௨௭. அந்நபாநவித்யத்யாயஃ

ஸம்ப்ரதி ஸாமாந்யேநோக்தாநாஂ குணகர்மப்யாஂ ப்ரதிவ்யக்த்யநுக்தாநாஂ ப்ரதிவ்யக்திப்ராய உபயோகித்ரவ்யஸ்ய விஶிஷ்டகுணகர்மகதநார்தமந்நபாநவிதிரத்யாயோऽபிதீயதே| அத்ரோத்பந்நஸ்ய சப்ரத்யயஸ்ய லுக்| அத்ராந்நே காடிந்யஸாமாந்யாத் காத்யஂ, பாநே ச த்ரவத்வஸாமாந்யால்லேஹ்யமவருத்தஂ ஜ்ஞேயம்| அந்நபாநஂ விதீயதே விஶிஷ்டகுணகர்மயோகிதயா ப்ரதிபாத்யதேऽநேநேத்யந்நபாநவிதிஃ; த்ரவ்யாணாஂ குணகர்மகதநமேவ சாந்நபாநவிதிஃ, யதஸ்தத்தி ஜ்ஞாத்வாऽந்நபாநஂ விதீயதே||௧-௨||

கிஂ ததந்நபாநஂ கரோதீத்யாஹ- இஷ்டேத்யாதி| இஷ்டமிதி அபிமதஂ ஹிதஂ ச; கிஂவா இஷ்டஂ ப்ரியஂ, ஹிதஂ து விதிவிஹிதஶப்தேநைவ ப்ராப்யதே| விதிர்வக்ஷ்யமாணரஸவிமாநே “ததேததாஹாரவிதாநம” (வி. ௧) இத்யாதிக்ரந்தவாச்யஃ, ததேந்த்ரியோபக்ரமணீயே ச “நாரத்நபாணிஃ” (ஸூ. ௮) இத்யாதிநோக்தஂ விதாநஂ; தேந விதிநா விஹிதஂ விதிவிஹிதம்| அத்ர வர்ணாதிஷு ஶப்தாக்ரஹணமந்நபாநே ப்ராயஃ ஶப்தஸ்யாவித்யமாநத்வாத்| வர்ணாதிஷு யத்யத் ப்ரதமமந்நபாநே குஹ்யதே, தத்தத் பூர்வமுக்தம்| ரஸஸ்து ஸ்பர்ஶஸ்ய பஶ்சாத்கஹ்யமாணோऽபி ப்ராதாந்யக்யாபநார்தஂ ஸ்பர்ஶஸ்யாக்ரே கதஃ| ப்ராணிநாமித்யநேநைவ லப்தேऽபி “ப்ராணிஸஞ்ஜ்ஞகாநாம்” இதி வசநஂ ஸ்தாவரப்ராணிப்ரதிஷேதார்தஂ; வக்ஷாதயோ ஹி வநஸ்பதிஸத்த்வாநுகாரோபதேஶாச்சாஸ்த்ரே ப்ராணிந உக்தாஃ; நது லோகே ப்ராணிஸஞ்ஜ்ஞகாஃ, கிந்தர்ஹி ஜங்கமா ஏவ| இஹ ச மநுஷ்யஸ்யைவாதிகதத்வேऽபி ஸாமாந்யேந ஸகலப்ராணிப்ராணஹேதுதயாऽऽஹாரகதநஂ மநுஷ்யவ்யதிரிக்தேऽபி ப்ராணிந்யாஹாரஸ்ய ப்ராணஜநகத்வோபதர்ஶநார்தம்| ப்ராணமிதி ப்ராணஹேதுத்வாத்; யதா- ஆயுர்கதம்| அத கதஂ தத் ப்ராணமாசக்ஷத இத்யாஹ- ப்ரத்யக்ஷபலதர்ஶநாதிதி |- ப்ரத்யக்ஷேணைவ ஹ்யாஹாரஂ விதிநா குர்வதாஂ ப்ராணா அநுவர்தந்த இதி, ததா நிராஹாராணாஂ ப்ராணா நஹ்யவதிஷ்டந்த இதி தஶ்யத இத்யர்தஃ| ப்ரத்யக்ஷஶப்தஶ்சேஹ ஸ்புடப்ரமாணே வர்ததே, யதஃ ப்ராணாநாமந்நகார்யத்வமநுமாநகம்யமேவ| அந்நகார்யத்வ ஏவ ப்ராணாநாஂ ஹேதுமாஹ- ததிந்தநா ஹீத்யாதிநா| யஸ்மாதந்தரக்நிஸ்திதிஶ்சாந்நபாநஹேதுநா, அக்நிஸ்திதிஶ்ச ப்ராணஹேதுஃ, ததோऽந்நஂ ப்ராணா இதி பாவஃ; உக்தஂ ஹி- “பலமாரோக்யமாயுஶ்ச ப்ராணாஶ்சாக்நௌ ப்ரதிஷ்டிதாஃ”| கிஂவா, பூர்வமந்நபாநஸ்ய ப்ராணஹேதுத்வமுக்தஂ, ததிந்தநா ஹீத்யாதிநாऽக்நிஹேதுத்வஂ வர்ண்யதே| ஸத்த்வமூர்ஜயதீதி மநோபலஂ கரோதி| தாதுவ்யூஹோ தாதுஸங்காதஃ| விபரீதம் அவிதிஸேவிதம்||௩||

அந்நபாநஂ விதீயதே யேந தஂ விதிஂ த்ரவ்யகுணகர்மரூபஂ, ததா சரஶரீராவயவாதிரூபஂ சாகிலேந கார்த்ஸ்ந்யேநோபதேக்ஷ்யாமஃ| யத்யபி சேஹ த்ரவ்யஂ ப்ரதி ப்ரதி குணகர்மப்யாஂ ந நிர்தேக்ஷ்யதி, வக்ஷ்யதி ஹி- “அந்நபாநைகதேஶோऽயமுக்தஃ ப்ராயோபயோகிகஃ” இதி, ததாऽப்யநுக்தாநாமபி த்ரவ்யாணாஂ சரஶரீராவயவாத்யுபதேஶேந, ததா பூர்வாத்யாயோக்தபார்திவாதித்ரவ்யகுணகர்மகதநேந ச தத்விதாநமப்யுக்தஂ பவதீத்யத உக்தம்- அகிலேநநேதி; வக்ஷ்யதி ஹி- “யதா நாநௌஷதஂ கிஂ சித்தேஶஜாநாஂ வசோ யதா| த்ரவ்யஂ து தத்ததா வாச்யமநுக்தமிஹ யத்பவேத்”, ததா “சரஃ ஶரீரவயவாஃ” இத்யாதி; கிஂவா, விதிஶப்தோऽஶிதபீதலீடகாதிதப்ரகாரவாசீ, தேந சாஶிதாதயஃ ஸர்வ ஏவாகிலேந வாச்யஃ, தத்காரணபூதாநி து த்ரவ்யாணி ரக்தஶால்யாதீந்யேகதேஶேநோக்தாநி, அதோ வக்ஷ்யதி- ‘அந்நபாநைகதேஶோऽயமுக்தஃ’ இதி| அந்நபாநே ச வக்தவ்யே யத்த்ரவ்யஂ ப்ராய உபயுஜ்யதே, தஸ்ய ஸாமாந்யகுணமபிதாய வர்கஸங்க்ரஹேண குணமுபதேக்ஷ்யதி| உதகாபிதாநஂ சாக்ரே கதம், உதகஸ்யாந்நே பாநே ச வ்யாப்ரியமாணத்வாத்| ததித்யுதாஹரணஂ; கிஂவா ஸ ஸ்வபாவோ யஸ்ய ஸ தத்ஸ்வபாவஃ, தஸ்மாத் க்லேதநஸ்வபாவாதித்யர்தஃ| யத்யபி ‘உதகமாஶ்வாஸகராணாஂ, ஜலஂ ஸ்தம்பநாநாம்’ (ஸூ. ௨௬) இத்யுக்தஂ, ததாऽபீஹாநுக்தக்லேதநகர்மாபிதாநார்தஂ புநருச்யதே| இஹ ஜலலவணாதீநாஂ யத் கர்மோச்யதே தத்தேஷாமிதரகர்மப்யஃ ப்ரதாநஂ ஜ்ஞேயம், அக்ர்யாதிகாரே து தத்கர்மகர்தத்ரவ்யாந்தரப்ரஶஸ்ததா ஜ்ஞேயா| க்ஷாரஃ பசந்தமக்நிஂ பாசயதி, தேந பாசயதீதி ஹேதௌ ணிச்| ஸ்நேஹயதீத்யாதௌ து “தத்கரோதி ததாசஷ்டே” இதி ணிச்| ஸந்ததாதீதி விஶ்லிஷ்டாநி த்வங்மாஂஸாதீநி ஸஂஶ்லேஷயதி| ரஸஃ மாஂஸரஸஃ| ப்ரீணயதீதி க்ஷீணாந் புஷ்ணாதி, நத்வதிபஹத்த்வஂ கரோதி; தேந மாஂஸகர்மணா பஂஹணேந ஸமஂ நைக்யம்| ஜர்ஜரீகரோதீதி ஶ்லதமாஂஸாத்யுபசயஂ கரோதி; யதுக்தஂ ஹாரீதே- “ஸுரா ஜர்ஜரீகரோத்யஸங்மேதோபாஹுல்யாத்” இதி, ததா ஹ்யத்ரைவோக்தஂ- “ஸுரா கஶாநாஂ புஷ்ட்யர்தம்” இதி| அவதமயதீதி விலிகதீத்யர்தஃ, அநேகார்தத்வாத்தாதூநாஂ; வசநஂ ஹி- ‘லேகநஃ ஶீதரஸிகஃ’ இதி, ததா ஹாரீதேऽப்யுக்தஂ- “ஶீதுரவதமயதி வாய்வக்நிப்ரபோதநாத்” இதி| ஆசிநோதி ‘தோஷாந்’ இதி ஶேஷஃ, தந்த்ராந்தரவசநஂ ஹி- “வாதபித்தகபாஂஸ்தஸ்மாதாசிநோதி ச பாணிதம்” இதி| பிண்யாகஃ திலகல்கஃ; நிகண்டுகாரஸ்த்வாஹ- பிண்யாகோ ஹரிதஶிக்ருஃ| க்லபயதி ஹர்ஷக்ஷயஂ கரோதி| ப்ரபூதாந்தர்மலஸ்ய புரீஷஸ்ய கர்தா ப்ரபூதாந்தர்மலஃ; யத்யபி ‘மாஷோ பஹுமலஃ’ இதி வக்ஷ்யதி, ததாऽபி மாஷவிகதேஃ ஸூபஸ்யேஹ குணகதநஂ, தேந ந புநருக்தஂ; ந சாவஶ்யஂ ப்ரகதிதர்மோ விகதிமநுகச்சதி, யதஃ ஸக்தூநாஂ ஸித்தபிண்டிகா குர்வீ ஏவ பவதி, தஸ்மாந்மாஷவிகதாவபி மலவத்திதர்ஶநார்தமேததபிதாநம்| க்ஷாரஸ்ய பாசநத்வஂ குணோऽபிஹிதஃ, இஹ து தஷ்டிஶுக்ரக்நத்வஂ தோஷ இதி பதகுச்யதே| ப்ராயஃ பித்தலமிதி விஶேஷேணாந்யேப்யோ லவணகடுகேப்யோऽம்லஂ பித்தலம்| ஏவமந்யத்ராபி ப்ராயஃஶப்தோ விஶேஷார்தோ வாச்யஃ; கிஂவா ப்ராயஃஶப்தோऽம்லேந ஸம்பத்யதே| அத்ர பித்தமாதாவம்லஜந்யதயோக்தஂ, தோஷப்ராதாந்யஸ்யாநியதத்வாத்; உக்தஂ ஹி- “ந தே பதக் பித்தகபாநிலேப்ய” (ஸூ. ௧௯) இதி, ததா “ஸமபித்தாநிலகபா” (ஸூ. ௭) இதி; கிஂவா பித்தோஷ்மா வஹ்நிஃ, ஸ சேஹாந்நபாநபசநே ப்ரதாநஂ; யதுக்தஂ- “யதந்நஂ தேஹதாத்வோஜோபலவர்ணாதிபோஷகம்| தத்ராக்நிர்ஹேதுராஹாராந்நஹ்யபக்வாத்ரஸாதயஃ” (சி. ௧௫) இதி; தேநேஹ வஹ்நிகாரணபித்தஜநகமேவாதாவுச்யதே; யதஶ்ச பித்தஜநகமக்ரே வக்தவ்யம், அதோ ரஸப்ரதாநமபி மதுரோ நாதாவுக்தஃ| மதுந இதி விச்சேதபாடேந நவாநவஸ்ய மதுநஃ கபாகர்தத்வஂ தர்ஶயதி| இஹ ச ஷட்ரஸஸ்யைவ கதநமேதத்த்ரயேணைவ, அநுக்தாநாஂ லவணதிக்தஷாயாணாமபி பாகத்வாரா க்ரஹணாத்; யதோ லவணஃ பாகாத் ப்ராயோ மதுரஃ, திக்தகஷாயௌ கடுகௌ பாகதோ பவதஃ| ‘ப்ராயஃ ஸர்வஂ திக்தஂ’ இத்யாதிஸ்து க்ரந்தோ ஹாரீதீயஃ, இஹ கேநாபி ப்ரமாதால்லிகிதஃ||௪||

வர்கேண ஶூகதாந்யாதீநாஂ ஆஹாரத்ரவ்யாணாஂ ஸங்க்ரஹோ வர்கஸங்க்ரஹஃ| ரஸவீர்யேத்யாதௌ ப்ரபாவோऽல்பவிஷயதயா பதக்படிதஃ| ரஸாதிநிர்தேஶஶ்ச யதாயோக்யதயா ஜ்ஞேயஃ, தேந ந ஸர்வத்ரவ்யே ஸர்வரஸாத்யபிதாநஂ பவிஷ்யதி| அத்ர ஶூகதாந்யமாதாவாஹாரப்ரதாநத்வாத்; ஶூகவந்தி தாந்யாநி ஶூகதாந்யாநி||௫-௭||

இஹ ச த்ரவ்யநாமாநி நாநாதேஶப்ரஸித்தாநி, தேந நாமஜ்ஞாநே ஸாமர்த்யஂ ததாபூதஂ நாஸ்த்யேவாந்யேஷாமபி டீகாகதாஂ, தேந தேஶாந்தரிப்யோ நாம ப்ராயஶோ ஜ்ஞேயஂ, யத்து ப்ரசரதி கௌடே தல்லேகிஷ்யாமோऽந்யதேஶப்ரஸித்தஂ ச கிஞ்சித்| கலமோ வேதாக்ரஹாரேஷு ஸ்வநாமப்ரஸித்தஃ| ஶகுநாஹதஃ ஶ்ராவஸ்த்யாஂ வக்ரநாம்நா ப்ரஸித்தஃ| ரக்தஶாலிஃ ப்ரஸித்த ஏவ| மஹாஶாலிர்மகதே ப்ரஸித்தஃ| அத்ர ச ஶாலிர்ஹைமந்திகஂ தாந்யஂ, ஷஷ்டிகாதயஶ்ச க்ரைஷ்மிகாஃ, வ்ரீஹயஃ ஶாரதா இதி வ்யவஸ்தா| ரக்தஶால்யாதீநாஂ மதுரபாகித்வேऽபி பத்தவர்சஸ்த்வஂ ப்ரபாவாதேவ| மஹாஂஸ்தஸ்யாந்விதி ரக்தஶாலேரநு, தேந ரக்தஶாலிகுணா மஹாஶாலேர்மநாகல்பாஃ; ஏவஂ தஸ்யாநு கலம இத்யத்ராபி வாச்யம்| தஸ்யேதி மஹாஶாலேஃ| ததஃ பரே இதி ஶகுநாஹதாதயஃ, உத்தரோத்தரமல்பகுணா இத்யர்தஃ| குணாகுணைரிதி ஶாலீநாஂ ரக்தஶால்யாதீநாஂ யே குணாஸ்தஷ்ணாக்நத்வத்ரிமலாபஹத்வாதயஃ, தேஷாமகுணைஸ்தத்குணவிபரீதைர்தோஷைர்யவகாதயோऽநுகாரஂ குர்வந்தி, ததஶ்ச யவகாஸ்தஷ்ணாத்ரிமலாதிகரா இதி| குணஶப்தஶ்சேஹ ப்ரஶஂஸாயாம் ||௮-௧௨||

ஷஷ்டிககுணேऽகாரப்ரஶ்லேஷாதகுருரிதி போத்தவ்யஂ, மாத்ராஶிதீயே (ஸூ. ௫) ஷஷ்டிகோ லகுஃ படிதஃ| ததோऽநு சேதி கௌரஷஷ்டிகாதல்பாந்தரகுணஃ| வரகோத்தாலகாதயஃ ஷஷ்டிகவிஶேஷாஃ; கேசித் குதாந்யாநி வரகாதீநி வதந்தி| வ்ரீஹிரிதி ஶாரதாஶுதாந்யஸ்ய ஸஞ்ஜ்ஞா| பாடலோ வ்ரீஹிவிஶேஷஃ| தந்த்ராந்தரேऽபி பட்யதே- “த்ரிதோஷஸ்த்வேவ பாடலஃ” இதி, ஸுஶ்ருதே பாடலஶப்தேநைதத்வ்யதிரிக்தோ தாந்யவிஶேஷோ ஜ்ஞேயஃ, தேந தத்குணகதநேந நேஹ விரோதஃ||௧௩-௧௫||

கோரதூஷாதயஃ குதாந்யவிஶேஷாஃ| கோரதூஷஃ கோத்ரவஃ, கோரதூஷஸ்ய கேவலஸ்ய ஶ்லேஷ்மபித்தக்நத்வஂ, தேந யதுக்தஂ ரக்தபித்தநிதாநே- “யதா ஜந்துர்யவகோத்தாலககோரதூஷப்ராயாண்யந்நாநி புங்க்தே” (நி. ௨) இத்யாதிநா பித்தகர்தத்வஂ கோரதூஷஸ்ய, தத்தத்ரைவோக்தநிஷ்பாவகாஞ்ஜிகாதியுக்தஸ்ய ஸஂயோகமஹிம்நா போத்தவ்யம்| ஶ்யாமாகாதயோऽபி தணதாந்யவிஶேஷாஃ| ஹஸ்திஶ்யாமாகஃ ஶ்யாமாகபேத ஏவ; நீவார உடிகா; கவேதுகோ குலுஞ்சஃ, ஸ க்ராம்யாரண்யபேதேந த்விவிதஃ| ப்ரஶாதிகா உடிகைவ ஸ்தலஜா ரக்தஶூகா; அம்பஃஶ்யாமாகா ஜலஜா ஓடிகா லோகே ‘டே’ இத்யுச்யதே; ப்ரியங்குஃ ‘காங்கநீ’ இதி ப்ரஸித்தா| முகுந்தோ ‘வாகஸதண’ இதி; வருகஃ ஶணபீஜஂ; வரகஃ ஶ்யாமபீஜஂ; ஶிவிரஸ்தீரபுக்தௌ ‘ஸித்த(க்தா)க’ இத்யுச்யதே; ஜூர்ணாஹ்வோ ‘ஜோநார’ இதி க்யாதஃ||௧௬-௧௮||

யவஸ்ய குரோரபி பஹுவாதத்வஂ ரூக்ஷத்வாத்; கிஂவா ஸுஶ்ருதே யவோ லகுஃ படிதஃ, தேநாத்ராப்யகுருரிதி மந்தவ்யஂ; பல்யஶ்ச ஸ்ரோதஃ- ஶுத்திகரத்வாத் ப்ரபாவாத்வா| அஸ்ய ச ஶீதமதுரகஷாயத்வேநாநுக்தமபி பித்தஹந்தத்வஂ லப்யத ஏவ, தேந ஸுஶ்ருதே “கபபித்தஹந்தா” (ஸு. ஸூ. ௪௬) இத்யுக்தமுபபந்நம்||௧௯-௨௦||

கோதூமஸ்ய ஸ்வாதுஶீதஸ்நிக்தாதிகுணோபயோகாச்ச்லேஷ்மகர்தத்வஂ பவத்யேவ, அத ஏவ ஸுஶ்ருதே “ஶ்லேஷ்மகர” (ஸு. ஸூ. ௪௬) இத்யுக்தம்| யத்து வஸந்தே கபப்ரதாநே “யவகோதூமபோஜநஃ” (ஸூ. ௬) இத்யுக்தஂ தத் புராணகோதூமாபிப்ராயேண; புராணஶ்ச கோதூமஃ கபஂ ந கரோதீத்யுக்தமேவ ‘ப்ராயஃ ஶ்லேஷ்மலஂ மதுரம்’ இத்யாதிநா க்ரந்தேநாத்ரைவாத்யாயே| நந்தீமுகீ யவிகா, மதூலீ கோதூமபேதஃ| இத்யயமத்ர ‘இதி’ ப்ரகாரார்தஃ| ஸமாப்த இதி வக்தவ்யே ஸமாப்யத இதி யத் கரோதி, தேந ஜ்ஞாபயதி- யத்- பஹுத்ரவ்யத்வாந்நாயஂ ஸமாப்தோ கணஃ, கிந்து யதாகதஞ்சித் ப்ரஸித்தகுணகதநேந ஸமாப்யதே| ஏவமந்யத்ராபி ஷஷ்டோ வர்கஃ ஸமாப்யத இத்யாதௌ வ்யாக்யேயம்||௨௧-௨௨||

தாந்யத்வேந ஶமீதாந்யவர்கேऽபிதாதவ்யே ப்ரதாநத்வாந்முத்கோ நிருச்யதே| ஸூப்யஂ ஸூபயோக்யஂ ஶமீதாந்யஂ, தத்ரோத்தமஃ ஸூப்யோத்தமஃ | வஷ்ய இத்யாதிமாஷகுணே ஸ்ரிக்தோஷ்ணமதுரத்வாதிகுணயோகாதேவ வாதஹரத்வே லப்தே புநஸ்ததபிதாநஂ விஶேஷவாதஹந்தத்வப்ரதிபாதநார்தம், ஏவமந்யத்ராப்யேவஞ்ஜாதீயே வ்யாக்யேயம்| புஂஸ்த்வஂ ஶுக்ரம்| ஶீக்ரமிதிவசநேந ஶுக்ரஸ்ருதிகரத்வலக்ஷணமபி வஷ்யத்வஂ மாஷஸ்ய தர்ஶயதி, ஶுக்ரஸ்ருதிகரஂ ச வஷ்யஶப்தேநோச்யத ஏவ, வசநஂ ஹி- “ஶுக்ரஸ்ருதிகரஂ கிஞ்சித் கிஞ்சித் ஶுக்ரவிவர்தநம்| ஸ்ருதிவத்திகரஂ கிஞ்சித்த்ரிவிதஂ வஷ்யமுச்யதே” இதி; ததேவஂ ஸம்பூர்ணவஷ்யத்வஂ மாஷே போத்தவ்யம்| ராஜமாஷகுணகதநே தத்ஸ்வாதுரிதி மாஷவத்ஸ்வாதுஃ; கிஂவா ரூக்ஷஶ்சேத்யாதி பாடாந்தரம்| உஷ்ண இத்யாதிநா குலத்தகுணஃ, குலத்தஶ்ச ஶுக்லகஷ்ணசித்ரலோஹிதபேதேந சதுர்விதோ பவதி, ததா க்ராம்யவந்யபேதேந ச த்விவிதோऽபி; அத ஏவ தந்த்ராந்தரே “வந்யஃ குலத்தஸ்தத்வச்ச விஶேஷாந்நேத்ரரோகநுத்” இத்யுக்தம்| மகுஷ்டகோ ‘மோட’ இதி க்யாதஃ| சணகஃ ப்ரஸித்தஃ| கண்டிகா த்ரிபுடகலாயஃ, ஹரேணுஃ வர்துலகலாயஃ| கலாயோ வாதல இதி த்ரிபுடகலாயஃ| திலகுணோ யத்யபி விஶேஷேண நோக்தஃ, ததாऽபி ப்ரதாநே கஷ்ணதிலே ஜ்ஞேயஃ; உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே- “திலேஷு ஸர்வேஷ்வஸிதஃ ப்ரதாநோ, மத்யஃ ஸிதோ, ஹீநதராஸ்ததோऽந்யே” (ஸு. ௪௬) இதி | விவிதாஃ ஶிம்பீஜாதய இதி கஷ்ணபீதரக்தஶ்வேதகுஶிம்பீபேதா இத்யர்தஃ| ‘ஶிம்பீ ரூக்ஷா’ இத்யாதி கேசித் படந்தி| ஆடகீ துவரீ வாதலேதி ச்சேதஃ| கபவாதநுதித்யவல்குஜைடகஜயோர்பீஜஸ்ய குணஃ| நிஷ்பாவோ வல்லஃ| காகாண்டஃ ஶூகரஶிம்பிஃ , உமா அதஸீ, ஊர்ணாபாடபக்ஷே தஸ்யைவோர்ணா| ஶமீதாந்யவர்க இத்யத்ர ஶமீ ஶிம்பிஃ, ததந்தர்கதஂ தாந்யம்||௨௩-௩௪||

ஸூப்யாநந்தரஂ மாஂஸஸ்ய வ்யஞ்ஜநத்வேந ப்ராதாந்யாந்மாஂஸவர்காபிதாநம்| கரஃ கர்தபஃ; அஶ்வதரஃ வேகஸரஃ, ஸ சாஶ்வாயாஂ கராஜ்ஜாதஃ; த்வீபிஃ சித்ரவ்யாக்ரஃ; க்ஷஃ பல்லூகஃ| வகஃ குக்குராநுகாரீ பஶுஶத்ருஃ; தரக்ஷுஃ வ்யாக்ரபேதஃ ‘தரச்ச’ இதி க்யாதஃ; பப்ருஃ அதிலோமஶஃ குக்குரஃ பர்வதோபகண்டே பவதி, கேசித்பஹந்நகுலமாஹுஃ| லோபாகஃ ஸ்வல்பஶகாலோ மஹாலாங்கூலஃ| ஶ்யேநஃ பக்ஷீ ப்ரஸித்தஃ| வாந்தாதஃ குக்குரஃ| சாஸஃ(ஷஃ) ‘கநகவாயஸ ’ இதி க்யாதஃ| ஶஶக்நீ ‘பாஞ்ஜிஃ’ இதி க்யாதா| பாஸஃ பஸ்மவர்ணஃ பக்ஷீ ஶிகாவாந் ப்ரஸஹவர்கே| குலிங்கஃ காலசடகஃ||௩௫-௩௬||-

காகுலீமகஃ ‘மாலுயாஸர்ப’ இதி க்யாதஃ, தஸ்ய ஶ்வேத இத்யாதயஶ்சத்வாரோ பேதாஃ| கூர்சிகா ஸங்குசஃ| சில்லடஃ சியாரஃ| ஶல்லகஃ மஹாஶகலீ, ‘ஶலக’ இதி க்யாதஃ; கண்டகஃ கோதாபேதஃ| கதலீ ‘கதலீஹட்ட’ இதி க்யாதஃ| ஶ்வாவித் ‘ஸேஜ்ஜக’ இதி க்யாதஃ| பூமிஶயா பிலேஶயாஃ||௩௭-௩௮||

ஸமரஃ மஹாஶூகரஃ| சமரஃ கேஶமத்யுஃ| கங்கஃ கண்டகஃ| கவயஃ கவாகாரஃ| ந்யங்குஃ ந்யங்குஶோ ஹரிணஃ| ருருஃ பஹுஶங்கோ ஹரிணஃ||௩௯||

ஶிஶுமாரஃ கோதுண்டநக்ரஃ| திமிங்கிலஃ ஸாமுத்ரோ மஹாமத்ஸ்யஃ| ஶுக்திஃ முக்தாப்ரபவோ ஜந்துஃ, ஊத்ரஃ ஜலபிடாலஃ, கும்பீரஃ கடிகாவாந், சுலுகீ ‘ஶுஶு’ இதி க்யாதஃ| ஶிஶுமாராதீநாஂ மத்ஸ்யக்ரஹணேந க்ரஹணே ப்ராப்தே விஶேஷவ்யவஹாரார்தஂ புநரபிதாநம்||௪௦||-

ஹஂஸஶ்சதுர்விதோऽபி ராஜஹஂஸாதிர்க்ராஹ்யஃ| க்ரௌஞ்சஃ ‘கோஞ்ச’ இதி க்யாதஃ| பகஃ பாண்டுரபக்ஷஃ| பலாகா ஶுக்லா| காரண்டவஃ காகவக்த்ரஃ| ப்லவஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஃ ப்ரஸேவகலஃ| ஶராரிஃ ‘ஶராலீ’ இதி லோகே| மத்குஃ பாநீயகாகஃ| காதம்பஃ கலஹஂஸஃ| காகதுண்டகஃ ஶ்வேதகாரண்டவஃ| உத்க்ரோஶஃ ‘குரல’ இதி க்யாதஃ| புண்டரீகாக்ஷஃ புண்டரஃ| மேகராவஃ மேகநாதஃ; மேகராவஶ்சாதக இத்யந்யே, தந்ந தஸ்ய வாரிசரத்வாபாவாத்| அம்புகுக்குடீ ஜலகுக்குடீ| ஆரா ஸ்வநாமக்யாதா| நந்தீமுகீ பத்ராடீ| ஸாரஸஃ ப்ரஸித்தஃ| ரக்தஶீர்ஷகஃ ஸாரஸபேதோ லோஹிதஶிராஃ| அம்புசாரிண இதி ஜலே ப்லவந்த இத்யர்தஃ||௪௧-௪௪||

பஷதஃ சித்ரஹரிணஃ| ஶரபஃ அஷ்டாபத உஷ்ட்ரப்ரமாணோ மஹாஶங்கஃ பஷ்டகதசதுஷ்பாதஃ காஶ்மீரே ப்ரஸித்தஃ| ராமஃ ஹிமாலயே மஹாமகஃ| ஶ்வதஂஷ்ட்ரஃ சதுர்தஂஷ்ட்ரஃ கார்திகபுரே ப்ரஸித்தஃ| மகமாதகா ஸ்வல்பா பதூதரா ஹரிணஜாதிஃ| குரங்கஃ ஹரிணபேதஃ| கோகர்ணஃ கோமுகஹரிணவிஶேஷஃ | ஹரிணஃ தாம்ரவர்ணஃ, ஏணஃ கஷ்ணஸாரஃ| ஷ்யஃ நீலாண்டோ ஹரிணஃ| சாருஷ்காதயோऽபி ஹரிணபேதா ஏவ| ஶஶஸ்து ஸுஶ்ருதே பிலேஶயேஷு படிதஃ, தததூராந்தரார்தம்||௪௫-௪௬||

லாவஃ ப்ரஸித்தஃ| வர்தீரஃ கபிஞ்ஜலபேதஃ| கபிஞ்ஜலஃ கௌரதித்திரிஃ| வார்தீகஃ சடகபேதஃ ஸங்காதசாரீ| உபசக்ரஃ சகோரபேதஃ| குக்குபஃ ப்ரஸித்தஃ; ரக்தவர்த்மக இதி குக்குபவிஶேஷணஂ, தேந ஸ்தூலகுக்குபோ கஹ்யதே| வர்தகஃ ‘வட்டஹீ’ இதி க்யாதஃ| வார்திகா ஸ்வல்பப்ரமாணா ஜாத்யந்தரமேவ, கேசித்து வர்தகஸ்த்ரியஂ வர்திகாஂ வதந்தி; அஸ்யாஶ்ச க்ரஹணஂ ஸ்த்ரீலிங்கபேதேऽபி விஶேஷலாகவப்ரதிஷேதார்தம், அந்யதா ஸ்த்ரீத்வேந வர்திகாத்வர்திகாயா லாகவஂ ஸ்யாத்| பர்ஹீ மயூரஃ| ஶாரபதேந்த்ராபஃ மல்லகங்கஃ| கோநர்தோ ‘கோடாகங்க’ இதி க்யாதஃ| க்ரகரஃ ப்ரஸித்தஃ| லாவாதிவர்திகாதிவிஷ்கிரகணத்வயகரணஂ குணபேதகதநார்தம்||௪௭-௪௯||

ஶதபத்ரஃ காஷ்டகுக்குடகஃ| பங்கராஜஃ ப்ரஸித்தோ ப்ரமரவர்ணஃ| கோயஷ்டிஃ ‘கோடா’ இதி க்யாதஃ| ஜீவஞ்ஜீவகஃ விஷதர்ஶநமத்யுஃ| அத்யூஹஃ டாஹுகஃ, ‘தாத்யூஹ’ இதி வா பாடஃ, ஸ ச ப்ரஸித்தஃ| லட்டா பேஞ்சாகோ ரக்தபுச்சாதோபாகஃ, லடூஷகோऽபி தத்பேதஃ| டிண்டிமாநகஃ டிண்டிமவதுத்கடத்வநிஃ| குலிங்க இதி வநசடகாகாரஃ பீதமஸ்தகஃ ‘வாஐ’ இதி லோகே| கலவிங்கஃ க்ராம்யசடகஃ| சடகஸ்து தேவகுலசடகஃ ஸ்வல்பப்ரமாணஃ| யாந்யத்ராநுக்தாந்யப்ரஸித்தாநி தாநி தத்வித்ப்யோ தேஶாந்தரிப்யஶ்ச ஜ்ஞேயாநி||௫௦-௫௨||-

ப்ரஸஹாதிஸஞ்ஜ்ஞாநிருக்த்யா லக்ஷணமாஹ| ப்ரஸஹ்யேதி ஹடாத்| ஆநூபாநூபஸஂஶ்ரயாதிதி பூர்வத்ராஸித்தவிதேரநித்யத்வேநாநூபா இத்யத்ர யலோபஸ்ய ஸித்தத்வேநைவ ஸஂஹிதா ஜ்ஞேயா| ஜலேசர்யாதிதி ஜலவாஸிநாமேவ ஹஂஸாதீநாஂ ஜலே சரணமாத்ரத்வஂ போத்தவ்யம்| ‘ஸ்தலஜா’ இத்யுக்தே கஜாதிஷ்வபி ஸ்தலஜாதேஷு ப்ரஸக்திஃ ஸ்யாதித்யாஹ- ஜாங்கலசாரிண இதி| விகீர்யேத்யத்ர ‘பக்ஷயந்தி’ இதி ஶேஷஃ; ஏவஂ ப்ரதுத்யேத்யத்ராபி, ப்ரதுத்யேதி பஹுதாऽபிஹத்ய||௫௩-௫௫||-

ப்ரஸஹா த்விவிதா மாஂஸாதா வ்யாக்ரஶ்யேநாதயஃ, ததா அமாஂஸாதாஶ்ச கவாதயஃ; தேந மாஂஸாதாநாஂ விஶேஷமாஹ- ப்ரஸஹாநாமித்யாதி| ஜீர்ணத்வேநார்ஶஃப்ரபதீநாஂ சிராநுபந்தஂ தர்ஶயதி| ப்ரதுதா இத்யத்ர ததா ஜாங்கலா இத்யத்ர சகாரோ லுப்தநிர்திஷ்டஃ| கபாநுகே இதி ச்சேதஃ||௫௬-௬௦||-

ஶரீரதாதுஸாமாந்யாதிதி மநுஷ்யமாஂஸஸமாநத்வாத்| ஏதேந ஶீதகுருஸ்நிக்தத்வேந யுக்தமப்யாஜமாஂஸஂ ஶரீரதாதுஸாம்யாத் கபஂ ந கரோதீத்யுக்தஂ பவதி| ஆவிகஂ மாஂஸஂ மதுரஶீதத்வேந பித்தஹரமபி போத்தவ்யம், அத ஏவ ஶரத்விதாவப்யுக்தம்- “உரப்ரஶரபாந்” (ஸூ. ௬) இதி| ரக்தபித்தநிதாநே (நி. ௨) து வராஹமஹிஷேத்யாதிநா த்ரவ்யாந்தரஸஂயுக்தஸ்யைவாவிகமாஂஸஸ்ய ரக்தபித்தகர்தத்வஂ ஜ்ஞேயம்| யோநாவிதி ப்ரஸஹாத்யஷ்டவிதஜாதௌ| மிஶ்ரகோசரத்வாதிதி கதாசிதநூபஸேவநாத், கதாசித்தந்வஸேவநாத், கதாசிதுபயஸேவநாதஜாவ்யோரநிஶ்சிதயோநித்வமித்யர்தஃ| அத்ர, ‘அநிஶ்சிதே’ இதி யோநிவிஶேஷணஂ, கிஂவா அஜா ச அவீ ச ஏதே அநிஶ்சிதே| நநு யத்யேவஂ ததா தித்திரிரபி தந்வாநூபஸேவநாந்ந விஷ்கிரகணே படநீயஃ| நைவஂ, தித்திரிஜாதிவிஶேஷஸ்ய தந்வாநூபயோர்நியமேந நிஷேவணாத்குணநியமஃ பார்யதே கர்தும்; அவ்யஜயோஸ்து நியமோऽயஂ நாஸ்தி, யதஃ கேசிதஜாவீ தந்வமாத்ரசரே, கேசிச்சாநூபமாத்ரசரே, கேசிச்சோபயாமாத்ரசரே; தேந தயோர்நியமசரகதோ யோநிபேதஃ கர்துஂ ந பார்யதே||௬௧-௬௨||-

கேஷாஞ்சிதிதி வக்ஷ்யமாணமயூராதீநாம்| குணவைஶேஷ்யாதிதி விஶிஷ்டகுணஶாலித்வாத்| மயூரஸ்ய குருத்வஸ்நிக்தத்வஂ வர்தகாதிகணபடிதத்வேநைவ லப்தஂ ஸத் புநருச்யதே விஶேஷார்தம்| ஏவமந்யத்ராபி கணோக்தகுணகதநேந லப்தஸ்ய புநஃ கதநே வ்யாக்யேயம்| சரணாயுதஃ குக்குடஃ| தந்வாநூபநிஷேவணாதிதி ஹேதுகதநேந ய ஏவ தந்வாநூபநிஷேவீ தித்திரிஃ ஸ ஏவ யதோக்தகுண இதி ஜ்ஞேயம்| ஏவமந்யேऽபி யே கவாதயோ தந்வாநூபநிஷேவிணஸ்தேऽபி தித்திரிஸமாநகுணா பவந்தி, தித்திரிஸ்து விஶேஷேணேதி தித்திரிஃ ஸாக்ஷாதுக்தஃ| கிஂவா, தித்திரேரேவ ஏவங்குணத்வே தந்வாநூபநிஷேவணஂ ஹேதுஃ, நாந்யத்ர கவாதேரநூபதேஶாதேரிதி ஜ்ஞேயம்| கபோதா கஹவாஸிந இதி பாராவதாஃ| சடகா மதுரா இத்யாதி கேசித் படந்த்யேவ, யே து ந படந்தி தேஷாஂ மதே சடகஸ்ய ப்ரதுதஸாமாந்யகுணலப்தஂ வஷ்யத்வஂ “தப்திஂ சடகமாஂஸாநாஂ கத்வா யோऽநுபிபேத் பயஃ” (சி. ௨) இத்யாதிவஷ்யப்ரயோகாதேவ லப்யதே| மயூராதீநாஂ து பஹவோ குணா கணோக்தகுணாதிகா இதி பதக் பாடஃ கதஃ| “மாஂஸஂ பஂஹணாநாம்” (ஸூ. ௨௫) இத்யநேநைவாக்ர்யாதிகாரவசநேந மாஂஸஸ்ய பஂஹணத்வே லப்தே ‘ஶரீரபஂஹணே நாந்யத்’ இத்யாதிவசநஂ ப்ரகரணப்ராப்தத்வேந ததா தஸ்யைவார்தஸ்ய தார்ட்யார்தஂ ச ஜ்ஞேயம்||௬௩-௮௭||-

ஶாகாநாமபி வ்யஞ்ஜநத்வேநாநந்தரமுபதேஶஃ| ஶுஷா காஸமர்தஃ| ஶடீ ஸ்வநாமப்ரஸித்தா| வாஸ்துகஂ டங்கவாஸ்துகம்| நாத்யுஷ்ணஶீதவீர்யேதி நோஷ்ணத்வஂ ப்ரகர்ஷப்ராப்தமஸ்யா நாபி ஶீதத்வமித்யர்தஃ| யத்து ஸுஶ்ருதே “திக்தா காகமாசீ வாதஂ ஶமயதி, உஷ்ணவீர்யத்வாத்” (ஸு. ஸூ. ௪௦) இத்யுக்தஂ தத்வீர்யவாதிமதேந, அத ஏவ த்ரவ்யகுணே ஸுஶ்ருதேऽபி “நாத்யுஷ்ணஶீதா” (ஸு. ஸூ. ௪௬) இத்யேவமேவ படிதம்| ராஜக்ஷவகஃ துக்திகா| காலஶாகஂ ‘காலியா’ இதி க்யாதஂ, காலாக்யமிதி காலஶாகமேவோச்யதே புநஃ; அந்யே து ‘காலாயஂ’ இதி படந்தி| மண்டூகபர்ணீ மணிமணீதி க்யாதா| குசேலா அகர்ணவித்தகாபேதஃ| வநதிக்தகஂ பத்யஸுந்தரம்| அவல்குஜோ வால்குஜீ| ஶகுலாதநீ கடுரோஹிணீ| ஶார்ங்கேஷ்டா காகதிக்தா| கடில்லகஃ புநர்நவா| நாடீ நாடீசஃ| கலாயோ வர்துலகலாயஃ| திலபர்ணிகா ஹுலஹுலிகா| கோஜிஹ்வா தார்விபத்ரிகா| குலகஃ காரவேல்லகஃ, கேசித்து குலகஂ படோலபேதமாஹுஃ| கர்கஶஃ ஸ்வல்பகர்கோடகஃ||௮௮-௯௭||-

ஸூப்யஶாகாநி மாஷபர்ண்யாதீநி| பஞ்ஜீ ப்ராஹ்மணயஷ்டிகா| சில்லீ கௌடவாஸ்துகஃ| குதும்பகஃ த்ரோணபுஷ்பிகா| ஆலுகாநி பிண்டாலுகாதீநி| கர்புதாரஃ காஞ்சநஃ| ஸுவர்சலா ஸூர்யபக்திகா, கேசித் பப்புகமாஹுஃ| பத்தூரஃ ஶாலிஞ்சஃ| சுச்சுபர்ணிகா நாடீசபேதஃ| குமாரஜீவஃ ஜீவஶாகம்| லோட்டாகஃ லோட்டாமாரிஷஃ| நாலிகா கோநாடீசஃ| ஆஸுரீ ராஜிகா மண்டகோ வா| வகதூமகஃ பூமிஶிரீஷஃ| லக்ஷ்மணா ஸ்வநாமக்யாதா| நலிநீ பத்மமணாலஂ, நீலிநீதிபாடபக்ஷே புஹ்நா| யவஶாகஂ க்ஷேத்ரவாஸ்துகம்| கூஷ்மாண்டஃ ஸர்பச்சத்ரம்| அவல்குஜமிதி அவல்குஜபேதஃ| யாதுகஃ ஶுக்லா ஶாலபர்ணீ| ஶாலகல்யாணீ ஶாலிஞ்சபேதஃ| த்ரிபர்ணீ ஹஂஸபாதிகா| பீலுபர்ணீ மோரடகஃ| கண்டீரஃ ஶமடஃ| பில்வபர்ணீ பில்வார்ஜகம்| பண்டீ ஸ்வநாமக்யாதா| பர்வணீ பர்வஶாகம்| பர்வபுஷ்பீ குக்குடீ| பஞ்சாங்குலஃ சித்ரைரண்டஃ| ஏர்வாருகஂ ராஜகர்கடீ| கூஷ்மாண்டகஂ ஸுஶ்ருதே பால்யாத்யவஸ்தாபேதேந படிதஂ ததப்யவிருத்தபேவ, யதோ பாலமத்யயோஸ்தத்ர பித்தஹரத்வஂ கபகரத்வஂ சோக்தஂ, ததபீஹ பித்தோத்தரே கபோத்தரே ஸந்நிபாதே போத்தவ்யம்||௯௮-௧௧௩||

கேலுடே ஹாரீதவசநஂ- “கேலுடஂ ஸ்வாது விடபஂ தத்கந்தஃ ஸ்வாதுஶீதலஃ” இதி| கதம்பஂ கதம்பிகாஂ வதந்தி, கேசித்து ஸ்வல்பகதம்பகமாஹுஃ| நதீமாஷகஃ ‘உதீமாநக’ இதி க்யாதஃ| ஐந்துகஂ நிக்ஷாரஃ| தாலப்ரலம்பஃ தாலாங்குரஃ| ஶஸ்யஶப்தேநேஹ மஸ்தகமஜ்ஜா கஹ்யதே| தருடஃ கஹ்லாரகந்தஃ| க்ரௌஞ்சாதநஂ திஞ்சுலிகா| கஶேருகஶப்தேந சிஞ்சோடகா ராஜகஶேருகஶ்ச கஹ்யதே| அங்காலோட்யஂ ஹ்ரஸ்வோத்பலகந்தஃ| முஞ்ஜாதக ஔத்தராபதிககந்தஃ| அம்லிகா ஸ்வல்பவிடபா ப்ராயஃ காமரூபாதௌ பவதி| ஸர்பச்சத்ரஂ ஸர்பபணாகாரஂ சத்ரகம்| அந்யாஶ்சத்ரஜாதயஃ கரீஷபலாலாதிஜா பஹுலா ஜ்ஞேயாஃ| பத்ரகந்தபலாஶ்ரய இதி ப்ராதாந்யேந, தேந புஷ்பாத்யாஶ்ரயத்வமபி ஶாகவர்கஸ்ய ஜ்ஞேயம்||௧௧௪-௧௨௪||

பலாநாமபி கேஷாஞ்சிச்சாகவதுபயோகாத் பலவர்கமாஹ| மத்வீகாऽக்ரேऽபிதீயதே ஶ்ரேஷ்டகுணத்வாத்| பல்கு ஔதும்பரம்| மதூகஶப்தேந ஸமாநகுணத்வாத் பலஂ குஸுமஂ ச ஜ்ஞேயம்| பரூஷகஂ சேஹ மதுரபரூஷகஂ ஜ்ஞேயம்| ஆம்ராதம் ‘ஆமடா’ இதி க்யாதமாம்ரபலஸதஶமிதி சந்த்ரிகா; ஏதச்ச த்விவிதஂ மதுரமம்லஂ ச; அத்ர மதுரஸ்யைவ குணஃ, அம்லஸ்ய வக்ஷ்யமாணத்வாத்| தாலஶஸ்யாநீதி தாலபலாநி, யதா “ஹரீதகீநாஂ ஶஸ்யாநி” (சி. ௧) இத்யத்ர பலமேவ ஶஸ்யமுச்யதே| ஸித்தாநி பக்வாநி; தேந பக்வதாலஸ்ய க்ரஹணம்| பவ்யஂ கர்மரங்கபலஂ; கேசித்த்வக்ஸஂஹதிமாத்ரபலஂ வதந்தி| ஆருகஂ கார்திகேயபுரே ப்ரஸித்தம்| கர்கந்தூஃ ஶகாலபதரீ, கர்கந்தூநிகுசயோர்விச்சித்ய பாடேந நித்யஂ பித்தஶ்லேஷ்மகர்தத்வஂ தயோர்தர்ஶயதி| பரூஷகாதீநாஂ து மதுராம்லபேதேந த்விரூபாணாஂ ய ஏவ பரூஷகாதயோऽம்லாஸ்த ஏவ பித்தஶ்லேஷ்மகரா இதி| பாராவதஃ காமரூபப்ரஸித்தஃ| அத்ர யோ மதுரஃ ஸ ஶீதஃ, யஶ்சாம்லஃ ஸ உஷ்ண இதி ஜ்ஞேயம்| ஏவஂ ரஸநிர்தேஶேநைவ வீர்யே லப்தேऽபி புநர்வீர்யாக்யாநமம்லஸ்யாமலகஸ்ய ஶீததாதர்ஶநாத்போத்தவ்யம்| டங்கஂ காஶ்மீரப்ரஸித்தம்| ஸித்தமிதி காலவஶாத் பக்வம்| கபித்தபில்வாம்ராணாமவஸ்தாபேதேந குணகதநஂ ஸர்வாவஸ்தாஸு தேஷாமுபயோஜ்யத்வாத்| பதரஂ மத்யப்ரமாணஂ; தத்தி மதுரமேவ பவதி| காங்கேருகஂ நாகபலாபலம்| கரீரோ மருஜோ த்ருமஃ| தோதநஂ தந்வநபேதஃ| ராஜாதநஂ க்ஷீரீ| அவதஂஶக்ஷமமிதி லவலீபலஂ ப்ராஶ்ய த்ரவ்யாந்தரே ருசிர்பவதி| நீபஂ கதம்பகம்| ஶதாஹ்வகபலஂ ‘ஸேஹ’ இதி க்யாதம்| பீலு ஔத்தராபதிகம்| தணஶூந்யஂ கேதகீபலம்| ப்ராசீநாமலகஂ பாநீயாமலகம்| திந்துகஂ கேந்துஃ| தாடிமகுணே கபபித்தாவிரோதீதி அம்லதாடிமஂ பித்தாவிரோதி, மதுரஂ து கபாவிரோதி, ஏவஂ ச த்ரிதோஷஹரத்வமஸ்யோபபந்நஂ; யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “த்விவிதஂ தத்து விஜ்ஞேயஂ மதுரஂ சாம்லமேவ ச| த்ரிதோஷக்நஂ து மதுரமம்லஂ வாதகபாபஹம்” (ஸு. ஸூ. ௪௬) இதி| வக்ஷாம்லஂ மஹார்த்ரகம்| அம்லிகா திந்திடீ| ஶேஷமிதி த்வங்மாஂஸம், அதோऽந்யதேதி குரு; கிஂவா, ஶூலேऽருசாவித்யாத்யுக்தகேஶரகுணவிபரீதம்| வாதாமாதய ஔத்தராபதிகாஃ| ப்ரியாலோऽயஂ மகதப்ரஸித்தஃ| தந்தஶடஃ ஜம்பீரஃ; கேசிதம்லோடஂ வதந்தி| இஹாம்ராதகமம்லஂ க்ராஹ்யஂ, பூர்வஂ து மதுரமாம்ராதகமுக்தம்| கரமர்தஂ த்விவிதஂ க்ராமஜஂ வநஜஂ ச| ஐராவதம் அம்லாதகஂ; கிஂவா நாகரங்கம்| வார்தாகஂ தக்ஷிணாபதே பலவத் காத்யதே யத்கோஷ்டவார்தாகஸஞ்ஜ்ஞகஂ, தஸ்யேஹ குணஃ; கிஂவா பலவதஸித்தஸ்யைவ வார்தாகஸ்யோபயோஜ்யஸ்யாயஂ குணஃ| ஆக்ஷிகீ லதா தஸ்யாஃ பலமாக்ஷிகம்| அநுபாகி ‘அநுயா’ இதி க்யாதா| அக்நிஸமமிதி ஸ்போடாதிஜநகத்வாத்||௧௨௫-௧௬௫||

ஹரிதாநாமப்யார்த்ரகாதீநாஂ பலவதக்நிபாகமந்தரேண போஜநஸ்ய ப்ராக் பஶ்சாச்சோபயோகாத் பலமநு ஹரிதகதநஂ, பலேப்யஸ்து பஶ்சாதபிதாநஂ ஹரிதஸ்ய தப்த்யநாதாயகத்வாத்| ஆர்த்ரகமிதி விஶேஷணஂ ஶுண்டீவ்யவத்த்யர்தஂ, ஶுண்டீகுணஶ்சாஹாரஸஂயோகிவர்கே பவிஷ்யதி| ஜம்பீரஃ பர்ணாஸபேதஃ, ஜம்பீரபலஂ ஸுகந்தி| பாலஂ தோஷஹரமிதி தருணாவஸ்தாயாமவ்யக்தரஸாயாஂ த்ரிதோஷஹரம்| தந்த்ராந்தரவசநஂ ஹி- “யாவத்தி சாவ்யக்தரஸாந்விதாநி நவப்ரரூடாநி ச மூலகாநி| பவந்தி தாவல்லகுதீபநாநி பித்தாநிலஶ்லேஷ்மஹராணி சைவ”| வத்தஂ த்ரிதோஷமிதி ததேவ ப்ரவத்தம், ஏநாமேவ மூலகாவஸ்தாமபிப்ரேத்ய சோக்தஂ- “மூலகஂ கந்தாநாமபத்யத்வே ப்ரகஷ்டதமம்” (ஸூ. ௨௫) இதி| மாருதாபஹஂ ஸ்நிக்தஸித்தமிதி ஸாமாந்யேந பாலஂ வத்தஂ ச| ‘ஶுஷ்காணி கபவாதக்நாந்யேதாநி’ இதி வக்ஷ்யமாணக்ரந்தேநைவ ஶுஷ்கமூலகஸ்ய கபவாதஹந்தத்வே லப்தே புநர்வசநஂ ப்ரகர்ஷப்ராப்த்யர்தம்| பூதிகந்தஹேதி ஶரீரஸ்ய ததா வ்யஞ்ஜநார்தஂ மாஂஸஸ்ய ச பூதிகந்ததாஂ ஹந்தி| அர்ஜகஃ ஶ்வேதபர்ணாஸஃ| ஶிக்ருஃ விடபஶோபாஞ்ஜநஃ; ஶாலேயஶ்சாணக்யமூலஂ மரௌ ப்ரஸித்தஂ, கிஂவா ஶாலேயமிதி மிஸ்தேயஂ பாடகப்ரஸித்தஂ, வசநஂ ஹி- “சாணக்யமூலமிஸ்தேயே ஶாலேயாபிக்யயா ஜகுஃ” இதி; மஷ்டகஂ ராஜிகா| கண்டீரோ த்விவிதோ ரக்தஃ ஶுக்லஶ்ச; தத்ர யோ ரக்தஃ ஸ ஹி கடுத்வேந ஹரிதவர்கே பட்யதே, யஸ்து ஶுக்லோ ஜலஜஃ ஸ ஶாகவர்கே படித இதி நைகஸ்ய வர்கத்வயே பாடஃ| ஜலபிப்பலீ ஜலே பிப்பல்யாகாரா பவதி| ஶங்கவேரீ கோஜிஹ்விகா, கிஂவா ஆர்த்ரகாகதிஃ ஶங்கவேரீ; யதுக்தஂ- “ஶங்கவேரவதாகத்யா ஶங்கவேரீதி பாஷிதா| குஸ்தும்புருஸமாகத்யா தும்புரூணி வதந்தி ச” இதி| பூஸ்தணோ கந்ததணஃ| கராஹ்வா கஷ்ணஜீரகம்| அஜகந்தா வநயவாநீ| ஸுமுகஃ பர்ணாஸபேதஃ| அயஂ ச தாந்யகாதீநாமார்த்ராணாஂ குணஃ, ஶுஷ்காணாஂ த்வாஹாரயோகிகணே “காரவீ குஞ்சிகா” இத்யாதிநா குணஂ நிர்தேக்ஷ்யதி| கஞ்ஜநகஃ ஸ்வல்பநாலபத்ரஃ பலாண்டுரேவ| ஏதாநீதி ஹரிதவர்கோக்தாநி| ஶுஷ்காணீத்யாதிநா யத்யபி ஶுஷ்காணாமபி ஶுண்டீப்ரபதீநாஂ குண உக்தோ பவதி, ததாऽபி விஶேஷகுணாந்தரகதநார்தஂ புநஸ்ததபிதாநமாஹாரஸஂயோகிவர்கே பவிஷ்யதீதி ந பௌநருக்த்யம்||௧௬௬-௧௭௭||

அந்நமபிதாய பாநஂ வக்தவ்யஂ, தத்ராபி பாநப்ரதாநமபி பாநீயமுல்லங்க்ய ஹர்ஷாதிகர்தத்வாஜ்ஜநாநாஂ முக்யபேயத்வாச்ச மத்யமாஹ| ப்ரகத்யேதி ஸ்வபாவாத்| யத்யபி ச மத்யே பீயமாநே நாம்லரஸதா ப்ரதீயதே வ்யக்தா, ததாऽபி தந்தஹர்ஷமுகஸ்ராவாத்யம்லகார்யகர்தத்வாதம்லமேவ| வசநஂ ஹி- “மதுராணி மதுரப்ரபாவாணி மதுராண்யேவ கத்வோபதேக்ஷ்யாமஃ, ததேதராண்யபி” (வி. ௮) இதி| தேந, அம்லப்ரபாவஸ்ய மத்யஸ்யாம்லரஸத்வமேவ; அத ஏவோக்தஂ- “ஸர்வேஷாஂ மத்யமம்லாநாமுபர்யுபரி வர்ததே” (சி. ௨௪) இதி| விபாகத இதி ததீயாயாஂ தஸிஃ||௧௭௮||

ஸுரா அநுத்ததமண்டா| மதிரா து ஸுராமண்டஃ| ஜகலஃ பக்தகிண்வகதா ஸுரா| அரிஷ்ட ஔஷதக்வாதமத்வாதிஸம்பாதிதோ வக்ஷ்யமாணோ தந்த்யபயாரிஷ்டாதிஃ| ஶார்கரஃ ஶர்கராப்ரகதிக ஆஸவஃ| பக்வரஸஃ யஃ க்வதிதேநேக்ஷுரஸேந க்ரியதே| ஶீதரஸிகஸ்து ஶீதேக்ஷுரஸகதஃ| கௌடஃ குடப்ரகதிகஃ| ஸுராஸவஃ யத்ர ஸுரயைவ தோயகார்யஂ க்ரியதே| மதூகபுஷ்பகதோ மத்வாஸவஃ| மைரேயலக்ஷணஂ யதா- “ஆஸவஸ்ய ஸுராயாஶ்ச த்வயோரேகத்ர பாஜநே| ஸந்தாநஂ தத்விஜாநீயாந்மைரேயமுபயாஶ்ரயம்” இதி| தாதக்யாऽபிஷுதோ தாதகீபலாஸவஃ| மாத்வீகஂ மதுப்ரதாநஂ ‘ரோசநஂ தீபநஂ’ இத்யாதிநா வக்ஷ்யமாணஂ; தத்வந்மத்வீகேக்ஷுரஸாப்யாஂ மிலிதாப்யாஂ கத ஆஸவோ ஜ்ஞேயஃ| மத்விதி மதுப்ரதாந ஆஸவஃ| ஸுரா ஸமண்டேதி யவதண்டுலகதா போத்தவ்யா| விஷ்டப்யேதி விச்சேதஃ| மதூலகஃ கோதூமபேதஃ, தத்கதஂ மத்யஂ மதூலகம்; அந்யே து மேதகமாஹுஃ| தீபநமித்யாதி ஸௌவீரதுஷோதககுணஃ| அம்லகாஞ்ஜிகமிதி காஞ்ஜிகமேவாம்லகுணம்||௧௭௯-௧௯௫||

ஸம்ப்ரதி பாநப்ரதாநஸ்ய ஜலஸ்ய குணமாஹ- ஜலமித்யாதி| ஸர்வமிதி ஸுஶ்ருதப்ரதிபாதிததாரகாரஹைமதௌஷாரமபி| ஏகவிதமிதி “ஶிவாஃ கல்வாபஃ” (ஸூ. ௨௬) இத்யாதிநோக்தகுணஂ, ததா ‘ஶீதஂ ஶுசி’ இத்யாதிவக்ஷ்யமாணகுணம்| ஐந்த்ரமிதி ப்ராண்யதஷ்டவஶேநேந்த்ரப்ரேரிதம்|௧௯௬|-

ஏகவிதத்வேऽபி தஸ்ய பேதஹேதுமாஹ- தத் பததித்யாதி| பதத் தேஶமாகாஶகதபூதரூபஂ, காலஂ ச ஶீதோஷ்ணாதிரூபஂ; ததபதிதஂ ச பூமிவிஶேஷரூபஂ தேஶஂ, காலஂ ச ததைவாபேக்ஷதே; ‘குணதோஷா ஸம்பந்தே ’ இதி ஶேஷஃ||௧௯௬||

ஏநமேவ தேஶகாலஸம்பந்தமாஹ- காதித்யாதி| ஸோமக்ரஹணேந ஸௌம்யத்வாத் பதிவ்யா அபி ககநகததூலீரூபாயாஸ்ததா மேகஸஹசரிதலூதாதிவிஷாதிரூபாயாஶ்ச க்ரஹணஂ வக்தவ்யஂ; கிஂவா வாயுக்ரஹணாதேவ வாயுநா நீயமாநாயாஃ பதிவ்யா க்ரஹணம்| ஸ்பஷ்டஂ ‘பவதி’ இதிஶேஷஃ| காலாநுவர்திபிரிதி காலபராதீநைஃ; ஏதேந காலகத ஏவ ஸோமாதிஸம்பந்தவிஶேஷோ ஜலே விஶேஷஂ கரோதி, தேந ந காலஸ்யாகிஞ்சித்கரதா| பதிதஜலஸ்ய தேஶகாலஸம்பந்தமாஹ- ஶீதோஷ்ணேத்யாதி| யதாஸந்நமிதி யஸ்மிந் காலே யஸ்யாஂ மஹ்யாஂ யே குணாஃ ஶீதாதய உத்ரிக்தா பவந்தி, தைஃ ஸ்பஷ்டஂ ஜலஂ பவதி| ஏதேந ஸுஶ்ருதே ப்ரதிபாதிதகாங்கஸாமுத்ரபேதோ குணதோஷஸம்பந்தமாத்ரகத ஏவ திவ்யஜலஸ்யேதி தர்ஶயதி| தேந, யத்விஷாதிஜுஷ்டஂ தத் ஸாமுத்ரஸமாநகுணத்வாத் ஸாமுத்ரஂ, யத்தூல்யாதிநா விஷாதிநா ச ரஹிதஂ தத்தத்குணத்வாத்காங்கமித்யுக்தஂ ஸுஶ்ருதே| ஆஶ்விநே து மாஸி திவ்யஜலஸ்ய தூலீவிஷாதிஸம்பந்தோ ந பவத்யேவ, காலமஹிம்நா பவந்நபி வா ந ஜலஂ ததா தூஷயதி; அத உக்தஂ ஸூஶ்ருதே- “ஸாமுத்ரஂ தந்ந பாதவ்யஂ மாஸாதாஶ்வயுஜாத்விநா” (ஸு. ஸூ. ௪௫) இதி| அத்ர ஹாரீதவசநாத் கார்திகாக்ரஹாயணயோரப்யாந்தரீக்ஷஂ ஜலஂ க்ராஹ்யமேவ பவதி; யதாஹ- “ப்ரவத்தாயாஂ ஶரத்யஸ்மாத் பஶ்சாத்வாதே ப்ரவாதி ச| ஹேமந்தே சாபி கஹ்நீயாத்தஜ்ஜலஂ மந்மயைர்கடைஃ” இதி| தேந ‘ஆஶ்வயுஜாத்விநா’ இதி வசநஂ ஆஶ்வயுஜாத் ப்ரபதி ஜலோபாதேயதோபதர்ஶநார்தஂ, ந த்வாஶ்விந ஏவோபாதேயதோபதர்ஶநபரம்| அந்யே த்வாஹுஃ- ஆஶ்விந ஏவ பரமாந்தரீக்ஷஂ க்ராஹ்யமிதி| ஜதூகர்ணவசநஂ ஹி- “வர்ஷாஸு சரந்தி கநைஃ ஸஹோரகா வியதி கீடலூதாஶ்ச| தத்விஷஜுஷ்டமபேயஂ கஜலமகஸ்த்யோதயாத் பூர்வம்” இதி||௧௯௭||

திவ்யஜலஸ்ய ப்ராகதகுணமாஹ- ஶீதமித்யாதி| ஶிவமிதி கல்யாணகரத்வேந| மஷ்டமிதி வதநப்ரியத்வேந|௧௯௮|-

வக்ஷ்யமாணகுணவிஶேஷஹேதுமாஹ- ப்ரஷ்டமித்யாதி| பாத்ரமபேக்ஷத இதி நத்யாதிபாத்ரவிஶேஷஸம்பந்தமபேக்ஷ்ய குணவிஶேஷவத்பவதி| ஏதச்ச யத்யாபி ‘தேஶகாலாவபேக்ஷத’ இத்யநேந பூர்வமேவோக்தஂ, ததாऽபி காலாபேக்ஷயா தேஶவிஶேஷஸ்ய ப்ரகர்ஷேண குணவிஶேஷே ஹேதுதாப்ரதர்ஶநார்தஂ புநருக்தம்| கேசித்து “ஶ்வேதே கஷாயஂ பவதி” இத்யாதிக்ரந்தஂ படந்தி, ஸ து நாதிப்ரஸித்தஃ||௧௯௮-௨௦௮||

ஆதாரவிஶேஷே குணவிஶேஷமாஹ- நத்ய இத்யாதி| பாஷாணைர்விச்சிந்நஂ விக்ஷுப்தமபிஹதஂ சோதகஂ யாஸாஂ தாஸ்ததா; ஏதேந, அதித்யகாப்ரபவா ஏவ ஹிமாலயே நத்யஃ பத்யா உக்தா பவந்தி நோபத்யகாப்ரபவாஃ, யதோऽதித்யகாப்ரபவாஸ்வேவ பாஷாணவிச்சிந்நத்வாதி; அதஶ்ச ஸுஶ்ருதே யதுக்தஂ- “ஹிமவத்ப்ரபவா ஹத்ரோகாதீந் ஜநயந்தி” (ஸு. ஸூ. ௪௫) இதி, ததுபத்யகாப்ரபவாபிப்ராயேணேதி ந விரோதஃ| யத்து தத்ரோக்தஂ “மலயப்ரபவாஃ க்ரிமீஞ்ஜநயந்தி” (ஸு. ஸூ. ௪௫) ததபாஷாணஸிகதாவாஹிநத்யபிப்ராயேண, இஹ பாஷாணஸிகதாவாஹிநதீஷ்வமதோபமிதி ந விரோதஃ| யத்து, பாரியாத்ரபவாநாஂ ஶிரோரோகாதிகர்தத்வஂ, தத் பாரியாத்ரதரீபவநதீஜலாபிப்ராயேண, ஸுஶ்ருதே து பாரியாத்ரதடாகபவநதீஜலாபிப்ராயேணோக்தஂ- “பாரியாத்ரபவாஃ பத்யாஃ” (ஸு. ஸூ. ௪௫) இதி| ததுக்தஂ விஶ்வாமித்ரேண- “தடாகஜஂ தரீஜஂ ச தடாகாத்யத் ஸரிஜ்ஜலம்| பலாரோக்யகரஂ தத் ஸ்யாத்தரீஜஂ தோஷலஂ மதம்” இதி| ப்ராயோக்ரஹணாத் பூர்வஸமுத்ரகமநேऽபி காங்கஂ பத்யஂ பவதி; கிஂவா யதோக்தலக்ஷணஹிமாலயபவத்வாதேவ காங்கஂ ஜலஂ பத்யம்| பாரியாத்ராதயஃ பர்வதாஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தாஃ||௨௦௯-௨௧௨||

வர்ஷாஸு ஜலஂ வஹந்தீதி வர்ஷாஜலவஹாஃ; யதுக்தமக்ர்யாதிகாரே “வர்ஷாநாதேயமுதகாநாம்” (ஸூ. ௨௫) இதி, தஸ்யேஹாபத்யத்வே உபபத்திவர்ணநமிதி ந பௌநருக்த்யம்| ப்ரஸ்ரவணாதிஷ்வித்யத்ர ‘ஜலஂ’ இதி ஶேஷஃ| வாப்யாதயோऽநூபதேஶே தந்வநி ஹிமாலியாதிபர்வதேஷு ச பவேயுஃ, ததஶ்சாநூபாதிஜலகுணைரேவ தத்குணநிர்தேஶஃ கர்தவ்யஃ; பஶ்சிமாபிமுகநதீஜலபூர்வாபிமுகநதீஜலாநூபஜலகதந்வஜலபர்வதஜலகுணாஶ்சோக்தா ஏவ, தேந தத்குணாதிதேஶோ வாப்யாதிஷு போத்தவ்யஃ| உக்தஂ ச ஹாரீதேந- “அநூபதேஶே யத்வாரி குரு தச்ச்லேஷ்மவர்தநம்| விபரீதமதோ முக்யஂ ஜாங்கலஂ லகு சோச்யதே” இதி| ஸுஶ்ருதேऽபி வாப்யாதீநாஂ பதகேவ குண உக்தஃ; ஸ சேஹ கூபாதீநாஂ ஸக்ஷாரத்வாதிஃ ப்ரத்யக்ஷதஷ்டோ க்ரந்தவிஸ்தரபயாந்நோக்த இதி மந்தவ்யம்| வாபீ இஷ்டகாதிபத்ததீர்தா தீர்கிகா; கூபஃ ப்ரஸித்தஃ; தடாதாகோ கதிர்யஸ்ய ஸ தடாகஃ, ஸ புநருச்சதேஶாதாகச்சஜ்ஜலபந்தநாத்பவதி, அந்யே து புஷ்கரீணீஂ தடாகமாஹுஃ; உத்ஸா நிம்நாதுத்திஷ்டஜ்ஜலஸ்தாநஂ; ஸரோ திவ்யகாதஂ புருஷவ்யாபாரஂ விநா, தத்புநஃ பம்பாதி; ப்ரஸ்ரவணஃ நிர்ஜரஃ| அந்யே து ‘ஹ்ரததாராஜலாதிஷு’ இதி படந்தி; தத்ர ஹ்ரதஃ நதீஸ்தஜலப்ரதேஶோ கம்பீரோ ஜலாஶயஃ, தாரா து பர்வதாதேவ ஜலதாராரூபா பதந்தீ; ஆதிக்ரஹணாத் கேதாரசுண்டாதீநாஂ க்ரஹணம்| க்லிந்நஂ பர்ணாதிபிர்யுதஂ ஸதித்யர்தஃ| வருணாலயே ஸமுத்ரே| விஸ்ரம் ஆமகந்தி| ஸுவிநிஶ்சித இதி ஸர்வஜலகுணகதநாத்||௨௧௩-௨௧௬||

ஜீவநீயஸாமாந்யாஜ்ஜலமநு க்ஷீரமுச்யதே , க்ஷீரஜத்வாத்தத்யாதயஶ்சோச்யந்தே| ப்ரஸந்நமிதி நிர்தோஷஂ, நிர்தோஷதா து ப்ரஶஸ்தத்வேந குண இத்யுச்யதே; கிஂவா குணாநாமஸங்க்யேயத்வேந ப்ரஸந்நத்வஂ குர்வாத்யபடிதமபி குண ஏவேதி ஜ்ஞேயம்| ஏவங்குணமேவேதி ஸ்வாத்வாதிதஶகுணம்| ஸாமாந்யாதிதி ஸமாநத்வாத்| மஹிஷீக்ஷீரகுணே ஸ்நேஹாதூநமிதி மஹிஷீக்ஷீரஂ கவ்யக்ஷீராத் ஸ்நேஹோநஂ, கௌரவஶைத்யாப்யாஂ து தததிகமிதி கேசித்ப்ருவதே; தந்ந, ப்ரத்யக்ஷமேவ ஹி மஹிஷீக்ஷீராததிகமேவ கதஂ தஶ்யதே; ததா ஜதூகர்ணேऽப்யுக்தஂ- “குரு ஶீதஂ ஸ்நிக்ததரஂ மாஹிஷமதிபல்யஂ பஂஹணஂ சாக்ர்யம்” இதி, ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ- “கவ்யாத் ஸ்நிக்ததரஂ” (ஸூ. ௪௫) இதி; தஸ்மாத் ‘ஸ்நேஹாந்யூநஂ’ இதி பாடஃ; தேந ஸ்நேஹாததிகமித்யர்தஃ; கிஂவா ஸ்நேஹாந்யூநமிதி ஸ்நேஹபூர்ணமித்யர்தஃ| உஷ்ட்ரீக்ஷீராதீநாஂ ஸலவணத்வாதி மதுராநுரஸத்வேந போத்தவ்யஂ; மதுரஸ்து ரஸஃ ப்ரதாந ஏவ, தீர்கஞ்ஜீவிதீயே ‘ப்ராயஶோ மதுரஂ’ (ஸூ. ௧) இத்யுக்தஂ, ந து ஸர்வதா மதுரமேவ| ஐகஶபமிதி வடவாயாஃ | கேசித்து ஸர்வஶப்தேந கரவேகஸரயோரபி க்ஷீரஸ்யாயஂ குண இதி வதந்தி| உஷ்ணமிதி க்ஷீராந்தராபேக்ஷயா, தேந ஸாமாந்யகுணே ஶீதத்வமுக்தமவிருத்தஂ பவதி, யதோ லகூத்தமாத்திக்தரஸாத்குருரபி கடு லகுரேவோச்யதே மதுராத்யபேக்ஷயா, ஏவஂ ஶீததமாதிதரக்ஷீராதுஷ்ணமபி வடவாயாஃ க்ஷீரஂ ஶீதமேவ மூத்ரமத்வாத்யபேக்ஷயா பவதி; ஏவஂ ரூக்ஷமித்யேததபி வ்யாக்யேயம்| யத்யபி ச ஹஸ்திநீக்ஷீராதீநி ஶாஸ்த்ரே ப்ரயோகேஷு நோக்தாநி, ததாऽபி கதிதகுணஂ புத்த்வா தத்ர தத்ர ப்ரயோஜ்யாநி||௨௧௭-௨௨௪||

ததிகுணமாஹ- ரோசநமித்யாதி| அத்ர ரோசநமித்யுக்த்வாऽபி அருசாவிதி வசநமருசிரோகஹரத்வேந, ரோசநதா தூபயோககால ஏவ த்ரவ்யாந்தரருசிகரத்வேநோக்தா| பஂஹணமிதி ரோகாதிகஶஸ்ய பஂஹணஂ, கார்ஶ்யே சேதி ஸஹஜே கார்ஶ்யே ஶஸ்யத இதி போத்தவ்யஂ; தேந ந பௌநருக்த்யம்| பீநஸே சதுர்விதேऽபி ப்ரபாவாத்திதஂ; கிஂவா பீநஸபாசகத்வாத் ஸர்வத்ர ஹிதம்| யச்ச வஷ்யஶீதகஹிதத்வாதி ததிகுணபர்யாலோசநயாऽநுபபத்யமாநமிஹ தஶ்யதே, தத் ப்ரபாவாத்போத்தவ்யம்| யச்ச குணாந்தராதேவாம்லத்வோஷ்ணத்வஸ்நிக்தத்வால்லப்யமாநமபி வாதக்நத்வஂ புநருச்யதே தத் ப்ரகர்ஷார்தஂ, ததா அம்லத்வாதியுக்தஸ்யாபி வாதஹந்ததாதிவ்யபிசாரதர்ஶநாதிதி போத்தவ்யம்| வ்யபிசாரோதாஹரணாநி ச மந்தகமந்தஜாதமத்யாதீந்யநுஸர்தவ்யாநி| ந்யாயஶ்சாயஂ ஸர்வாந்நபாநகுணகதநே யதாஸம்பவஂ வர்ணநீயஃ, க்ரந்தப்ரசுரதரதாபீத்யா ஸர்வஂ வஸ்து வயமத்ர நோத்பாவயாமஃ| ப்ராயஶ இதி வசநாத் காலாந்தரேऽபி கர்ஹிதத்வஂ ஶரதாதாவபி ச ப்ரகத்யாதிவஶாத்திதத்வஂ தர்ஶயதி||௨௨௫-௨௨௭||

மந்தகஂ யதா க்ஷீரஂ விக்ரியாமாபந்நஂ கநத்வஂ ந யாதி ததா தந்மந்தகம்| ஜாதஂ வாதக்நமிதி யதா து மந்தகாவஸ்தாமுத்ஸஜ்ய கநதயா ஜாதஂ ஸந்மதுரமீஷதம்லஂ ச பவதி, ததா வாதக்நஂ விஶேஷேண பவதீத்யர்தஃ| பூர்வே து ததிகுணாஃ ஸுஜாதஸ்ய வ்யக்தாம்லஸ்ய போத்தவ்யாஃ| ஶுக்ரலஃ ஸர இதி ச்சேதஃ| ஸரோ தத்யுபரிஸ்நேஹஃ, ஶுக்ரலஃ ஶுக்ரஸ்ருதிவத்திகரஃ; அத ஏவ ஸுஶ்ருதே ஸரகுணே “வஷ்யஃ ஶுக்ரவிவர்தநஃ” (ஸு. ஸூ. ௪௫) இதி பதத்வயோபாதாநஂ கதம்| மண்ட இதி ப்ரகரணாத்ததிமண்டோ மஸ்த்வித்யர்தஃ||௨௨௮||

ஶோபேத்யாதிநா தக்ரகுணஃ| மூத்ரக்ரஹோ மூத்ரகச்ச்ராதி| கரோऽத்ர கத்ரிமவிஷம்||௨௨௯||

ஸங்க்ராஹீத்யாதி நவநீதகுணஃ| நவோத்ததஂ ஸத்யஸ்கஂ; நவோத்ததமிதி வசநாதபிநவஸ்யைவ நவநீதஸ்ய யதோக்தகுணாஃ ப்ரகர்ஷவந்தோ பவந்தி, புராணஸ்ய து நைதே பலவந்தோ குணா பவந்தீதி||௨௩௦||

உத்பாதக்ரமாகதஸ்ய கதஸ்ய குணமாஹ- ஸ்மதீத்யாதி| ஸஹஸ்ரவீர்யமிதி பூரிஶக்திகம்| கதஂ ஸஹஸ்ரவீர்யமித்யாஹ- விதிவதிதி| விதிவத் விதியுக்தஂ ஸதித்யர்தஃ, விதிஶ்ச நாநாகர்மகாரிபிர்த்ரவ்யைஃ ஸஂஸ்காரஃ ஸஂயோகஶ்ச, அத ஏவோக்தஂ- “நாந்யஃ ஸ்நேஹஸ்ததா கஶ்சித் ஸஂஸ்காரமநுவர்ததே” (நி. ௧) இதி, ததா தந்த்ராந்தரே “கதஂ யோகவாஹி” இதி; தஸ்மாத் ஸஹஸ்ரவீர்யதஃ கர்மஸஹஸ்ரகதிதி யோஜ்யம்| யத்து ஸுஶ்ருதடீகாகதஃ ஸுஶ்ருதோக்தகதகுணேஷு “த்ரிதோஷாபகர்ஷணஂ” இதி படந்தி, தத் ஸஂஸ்காரேண கபஹரணாதிதி ஜ்ஞேயம்| மதேத்யாதி| ஜீர்ணஂ து தஶவர்ஷாதீதஂ; வசநஂ ஹி- “புராணஂ தஶவர்ஷஂ ஸ்யாத் ப்ரபுராணமதஃ பரம்” இதி| யதா யதா ச ஜீர்ணத்வப்ரகர்ஷஸ்ததா ததா குணோத்கர்ஷோ ஜ்ஞேயஃ| உக்தஂ ஹி ஹாரீதே- “யதா யதா ஜராஂ யாதி குணவத் ஸ்யாத்ததா ததா” இதி| அநுக்தஸர்பிர்குணாநதிதிஶதி- ஸர்பீஂஷீத்யாதி| ஸர்பீஂஷி ஸ்வாநீதி ஸம்பந்தஃ; தேந, அஜாக்ஷீரவதஜாஸர்பிர்நிர்திஶேதிதி| ஏவஂ ஶேஷயோரபி வாச்யம்| அநேந ச ந்யாயேந ஹஸ்திந்யாதிஸர்பிரபி போத்தவ்யஂ, ஹஸ்திந்யாதிஸர்பிர்வ்யவஹாராபாவாத் ஸாக்ஷாந்நோக்தம்||௨௩௧-௨௩௩||-

பீயூஷஃ ஸத்யஃப்ரஸூதாயாஃ க்ஷீரம்| ததேவ யாவந்ந பரதஃ ப்ரஸந்நதாஂ யாதி தாவத் ‘மோரட’ இத்யுச்யதே| கிலாடோ நஷ்டக்ஷீரபாகஃ, யஂ லோகாஃ க்ஷீரஸாமித்யாஹுஃ| விஶத இத்யாதிஸ்தக்ரபிண்டககுணஃ, தக்ரபிண்டஃ தக்ரகூர்சிகாயா ஏவ ஸ்ருதத்ரவோ கநோ பாகஃ| கோரஸாநாமித்யத்ர ஆதிஶப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ, தேந மஹிஷீக்ஷீராதீநாமபி க்ரஹணஂ; கிஂவா ப்ராதாந்யாத்கோரஸநிர்தேஶஃ; கோரஸபாஷயா கோரஸநிஷ்பந்நாஃ ஸர்வ ஏவ க்ஷீரததிதக்ராதயோ கஹ்யந்தே; லோகே ஹி ஸர்வேஷ்வேவைஷு கோரஸஸஞ்ஜ்ஞா||௨௩௪-௨௩௬||

மாதுர்யஸாமாந்யாதிக்ஷுவிகதிப்ராயோ வர்க உச்யதே| பக்ஷிதஸ்யேதி தந்தபீடிதஸ்ய| யாந்த்ரிக இதி யந்த்ரபீடிதஃ| விதாஹஶ்சாஸ்ய ப்ராயஶஸ்த்வக்க்ரந்தியுக்தஸ்ய யந்த்ரேண பீடநாத், ததா காலாந்தராவஸ்தாநாச்ச| வசநஂ ஹி- “மூலத்வக்க்ரந்திஸஂயோகாத்யாந்த்ரிகஸ்து விதஹ்யதே”; உக்தஂ ச ஹாரீதே- “வ்யாபித்வாத் ஸுகுமாரோ ஹி ரஸோ யந்த்ரநிபீடிதஃ| ஸௌக்ஷ்ம்யாத் ஸ்பஷ்டோऽநிலார்காப்யாஂ பஶஂ காயே விதஹ்யதே” இதி| அத்ர வ்யாபித்வாதிதி த்வகாதியுக்தேக்ஷுகாண்டபவத்வாத்| யதுச்யதே- விதாஹித்வே யாந்த்ரிகஸ்ய ரக்தபித்தஹந்தத்வமுக்தஂ விருத்யதே, யதா “மதூதகஸ்யேக்ஷுரஸஸ்ய சைவ பாநாச்சமஂ கச்சதி ரக்தபித்தம்” (சி.அ.௪) இதி; தந்ந, யதோ தந்தநிஷ்பீடிதஸ்யைவாவிதாஹிநோ ரக்தபித்தே க்ரஹணஂ பவிஷ்யதி, கிஂவா யாந்த்ரிகேऽபி விதாஹகாரகத்வகாதிஸஂயோகஸ்ய ததா காலாந்தராவஸ்தாநஸ்ய ச த்யாகஂ கத்வோபயோகஃ கர்தவ்யஃ; ‘யாந்த்ரிகஸ்து விதஹ்யதே’ இதி வசநஂ ப்ராயோவாதமாஶ்ரித்ய போத்யம்| அந்யே த்வேதத்தோஷபயாத்விதஹ்யத இதி ஶீக்ரஂ பச்யத இதி வ்யாக்யாநயந்தி||௨௩௭||-

ப்ரபூதக்ரிம்யாதிகாரணத்வாத் ப்ரபூதக்ரிம்யாதிகரோ குட உச்யதே| க்ஷுத்ரகுடஸ்ததா சதுர்பாகத்ரிபாகார்தாவஶேஷிதோ ரஸ இத்யத்ர சகாரலோபோ த்ரஷ்டவ்யஃ; தேந க்ஷுத்ரகுடஶ்சதுர்பாகாவஶேஷிதாத்ரஸாத்குருஃ, ததா த்ரிபாகாச்சதுர்பாகாவஶேஷிதோ குருரித்யாதி ஜ்ஞேயம்| க்ஷுத்ரகுடோऽஸிதகுட இத்யுச்யதே| பாணிதஂ ச தந்துலீபாவாத்பவதி| தௌதஃ ஸ்வல்பமல இதி மலாவஸேகேந தௌதோऽல்பமலோ பவதி, தேநால்பக்ரிம்யாதிர்பவதீதி பாவஃ| தத இதி தௌதகுடாத்| மத்ஸ்யண்டிகா கண்டமத்யே பாகாத்கநீபூதா மத்ஸ்யாண்டநிபா பவதி| விமலாஃ பரமித்யுத்தரோத்தரஂ விமலாஃ| பவேச்சைத்யஂ ததா ததேதி மத்ஸ்யண்டிகாயாஶ்ச கண்டஃ ஶீததரஃ, ததஶ்ச ஶர்கரா ஶீததமேத்யர்தஃ| குடஶர்கரேதி யாஸமதுஶர்கரயோர்வ்யவச்சேதார்தம்| யாஸஶர்கரா துராலபாக்வாதகதா ஶர்கரா| மதுஶர்கரா து மதுபாண்டேஷு ஶர்கராகாரா பவதி||௨௩௮-௨௪௨||

மதுஶர்கராப்ரஸங்கேந மத்வபிதாநம்| மக்ஷிகாஃ பிங்கலாஃ, தத்பவஂ மாக்ஷிகம்| ப்ரமரஃ ப்ரஸித்தஃ| க்ஷுத்ரமக்ஷிகாபவஂ க்ஷௌத்ரம்| பிங்கலா மக்ஷிகா மஹத்யஃ புத்திகாஃ, தத்பவஂ பௌத்திகம்| சத்ராதயஶ்சாபரே சத்வாரோ மதுபேதாஃ ஸுஶ்ருதோக்தாஃ ஸாமாந்யமதுகுணா ஏவ ஜ்ஞேயாஃ; கிஂவா அப்ரஶஸ்தத்வாதிஹ நோக்தாஃ| கேசித் ‘மாக்ஷிகஂ தைலவர்ணஂ ஸ்யாத்’ இத்யாதிஶ்லோகஂ படந்தி| உஷ்ணார்தமதவேதி பாஷயா, யதா உஷ்ணஂ மது ஹந்யாந்ந ததா உஷ்ணார்தமிதி ஸூசயதி| தத்ரைவ ஹேதுமாஹ- ஸவிஷாந்வயாதிதி|- ஸவிஷாணி நாநாபுஷ்பாணி, கிஂவா ஸவிஷா ஏவ மக்ஷிகாதயஃ, அந்வயா உத்பத்திஸ்தாநாநி யஸ்ய தத் ஸவிஷாந்வயஂ மது; தேந விஷாநுகதஸ்யோஷ்ணவிரோதித்வஸ்யைவ மதுநோऽநுகமோ பவதி, ந து ஸவிஷத்வஸ்ய; ததா ஸத்யுஷ்ணமபி மாரகஂ ஸ்யாத்; கிஂவா அதவேதி ஸவிஷாந்வயாதித்யநேந ஸம்பத்யதே, தேந ஸவிஷாந்வயாதந்யதஶ்ச ஶைத்யாத் ஸௌகுமார்யாச்சோஷ்ணேந மது விருத்யத இத்யர்தோ பவதி| உக்தஂ ஹி ஹாரீதே- “நாநாபுஷ்பப்ரகாராணாஂ ரஸஸாராத்மகஂ மது| தச்சைத்யாத் ஸௌகுமார்யாச்ச ஸர்வைருஷ்ணைர்விருத்யதே” இதி; ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ- “தத் ஸௌகுமார்யாச்ச ததைவ ஶைத்யாத்” (ஸு. ஸூ. ௪௫) இத்யாதி| அல்பஸ்ய மதுநோ ஹிதத்வே ஹேதுமாஹ- குர்வித்யாதி| குருத்வாந்மத்வாமகாரகஂ பவதி, ரூக்ஷஂ கஷாயஶீதஂ து மஹாத்யயவாதகரமிதி பாவஃ||௨௪௩-௨௪௬||

மத்வாமஸ்ய மஹாத்யயதாமாஹ- நாத இத்யாதி| உபக்ரமவிரோதித்வஂ மத்வாமே யதா- ஆமே தூஷ்ணஂ பத்யஂ, தந்மதுநி விருத்தஂ; யத்து மதுஹிதஂ ஶீதஂ, ததாமே விருத்தம்||௨௪௭-௨௪௮||

மதுநோ யோகவாஹித்வமாஹ- நாநேத்யாதி| யஸ்மாந்நாநாரஸவீர்யாதிப்யஃ புஷ்பேப்ய உத்பந்நஂ தந்மது, தேநாநபிவ்யக்தநாநாஶக்திகமேவ| ததஶ்ச யேந த்ரவ்யேண வாமநீயேந வாऽऽஸ்தாபநீயேந வா வஷ்யேண கார்யாந்தரகாரகேண வா யுஜ்யதே தஸ்யைவ கர்ம கரோதி, ஸமாநாநுகாரித்ரவ்யப்ரபோதிதஶக்தித்வாதிதி பாவஃ| சகாரோऽத்ர ஹேத்வந்தரஸமுச்சயே, தேந ப்ரபாவாச்சேதி போத்தவ்யம்| தேந ஸத்யபி நாநௌஷதிஸம்பவத்வே ப்ரபாவாந்ந க்ஷீரமத்யாதயோ யோகவாஹிநஃ; ததா, அநாநாத்மகா அபி ஶிலாஜதுதைலாதயோ யோகவாஹிநோ பவந்தி| யோகவாஹித்வேऽபி மது ஸ்நேஹநே ந ப்ரயுஜ்யதே வாதே, ரூக்ஷாதிகுணயுக்தத்வாத்| நாநாத்ரவ்யாத்மகத்வேऽபி மது ரூக்ஷகஷாயத்வாப்யாமேவாவிர்பூதஂ பவதி, ப்ராயேண ரூக்ஷகஷாயகுணாதிகே ஏவ புஷ்பே மதுமக்ஷிகாணாஂ சரணாதிதி போத்தவ்யம்| அநேந ச ந்யாயேந நாநாத்ரவ்யாத்மகத்வேந ஸர்வகுணதாப்ரஸங்கோ மதுநோ நிரஸ்தோ பவதி| ஸுஶ்ருதேऽப்யேவமேவ யோகவாஹித்வஂ “தச்ச நாநா” (ஸு.ஸூ.அ.௪௫) இத்யாதிநா க்ரந்தேந மதுந உக்தம்| இக்ஷுவிகதிப்ராய இதி இக்ஷுவிகதிப்ரதாநஃ, தேந யாஸஶர்கராதிகதநமப்யத்ராவிருத்தமிதி பாவஃ||௨௪௯||

ஸம்ப்ரதி ஶூகதாந்யாதிவர்கௌர்யதாஸம்பவஂ ஸம்பாதிதஸ்ய கதாந்நஸ்ய பேயாதேர்குணாந் வக்துஂ கதாந்நவர்க உச்யதே | தே ச பேயாதீநாஂ குணாஃ கேசித் ஸஂஸ்காரஸஂயோகாதிஜாஃ, கேசித் ப்ராகதா அபி ஜ்ஞேயாஃ| ந ச வாச்யஂ- பேயாதீநாமேவ குணேந பாதிதத்வாச்சூகதாந்யாதீநாஂ பதக்குணோ ந வாச்ய இதி; யதஃ பேயாதயோ ஹி ப்ரகதிகுணாநுவிதாயிநஃ ஸந்தஃ ஸ்வகுணமாவஹந்தி, தேந கதாந்நஸ்ய யோ குண உச்யதே ஸ யதி ரக்தஶால்யாதிப்ரகதாவபி பவதி ததா பலவாந் பவதி, அத ப்ரகதௌ விபரீதோ குணோ பவதி ததா கதாந்நகுணஸ்யால்பத்வஂ பவதீதி மந்தவ்யம்| அத்ர ஸ்வஸ்தாதுரஹிதத்வேநாதௌ பேயோச்யதே; பேயா பஹுத்ரவா யவாகூஃ, விலேபீ விரலத்ரவா யவாகூஃ| பேயாதிக்ரமேணாந்நே வக்தவ்யே அந்நாத் ப்ரதமோத்பத்யமாநத்வேந மண்டகுணகதநம்| தீபநலகுத்வாப்யாமக்நிஂ யஸ்மாத் கரோதி, தஸ்மால்லங்கிதாதீநாஂ ப்ராணதாரண இதி ஜ்ஞேயம்| ஸுஸஂஸ்கத இதி தாந்யகபிப்பல்யாதிஸுஸஂஸ்கதஃ| ஶுத்தாநாஂ மலாபஹ இதி ஸம்யக்ஶுத்தாநாமபி கோஷ்டோபலேபகதோஷாபஹரத்வேந; யதுச்யதே- ஶுத்தாநாமிதி ஈஷச்சுத்தாநாஂ; தேந, ஈஷச்சுத்த்யா ஶேஷதோஷஸம்பந்தாந்மலாபஹ இத்யுபபந்நஂ, ஸுஶ்ருதேऽபி (ஸு.ஸூ.அ.௪௬) “லாஜமண்டோऽவிஶுத்தாநாஂ” இத்யகாரப்ரஶ்லேஷாதீஷத்விஶுத்தாநாமிதி போத்யம்| தந்ந ஸத், ஈஷத்விஶுத்தே பேயா நிஷித்தைவ, வசநஂ ஹி- “கபபித்தே விஶுத்தேऽல்பே மத்யபே வாதபைத்திகே| தர்பணாதிக்ரமஃ கார்யஃ பேயாऽபிஷ்யந்தயேத்தி தாந்” (ஸி.அ.௬) இதி||௨௫௦-௨௫௬||-

ஸ்விந்ந இத்யுத்ஸ்விந்நதாந்யதண்டுலகதஃ, கிஂவா ஸம்யக்ஸ்விந்நத்வேந மதுபூதஃ| ஸந்தப்த இதி ஸஹஜேநோஷ்மணா, ந து புநஸ்தாபநேந; வசநஂ ஹி- “விவர்ஜயேத் ஸ்திரஂ ஶீதமந்நமுஷ்ணீகதஂ புநஃ” இதி| பஷ்டதண்டுலகத ஓதநோ பஷ்டதண்டுலஃ| அதாதஃ அதௌததண்டுலகதஃ| அத்ர ஸுதௌதத்வாதிகுணவிஶிஷ்டஸ்யாதநஸ்ய லகுத்வஂவசநேந தத்விபரீதாநாமதௌதாதீநாஂ குருத்வமர்ததஃ ஸித்தமபி யத் புநருச்யதே தத் ஸ்பஷ்டார்தம்| ஸந்தர்பணா இதி ததாத்வேऽபி பலகராஃ| மாஂஸாதிஸஂயோகஸாதிதாஶ்சௌதநா ஏவ போத்தவ்யாஃ| அத்ர ரூக்ஷாப்யாஂ ஶாகமுத்காப்யாமபி ஸஂயுக்தஸ்யௌதநஸ்ய பல்யத்வாதி ஸஂயோகமஹிம்நா ததா கதாதிஸஂஸ்காராச்ச லோகவ்யவஹாரக்ரியமாணத்வாத்போத்தவ்யம் ||௨௫௭-௨௫௯||-

யவபிஷ்டமுஷ்ணோதகஸிக்தமீஷத்ஸ்விந்நமபூபீகதஂ குல்மாஷமாஹுஃ| ஸ்விந்நபக்ஷ்யா இத்யுத்ஸ்வேதநமாத்ரகதா ஹண்டரிகாதயஃ| யதாத்ரவ்யமிதி வததா நாத்ர ப்ரகதிகுணோபமர்தேந லாஜாதாவிவ குணாந்தரோதய இதி தர்ஶயதி||௨௬௦-௨௬௧||

அகதகதயூஷலக்ஷணம்- “அஸ்நேஹலவணஂ ஸர்வமகதஂ கடுகைர்விநா| விஜ்ஞேயஂ லவணஸ்நேஹகடுகைஃ ஸஂஸ்கதஂ கதம்” (ஸு. ஸூ. ௪௬) இதி| தநுமிதி ஸ்வல்பமாஂஸத்வேநாகநஂ, ஸாஂஸ்காரிகமிதி பஹுமாஂஸஸ்நேஹாதிஸஂஸ்கதத்வாத்கநம்||௨௬௨||

ஸக்தூநாஂ ரூக்ஷத்வேऽபி வாதலத்வாபிதாநஂ தக்ரஸ்ய ரூக்ஷஸ்யாபி வாதஹாரித்வதர்ஶநாத்| பீதா இத்யநேந ஸக்தூநாஂ பிண்டோபயோகே நிஷேதஂ தர்ஶயதி| தர்பயந்தி தப்திஂ ஜநயந்தி| ஸத்யோபலாஃ ததாத்வேநைவ வாஜீகரணவத்பலகராஃ; ஏதேந பரிணாமே பலாபஹத்வமப்யுக்தஂ பவதி||௨௬௩-௨௬௪||

யவகதோ வாட்யோ யாவகோ வாட்யஃ, வாட்யஶ்ச பஷ்டயவௌதநஃ| தாநா பஷ்டயவாஃ| அங்குரிதஸ்ய யவஸ்ய தாநா விரூடதாநாஃ| ஶஷ்குல்யஃ ஶாலிபிஷ்டைஃ ஸதிலைஸ்தைலபக்வாஃ க்ரியந்தே| மதுக்ரோடாஃ பாககநீபூதமதுகர்பாஃ| ஸபிண்டகா இதி மதுக்ரோடா ஏவ ஸபிஷ்டகபிண்டாஃ; நலஸ்த்வாஹ- “விமர்த்ய ஸமிதாசூர்ணஂ மதுபாகஂ குடாந்விதம்| கதாவகாஹே குடிகாஂ வத்தாஂ பக்வாஂ ஸகேஶராம்|| ஸௌகந்திகாதிவாஸாஂ ச குர்யாத் பூபலிகாஂ புதஃ| ஸ ஏவ கண்டஸஂயாவஃ ஸிதாம்ராதகபூரிதஃ|| மாதுலுங்கத்வசா சைவ வேஷ்டிதோ மதுஶீர்ஷகஃ” இதி| மதுஶீர்ஷக ஏவ மதுக்ரோடஃ| பூபாஃ பிஷ்டிகாஃ| பூபலிகா சாபடிகேதி க்யாதா||௨௬௫-௨௬௭||

பலலஂ திலசூர்ணம்| வேஶவாரஃ ஸூதஶாஸ்த்ரே- “மாஂஸஂ நிரஸ்தி ஸுஸ்விந்நஂ புநர்தஷதி பேஷிதம்| பிப்பலீஶுண்டிமரிசகுடஸர்பிஃஸமந்விதம்|| ஐகத்யஂ விபசேத் ஸம்யக்வேஶவார இதி ஸ்மதஃ”| க்ஷீரப்ரதாநாஃ பூபாஃ க்ஷீரபூபாஃ| ஸகுடா இத்யாதௌ ‘ஸக்ஷீராஃ’ இதி க்ஷீரயோகமாத்ரஂ, ந க்ஷீரப்ரதாநதேதி ந பௌநருக்த்யம்||௨௬௮-௨௭௦||

ஸஸ்நேஹா இதி பிஷ்டாவஸ்தாயாமேவ ஸ்நேஹயோகாத்| குருத்வேநோக்தாநாமபி பூர்யக்நிஸஂயோகாதிநா ஸஂஸ்காரால்லாகவஂ பவதீத்யாஹ- ஸஂஸ்காரால்லகவ இத்யாதி| புத்த்வா நிர்திஶேதிதி ஸஂஸ்காரகுணஂ ததா ப்ரகதிகுணஂ ச புத்த்வா யதோசிதஂ குணஂ நிர்திஶேத்||௨௭௧-௨௭௨||

பதுகாஃ சிபிடாஃ| யாவா இதி யவசிபிடாஃ, அந்யே து காந்தாரதேஶப்ரஸித்தாந் ஸம்பிஷ்டஸஞ்ஜ்ஞாநாஹுஃ | ஸரஸா அபஷ்டாஃ||௨௭௩||

ஸூப்யவிகதா இதி முத்ரமாஷாதிவிகாராஃ||௨௭௪||

மதுபாகாஃ ஸ்தோகாக்நிஸஂயோகஸாத்யாஃ| வ்யதிக்ராந்தபாகா இதி சிரேண ஜராஂ கச்சந்தி||௨௭௫||

அநுக்தபக்ஷ்யகுணாதிதேஶார்தமாஹ- த்ரவ்யஸஂயோகேத்யாதி | த்ரவ்யமாநஂ பதகிதி பக்ஷ்யகரணே ஸஂயுக்தாநாஂ த்ரவ்யாணாஂ மத்யே கஸ்ய கியந்மாநமிதி புத்த்வா| யதாஸ்வமிதி யஸ்ய த்ரவ்யஸ்ய கௌரவஂ லாகவஂ வா பலவத்பவதி தஂ நிர்திஶேத்||௨௭௬||

ரஸாலாலக்ஷணஂ- “ஸசதுர்ஜாதகாஜாஜி ஸஸிதார்த்ரகநாகரம்| ரஸாலா ஸ்யாச்சிகரிணீ ஸங்கஷ்டஂ ஸஸரஂ ததி” இதி| ரஸாலாப்ரஸங்கேந ஸகுடததிகுணமாஹ- ஸ்நேஹநமித்யாதி||௨௭௭-௨௭௮||

பாநகாநாமபி கதாந்நபேதத்வாத்தத்குணமாஹ- த்ராக்ஷேத்யாதி| யச்சேக்ஷுவிகதிஂ ப்ரதி பாநகமிதி ஸம்பந்தஃ| ராகஷாடவஂ கேசிதேவஂ வதந்தி- “க்வதிதஂ து குடோபேதஂ ஸஹகாரபலஂ நவம்| தைலநாகரஸஂயுக்தஂ விஜ்ஞேயோ ராகஷாடவஃ” இதி; கிஂவா , “ஸிதாருசகஸிந்தூத்தைஃ ஸவக்ஷாம்லபரூஷகைஃ| ஜம்பூபலரஸைர்யுக்தோ ராகோ ராஜிகயாऽந்விதஃ” இதி| ஷாடவஸ்து மதுராம்லத்ரவ்யகதஃ| ஆம்ராமலகலேஹாஸ்து தயோஃ பதக்க்வாதேந ஸஶர்கரேண கநாஃ க்ரியந்தே| அநுக்தபாநககுணாதிதேஶார்தமாஹ- புத்த்வேத்யாதி| அஸ்ய த்ரவ்யஸஂயோகேத்யாதிவத்வ்யாக்யாநம்||௨௭௯-௨௮௩||

ஶுக்தலக்ஷணஂ- “யந்மஸ்த்வாதி ஶுசௌ பாண்டே ஸகுடக்ஷௌத்ரகாஞ்ஜிகம்| தாந்யராஶௌ த்ரிராத்ரஸ்தஂ ஶுக்ரஂ சுக்ரஂ ததுச்யதே” இதி| ததாஸுதமிதி ஶுக்தமத்யஸ்திதஂ மூலககூஷ்மாண்டாதி| ஶிண்டாகீ ஸ்வநாமப்ரஸித்தா தீரபுக்தௌ| ஆஸுதஂ சாந்யதிதி ஸந்தாநாந்தரம்| காலாம்லமிதி சிரகாலாவஸ்தாநாதம்லஂ, நத்வம்லத்ரவ்யஸஂயோகாத்| கதாந்நாநாமிதி கரணநிஷ்பாதிதமண்டபேயாதீநாம்||௨௮௪-௨௮௫||

ஆஹாரமபிதாய தத்யோகித்ரவ்யஂ ப்ரூதே| தத்ர ஸர்பிஷ உக்தத்வாத்தைலமேவாந்நஸஂஸ்காரகப்ரதாநத்வாதாஹ- கஷாயேத்யாதி| ஸஂயோகாச்ச ஸஂஸ்காராச்சேதி ஸஂயோகஸஂஸ்காராத்; ஸஂஸ்காரஸ்தைலஸ்ய பேஷஜைஃ பாகஃ, ஸஂயோகஸ்த்வவசாரணாயாஂ ஜ்ஞேயஃ| ஸங்க்யே யுத்தே| ஆதஸ்யம் உமாதைலம்| அநுக்ததைலகுணநிர்தேஶார்தமாஹ- பலாநாமித்யாதி| பலாநாமித்யுபலக்ஷணஂ; தேந ஸாரஸ்நேஹா அபி ஸுஶ்ருதோக்தா போத்தவ்யாஃ| யதாபலமிதி யாதஶகுணஂ பலஂ தாதஶ ஏவ தத்ஸ்நேஹோऽபீத்யர்தஃ||௨௮௬-௨௯௪||

யதாஸத்த்வமிதி யஃ ப்ராணீ ஆநூபாதிருஷ்ணஸ்தஸ்யோஷ்ணஃ, யஸ்து ப்ராணீ ஜாங்கலாதிஃ ஶீதஸ்தஸ்ய ஶீத இத்யர்தஃ| ஸாமாந்யதஸ்து வஸாமஜ்ஜ்ஞோரநுஷ்ணாஶீதத்வஂ யதா பவதி ததா ஸ்நேஹாத்யாயே ஏவ ப்ரோக்தம்||௨௯௫||

ஸௌக்ஷ்ம்யாதித்யாதிநா ஸௌவர்சலகுணஃ| தைக்ஷ்ண்யாதித்யாதிநா பிடகுணஃ| ஔத்பிதம் உத்காரிகாலவணம் | காலலவணஂ ஸௌவர்சலமேவாகந்தம்| தக்ஷிணஸமுத்ரஸமீபே பவதீதி ஸாமுத்ரஂ கரகசம்| பாஂஶுஜஂ பூர்வஸமுத்ரஜம்||௨௯௬-௩௦௪||

க்ஷாராணாமபி லவணஸத்த்வாத் க்ஷாரகுணமாஹ- ஹதித்யாதி| யவக்ஷாரகுணஃ| ஸர்வஃ க்ஷார இதி ஸ்வர்ஜிகாக்ஷாரடங்கநக்ஷாராதிஃ||௩௦௫-௩௦௬||

காரவீ கஷ்ணஜீரகம்| குஞ்சிகா ஸ்தூலஜீரகம்| அஜாஜீ ஜீரகம்||௩௦௭||

உக்தாத்தைலாதேரந்யதப்யாஹாரஸஂஸ்காரகத்வேநாஹாரயோகி பவதீத்யாஹ- ஆஹாரேத்யாதி| பக்திஃ விபாக இயத்தேதி யாவத்; கிஂவா பக்திஃ இச்சா; தேந புருஷேச்சாநாமநியமாதுக்தமபி கிஞ்சித் ப்ராய ஆஹாரயோகி ந பவதி, ததா அநுக்தமபி ரஸோநாம்ரபேஷிகாத்யாஹாரஸஂயோகி பவதீத்யுக்தஂ பவதி||௩௦௮||

ஸம்ப்ரத்யுக்தாநாஂ ஶூகதாந்யாதீநாஂ யதநுக்தகுணஂ தத்வக்துமாஹ- ஶூகதாந்யமித்யாதி| ஸமாதீதமிதி ஏகவர்ஷாதீதம்| ப்ரஶஸ்யத இதி லாகவாத்; ஹேமந்தே நவதாந்யவிதாநஂ த்வபவாதஃ| ஆகச்சதி க்ஷிப்ரமிதி உப்தஂ ஸச்சீக்ரஂ பவதி; தேந ஷஷ்டிகாஃ ஸர்வதாந்யேஷு லகவஃ, தே ஹி ஷஷ்டிராத்ரேண பவந்தி| அஸ்மிஂஶ்ச வ்யாக்யாநே, வ்ரீஹேஃ ஶாரதஸ்ய ச ஹைமந்தஂ ஶாலிஂ ப்ரத்யல்பகாலத்வேந லகுத்வஂ ப்ராப்நோதி, தஸ்மாத் ஸஜாதீய ஏவ ஶீக்ரகமநஂ லாகவஹேதுரிதி வாச்யம்| கிஂவா, ஆகச்சதி க்ஷிப்ரமிதி புக்தஂ ஸத் க்ஷிப்ரஂ பச்யதே| யுக்திபஷ்டம் ஈஷத்பஷ்டமிதி யாவத்| ஸூப்யஂ ஸூபாய யோக்யஂ முத்கமாஷாதி||௩௦௯-௩௧௦||

மதமிதி ஸ்வயஂ மதம்| மேத்யஂ மேதுரம்| கஶக்ரஹணேந ஶுஷ்கமபி க்ராஹ்யம்| அகோசரபதஂ யதா- ஆநூபஂ தந்வதேஶே புஷ்டம்| வ்யாலா வ்யாக்ராதயஃ; கிஂவா வ்யாலஃ ஸர்பஃ| விஷஹதஂ து விஷதிக்தஶஸ்த்ரவித்தம்||௩௧௧||-

மாஂஸரஸகுணாஃ- ப்ரீணந இத்யாதி| ஸர்வரோகப்ரஶமநமிதி ஸர்வஶப்தோ பூரிவசநஃ; ஏதேந உந்மாதாதௌ மாஂஸநிஷேதோ ந விரோதவாந் பவதி; உக்தஂ ஹி உந்மாதே- “நிவத்தாமிஷமத்யோ யஃ” (சி. ௯) இத்யாதி| யதாஸ்வமிதி யஸ்ய வ்யாதேர்யோ விஹிதஃ, தாதஶஂ ரஸம்||௩௧௨-௩௧௫||

ஸ்நேஹேந விநா ஸித்தஂ நிஃஸ்நேஹஸித்தம்| ஆமமிதி அபக்வம்; ஏதச்ச பில்வாதீந் விஹாய போத்தவ்யம்| அதேஶஜமிதி அநுசிததேஶபவம்| அகாலஜம் அநார்தவம்| ஸாதநாதத இதி ஹரிதாநாமார்த்ரகபலாண்டுப்ரபதீநாஂ நிஃஸ்நேஹஸித்தாநாமபி ததா அபரிஸ்ருதாநாமபி நிர்தோஷத்வமித்யர்தஃ| விநிஶ்சயஃ ‘கத’ இதி ஶேஷஃ; ததாச மத்யாநாஂ ‘ப்ராயஶோऽபிநவம்’ இத்யாதிநா குணதோஷகதநஂ கதமேவ, ஏவஂ ஜலேऽபி ‘பிச்சிலஂ க்ரிமிலம்’ இத்யாதிநா, கோரஸகதாந்நாஹாரயோகிவர்கேஷு து யதோக்தகர்தகுணவத்விபரீதே விபரீதகுணமநுமேயமிதி பாவஃ||௩௧௬-௩௧௮||

ஸம்ப்ரதி யேஷாஂ யதநுபாநஂ கர்தவ்யஂ ததேவாஹ- யதித்யாதி| ஆஹாரகுணைரிதி ஶீதஸ்நேஹமதுராதிபிஃ; விபரீதமிதி விபரீதகுணமநுபேயம்| ஏவஂ ச தத்நோऽம்லஸ்ய மதுரஂ க்ஷீரஂ ததா பாயஸஸ்ய காஞ்ஜிகாநுபாநஂ ஸ்யாதித்யாஹ- தாதூநாஂ யந்ந விரோதி சேதி| ஏவஂ சாம்லே பயோऽநுபீயமாநஂ விருத்தத்வாத்தாதுவிரோதேந ப்ரத்யுக்தஂ பவதி, ஏவமந்யதபி விருத்தஂ போத்தவ்யம்| ஸமுத்திஷ்டமிதி யஜ்ஜஃபுருஷீயே (ஸூ. ௨௫)| பேயமபேயஂ சேதி ஸஹஜகுணதோஷவத்த்வாத் ததோபயுக்தபோஜநாபேக்ஷயா| ஸ்நிக்தோஷ்ணமித்யாதிநா தோஷபேதேநாப்யநுபாநமாஹ| அநுஶஸ்தமிதி அநுபாநஂ ஶஸ்தம்||௩௧௯-௩௨௪||

அநுபாநகுணாநாஹ- அதேத்யாதி| பர்யாப்திஃ தப்திஃ| ||௩௨௫-௩௨௬||

யைரநுபாநஂ ந கர்தவ்யஂ தாநாஹ- நோர்த்வாங்கேத்யாதி| கண்டோரஸி ஸ்திதமிதி அநேநோர்த்வாங்கமாருதாதீநாமநுபாநஂ கண்டோரஸி ஸ்திதமேவ பவதி, நாதோ யாதீதி தர்ஶயதி| ஸ்நேஹமாஹாரஜஂ ஹத்வேதி ஆஹாரஜாதஂ ஸ்நேஹமபிபூய பூயோ தோஷாய கல்பதே, வாதலக்ஷணஂ தோஷஂ கரோதீத்யர்தஃ| ஆஹாரஸ்நேஹேந யோ வாதப்ரஶமஃ கர்தவ்யஸ்தஂ ஶைத்யப்ரகர்ஷாத் பாநீயமபிபவதீத்யர்தஃ| ஏதேந யதுச்யதே- அபாஂ ஸ்நிக்தத்வேந ஸ்நேஹநமுபபந்நமிதி, தந்ந பவதி| யே து ப்ருவதே- ‘ஹந’ ஹிஂஸாகத்யோரிதி வசநாத் ஸ்நேஹஂ ஹத்வேதி ஸ்நேஹஂ கத்வேத்யர்தஃ; ததபி ந பவதி, யதஃ ஸ்நேஹயுக்தத்வேநோர்த்வாங்கமாருதாதிஹநநமேவ யுக்தஂ, ந து கரணம்| கிஂவா ஸ்நேஹமிதி ஸாரஂ, யதா- “தேஹஃ ஸ்நேஹபரிக்ஷயாத்” (சி. ௮) இதி தேஹஸாரபரிக்ஷயாதித்யர்தஃ, ஸாரஹநநஂ ச ஜலேநாஹாரஸ்நேஹஂ கஹீத்வா கண்டோரஸ்யவஸ்தாநாதபாகாத் க்ரியதே ||௩௨௭-௩௨௮||

அந்நபாநத்ரவ்யைகதேஶகதநஂ ஸஹேதுகமாஹ- அந்நேத்யாதி| அந்நபாநைகதேஶஃ ப்ராயோபயோகிக இதி பாஹுல்யேந யதுபயுஜ்யதே; ஏதேந யத்பாஹுல்யேநோபயுஜ்யதே தஸ்ய ஶங்கக்ராஹிகயா கதநஂ, ப்ராயோऽநுபயுஜ்யமாநாநாஂ ஶங்கக்ராஹிகயாऽகதநமல்பதோஷமிதி தர்ஶயதி; ததா அல்பதோஷஸ்யாபி பரிஹாரார்தஂ ததபி கிமிதி நோச்யத இத்யாஹ- த்ரவ்யாணீத்யாதி| த்ரவ்யாணி கார்த்ஸ்ந்யேநேதி ஸாகல்யேந நிர்தேஷ்டுஂ; நாமபிரிதி நாமபிரபி ந ஶக்யஂ, ‘கேநசித்’ இதி ஶேஷஃ; ஹிஶப்தோ யஸ்மாதர்தே, ஏதேந யஸ்மாத் ஸர்வாணி த்ரவ்யாணி நாமமாத்ரேணாபி வக்துஂ கஶ்சிந்ந பாரயத்யதிபஹுத்வாத், தத் கா கதா அஶேஷாந்நபாநத்ரவ்யஸ்ய ஶங்கக்ராஹிகயா குணகதநஂ ப்ரதீதி பாவஃ| கிஂவா, நாமபிர்நிர்திஷ்டாநி கார்த்ஸ்ந்யேந நிர்தேஷ்டுமிதி குணதஃ கதயிதுஂ ந ஶக்யஂ கேநசிதிதி யோஜநா| அத கதஂ ஹ்யத்ராகீர்திதாந்நபாநஸ்ய தர்ஹி குணா நிர்தேஷ்டவ்யா இத்யாஹ- யதேத்யாதி| யதா யேந ப்ரகாரேண “நாநௌஷதஂ கிஞ்சித்” (ஸூ. ௨௬) இதி பூர்வாத்யாயே ப்ரோக்தஂ ததா தேந ப்ரகாரேணாநுக்தஂ த்ரவ்யஂ வாச்யஂ; ‘குணதஃ’ இதி ஶேஷஃ| பூர்வாத்யாயே ஹி “தத்ர த்ரவ்யாணி குருகர” (ஸூ. ௨௬) இத்யாதிநா க்ரந்தேந பார்திவாதிபேதேந விஶிஷ்டேந ச கர்மணா ப்ரோக்தாநி த்ரவ்யாணி, ததஶ்சாநுக்தஂ த்ரவ்யஂ தேநைவ குருகராதிநா குணேந பார்திவத்வாதி ப்ரதிபாத்ய யதோக்தோபசயாதிகர்மகர்தகதயா வ்யபதேஷ்டவ்யமித்யர்தஃ| ததேவாநிர்திஷ்டத்ரவ்யஸ்ய குருகரத்வாதி கதஂ ஜ்ஞேயமித்யாஹ- தேஶஜாநாஂ வசோ யதேதி; தேஶஜா தேஶாந்தரீயாஃ, தத்தேஶீயவசநாத்தே தே குருகரத்வாதயோ ஜ்ஞேயா இத்யர்தஃ; கிஂவா, தேஶஜா யதா தத்தத்த்ரவ்யஂ வ்யவஹரந்தி ‘இதஂ மதுரம், இதமம்லம்’ இத்யாதி, தத் ப்ரதிபாத்ய மதுரத்வாம்லத்வாதிப்ரதிபந்நபதிவ்யாத்யஸ்ய காரணமிதி பதிவ்யாதீநாஂ குர்வாதிகுணகணேந கர்மணா ச ரஸோக்தேந தத்வக்தவ்யமித்யர்தஃ||௩௨௯-௩௩௦||

அபரமப்யநுக்தாந்நபாநகுணஜ்ஞாநகாரணமாஹ- சர இத்யாதி| சர்யத இதி சரோ தேஶஃ பக்ஷ்யஶ்ச ஸாமாந்யேந கஹ்யதே| க்ரியா வ்யாபாரஃ| ப்ரமாணஂ மாநம்| அத்ரேதி அந்நபாநகுணாதிகரணே||௩௩௧||

சரஂ விவணோதி- சரோऽநூபேத்யாதி| பக்ஷ்யஸ்ய ஸஂவிதிஃ பக்ஷ்யபக்ஷணம்| தத்ராநூபஜலாகாஶதந்வாத்ய இத்யநேந கதிரூபஶ்சர உச்யதே, பக்ஷ்யஸஂவிதிவசநேந ச பக்ஷ்யரூபஶ்சர உச்யதே| அத்ரைவோதாஹரணமாஹ- ஜலஜேத்யாதி| அத்ர ஜலஜத்வேநாநூபஜத்வேந ச ஜலே வாऽநூபே வா கதிரேவ தஶ்யதே, ந ஹி ஜலாதௌ யே ஜாதாஸ்தே ப்ராயோऽந்யத்ராவதிஷ்டந்தே; யே த்வந்யத்ர ஜாதா அப்யந்யத்ர திஷ்டந்தே ப்ராயஃ காகமத்குப்ரபதயஸ்தத்க்ரஹணார்தமாஹ- ஜலாநூபசராஶ்ச யே இதி| ஏதேந ஸாமாந்யேந ஜலே ப்ராயோऽவஸ்தாநாதிஹ ஜலசரத்வம்; ஏவமநூபசரத்வாத்யபி ஜ்ஞேயம்| பக்ஷ்யரூபசரகதஂ குணமாஹ- குருபக்ஷ்யா இத்யாதி| தந்வஜா தந்வசாரிண இத்யத்ர சகாரோ லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ; தேந, ஆகாஶசாரிணாமபி ஶ்யேநாதீநாமநுக்தமபி லாகவஂ ஸ்வஜாதிப்ரஸஹாந்தராபேக்ஷயா போத்தவ்யம், ஆகாஶஸ்ய லகுத்வாத்| யே து ப்ருவதே- ஆகாஶசாரிணாஂ கௌரவலாகவாநியமாதகதநமிதி; தந்ந, ததா ஸத்யாகாஶஸ்யாப்ரயோஜகத்வேந ‘சரோऽநூபஜலாகாஶதந்வாத்யஃ’ இத்யத்ராகாஶகதநஂ நிஷ்ப்ரயோஜநஂ ஸ்யாத்||௩௩௨-௩௩௩||

மாஂஸாத்குருதரஂ வித்யாதிதி குருத்வேந ப்ரதிபாதிதஸக்த்யாதிமாஂஸாத்வஷணாதி குருதரஂ வித்யாதிதி| யதாஸ்வமிதி ஏகஶரீரஸக்த்யாதீநாமேவைதத்கௌரவாதி, நத்வந்யஶரீராபேக்ஷயா| மத்யமிதி அந்தராதிஃ| அஸ்தி இதி அஸ்திஸ்திதஂ மாஂஸம்| அந்யே து மத்யமிதி அஸ்திமத்யகதஂ மஜ்ஜாநஂ ப்ருவதே; தந்நாதிஸுந்தரஂ, தஸ்யோத்தரோத்தரதாதுகௌரவகதநேநைவ லப்தத்வாத்||௩௩௪-௩௩௫||

ஸ்வபாவாதிதி ப்ரகத்யா| க்ரியோதாஹரணம்- அலஸேப்ய இத்யாதி; அலஸேப்ய இதி அல்பக்ரியேப்யஃ| விஶிஷ்யந்த இதி விஶிஷ்டா பவந்தி, லகவோ பவந்தீத்யர்தஃ||௩௩௬-௩௩௭||

லிங்க்யந்தே ஜ்ஞாயந்தே கவாதயோऽநேநேதி லிங்கஂ ஜாதிஃ, தேந லிங்கஸாமாந்யே ஜாதிஸாமாந்யே; ஏதச்ச சதுஷ்பாதாபிப்ராயேண போத்தவ்யஂ, பக்ஷிஷு விபர்யயஃ; யதாஹ ஹாரீதஃ- “சதுஷ்பாதேஷு லக்வீ ஸ்த்ரீ விஹகேஷு லகுஃ புமாந்” இதி, அத்ராப்யுக்தஂ- “ஸ்த்ரியஶ்சதுஷ்பாத்ஸு புமாந் விஹகேஷு லகுஃ” இதி| புஂஸாஂ ச கௌரவே அத்யர்தகுரோஃ ஶுக்ரஸ்யாரம்பகஸ்ய பூயஸ்த்வஂ ஹேதுஂ ப்ருவதே; கிந்து ஸ்வபாவஸ்தத்ர ஹேதுரபவாத இதி பஶ்யாமஃ, விஹங்கேஷு விபர்யயதர்ஶநாதிதி||௩௩௮||

ஸவிபர்யயமிதி ஸஂஸ்காரால்லகூநாமபி கௌரவஂ வித்யாதித்யர்தஃ| ததேவ ஸஂஸ்காரஜந்யஂ லாகவஂ கௌரவஂ சாஹ- வ்ரீஹேரித்யாதி| குரோரபி வ்ரீஹேஃ ஸஂஸ்காரால்லாஜா லகவ இத்யர்தஃ| ஸக்தூநாஂ ச லகூநாஂ ஸித்தபிண்டிகா குர்வ்யஃ, ஸித்தபிண்டிகா அக்நிபாசிதாஃ பிண்டாஃ||௩௩௯||

அல்பாதாந இத்யாதி| குரூணாஂ த்ரவ்யாணாமல்பஸ்ய ஸ்தோகமாத்ரஸ்யாதாநே யல்லாகவஂ, தஸ்மிந் லாகவே மாத்ரா காரணஂ; ந த்ரவ்யஂ, தஸ்ய குருத்வாத்| ஏவஂ லகூநாமதிஸேவநே கௌரவஂ மாத்ராகதம்| உத்திஷ்டமிதி மாத்ராஶிதீயே (ஸூ. ௫), அஸ்மாபிரபி ச தத்ரைவைதத் ஸப்ரபஞ்சஂ வ்யாக்யாதம்; ப்ரகரணாகதத்வேந அப்யர்ஹிதத்வாச்ச புநருக்தம் | த்ரவ்யாணி மாத்ராமபேக்ஷந்தே இதி யதோசிதமாத்ராவந்தி ஸுகஂ பச்யந்த இத்யர்தஃ| மாத்ரா சாக்நிமபேக்ஷத இதி ப்ரதிபுருஷஂ ப்ரதிதிநஂ சாக்நிபேதமபேக்ஷ்ய மாத்ரா மஹதீ ஸ்வல்பா வா பவதி, ந ப்ரதிநியதா மாத்ரா வித்யத இதி பாவஃ||௩௪௦-௩௪௧||

குதஃ புநரக்ந்யபேக்ஷா மாத்ரா க்ரியத இத்யாஹ- பலமித்யாதி| அக்நிமபேக்ஷ்ய மாத்ரயா ப்ரயுக்தயாऽக்ந்யநாஶாத்வலாதயோ பவந்தீதி பாவஃ| அக்நௌ ப்ரதிஷ்டிதா இதி அக்ந்யதீநாஃ; யதா- ராஜாஶ்ரிதாஃ ப்ரஜா இதி| ப்ராணா இதி வாயவஃ; கிஂவா, ப்ராணாஶ்ரயாஃ ஶங்காதயோ தஶ ப்ராணாஃ| இந்தநஂ காஷ்டம், இந்தநமிவேந்தநஂ, தைஃ; கிஂவா அக்நிதாஹ்யமிந்தநமுச்யதே| அந்யதேதி அநிந்தநம்||௩௪௨||

இயஂ சராதிகதா குருலாகவசிந்தாऽல்பாக்நிஂ ப்ரதி ப்ராய இதி தர்ஶயந்நாஹ- குர்வித்யாதி| அத்ராப்யபலத்வேந மந்தகாத்யைரபி வஹ்நிமாந்த்யமேவ லக்ஷணீயம்||௩௪௩||

கராஹாரா இதி கடிநாஹாரஸாத்ம்யாஃ| மஹோதரத்வேநாபி மேதோவரோதாந்மஹாக்நித்வஂ தர்ஶயதி| நாவஶ்யஂ சிந்த்யமிதி அநேந தீப்தாக்நீநாமபி ப்ரதி ஸ்தோகப்ரயோஜநா குருலாகவசிந்தா வித்யத ஏவேதி தர்ஶயதி| யதோ தீப்தாக்ந்யாதீநாமபி குருத்ரவ்யமக்நேஃ ப்ரதிபக்ஷமாவஹத்யேவ, ஸ்வபாவதோऽக்நிவிருத்தத்வாத்||௩௪௪||

அந்நஂ ஸமித இவ ஸமிதஃ| ஆஹிதாக்நிரிதி ஸாத்ம்யேந வ்யவஸ்தாபிதாக்நிஃ; கிஂவா ஆஹிதாக்நிரிவாஹிதாக்நிஃ; தேந ஆஹிதாக்நிர்யதா ப்ராதஃ ஸாயஂ ஜுஹோதி, ததாऽயமபி ப்ராதஃ ஸாயஂ ச பத்யாந்யந்தரக்நௌ ஜுஹோதி| ப்ரஹ்ம ஜபதீதி ப்ரணவாதிமந்த்ரமாவர்தயதி| ததாதி சேதி யதாஶக்தி தாநமாசரதி| தஂ நரஂ நிஃஶ்ரேயஸே கல்யாணே யுக்தமாமயா ந பஜந்தே| பாவிநோऽபீதி ஜந்மாந்தரேऽபி; இஹ ஜந்மநி பத்யாஶித்வாந்ந பவந்தி கதாஃ, ஜந்மாந்தரேऽபி ப்ரஹ்மஜபதாநாப்யாமர்ஜிததர்மப்ரபாவாதேவ ந பவந்தி| அத ஏவாஹ- அந்தராதத இதி; அந்தராதிதி காரணாத், தே விநா; அபத்யஸ்ய ததா அதர்மஸ்ய ரோககரணஸ்யாபாவாத்கதா ந பவந்தீதி பாவஃ||௩௪௫-௩௪௭||

வர்ஷஶதாயுஷ்ட்வமபி ஹிதாத்போஜநாத்பவதீத்யாஹ- ஷட்த்ரிஂஶதமித்யாதி| ஏதாவதீபீ ராத்ரிபிர்வர்ஷஶதமேவ பவதி| ஜிதாத்மா ஜிதேந்த்ரியஃ| ஸம்மதஃ பூஜிதஃ||௩௪௮||

கிமர்தமந்நபாநவிதாவேதத் பரீக்ஷ்யமித்யாஹ- ப்ராணா இத்யாதி| அபிதாவதீதி ப்ரார்தயதி| ப்ரதிபா ப்ரஜ்ஞா| மேதா தாரணாவதீ தீஃ| லௌகிகமிதி அபரீக்ஷகலோகே பவம்; அபரீக்ஷகா ஏவ ஹி வர்தமாநமாத்ரே ப்ரவர்தந்தே, பரீக்ஷகாஸ்து ஜந்மாந்தரோபகாரிண்யேவ| கர்ம யத்வத்தாவிதி வர்தமாநே ஸாத்யே யத் கர்ம கஷ்யாதி| ஸ்வர்கதாவிதி ஸ்வர்ககமநே| வைதிகமிதி யஜ்ஞாதி| அபவர்க இதி மோக்ஷே| ஏதாஶ்ச நிமித்தஸப்தம்யஃ| யச்சோக்தமிதி மோக்ஷஶாஸ்த்ரே ஸத்யப்ரஹ்மசர்யாதி| அந்நே ப்ரதிஷ்டிதமிதி நிரந்நஸ்ய தேஹஸ்தித்யபாவேந ஸர்வாரம்பாபாவாத்| யஸ்மாதந்நஂ ஸர்வத்ர காரணஂ, ததஸ்தத்ராவதாதவ்யமிதி||௩௪௯-௩௫௦||-

ஸங்க்ரஹேऽந்நபாநகுணா இதி ‘இஷ்டவர்ண’ இத்யாதிநோக்தாஃ| ஸாக்ர்யா இதி உதகஂ க்லேதயதி இத்யாதிநா; உதகாதயோ ஹி க்லேதநாதிஷு அக்ர்யாஃ ஶ்ரேஷ்டா இத்யர்தஃ||௩௫௧-௩௫௨||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யவ்யாக்யாயாமாயுர்வேததீபிகாயாமந்நபாநசதுஷ்கேऽந்நபாநவிதிர்நாம ஸப்தவிஂஶோऽத்யாயஃ||௨௭||