਰਿਦਮਾਤ੍ਮਰੂਪਮਪਰਿਣਾਮਿ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ, ਯਦੁਪਲਭ੍ਯ ਤਦਵਯਵਂ ਵਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਦੇਹਾ ਵਾਤਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਰੌਕ੍ਸ੍ਯਂ ਸ਼ੈਤ੍ਯਂ ਲਾਘਵਂ ਵੈਸ਼ਦ੍ਯਂ ਗਤਿਰਮੂਰ੍ਤਤ੍ਵਮਨਵਸ੍ਥਿਤਤ੍ਵਂ ਚੇਤਿ ਵਾਯੋਰਾਤ੍ਮਰੂਪਾਣਿ; ਏਵਂਵਿਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤਂ ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਵਿਸ਼ਤਃ ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਰਂਸਭ੍ਰਂਸਵ੍ਯਾਸਸਙ੍ਗਭੇਦਸਾਦਹਰ੍ਸਤਰ੍ਸਕਮ੍ਪਵਰ੍ਤਚਾਲਤੋਦਵ੍ਯਥਾਚੇਸ੍ਟਾਦੀਨਿ , ਤਥਾ ਖਰਪਰੁਸਵਿਸ਼ਦਸੁਸਿਰਾਰੁਣਵਰ੍ਣਕਸਾਯਵਿਰਸਮੁਖਤ੍ਵਸ਼ੋਸਸ਼ੂਲਸੁਪ੍ਤਿਸਙ੍ਕੋਚਨਸ੍ਤਮ੍ਭਨਖਞ੍ਜਤਾਦੀਨਿ ਚ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ; ਤੈਰਨ੍ਵਿਤਂ ਵਾਤਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੧੨||

Adhikarana ੧੦ (੧੩) · Śloka ੧੩

ਤਂ ਮਧੁਰਾਮ੍ਲਲਵਣਸ੍ਨਿਗ੍ਧੋਸ੍ਣੈਰੁਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਕ੍ਰਮੇਤ, ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਨਸ੍ਤਃਕਰ੍ਮਭੋਜਨਾਭ੍ਯਙ੍ਗੋਤ੍ਸਾਦਨਪਰਿਸੇਕਾਦਿਭਿਰ੍ਵਾਤਹਰੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਾਲਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯ; ਤਤ੍ਰਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਂ ਤੁ ਖਲੁ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯੋ ਵਾਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ, ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਤ ਏਵ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਕੇਵਲਂ ਵੈਕਾਰਿਕਂ ਵਾਤਮੂਲਂ ਛਿਨਤ੍ਤਿ; ਤਤ੍ਰਾਵਜਿਤੇਪਿ ਵਾਤੇ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾ ਵਾਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ ਵਨਸ੍ਪਤੇਰ੍ਮੂਲੇ ਛਿਨ੍ਨੇ ਸ੍ਕਨ੍ਧਸ਼ਾਖਾਪ੍ਰਰੋਹਕੁਸੁਮਫਲਪਲਾਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਨਿਯਤੋ ਵਿਨਾਸ਼ਸ੍ਤਦ੍ਵਤ੍||੧੩||

Adhikarana ੧੧ (੧੪-੧੬) · Śloka ੧੬

ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਮਨੁਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ- ਓਸਸ਼੍ਚ, ਪ੍ਲੋਸਸ਼੍ਚ, ਦਾਹਸ਼੍ਚ, ਦਵਥੁਸ਼੍ਚ, ਧੂਮਕਸ਼੍ਚ, ਅਮ੍ਲਕਸ਼੍ਚ, ਵਿਦਾਹਸ਼੍ਚ, ਅਨ੍ਤਰ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚ, ਅਂਸਦਾਹਸ਼੍ਚ , ਊਸ੍ਮਾਧਿਕ੍ਯਂ ਚ, ਅਤਿਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ (ਅਙ੍ਗਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ), ਅਙ੍ਗਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ, ਅਙ੍ਗਾਵਦਰਣਂ ਚ, ਸ਼ੋਣਿਤਕ੍ਲੇਦਸ਼੍ਚ, ਮਾਂਸਕ੍ਲੇਦਸ਼੍ਚ, ਤ੍ਵਗ੍ਦਾਹਸ਼੍ਚ, (ਮਾਂਸਦਾਹਸ਼੍ਚ ), ਤ੍ਵਗਵਦਰਣਂ ਚ, ਚਰ੍ਮਦਲਨਂ ਚ, ਰਕ੍ਤਕੋਠਸ਼੍ਚ, ਰਕ੍ਤਵਿਸ੍ਫੋਟਸ਼੍ਚ, ਰਕ੍ਤਪਿਤ੍ਤਂ ਚ, ਰਕ੍ਤਮਣ੍ਡਲਾਨਿ ਚ, ਹਰਿਤਤ੍ਵਂ ਚ, ਹਾਰਿਦ੍ਰਤ੍ਵਂ ਚ, ਨੀਲਿਕਾ ਚ, ਕਕ੍ਸਾ(ਕ੍ਸ੍ਯਾ)ਚ, ਕਾਮਲਾ ਚ, ਤਿਕ੍ਤਾਸ੍ਯਤਾ ਚ, ਲੋਹਿਤਗਨ੍ਧਾਸ੍ਯਤਾ ਚ, ਪੂਤਿਮੁਖਤਾ ਚ, ਤਸ੍ਣਾਧਿਕ੍ਯਂ ਚ, ਅਤਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਆਸ੍ਯਵਿਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਗਲਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਅਕ੍ਸਿਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਗੁਦਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਮੇਢ੍ਰਪਾਕਸ਼੍ਚ, ਜੀਵਾਦਾਨਂ ਚ , ਤਮਃਪ੍ਰਵੇਸ਼ਸ਼੍ਚ, ਹਰਿਤਹਾਰਿਦ੍ਰਨੇਤ੍ਰਮੂਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ; ਇਤਿ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਤ੍ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨਾਮਾਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ||੧੪|| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰੇਸੂਕ੍ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯੇਦਮਾਤ੍ਮਰੂਪਮਪਰਿਣਾਮਿ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ, ਯਦੁਪਲਭ੍ਯ ਤਦਵਯਵਂ ਵਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਦੇਹਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਔਸ੍ਣ੍ਯਂ ਤੈਕ੍ਸ੍ਣ੍ਯਂ ਦ੍ਰਵਤ੍ਵਮਨਤਿਸ੍ਨੇਹੋ ਵਰ੍ਣਸ਼੍ਚ ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਰੁਣਵਰ੍ਜੋ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਵਿਸ੍ਰੋ ਰਸੌ ਚ ਕਟੁਕਾਮ੍ਲੌ ਸਰਤ੍ਵਂ ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯਾਤ੍ਮਰੂਪਾਣਿ; ਏਵਂਵਿਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤਂ ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਵਿਸ਼ਤਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਦਾਹੌਸ੍ਣ੍ਯਪਾਕਸ੍ਵੇਦਕ੍ਲੇਦਕੋਥਕਣ੍ਡੂਸ੍ਰਾਵਰਾਗਾ ਯਥਾਸ੍ਵਂ ਚ ਗਨ੍ਧਵਰ੍ਣਰਸਾਭਿਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨਂ ਪਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਕਰ੍ਮਾਣਿ; ਤੈਰਨ੍ਵਿਤਂ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੧੫|| ਤਂ ਮਧੁਰਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਸ਼ੀਤੈਰੁਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਕ੍ਰਮੇਤ ਸ੍ਨੇਹਵਿਰੇਕਪ੍ਰਦੇਹਪਰਿਸੇਕਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਭਿਃ ਪਿਤ੍ਤਹਰੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਾਲਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯ; ਵਿਰੇਚਨਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯਃ ਪਿਤ੍ਤੇ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ; ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਤ ਏਵਾਮਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਕੇਵਲਂ ਵੈਕਾਰਿਕਂ ਪਿਤ੍ਤਮੂਲਮਪਕਰ੍ਸਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਵਜਿਤੇ ਪਿਤ੍ਤੇਪਿ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਃ ਪਿਤ੍ਤਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾਗ੍ਨੌ ਵ੍ਯਪੋਢੇ ਕੇਵਲਮਗ੍ਨਿਗਹਂ ਸ਼ੀਤੀਭਵਤਿ ਤਦ੍ਵਤ੍||੧੬||

Adhikarana ੧੨ (੧੭-੧੯) · Śloka ੧੯

ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਂਸ਼੍ਚ ਵਿਂਸ਼ਤਿਮਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਸ੍ਯਾਮਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਤਪ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਤਨ੍ਦ੍ਰਾ ਚ, ਨਿਦ੍ਰਾਧਿਕ੍ਯਂ ਚ, ਸ੍ਤੈਮਿਤ੍ਯਂ ਚ, ਗੁਰੁਗਾਤ੍ਰਤਾ ਚ, ਆਲਸ੍ਯਂ ਚ, ਮੁਖਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਚ, ਮੁਖਸ੍ਰਾਵਸ਼੍ਚ, ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮੋਦ੍ਗਿਰਣਂ ਚ, ਮਲਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਚ, ਬਲਾਸਕਸ਼੍ਚ , ਅਪਕ੍ਤਿਸ਼੍ਚ, ਹਦਯੋਪਲੇਪਸ਼੍ਚ, ਕਣ੍ਠੋਪਲੇਪਸ਼੍ਚ, ਧਮਨੀਪ੍ਰਤਿ(ਵਿ)ਚਯਸ਼੍ਚ, ਗਲਗਣ੍ਡਸ਼੍ਚ, ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਂ ਚ, ਸ਼ੀਤਾਗ੍ਨਿਤਾ ਚ, ਉਦਰ੍ਦਸ਼੍ਚ, ਸ਼੍ਵੇਤਾਵਭਾਸਤਾ ਚ, ਸ਼੍ਵੇਤਮੂਤ੍ਰਨੇਤ੍ਰਵਰ੍ਚਸ੍ਤ੍ਵਂ ਚ; ਇਤਿ ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਣਾਮਪਰਿਸਙ੍ਖ੍ਯੇਯਾਨਾਮਾਵਿਸ੍ਕਤਤਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ ਭਵਨ੍ਤਿ||੧੭|| ਸਰ੍ਵੇਸ੍ਵਪਿ ਖਲ੍ਵੇਤੇਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰੇਸੂਕ੍ਤੇਸ੍ਵਨ੍ਯੇਸੁ ਚਾਨੁਕ੍ਤੇਸੁ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਇਦਮਾਤ੍ਮਰੂਪਮਪਰਿਣਾਮਿ ਕਰ੍ਮਣਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਂ ਯਦੁਪਲਭ੍ਯ ਤਦਵਯਵਂ ਵਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤਸਨ੍ਦੇਹਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਕੁਸ਼ਲਾਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ੍ਨੇਹਸ਼ੈਤ੍ਯਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਗੌਰਵਮਾਧੁਰ੍ਯਸ੍ਥੈਰ੍ਯਪੈਚ੍ਛਿਲ੍ਯਮਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯਾਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ ਆਤ੍ਮਰੂਪਾਣਿ; ਏਵਂਵਿਧਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਮਣਃ ਸ੍ਵਲਕ੍ਸਣਮਿਦਮਸ੍ਯ ਭਵਤਿ ਤਂ ਤਂ ਸ਼ਰੀਰਾਵਯਵਮਾਵਿਸ਼ਤਃ; ਤਦ੍ਯਥਾ- ਸ਼੍ਵੈਤ੍ਯਸ਼ੈਤ੍ਯਕਣ੍ਡੂਸ੍ਥੈਰ੍ਯਗੌਰਵਸ੍ਨੇਹਸੁਪ੍ਤਿਕ੍ਲੇਦੋਪਦੇਹਬਨ੍ਧਮਾਧੁਰ੍ਯਚਿਰਕਾਰਿਤ੍ਵਾਨਿ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਃ ਕਰ੍ਮਾਣਿ; ਤੈਰਨ੍ਵਿਤਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਮੇਵਾਧ੍ਯਵਸ੍ਯੇਤ੍||੧੮|| ਤਂ ਕਟੁਕਤਿਕ੍ਤਕਸਾਯਤੀਕ੍ਸ੍ਣੋਸ੍ਣਰੂਕ੍ਸੈਰੁਪਕ੍ਰਮੈਰੁਪਕ੍ਰਮੇਤ ਸ੍ਵੇਦਵਮਨਸ਼ਿਰੋਵਿਰੇਚਨਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਭਿਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਹਰੈਰ੍ਮਾਤ੍ਰਾਂ ਕਾਲਂ ਚ ਪ੍ਰਮਾਣੀਕਤ੍ਯ; ਵਮਨਂ ਤੁ ਸਰ੍ਵੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣਿ ਪ੍ਰਧਾਨਤਮਂ ਮਨ੍ਯਨ੍ਤੇ ਭਿਸਜਃ, ਤਦ੍ਧ੍ਯਾਦਿਤ ਏਵਾਮਾਸ਼ਯਮਨੁਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯੋਰੋਗਤਂ ਕੇਵਲਂ ਵੈਕਾਰਿਕਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਮੂਲਮੂਰ੍ਧ੍ਵਮੁਤ੍ਕ੍ਸਿਪਤਿ, ਤਤ੍ਰਾਵਜਿਤੇ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਣ੍ਯਪਿ ਸ਼ਰੀਰਾਨ੍ਤਰ੍ਗਤਾਃ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਵਿਕਾਰਾਃ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਯਥਾ ਭਿਨ੍ਨੇ ਕੇਦਾਰਸੇਤੌ ਸ਼ਾਲਿਯਵਸਸ੍ਟਿਕਾਦੀਨ੍ਯਨਭਿਸ੍ਯਨ੍ਦ੍ਯਮਾਨਾਨ੍ਯਮ੍ਭਸਾ ਪ੍ਰਸ਼ੋਸਮਾਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਤਦ੍ਵਦਿਤਿ||੧੯||

Adhikarana ੧੩ (੨੦-੨੨) · Śloka ੨੨

ਭਵਨ੍ਤਿ ਚਾਤ੍ਰ- ਰੋਗਮਾਦੌ ਪਰੀਕ੍ਸੇਤ ਤਤੋਨਨ੍ਤਰਮੌਸਧਮ੍| ਤਤਃ ਕਰ੍ਮ ਭਿਸਕ੍ ਪਸ਼੍ਚਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਪੂਰ੍ਵਂ ਸਮਾਚਰੇਤ੍||੨੦|| ਯਸ੍ਤੁ ਰੋਗਮਵਿਜ੍ਞਾਯ ਕਰ੍ਮਾਣ੍ਯਾਰਭਤੇ ਭਿਸਕ੍| ਅਪ੍ਯੌਸਧਵਿਧਾਨਜ੍ਞਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਯਦਚ੍ਛਯਾ||੨੧|| ਯਸ੍ਤੁ ਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਭੈਸਜ੍ਯਕੋਵਿਦਃ| ਦੇਸ਼ਕਾਲਪ੍ਰਮਾਣਜ੍ਞਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਰਸਂਸ਼ਯਮ੍||੨੨||

Adhikarana ੧੪ (੨੩-੨੫) · Śloka ੨੫

ਤਤ੍ਰ ਸ਼੍ਲੋਕਾਃ- ਸਙ੍ਗ੍ਰਹਃ ਪ੍ਰਕਤਿਰ੍ਦੇਸ਼ੋ ਵਿਕਾਰਮੁਖਮੀਰਣਮ੍ | ਅਸਨ੍ਦੇਹੋਨੁਬਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾਣਾਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤਃ||੨੩|| ਦੋਸਸ੍ਥਾਨਾਨਿ ਰੋਗਾਣਾਂ ਗਣਾ ਨਾਨਾਤ੍ਮਜਾਸ਼੍ਚ ਯੇ| ਰੂਪਂ ਪਥਕ੍ ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਕਰ੍ਮ ਚਾਪਰਿਣਾਮਿ ਯਤ੍||੨੪|| ਪਥਕ੍ਤ੍ਵੇਨ ਚ ਦੋਸਾਣਾਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ ਸਮੁਪਕ੍ਰਮਾਃ| ਸਮ੍ਯਙ੍ਮਹਤਿ ਰੋਗਾਣਾਮਧ੍ਯਾਯੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਦਰ੍ਸ਼ਿਨਾ||੨੫||

Adhikarana ਪੁਸ੍ਪਿਕਾ · Śloka ੫

ਇਤ੍ਯਗ੍ਨਿਵੇਸ਼ਕਤੇ ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਚਰਕਪ੍ਰਤਿਸਂਸ੍ਕਤੇ ਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਥਾਨੇ ਮਹਾਰੋਗਾਧ੍ਯਾਯੋ ਨਾਮ ਵਿਂਸ਼ੋਧ੍ਯਾਯਃ||੨੦|| ਸਮਾਪ੍ਤੋ ਰੋਗਚਤੁਸ੍ਕਃ||੫||