൨൭. അന്നപാനവിധ്യധ്യായഃ

സമ്പ്രതി സാമാന്യേനോക്താനാം ഗുണകര്മഭ്യാം പ്രതിവ്യക്ത്യനുക്താനാം പ്രതിവ്യക്തിപ്രായ ഉപയോഗിദ്രവ്യസ്യ വിശിഷ്ടഗുണകര്മകഥനാര്ഥമന്നപാനവിധിരധ്യായോऽഭിധീയതേ| അത്രോത്പന്നസ്യ ഛപ്രത്യയസ്യ ലുക്| അത്രാന്നേ കാഠിന്യസാമാന്യാത് ഖാദ്യം, പാനേ ച ദ്രവത്വസാമാന്യാല്ലേഹ്യമവരുദ്ധം ജ്ഞേയമ്| അന്നപാനം വിധീയതേ വിശിഷ്ടഗുണകര്മയോഗിതയാ പ്രതിപാദ്യതേऽനേനേത്യന്നപാനവിധിഃ; ദ്രവ്യാണാം ഗുണകര്മകഥനമേവ ചാന്നപാനവിധിഃ, യതസ്തദ്ധി ജ്ഞാത്വാऽന്നപാനം വിധീയതേ||൧-൨||

കിം തദന്നപാനം കരോതീത്യാഹ- ഇഷ്ടേത്യാദി| ഇഷ്ടമിതി അഭിമതം ഹിതം ച; കിംവാ ഇഷ്ടം പ്രിയം, ഹിതം തു വിധിവിഹിതശബ്ദേനൈവ പ്രാപ്യതേ| വിധിര്വക്ഷ്യമാണരസവിമാനേ “തദേതദാഹാരവിധാനമ” (വി. ൧) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവാച്യഃ, തഥേന്ദ്രിയോപക്രമണീയേ ച “നാരത്നപാണിഃ” (സൂ. ൮) ഇത്യാദിനോക്തം വിധാനം; തേന വിധിനാ വിഹിതം വിധിവിഹിതമ്| അത്ര വര്ണാദിഷു ശബ്ദാഗ്രഹണമന്നപാനേ പ്രായഃ ശബ്ദസ്യാവിദ്യമാനത്വാത്| വര്ണാദിഷു യദ്യത് പ്രഥമമന്നപാനേ ഗുഹ്യതേ, തത്തത് പൂര്വമുക്തമ്| രസസ്തു സ്പര്ശസ്യ പശ്ചാദ്ഗൃഹ്യമാണോऽപി പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥം സ്പര്ശസ്യാഗ്രേ കൃതഃ| പ്രാണിനാമിത്യനേനൈവ ലബ്ധേऽപി “പ്രാണിസഞ്ജ്ഞകാനാമ്” ഇതി വചനം സ്ഥാവരപ്രാണിപ്രതിഷേധാര്ഥം; വൃക്ഷാദയോ ഹി വനസ്പതിസത്ത്വാനുകാരോപദേശാച്ഛാസ്ത്രേ പ്രാണിന ഉക്താഃ; നതു ലോകേ പ്രാണിസഞ്ജ്ഞകാഃ, കിന്തര്ഹി ജങ്ഗമാ ഏവ| ഇഹ ച മനുഷ്യസ്യൈവാധികൃതത്വേऽപി സാമാന്യേന സകലപ്രാണിപ്രാണഹേതുതയാऽऽഹാരകഥനം മനുഷ്യവ്യതിരിക്തേऽപി പ്രാണിന്യാഹാരസ്യ പ്രാണജനകത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്| പ്രാണമിതി പ്രാണഹേതുത്വാത്; യഥാ- ആയുര്ഘൃതമ്| അഥ കഥം തത് പ്രാണമാചക്ഷത ഇത്യാഹ- പ്രത്യക്ഷഫലദര്ശനാദിതി |- പ്രത്യക്ഷേണൈവ ഹ്യാഹാരം വിധിനാ കുര്വതാം പ്രാണാ അനുവര്തന്ത ഇതി, തഥാ നിരാഹാരാണാം പ്രാണാ നഹ്യവതിഷ്ഠന്ത ഇതി ദൃശ്യത ഇത്യര്ഥഃ| പ്രത്യക്ഷശബ്ദശ്ചേഹ സ്ഫുടപ്രമാണേ വര്തതേ, യതഃ പ്രാണാനാമന്നകാര്യത്വമനുമാനഗമ്യമേവ| അന്നകാര്യത്വ ഏവ പ്രാണാനാം ഹേതുമാഹ- തദിന്ധനാ ഹീത്യാദിനാ| യസ്മാദന്തരഗ്നിസ്ഥിതിശ്ചാന്നപാനഹേതുനാ, അഗ്നിസ്ഥിതിശ്ച പ്രാണഹേതുഃ, തതോऽന്നം പ്രാണാ ഇതി ഭാവഃ; ഉക്തം ഹി- “ബലമാരോഗ്യമായുശ്ച പ്രാണാശ്ചാഗ്നൌ പ്രതിഷ്ഠിതാഃ”| കിംവാ, പൂര്വമന്നപാനസ്യ പ്രാണഹേതുത്വമുക്തം, തദിന്ധനാ ഹീത്യാദിനാऽഗ്നിഹേതുത്വം വര്ണ്യതേ| സത്ത്വമൂര്ജയതീതി മനോബലം കരോതി| ധാതുവ്യൂഹോ ധാതുസങ്ഘാതഃ| വിപരീതമ് അവിധിസേവിതമ്||൩||

അന്നപാനം വിധീയതേ യേന തം വിധിം ദ്രവ്യഗുണകര്മരൂപം, തഥാ ചരശരീരാവയവാദിരൂപം ചാഖിലേന കാര്ത്സ്ന്യേനോപദേക്ഷ്യാമഃ| യദ്യപി ചേഹ ദ്രവ്യം പ്രതി പ്രതി ഗുണകര്മഭ്യാം ന നിര്ദേക്ഷ്യതി, വക്ഷ്യതി ഹി- “അന്നപാനൈകദേശോऽയമുക്തഃ പ്രായോപയോഗികഃ” ഇതി, തഥാऽപ്യനുക്താനാമപി ദ്രവ്യാണാം ചരശരീരാവയവാദ്യുപദേശേന, തഥാ പൂര്വാധ്യായോക്തപാര്ഥിവാദിദ്രവ്യഗുണകര്മകഥനേന ച തദ്വിധാനമപ്യുക്തം ഭവതീത്യത ഉക്തമ്- അഖിലേനനേതി; വക്ഷ്യതി ഹി- “യഥാ നാനൌഷധം കിം ചിദ്ദേശജാനാം വചോ യഥാ| ദ്രവ്യം തു തത്തഥാ വാച്യമനുക്തമിഹ യദ്ഭവേത്”, തഥാ “ചരഃ ശരീരവയവാഃ” ഇത്യാദി; കിംവാ, വിധിശബ്ദോऽശിതപീതലീഢഖാദിതപ്രകാരവാചീ, തേന ചാശിതാദയഃ സര്വ ഏവാഖിലേന വാച്യഃ, തത്കാരണഭൂതാനി തു ദ്രവ്യാണി രക്തശാല്യാദീന്യേകദേശേനോക്താനി, അതോ വക്ഷ്യതി- ‘അന്നപാനൈകദേശോऽയമുക്തഃ’ ഇതി| അന്നപാനേ ച വക്തവ്യേ യദ്ദ്രവ്യം പ്രായ ഉപയുജ്യതേ, തസ്യ സാമാന്യഗുണമഭിധായ വര്ഗസങ്ഗ്രഹേണ ഗുണമുപദേക്ഷ്യതി| ഉദകാഭിധാനം ചാഗ്രേ കൃതമ്, ഉദകസ്യാന്നേ പാനേ ച വ്യാപ്രിയമാണത്വാത്| തദിത്യുദാഹരണം; കിംവാ സ സ്വഭാവോ യസ്യ സ തത്സ്വഭാവഃ, തസ്മാത് ക്ലേദനസ്വഭാവാദിത്യര്ഥഃ| യദ്യപി ‘ഉദകമാശ്വാസകരാണാം, ജലം സ്തമ്ഭനാനാമ്’ (സൂ. ൨൬) ഇത്യുക്തം, തഥാऽപീഹാനുക്തക്ലേദനകര്മാഭിധാനാര്ഥം പുനരുച്യതേ| ഇഹ ജലലവണാദീനാം യത് കര്മോച്യതേ തത്തേഷാമിതരകര്മഭ്യഃ പ്രധാനം ജ്ഞേയമ്, അഗ്ര്യാധികാരേ തു തത്കര്മകര്തൃദ്രവ്യാന്തരപ്രശസ്തതാ ജ്ഞേയാ| ക്ഷാരഃ പചന്തമഗ്നിം പാചയതി, തേന പാചയതീതി ഹേതൌ ണിച്| സ്നേഹയതീത്യാദൌ തു “തത്കരോതി തദാചഷ്ടേ” ഇതി ണിച്| സന്ദധാതീതി വിശ്ലിഷ്ടാനി ത്വങ്മാംസാദീനി സംശ്ലേഷയതി| രസഃ മാംസരസഃ| പ്രീണയതീതി ക്ഷീണാന് പുഷ്ണാതി, നത്വതിബൃഹത്ത്വം കരോതി; തേന മാംസകര്മണാ ബൃംഹണേന സമം നൈക്യമ്| ജര്ജരീകരോതീതി ശ്ലഥമാംസാദ്യുപചയം കരോതി; യദുക്തം ഹാരീതേ- “സുരാ ജര്ജരീകരോത്യസൃങ്മേദോബാഹുല്യാത്” ഇതി, തഥാ ഹ്യത്രൈവോക്തം- “സുരാ കൃശാനാം പുഷ്ട്യര്ഥമ്” ഇതി| അവധമയതീതി വിലിഖതീത്യര്ഥഃ, അനേകാര്ഥത്വാദ്ധാതൂനാം; വചനം ഹി- ‘ലേഖനഃ ശീതരസികഃ’ ഇതി, തഥാ ഹാരീതേऽപ്യുക്തം- “ശീധുരവധമയതി വായ്വഗ്നിപ്രബോധനാത്” ഇതി| ആചിനോതി ‘ദോഷാന്’ ഇതി ശേഷഃ, തന്ത്രാന്തരവചനം ഹി- “വാതപിത്തകഫാംസ്തസ്മാദാചിനോതി ച ഫാണിതമ്” ഇതി| പിണ്യാകഃ തിലകല്കഃ; നിഘണ്ടുകാരസ്ത്വാഹ- പിണ്യാകോ ഹരിതശിഗ്രുഃ| ഗ്ലപയതി ഹര്ഷക്ഷയം കരോതി| പ്രഭൂതാന്തര്മലസ്യ പുരീഷസ്യ കര്താ പ്രഭൂതാന്തര്മലഃ; യദ്യപി ‘മാഷോ ബഹുമലഃ’ ഇതി വക്ഷ്യതി, തഥാऽപി മാഷവികൃതേഃ സൂപസ്യേഹ ഗുണകഥനം, തേന ന പുനരുക്തം; ന ചാവശ്യം പ്രകൃതിധര്മോ വികൃതിമനുഗച്ഛതി, യതഃ സക്തൂനാം സിദ്ധപിണ്ഡികാ ഗുര്വീ ഏവ ഭവതി, തസ്മാന്മാഷവികൃതാവപി മലവൃദ്ധിദര്ശനാര്ഥമേതദഭിധാനമ്| ക്ഷാരസ്യ പാചനത്വം ഗുണോऽഭിഹിതഃ, ഇഹ തു ദൃഷ്ടിശുക്രഘ്നത്വം ദോഷ ഇതി പൃഥഗുച്യതേ| പ്രായഃ പിത്തലമിതി വിശേഷേണാന്യേഭ്യോ ലവണകടുകേഭ്യോऽമ്ലം പിത്തലമ്| ഏവമന്യത്രാപി പ്രായഃശബ്ദോ വിശേഷാര്ഥോ വാച്യഃ; കിംവാ പ്രായഃശബ്ദോऽമ്ലേന സമ്ബധ്യതേ| അത്ര പിത്തമാദാവമ്ലജന്യതയോക്തം, ദോഷപ്രാധാന്യസ്യാനിയതത്വാത്; ഉക്തം ഹി- “ന തേ പൃഥക് പിത്തകഫാനിലേഭ്യ” (സൂ. ൧൯) ഇതി, തഥാ “സമപിത്താനിലകഫാ” (സൂ. ൭) ഇതി; കിംവാ പിത്തോഷ്മാ വഹ്നിഃ, സ ചേഹാന്നപാനപചനേ പ്രധാനം; യദുക്തം- “യദന്നം ദേഹധാത്വോജോബലവര്ണാദിപോഷകമ്| തത്രാഗ്നിര്ഹേതുരാഹാരാന്നഹ്യപക്വാദ്രസാദയഃ” (ചി. ൧൫) ഇതി; തേനേഹ വഹ്നികാരണപിത്തജനകമേവാദാവുച്യതേ; യതശ്ച പിത്തജനകമഗ്രേ വക്തവ്യമ്, അതോ രസപ്രധാനമപി മധുരോ നാദാവുക്തഃ| മധുന ഇതി വിച്ഛേദപാഠേന നവാനവസ്യ മധുനഃ കഫാകര്തൃത്വം ദര്ശയതി| ഇഹ ച ഷഡ്രസസ്യൈവ കഥനമേതത്ത്രയേണൈവ, അനുക്താനാം ലവണതിക്തഷായാണാമപി പാകദ്വാരാ ഗ്രഹണാത്; യതോ ലവണഃ പാകാത് പ്രായോ മധുരഃ, തിക്തകഷായൌ കടുകൌ പാകതോ ഭവതഃ| ‘പ്രായഃ സര്വം തിക്തം’ ഇത്യാദിസ്തു ഗ്രന്ഥോ ഹാരീതീയഃ, ഇഹ കേനാപി പ്രമാദാല്ലിഖിതഃ||൪||

വര്ഗേണ ശൂകധാന്യാദീനാം ആഹാരദ്രവ്യാണാം സങ്ഗ്രഹോ വര്ഗസങ്ഗ്രഹഃ| രസവീര്യേത്യാദൌ പ്രഭാവോऽല്പവിഷയതയാ പൃഥക്പഠിതഃ| രസാദിനിര്ദേശശ്ച യഥായോഗ്യതയാ ജ്ഞേയഃ, തേന ന സര്വദ്രവ്യേ സര്വരസാദ്യഭിധാനം ഭവിഷ്യതി| അത്ര ശൂകധാന്യമാദാവാഹാരപ്രധാനത്വാത്; ശൂകവന്തി ധാന്യാനി ശൂകധാന്യാനി||൫-൭||

ഇഹ ച ദ്രവ്യനാമാനി നാനാദേശപ്രസിദ്ധാനി, തേന നാമജ്ഞാനേ സാമര്ഥ്യം തഥാഭൂതം നാസ്ത്യേവാന്യേഷാമപി ടീകാകൃതാം, തേന ദേശാന്തരിഭ്യോ നാമ പ്രായശോ ജ്ഞേയം, യത്തു പ്രചരതി ഗൌഡേ തല്ലേഖിഷ്യാമോऽന്യദേശപ്രസിദ്ധം ച കിഞ്ചിത്| കലമോ വേദാഗ്രഹാരേഷു സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ| ശകുനാഹൃതഃ ശ്രാവസ്ത്യാം വക്രനാമ്നാ പ്രസിദ്ധഃ| രക്തശാലിഃ പ്രസിദ്ധ ഏവ| മഹാശാലിര്മഗധേ പ്രസിദ്ധഃ| അത്ര ച ശാലിര്ഹൈമന്തികം ധാന്യം, ഷഷ്ടികാദയശ്ച ഗ്രൈഷ്മികാഃ, വ്രീഹയഃ ശാരദാ ഇതി വ്യവസ്ഥാ| രക്തശാല്യാദീനാം മധുരപാകിത്വേऽപി ബദ്ധവര്ചസ്ത്വം പ്രഭാവാദേവ| മഹാംസ്തസ്യാന്വിതി രക്തശാലേരനു, തേന രക്തശാലിഗുണാ മഹാശാലേര്മനാഗല്പാഃ; ഏവം തസ്യാനു കലമ ഇത്യത്രാപി വാച്യമ്| തസ്യേതി മഹാശാലേഃ| തതഃ പരേ ഇതി ശകുനാഹൃതാദയഃ, ഉത്തരോത്തരമല്പഗുണാ ഇത്യര്ഥഃ| ഗുണാഗുണൈരിതി ശാലീനാം രക്തശാല്യാദീനാം യേ ഗുണാസ്തൃഷ്ണാഘ്നത്വത്രിമലാപഹത്വാദയഃ, തേഷാമഗുണൈസ്തദ്ഗുണവിപരീതൈര്ദോഷൈര്യവകാദയോऽനുകാരം കുര്വന്തി, തതശ്ച യവകാസ്തൃഷ്ണാത്രിമലാദികരാ ഇതി| ഗുണശബ്ദശ്ചേഹ പ്രശംസായാമ് ||൮-൧൨||

ഷഷ്ടികഗുണേऽകാരപ്രശ്ലേഷാദഗുരുരിതി ബോദ്ധവ്യം, മാത്രാശിതീയേ (സൂ. ൫) ഷഷ്ടികോ ലഘുഃ പഠിതഃ| തതോऽനു ചേതി ഗൌരഷഷ്ടികാദല്പാന്തരഗുണഃ| വരകോദ്ദാലകാദയഃ ഷഷ്ടികവിശേഷാഃ; കേചിത് കുധാന്യാനി വരകാദീനി വദന്തി| വ്രീഹിരിതി ശാരദാശുധാന്യസ്യ സഞ്ജ്ഞാ| പാടലോ വ്രീഹിവിശേഷഃ| തന്ത്രാന്തരേऽപി പഠ്യതേ- “ത്രിദോഷസ്ത്വേവ പാടലഃ” ഇതി, സുശ്രുതേ പാടലശബ്ദേനൈതദ്വ്യതിരിക്തോ ധാന്യവിശേഷോ ജ്ഞേയഃ, തേന തദ്ഗുണകഥനേന നേഹ വിരോധഃ||൧൩-൧൫||

കോരദൂഷാദയഃ കുധാന്യവിശേഷാഃ| കോരദൂഷഃ കോദ്രവഃ, കോരദൂഷസ്യ കേവലസ്യ ശ്ലേഷ്മപിത്തഘ്നത്വം, തേന യദുക്തം രക്തപിത്തനിദാനേ- “യദാ ജന്തുര്യവകോദ്ദാലകകോരദൂഷപ്രായാണ്യന്നാനി ഭുങ്ക്തേ” (നി. ൨) ഇത്യാദിനാ പിത്തകര്തൃത്വം കോരദൂഷസ്യ, തത്തത്രൈവോക്തനിഷ്പാവകാഞ്ജികാദിയുക്തസ്യ സംയോഗമഹിമ്നാ ബോദ്ധവ്യമ്| ശ്യാമാകാദയോऽപി തൃണധാന്യവിശേഷാഃ| ഹസ്തിശ്യാമാകഃ ശ്യാമാകഭേദ ഏവ; നീവാര ഉഡികാ; ഗവേധുകോ ഘുലുഞ്ചഃ, സ ഗ്രാമ്യാരണ്യഭേദേന ദ്വിവിധഃ| പ്രശാതികാ ഉഡികൈവ സ്ഥലജാ രക്തശൂകാ; അമ്ഭഃശ്യാമാകാ ജലജാ ഓഡികാ ലോകേ ‘ഡേ’ ഇത്യുച്യതേ; പ്രിയങ്ഗുഃ ‘കാങ്ഗനീ’ ഇതി പ്രസിദ്ധാ| മുകുന്ദോ ‘വാകസതൃണ’ ഇതി; വരുകഃ ശണബീജം; വരകഃ ശ്യാമബീജം; ശിവിരസ്തീരഭുക്തൌ ‘സിദ്ധ(ക്താ)ക’ ഇത്യുച്യതേ; ജൂര്ണാഹ്വോ ‘ജോനാര’ ഇതി ഖ്യാതഃ||൧൬-൧൮||

യവസ്യ ഗുരോരപി ബഹുവാതത്വം രൂക്ഷത്വാത്; കിംവാ സുശ്രുതേ യവോ ലഘുഃ പഠിതഃ, തേനാത്രാപ്യഗുരുരിതി മന്തവ്യം; ബല്യശ്ച സ്രോതഃ- ശുദ്ധികരത്വാത് പ്രഭാവാദ്വാ| അസ്യ ച ശീതമധുരകഷായത്വേനാനുക്തമപി പിത്തഹന്തൃത്വം ലഭ്യത ഏവ, തേന സുശ്രുതേ “കഫപിത്തഹന്താ” (സു. സൂ. ൪൬) ഇത്യുക്തമുപപന്നമ്||൧൯-൨൦||

ഗോധൂമസ്യ സ്വാദുശീതസ്നിഗ്ധാദിഗുണോപയോഗാച്ഛ്ലേഷ്മകര്തൃത്വം ഭവത്യേവ, അത ഏവ സുശ്രുതേ “ശ്ലേഷ്മകര” (സു. സൂ. ൪൬) ഇത്യുക്തമ്| യത്തു വസന്തേ കഫപ്രധാനേ “യവഗോധൂമഭോജനഃ” (സൂ. ൬) ഇത്യുക്തം തത് പുരാണഗോധൂമാഭിപ്രായേണ; പുരാണശ്ച ഗോധൂമഃ കഫം ന കരോതീത്യുക്തമേവ ‘പ്രായഃ ശ്ലേഷ്മലം മധുരമ്’ ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേനാത്രൈവാധ്യായേ| നന്ദീമുഖീ യവികാ, മധൂലീ ഗോധൂമഭേദഃ| ഇത്യയമത്ര ‘ഇതി’ പ്രകാരാര്ഥഃ| സമാപ്ത ഇതി വക്തവ്യേ സമാപ്യത ഇതി യത് കരോതി, തേന ജ്ഞാപയതി- യത്- ബഹുദ്രവ്യത്വാന്നായം സമാപ്തോ ഗണഃ, കിന്തു യഥാകഥഞ്ചിത് പ്രസിദ്ധഗുണകഥനേന സമാപ്യതേ| ഏവമന്യത്രാപി ഷഷ്ഠോ വര്ഗഃ സമാപ്യത ഇത്യാദൌ വ്യാഖ്യേയമ്||൨൧-൨൨||

ധാന്യത്വേന ശമീധാന്യവര്ഗേऽഭിധാതവ്യേ പ്രധാനത്വാന്മുദ്ഗോ നിരുച്യതേ| സൂപ്യം സൂപയോഗ്യം ശമീധാന്യം, തത്രോത്തമഃ സൂപ്യോത്തമഃ | വൃഷ്യ ഇത്യാദിമാഷഗുണേ സ്രിഗ്ധോഷ്ണമധുരത്വാദിഗുണയോഗാദേവ വാതഹരത്വേ ലബ്ധേ പുനസ്തദഭിധാനം വിശേഷവാതഹന്തൃത്വപ്രതിപാദനാര്ഥമ്, ഏവമന്യത്രാപ്യേവഞ്ജാതീയേ വ്യാഖ്യേയമ്| പുംസ്ത്വം ശുക്രമ്| ശീഘ്രമിതിവചനേന ശുക്രസ്രുതികരത്വലക്ഷണമപി വൃഷ്യത്വം മാഷസ്യ ദര്ശയതി, ശുക്രസ്രുതികരം ച വൃഷ്യശബ്ദേനോച്യത ഏവ, വചനം ഹി- “ശുക്രസ്രുതികരം കിഞ്ചിത് കിഞ്ചിത് ശുക്രവിവര്ധനമ്| സ്രുതിവൃദ്ധികരം കിഞ്ചിത്ത്രിവിധം വൃഷ്യമുച്യതേ” ഇതി; തദേവം സമ്പൂര്ണവൃഷ്യത്വം മാഷേ ബോദ്ധവ്യമ്| രാജമാഷഗുണകഥനേ തത്സ്വാദുരിതി മാഷവത്സ്വാദുഃ; കിംവാ രൂക്ഷശ്ചേത്യാദി പാഠാന്തരമ്| ഉഷ്ണ ഇത്യാദിനാ കുലത്ഥഗുണഃ, കുലത്ഥശ്ച ശുക്ലകൃഷ്ണചിത്രലോഹിതഭേദേന ചതുര്വിധോ ഭവതി, തഥാ ഗ്രാമ്യവന്യഭേദേന ച ദ്വിവിധോऽപി; അത ഏവ തന്ത്രാന്തരേ “വന്യഃ കുലത്ഥസ്തദ്വച്ച വിശേഷാന്നേത്രരോഗനുത്” ഇത്യുക്തമ്| മകുഷ്ടകോ ‘മോഠ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ചണകഃ പ്രസിദ്ധഃ| ഖണ്ഡികാ ത്രിപുടകലായഃ, ഹരേണുഃ വര്തുലകലായഃ| കലായോ വാതല ഇതി ത്രിപുടകലായഃ| തിലഗുണോ യദ്യപി വിശേഷേണ നോക്തഃ, തഥാऽപി പ്രധാനേ കൃഷ്ണതിലേ ജ്ഞേയഃ; ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “തിലേഷു സര്വേഷ്വസിതഃ പ്രധാനോ, മധ്യഃ സിതോ, ഹീനതരാസ്തതോऽന്യേ” (സു. ൪൬) ഇതി | വിവിധാഃ ശിമ്ബീജാതയ ഇതി കൃഷ്ണപീതരക്തശ്വേതകുശിമ്ബീഭേദാ ഇത്യര്ഥഃ| ‘ശിമ്ബീ രൂക്ഷാ’ ഇത്യാദി കേചിത് പഠന്തി| ആഢകീ തുവരീ വാതലേതി ച്ഛേദഃ| കഫവാതനുദിത്യവല്ഗുജൈഡഗജയോര്ബീജസ്യ ഗുണഃ| നിഷ്പാവോ വല്ലഃ| കാകാണ്ഡഃ ശൂകരശിമ്ബിഃ , ഉമാ അതസീ, ഊര്ണാപാഠപക്ഷേ തസ്യൈവോര്ണാ| ശമീധാന്യവര്ഗ ഇത്യത്ര ശമീ ശിമ്ബിഃ, തദന്തര്ഗതം ധാന്യമ്||൨൩-൩൪||

സൂപ്യാനന്തരം മാംസസ്യ വ്യഞ്ജനത്വേന പ്രാധാന്യാന്മാംസവര്ഗാഭിധാനമ്| ഖരഃ ഗര്ദഭഃ; അശ്വതരഃ വേഗസരഃ, സ ചാശ്വായാം ഖരാജ്ജാതഃ; ദ്വീപിഃ ചിത്രവ്യാഘ്രഃ; ഋക്ഷഃ ഭല്ലൂകഃ| വൃകഃ കുക്കുരാനുകാരീ പശുശത്രുഃ; തരക്ഷുഃ വ്യാഘ്രഭേദഃ ‘തരച്ഛ’ ഇതി ഖ്യാതഃ; ബഭ്രുഃ അതിലോമശഃ കുക്കുരഃ പര്വതോപകണ്ഠേ ഭവതി, കേചിദ്ബൃഹന്നകുലമാഹുഃ| ലോപാകഃ സ്വല്പശൃഗാലോ മഹാലാങ്ഗൂലഃ| ശ്യേനഃ പക്ഷീ പ്രസിദ്ധഃ| വാന്താദഃ കുക്കുരഃ| ചാസഃ(ഷഃ) ‘കനകവായസ ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ശശഘ്നീ ‘പാഞ്ജിഃ’ ഇതി ഖ്യാതാ| ഭാസഃ ഭസ്മവര്ണഃ പക്ഷീ ശിഖാവാന് പ്രസഹവര്ഗേ| കുലിങ്ഗഃ കാലചടകഃ||൩൫-൩൬||-

കാകുലീമൃഗഃ ‘മാലുയാസര്പ’ ഇതി ഖ്യാതഃ, തസ്യ ശ്വേത ഇത്യാദയശ്ചത്വാരോ ഭേദാഃ| കൂര്ചികാ സങ്കുചഃ| ചില്ലടഃ ചിയാരഃ| ശല്ലകഃ മഹാശകലീ, ‘ശലക’ ഇതി ഖ്യാതഃ; ഗണ്ഡകഃ ഗോധാഭേദഃ| കദലീ ‘കദലീഹട്ട’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ശ്വാവിത് ‘സേജ്ജക’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ഭൂമിശയാ ബിലേശയാഃ||൩൭-൩൮||

സൃമരഃ മഹാശൂകരഃ| ചമരഃ കേശമൃത്യുഃ| ഖങ്ഗഃ ഗണ്ഡകഃ| ഗവയഃ ഗവാകാരഃ| ന്യങ്കുഃ ന്യങ്കുശോ ഹരിണഃ| രുരുഃ ബഹുശൃങ്ഗോ ഹരിണഃ||൩൯||

ശിശുമാരഃ ഗോതുണ്ഡനക്രഃ| തിമിങ്ഗിലഃ സാമുദ്രോ മഹാമത്സ്യഃ| ശുക്തിഃ മുക്താപ്രഭവോ ജന്തുഃ, ഊദ്രഃ ജലബിഡാലഃ, കുമ്ഭീരഃ ഘടികാവാന്, ചുലുകീ ‘ശുശു’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ശിശുമാരാദീനാം മത്സ്യഗ്രഹണേന ഗ്രഹണേ പ്രാപ്തേ വിശേഷവ്യവഹാരാര്ഥം പുനരഭിധാനമ്||൪൦||-

ഹംസശ്ചതുര്വിധോऽപി രാജഹംസാദിര്ഗ്രാഹ്യഃ| ക്രൌഞ്ചഃ ‘കോഞ്ച’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ബകഃ പാണ്ഡുരപക്ഷഃ| ബലാകാ ശുക്ലാ| കാരണ്ഡവഃ കാകവക്ത്രഃ| പ്ലവഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ പ്രസേവഗലഃ| ശരാരിഃ ‘ശരാലീ’ ഇതി ലോകേ| മദ്ഗുഃ പാനീയകാകഃ| കാദമ്ബഃ കലഹംസഃ| കാകതുണ്ഡകഃ ശ്വേതകാരണ്ഡവഃ| ഉത്ക്രോശഃ ‘കുരല’ ഇതി ഖ്യാതഃ| പുണ്ഡരീകാക്ഷഃ പുണ്ഡരഃ| മേഘരാവഃ മേഘനാദഃ; മേഘരാവശ്ചാതക ഇത്യന്യേ, തന്ന തസ്യ വാരിചരത്വാഭാവാത്| അമ്ബുകുക്കുടീ ജലകുക്കുടീ| ആരാ സ്വനാമഖ്യാതാ| നന്ദീമുഖീ പത്രാടീ| സാരസഃ പ്രസിദ്ധഃ| രക്തശീര്ഷകഃ സാരസഭേദോ ലോഹിതശിരാഃ| അമ്ബുചാരിണ ഇതി ജലേ പ്ലവന്ത ഇത്യര്ഥഃ||൪൧-൪൪||

പൃഷതഃ ചിത്രഹരിണഃ| ശരഭഃ അഷ്ടാപദ ഉഷ്ട്രപ്രമാണോ മഹാശൃങ്ഗഃ പൃഷ്ഠഗതചതുഷ്പാദഃ കാശ്മീരേ പ്രസിദ്ധഃ| രാമഃ ഹിമാലയേ മഹാമൃഗഃ| ശ്വദംഷ്ട്രഃ ചതുര്ദംഷ്ട്രഃ കാര്തികപുരേ പ്രസിദ്ധഃ| മൃഗമാതൃകാ സ്വല്പാ പൃഥൂദരാ ഹരിണജാതിഃ| കുരങ്ഗഃ ഹരിണഭേദഃ| ഗോകര്ണഃ ഗോമുഖഹരിണവിശേഷഃ | ഹരിണഃ താമ്രവര്ണഃ, ഏണഃ കൃഷ്ണസാരഃ| ഋഷ്യഃ നീലാണ്ഡോ ഹരിണഃ| ചാരുഷ്കാദയോऽപി ഹരിണഭേദാ ഏവ| ശശസ്തു സുശ്രുതേ ബിലേശയേഷു പഠിതഃ, തദദൂരാന്തരാര്ഥമ്||൪൫-൪൬||

ലാവഃ പ്രസിദ്ധഃ| വര്തീരഃ കപിഞ്ജലഭേദഃ| കപിഞ്ജലഃ ഗൌരതിത്തിരിഃ| വാര്തീകഃ ചടകഭേദഃ സങ്ഘാതചാരീ| ഉപചക്രഃ ചകോരഭേദഃ| കുക്കുഭഃ പ്രസിദ്ധഃ; രക്തവര്ത്മക ഇതി കുക്കുഭവിശേഷണം, തേന സ്ഥൂലകുക്കുഭോ ഗൃഹ്യതേ| വര്തകഃ ‘വട്ടഹീ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| വാര്തികാ സ്വല്പപ്രമാണാ ജാത്യന്തരമേവ, കേചിത്തു വര്തകസ്ത്രിയം വര്തികാം വദന്തി; അസ്യാശ്ച ഗ്രഹണം സ്ത്രീലിങ്ഗഭേദേऽപി വിശേഷലാഘവപ്രതിഷേധാര്ഥമ്, അന്യഥാ സ്ത്രീത്വേന വര്തികാദ്വര്തികായാ ലാഘവം സ്യാത്| ബര്ഹീ മയൂരഃ| ശാരപദേന്ദ്രാഭഃ മല്ലകങ്കഃ| ഗോനര്ദോ ‘ഘോഡാകങ്ക’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ക്രകരഃ പ്രസിദ്ധഃ| ലാവാദിവര്തികാദിവിഷ്കിരഗണദ്വയകരണം ഗുണഭേദകഥനാര്ഥമ്||൪൭-൪൯||

ശതപത്രഃ കാഷ്ഠകുക്കുടകഃ| ഭൃങ്ഗരാജഃ പ്രസിദ്ധോ ഭ്രമരവര്ണഃ| കോയഷ്ടിഃ ‘കോഡാ’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ജീവഞ്ജീവകഃ വിഷദര്ശനമൃത്യുഃ| അത്യൂഹഃ ഡാഹുകഃ, ‘ദാത്യൂഹ’ ഇതി വാ പാഠഃ, സ ച പ്രസിദ്ധഃ| ലട്ടാ ഫേഞ്ചാകോ രക്തപുച്ഛാധോഭാഗഃ, ലടൂഷകോऽപി തദ്ഭേദഃ| ഡിണ്ഡിമാനകഃ ഡിണ്ഡിമവദുത്കടധ്വനിഃ| കുലിങ്ഗ ഇതി വനചടകാകാരഃ പീതമസ്തകഃ ‘വാഐ’ ഇതി ലോകേ| കലവിങ്കഃ ഗ്രാമ്യചടകഃ| ചടകസ്തു ദേവകുലചടകഃ സ്വല്പപ്രമാണഃ| യാന്യത്രാനുക്താന്യപ്രസിദ്ധാനി താനി തദ്വിദ്ഭ്യോ ദേശാന്തരിഭ്യശ്ച ജ്ഞേയാനി||൫൦-൫൨||-

പ്രസഹാദിസഞ്ജ്ഞാനിരുക്ത്യാ ലക്ഷണമാഹ| പ്രസഹ്യേതി ഹഠാത്| ആനൂപാനൂപസംശ്രയാദിതി പൂര്വത്രാസിദ്ധവിധേരനിത്യത്വേനാനൂപാ ഇത്യത്ര യലോപസ്യ സിദ്ധത്വേനൈവ സംഹിതാ ജ്ഞേയാ| ജലേചര്യാദിതി ജലവാസിനാമേവ ഹംസാദീനാം ജലേ ചരണമാത്രത്വം ബോദ്ധവ്യമ്| ‘സ്ഥലജാ’ ഇത്യുക്തേ ഗജാദിഷ്വപി സ്ഥലജാതേഷു പ്രസക്തിഃ സ്യാദിത്യാഹ- ജാങ്ഗലചാരിണ ഇതി| വികീര്യേത്യത്ര ‘ഭക്ഷയന്തി’ ഇതി ശേഷഃ; ഏവം പ്രതുദ്യേത്യത്രാപി, പ്രതുദ്യേതി ബഹുധാऽഭിഹത്യ||൫൩-൫൫||-

പ്രസഹാ ദ്വിവിധാ മാംസാദാ വ്യാഘ്രശ്യേനാദയഃ, തഥാ അമാംസാദാശ്ച ഗവാദയഃ; തേന മാംസാദാനാം വിശേഷമാഹ- പ്രസഹാനാമിത്യാദി| ജീര്ണത്വേനാര്ശഃപ്രഭൃതീനാം ചിരാനുബന്ധം ദര്ശയതി| പ്രതുദാ ഇത്യത്ര തഥാ ജാങ്ഗലാ ഇത്യത്ര ചകാരോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടഃ| കഫാനുഗേ ഇതി ച്ഛേദഃ||൫൬-൬൦||-

ശരീരധാതുസാമാന്യാദിതി മനുഷ്യമാംസസമാനത്വാത്| ഏതേന ശീതഗുരുസ്നിഗ്ധത്വേന യുക്തമപ്യാജമാംസം ശരീരധാതുസാമ്യാത് കഫം ന കരോതീത്യുക്തം ഭവതി| ആവികം മാംസം മധുരശീതത്വേന പിത്തഹരമപി ബോദ്ധവ്യമ്, അത ഏവ ശരദ്വിധാവപ്യുക്തമ്- “ഉരഭ്രശരഭാന്” (സൂ. ൬) ഇതി| രക്തപിത്തനിദാനേ (നി. ൨) തു വരാഹമഹിഷേത്യാദിനാ ദ്രവ്യാന്തരസംയുക്തസ്യൈവാവികമാംസസ്യ രക്തപിത്തകര്തൃത്വം ജ്ഞേയമ്| യോനാവിതി പ്രസഹാദ്യഷ്ടവിധജാതൌ| മിശ്രഗോചരത്വാദിതി കദാചിദനൂപസേവനാത്, കദാചിദ്ധന്വസേവനാത്, കദാചിദുഭയസേവനാദജാവ്യോരനിശ്ചിതയോനിത്വമിത്യര്ഥഃ| അത്ര, ‘അനിശ്ചിതേ’ ഇതി യോനിവിശേഷണം, കിംവാ അജാ ച അവീ ച ഏതേ അനിശ്ചിതേ| നനു യദ്യേവം തദാ തിത്തിരിരപി ധന്വാനൂപസേവനാന്ന വിഷ്കിരഗണേ പഠനീയഃ| നൈവം, തിത്തിരിജാതിവിശേഷസ്യ ധന്വാനൂപയോര്നിയമേന നിഷേവണാദ്ഗുണനിയമഃ പാര്യതേ കര്തുമ്; അവ്യജയോസ്തു നിയമോऽയം നാസ്തി, യതഃ കേചിദജാവീ ധന്വമാത്രചരേ, കേചിച്ചാനൂപമാത്രചരേ, കേചിച്ചോഭയാമാത്രചരേ; തേന തയോര്നിയമചരകൃതോ യോനിഭേദഃ കര്തും ന പാര്യതേ||൬൧-൬൨||-

കേഷാഞ്ചിദിതി വക്ഷ്യമാണമയൂരാദീനാമ്| ഗുണവൈശേഷ്യാദിതി വിശിഷ്ടഗുണശാലിത്വാത്| മയൂരസ്യ ഗുരുത്വസ്നിഗ്ധത്വം വര്തകാദിഗണപഠിതത്വേനൈവ ലബ്ധം സത് പുനരുച്യതേ വിശേഷാര്ഥമ്| ഏവമന്യത്രാപി ഗണോക്തഗുണകഥനേന ലബ്ധസ്യ പുനഃ കഥനേ വ്യാഖ്യേയമ്| ചരണായുധഃ കുക്കുടഃ| ധന്വാനൂപനിഷേവണാദിതി ഹേതുകഥനേന യ ഏവ ധന്വാനൂപനിഷേവീ തിത്തിരിഃ സ ഏവ യഥോക്തഗുണ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഏവമന്യേऽപി യേ ഗവാദയോ ധന്വാനൂപനിഷേവിണസ്തേऽപി തിത്തിരിസമാനഗുണാ ഭവന്തി, തിത്തിരിസ്തു വിശേഷേണേതി തിത്തിരിഃ സാക്ഷാദുക്തഃ| കിംവാ, തിത്തിരേരേവ ഏവങ്ഗുണത്വേ ധന്വാനൂപനിഷേവണം ഹേതുഃ, നാന്യത്ര ഗവാദേരനൂപദേശാദേരിതി ജ്ഞേയമ്| കപോതാ ഗൃഹവാസിന ഇതി പാരാവതാഃ| ചടകാ മധുരാ ഇത്യാദി കേചിത് പഠന്ത്യേവ, യേ തു ന പഠന്തി തേഷാം മതേ ചടകസ്യ പ്രതുദസാമാന്യഗുണലബ്ധം വൃഷ്യത്വം “തൃപ്തിം ചടകമാംസാനാം ഗത്വാ യോऽനുപിബേത് പയഃ” (ചി. ൨) ഇത്യാദിവൃഷ്യപ്രയോഗാദേവ ലഭ്യതേ| മയൂരാദീനാം തു ബഹവോ ഗുണാ ഗണോക്തഗുണാധികാ ഇതി പൃഥക് പാഠഃ കൃതഃ| “മാംസം ബൃംഹണാനാമ്” (സൂ. ൨൫) ഇത്യനേനൈവാഗ്ര്യാധികാരവചനേന മാംസസ്യ ബൃംഹണത്വേ ലബ്ധേ ‘ശരീരബൃംഹണേ നാന്യത്’ ഇത്യാദിവചനം പ്രകരണപ്രാപ്തത്വേന തഥാ തസ്യൈവാര്ഥസ്യ ദാര്ഢ്യാര്ഥം ച ജ്ഞേയമ്||൬൩-൮൭||-

ശാകാനാമപി വ്യഞ്ജനത്വേനാനന്തരമുപദേശഃ| ശുഷാ കാസമര്ദഃ| ശടീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ| വാസ്തുകം ടങ്കവാസ്തുകമ്| നാത്യുഷ്ണശീതവീര്യേതി നോഷ്ണത്വം പ്രകര്ഷപ്രാപ്തമസ്യാ നാപി ശീതത്വമിത്യര്ഥഃ| യത്തു സുശ്രുതേ “തിക്താ കാകമാചീ വാതം ശമയതി, ഉഷ്ണവീര്യത്വാത്” (സു. സൂ. ൪൦) ഇത്യുക്തം തദ്വീര്യവാദിമതേന, അത ഏവ ദ്രവ്യഗുണേ സുശ്രുതേऽപി “നാത്യുഷ്ണശീതാ” (സു. സൂ. ൪൬) ഇത്യേവമേവ പഠിതമ്| രാജക്ഷവകഃ ദുഗ്ധികാ| കാലശാകം ‘കാലിയാ’ ഇതി ഖ്യാതം, കാലാഖ്യമിതി കാലശാകമേവോച്യതേ പുനഃ; അന്യേ തു ‘കാലായം’ ഇതി പഠന്തി| മണ്ഡൂകപര്ണീ മണിമണീതി ഖ്യാതാ| കുചേലാ അകര്ണവിദ്ധകാഭേദഃ| വനതിക്തകം പഥ്യസുന്ദരമ്| അവല്ഗുജോ വാല്ഗുജീ| ശകുലാദനീ കടുരോഹിണീ| ശാര്ങ്ഗേഷ്ടാ കാകതിക്താ| കഠില്ലകഃ പുനര്നവാ| നാഡീ നാഡീചഃ| കലായോ വര്തുലകലായഃ| തിലപര്ണികാ ഹുലഹുലികാ| ഗോജിഹ്വാ ദാര്വിപത്രികാ| കുലകഃ കാരവേല്ലകഃ, കേചിത്തു കുലകം പടോലഭേദമാഹുഃ| കര്കശഃ സ്വല്പകര്കോടകഃ||൮൮-൯൭||-

സൂപ്യശാകാനി മാഷപര്ണ്യാദീനി| ഫഞ്ജീ ബ്രാഹ്മണയഷ്ടികാ| ചില്ലീ ഗൌഡവാസ്തുകഃ| കുതുമ്ബകഃ ദ്രോണപുഷ്പികാ| ആലുകാനി പിണ്ഡാലുകാദീനി| കര്ബുദാരഃ കാഞ്ചനഃ| സുവര്ചലാ സൂര്യഭക്തികാ, കേചിത് ഫപ്പുകമാഹുഃ| പത്തൂരഃ ശാലിഞ്ചഃ| ചുച്ചുപര്ണികാ നാഡീചഭേദഃ| കുമാരജീവഃ ജീവശാകമ്| ലോട്ടാകഃ ലോട്ടാമാരിഷഃ| നാലികാ ഗോനാഡീചഃ| ആസുരീ രാജികാ മണ്ഡകോ വാ| വൃകധൂമകഃ ഭൂമിശിരീഷഃ| ലക്ഷ്മണാ സ്വനാമഖ്യാതാ| നലിനീ പദ്മമൃണാലം, നീലിനീതിപാഠപക്ഷേ ബുഹ്നാ| യവശാകം ക്ഷേത്രവാസ്തുകമ്| കൂഷ്മാണ്ഡഃ സര്പച്ഛത്രമ്| അവല്ഗുജമിതി അവല്ഗുജഭേദഃ| യാതുകഃ ശുക്ലാ ശാലപര്ണീ| ശാലകല്യാണീ ശാലിഞ്ചഭേദഃ| ത്രിപര്ണീ ഹംസപാദികാ| പീലുപര്ണീ മോരടകഃ| ഗണ്ഡീരഃ ശമഠഃ| ബില്വപര്ണീ ബില്വാര്ജകമ്| ഭണ്ഡീ സ്വനാമഖ്യാതാ| പര്വണീ പര്വശാകമ്| പര്വപുഷ്പീ കുക്കുടീ| പഞ്ചാങ്ഗുലഃ ചിത്രൈരണ്ഡഃ| ഏര്വാരുകം രാജകര്കടീ| കൂഷ്മാണ്ഡകം സുശ്രുതേ ബാല്യാദ്യവസ്ഥാഭേദേന പഠിതം തദപ്യവിരുദ്ധഭേവ, യതോ ബാലമധ്യയോസ്തത്ര പിത്തഹരത്വം കഫകരത്വം ചോക്തം, തദപീഹ പിത്തോത്തരേ കഫോത്തരേ സന്നിപാതേ ബോദ്ധവ്യമ്||൯൮-൧൧൩||

കേലുടേ ഹാരീതവചനം- “കേലുടം സ്വാദു വിടപം തത്കന്ദഃ സ്വാദുശീതലഃ” ഇതി| കദമ്ബം കദമ്ബികാം വദന്തി, കേചിത്തു സ്വല്പകദമ്ബകമാഹുഃ| നദീമാഷകഃ ‘ഉദീമാനക’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ഐന്ദുകം നിക്ഷാരഃ| താലപ്രലമ്ബഃ താലാങ്കുരഃ| ശസ്യശബ്ദേനേഹ മസ്തകമജ്ജാ ഗൃഹ്യതേ| തരുടഃ കഹ്ലാരകന്ദഃ| ക്രൌഞ്ചാദനം ധിഞ്ചുലികാ| കശേരുകശബ്ദേന ചിഞ്ചോഡകാ രാജകശേരുകശ്ച ഗൃഹ്യതേ| അങ്കാലോഡ്യം ഹ്രസ്വോത്പലകന്ദഃ| മുഞ്ജാതക ഔത്തരാപഥികകന്ദഃ| അമ്ലികാ സ്വല്പവിടപാ പ്രായഃ കാമരൂപാദൌ ഭവതി| സര്പച്ഛത്രം സര്പഫണാകാരം ഛത്രകമ്| അന്യാശ്ഛത്രജാതയഃ കരീഷപലാലാദിജാ ബഹുലാ ജ്ഞേയാഃ| പത്രകന്ദഫലാശ്രയ ഇതി പ്രാധാന്യേന, തേന പുഷ്പാദ്യാശ്രയത്വമപി ശാകവര്ഗസ്യ ജ്ഞേയമ്||൧൧൪-൧൨൪||

ഫലാനാമപി കേഷാഞ്ചിച്ഛാകവദുപയോഗാത് ഫലവര്ഗമാഹ| മൃദ്വീകാऽഗ്രേऽഭിധീയതേ ശ്രേഷ്ഠഗുണത്വാത്| ഫല്ഗു ഔദുമ്ബരമ്| മധൂകശബ്ദേന സമാനഗുണത്വാത് ഫലം കുസുമം ച ജ്ഞേയമ്| പരൂഷകം ചേഹ മധുരപരൂഷകം ജ്ഞേയമ്| ആമ്രാതമ് ‘ആമഡാ’ ഇതി ഖ്യാതമാമ്രഫലസദൃശമിതി ചന്ദ്രികാ; ഏതച്ച ദ്വിവിധം മധുരമമ്ലം ച; അത്ര മധുരസ്യൈവ ഗുണഃ, അമ്ലസ്യ വക്ഷ്യമാണത്വാത്| താലശസ്യാനീതി താലഫലാനി, യഥാ “ഹരീതകീനാം ശസ്യാനി” (ചി. ൧) ഇത്യത്ര ഫലമേവ ശസ്യമുച്യതേ| സിദ്ധാനി പക്വാനി; തേന പക്വതാലസ്യ ഗ്രഹണമ്| ഭവ്യം കര്മരങ്ഗഫലം; കേചിത്ത്വക്സംഹതിമാത്രഫലം വദന്തി| ആരുകം കാര്തികേയപുരേ പ്രസിദ്ധമ്| കര്കന്ധൂഃ ശൃഗാലബദരീ, കര്കന്ധൂനികുചയോര്വിച്ഛിദ്യ പാഠേന നിത്യം പിത്തശ്ലേഷ്മകര്തൃത്വം തയോര്ദര്ശയതി| പരൂഷകാദീനാം തു മധുരാമ്ലഭേദേന ദ്വിരൂപാണാം യ ഏവ പരൂഷകാദയോऽമ്ലാസ്ത ഏവ പിത്തശ്ലേഷ്മകരാ ഇതി| പാരാവതഃ കാമരൂപപ്രസിദ്ധഃ| അത്ര യോ മധുരഃ സ ശീതഃ, യശ്ചാമ്ലഃ സ ഉഷ്ണ ഇതി ജ്ഞേയമ്| ഏവം രസനിര്ദേശേനൈവ വീര്യേ ലബ്ധേऽപി പുനര്വീര്യാഖ്യാനമമ്ലസ്യാമലകസ്യ ശീതതാദര്ശനാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| ടങ്കം കാശ്മീരപ്രസിദ്ധമ്| സിദ്ധമിതി കാലവശാത് പക്വമ്| കപിത്ഥബില്വാമ്രാണാമവസ്ഥാഭേദേന ഗുണകഥനം സര്വാവസ്ഥാസു തേഷാമുപയോജ്യത്വാത്| ബദരം മധ്യപ്രമാണം; തദ്ധി മധുരമേവ ഭവതി| ഗാങ്ഗേരുകം നാഗബലാഫലമ്| കരീരോ മരുജോ ദ്രുമഃ| തോദനം ധന്വനഭേദഃ| രാജാദനം ക്ഷീരീ| അവദംശക്ഷമമിതി ലവലീഫലം പ്രാശ്യ ദ്രവ്യാന്തരേ രുചിര്ഭവതി| നീപം കദമ്ബകമ്| ശതാഹ്വകഫലം ‘സേഹ’ ഇതി ഖ്യാതമ്| പീലു ഔത്തരാപഥികമ്| തൃണശൂന്യം കേതകീഫലമ്| പ്രാചീനാമലകം പാനീയാമലകമ്| തിന്ദുകം കേന്ദുഃ| ദാഡിമഗുണേ കഫപിത്താവിരോധീതി അമ്ലദാഡിമം പിത്താവിരോധി, മധുരം തു കഫാവിരോധി, ഏവം ച ത്രിദോഷഹരത്വമസ്യോപപന്നം; യദുക്തം സുശ്രുതേ- “ദ്വിവിധം തത്തു വിജ്ഞേയം മധുരം ചാമ്ലമേവ ച| ത്രിദോഷഘ്നം തു മധുരമമ്ലം വാതകഫാപഹമ്” (സു. സൂ. ൪൬) ഇതി| വൃക്ഷാമ്ലം മഹാര്ദ്രകമ്| അമ്ലികാ തിന്തിഡീ| ശേഷമിതി ത്വങ്മാംസമ്, അതോऽന്യഥേതി ഗുരു; കിംവാ, ശൂലേऽരുചാവിത്യാദ്യുക്തകേശരഗുണവിപരീതമ്| വാതാമാദയ ഔത്തരാപഥികാഃ| പ്രിയാലോऽയം മഗധപ്രസിദ്ധഃ| ദന്തശഠഃ ജമ്ബീരഃ; കേചിദമ്ലോടം വദന്തി| ഇഹാമ്രാതകമമ്ലം ഗ്രാഹ്യം, പൂര്വം തു മധുരമാമ്രാതകമുക്തമ്| കരമര്ദം ദ്വിവിധം ഗ്രാമജം വനജം ച| ഐരാവതമ് അമ്ലാതകം; കിംവാ നാഗരങ്ഗമ്| വാര്താകം ദക്ഷിണാപഥേ ഫലവത് ഖാദ്യതേ യദ്ഗോഷ്ഠവാര്താകസഞ്ജ്ഞകം, തസ്യേഹ ഗുണഃ; കിംവാ ഫലവദസിദ്ധസ്യൈവ വാര്താകസ്യോപയോജ്യസ്യായം ഗുണഃ| ആക്ഷികീ ലതാ തസ്യാഃ ഫലമാക്ഷികമ്| അനുപാകി ‘അനുയാ’ ഇതി ഖ്യാതാ| അഗ്നിസമമിതി സ്ഫോടാദിജനകത്വാത്||൧൨൫-൧൬൫||

ഹരിതാനാമപ്യാര്ദ്രകാദീനാം ഫലവദഗ്നിപാകമന്തരേണ ഭോജനസ്യ പ്രാക് പശ്ചാച്ചോപയോഗാത് ഫലമനു ഹരിതകഥനം, ഫലേഭ്യസ്തു പശ്ചാദഭിധാനം ഹരിതസ്യ തൃപ്ത്യനാധായകത്വാത്| ആര്ദ്രകമിതി വിശേഷണം ശുണ്ഠീവ്യവൃത്ത്യര്ഥം, ശുണ്ഠീഗുണശ്ചാഹാരസംയോഗിവര്ഗേ ഭവിഷ്യതി| ജമ്ബീരഃ പര്ണാസഭേദഃ, ജമ്ബീരഫലം സുഗന്ധി| ബാലം ദോഷഹരമിതി തരുണാവസ്ഥായാമവ്യക്തരസായാം ത്രിദോഷഹരമ്| തന്ത്രാന്തരവചനം ഹി- “യാവദ്ധി ചാവ്യക്തരസാന്വിതാനി നവപ്രരൂഢാനി ച മൂലകാനി| ഭവന്തി താവല്ലഘുദീപനാനി പിത്താനിലശ്ലേഷ്മഹരാണി ചൈവ”| വൃദ്ധം ത്രിദോഷമിതി തദേവ പ്രവൃദ്ധമ്, ഏനാമേവ മൂലകാവസ്ഥാമഭിപ്രേത്യ ചോക്തം- “മൂലകം കന്ദാനാമപഥ്യത്വേ പ്രകൃഷ്ടതമമ്” (സൂ. ൨൫) ഇതി| മാരുതാപഹം സ്നിഗ്ധസിദ്ധമിതി സാമാന്യേന ബാലം വൃദ്ധം ച| ‘ശുഷ്കാണി കഫവാതഘ്നാന്യേതാനി’ ഇതി വക്ഷ്യമാണഗ്രന്ഥേനൈവ ശുഷ്കമൂലകസ്യ കഫവാതഹന്തൃത്വേ ലബ്ധേ പുനര്വചനം പ്രകര്ഷപ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| പൂതിഗന്ധഹേതി ശരീരസ്യ തഥാ വ്യഞ്ജനാര്ഥം മാംസസ്യ ച പൂതിഗന്ധതാം ഹന്തി| അര്ജകഃ ശ്വേതപര്ണാസഃ| ശിഗ്രുഃ വിടപശോഭാഞ്ജനഃ; ശാലേയശ്ചാണക്യമൂലം മരൌ പ്രസിദ്ധം, കിംവാ ശാലേയമിതി മിസ്തേയം പാടകപ്രസിദ്ധം, വചനം ഹി- “ചാണക്യമൂലമിസ്തേയേ ശാലേയാഭിഖ്യയാ ജഗുഃ” ഇതി; മൃഷ്ടകം രാജികാ| ഗണ്ഡീരോ ദ്വിവിധോ രക്തഃ ശുക്ലശ്ച; തത്ര യോ രക്തഃ സ ഹി കടുത്വേന ഹരിതവര്ഗേ പഠ്യതേ, യസ്തു ശുക്ലോ ജലജഃ സ ശാകവര്ഗേ പഠിത ഇതി നൈകസ്യ വര്ഗദ്വയേ പാഠഃ| ജലപിപ്പലീ ജലേ പിപ്പല്യാകാരാ ഭവതി| ശൃങ്ഗവേരീ ഗോജിഹ്വികാ, കിംവാ ആര്ദ്രകാകൃതിഃ ശൃങ്ഗവേരീ; യദുക്തം- “ശൃങ്ഗവേരവദാകൃത്യാ ശൃങ്ഗവേരീതി ഭാഷിതാ| കുസ്തുമ്ബുരുസമാകൃത്യാ തുമ്ബുരൂണി വദന്തി ച” ഇതി| ഭൂസ്തൃണോ ഗന്ധതൃണഃ| ഖരാഹ്വാ കൃഷ്ണജീരകമ്| അജഗന്ധാ വനയവാനീ| സുമുഖഃ പര്ണാസഭേദഃ| അയം ച ധാന്യകാദീനാമാര്ദ്രാണാം ഗുണഃ, ശുഷ്കാണാം ത്വാഹാരയോഗിഗണേ “കാരവീ കുഞ്ചികാ” ഇത്യാദിനാ ഗുണം നിര്ദേക്ഷ്യതി| ഗൃഞ്ജനകഃ സ്വല്പനാലപത്രഃ പലാണ്ഡുരേവ| ഏതാനീതി ഹരിതവര്ഗോക്താനി| ശുഷ്കാണീത്യാദിനാ യദ്യപി ശുഷ്കാണാമപി ശുണ്ഠീപ്രഭൃതീനാം ഗുണ ഉക്തോ ഭവതി, തഥാऽപി വിശേഷഗുണാന്തരകഥനാര്ഥം പുനസ്തദഭിധാനമാഹാരസംയോഗിവര്ഗേ ഭവിഷ്യതീതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൧൬൬-൧൭൭||

അന്നമഭിധായ പാനം വക്തവ്യം, തത്രാപി പാനപ്രധാനമപി പാനീയമുല്ലങ്ഘ്യ ഹര്ഷാദികര്തൃത്വാജ്ജനാനാം മുഖ്യപേയത്വാച്ച മദ്യമാഹ| പ്രകൃത്യേതി സ്വഭാവാത്| യദ്യപി ച മദ്യേ പീയമാനേ നാമ്ലരസതാ പ്രതീയതേ വ്യക്താ, തഥാऽപി ദന്തഹര്ഷമുഖസ്രാവാദ്യമ്ലകാര്യകര്തൃത്വാദമ്ലമേവ| വചനം ഹി- “മധുരാണി മധുരപ്രഭാവാണി മധുരാണ്യേവ കൃത്വോപദേക്ഷ്യാമഃ, തഥേതരാണ്യപി” (വി. ൮) ഇതി| തേന, അമ്ലപ്രഭാവസ്യ മദ്യസ്യാമ്ലരസത്വമേവ; അത ഏവോക്തം- “സര്വേഷാം മദ്യമമ്ലാനാമുപര്യുപരി വര്തതേ” (ചി. ൨൪) ഇതി| വിപാകത ഇതി തൃതീയായാം തസിഃ||൧൭൮||

സുരാ അനുദ്ധൃതമണ്ഡാ| മദിരാ തു സുരാമണ്ഡഃ| ജഗലഃ ഭക്തകിണ്വകൃതാ സുരാ| അരിഷ്ട ഔഷധക്വാഥമധ്വാദിസമ്പാദിതോ വക്ഷ്യമാണോ ദന്ത്യഭയാരിഷ്ടാദിഃ| ശാര്കരഃ ശര്കരാപ്രകൃതിക ആസവഃ| പക്വരസഃ യഃ ക്വഥിതേനേക്ഷുരസേന ക്രിയതേ| ശീതരസികസ്തു ശീതേക്ഷുരസകൃതഃ| ഗൌഡഃ ഗുഡപ്രകൃതികഃ| സുരാസവഃ യത്ര സുരയൈവ തോയകാര്യം ക്രിയതേ| മധൂകപുഷ്പകൃതോ മധ്വാസവഃ| മൈരേയലക്ഷണം യഥാ- “ആസവസ്യ സുരായാശ്ച ദ്വയോരേകത്ര ഭാജനേ| സന്ധാനം തദ്വിജാനീയാന്മൈരേയമുഭയാശ്രയമ്” ഇതി| ധാതക്യാऽഭിഷുതോ ധാതകീഫലാസവഃ| മാധ്വീകം മധുപ്രധാനം ‘രോചനം ദീപനം’ ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യമാണം; തദ്വന്മൃദ്വീകേക്ഷുരസാഭ്യാം മിലിതാഭ്യാം കൃത ആസവോ ജ്ഞേയഃ| മധ്വിതി മധുപ്രധാന ആസവഃ| സുരാ സമണ്ഡേതി യവതണ്ഡുലകൃതാ ബോദ്ധവ്യാ| വിഷ്ടഭ്യേതി വിച്ഛേദഃ| മധൂലകഃ ഗോധൂമഭേദഃ, തത്കൃതം മദ്യം മധൂലകമ്; അന്യേ തു മേദകമാഹുഃ| ദീപനമിത്യാദി സൌവീരതുഷോദകഗുണഃ| അമ്ലകാഞ്ജികമിതി കാഞ്ജികമേവാമ്ലഗുണമ്||൧൭൯-൧൯൫||

സമ്പ്രതി പാനപ്രധാനസ്യ ജലസ്യ ഗുണമാഹ- ജലമിത്യാദി| സര്വമിതി സുശ്രുതപ്രതിപാദിതധാരകാരഹൈമതൌഷാരമപി| ഏകവിധമിതി “ശിവാഃ ഖല്വാപഃ” (സൂ. ൨൬) ഇത്യാദിനോക്തഗുണം, തഥാ ‘ശീതം ശുചി’ ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണഗുണമ്| ഐന്ദ്രമിതി പ്രാണ്യദൃഷ്ടവശേനേന്ദ്രപ്രേരിതമ്|൧൯൬|-

ഏകവിധത്വേऽപി തസ്യ ഭേദഹേതുമാഹ- തത് പതദിത്യാദി| പതദ് ദേശമാകാശഗതഭൂതരൂപം, കാലം ച ശീതോഷ്ണാദിരൂപം; തഥപതിതം ച ഭൂമിവിശേഷരൂപം ദേശം, കാലം ച തഥൈവാപേക്ഷതേ; ‘ഗുണദോഷാ സമ്ബന്ധേ ’ ഇതി ശേഷഃ||൧൯൬||

ഏനമേവ ദേശകാലസമ്ബന്ധമാഹ- ഖാദിത്യാദി| സോമഗ്രഹണേന സൌമ്യത്വാത് പൃഥിവ്യാ അപി ഗഗനഗതധൂലീരൂപായാസ്തഥാ മേഘസഹചരിതലൂതാദിവിഷാദിരൂപായാശ്ച ഗ്രഹണം വക്തവ്യം; കിംവാ വായുഗ്രഹണാദേവ വായുനാ നീയമാനായാഃ പൃഥിവ്യാ ഗ്രഹണമ്| സ്പൃഷ്ടം ‘ഭവതി’ ഇതിശേഷഃ| കാലാനുവര്തിഭിരിതി കാലപരാധീനൈഃ; ഏതേന കാലകൃത ഏവ സോമാദിസമ്ബന്ധവിശേഷോ ജലേ വിശേഷം കരോതി, തേന ന കാലസ്യാകിഞ്ചിത്കരതാ| പതിതജലസ്യ ദേശകാലസമ്ബന്ധമാഹ- ശീതോഷ്ണേത്യാദി| യഥാസന്നമിതി യസ്മിന് കാലേ യസ്യാം മഹ്യാം യേ ഗുണാഃ ശീതാദയ ഉദ്രിക്താ ഭവന്തി, തൈഃ സ്പൃഷ്ടം ജലം ഭവതി| ഏതേന സുശ്രുതേ പ്രതിപാദിതഗാങ്ഗസാമുദ്രഭേദോ ഗുണദോഷസമ്ബന്ധമാത്രകൃത ഏവ ദിവ്യജലസ്യേതി ദര്ശയതി| തേന, യദ്വിഷാദിജുഷ്ടം തത് സാമുദ്രസമാനഗുണത്വാത് സാമുദ്രം, യദ്ധൂല്യാദിനാ വിഷാദിനാ ച രഹിതം തത്തദ്ഗുണത്വാദ്ഗാങ്ഗമിത്യുക്തം സുശ്രുതേ| ആശ്വിനേ തു മാസി ദിവ്യജലസ്യ ധൂലീവിഷാദിസമ്ബന്ധോ ന ഭവത്യേവ, കാലമഹിമ്നാ ഭവന്നപി വാ ന ജലം തഥാ ദൂഷയതി; അത ഉക്തം സൂശ്രുതേ- “സാമുദ്രം തന്ന പാതവ്യം മാസാദാശ്വയുജാദ്വിനാ” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി| അത്ര ഹാരീതവചനാത് കാര്തികാഗ്രഹായണയോരപ്യാന്തരീക്ഷം ജലം ഗ്രാഹ്യമേവ ഭവതി; യദാഹ- “പ്രവൃത്തായാം ശരദ്യസ്മാത് പശ്ചാദ്വാതേ പ്രവാതി ച| ഹേമന്തേ ചാപി ഗൃഹ്നീയാത്തജ്ജലം മൃന്മയൈര്ഘടൈഃ” ഇതി| തേന ‘ആശ്വയുജാദ്വിനാ’ ഇതി വചനം ആശ്വയുജാത് പ്രഭൃതി ജലോപാദേയതോപദര്ശനാര്ഥം, ന ത്വാശ്വിന ഏവോപാദേയതോപദര്ശനപരമ്| അന്യേ ത്വാഹുഃ- ആശ്വിന ഏവ പരമാന്തരീക്ഷം ഗ്രാഹ്യമിതി| ജതൂകര്ണവചനം ഹി- “വര്ഷാസു ചരന്തി ഘനൈഃ സഹോരഗാ വിയതി കീടലൂതാശ്ച| തദ്വിഷജുഷ്ടമപേയം ഖജലമഗസ്ത്യോദയാത് പൂര്വമ്” ഇതി||൧൯൭||

ദിവ്യജലസ്യ പ്രാകൃതഗുണമാഹ- ശീതമിത്യാദി| ശിവമിതി കല്യാണകരത്വേന| മൃഷ്ടമിതി വദനപ്രിയത്വേന|൧൯൮|-

വക്ഷ്യമാണഗുണവിശേഷഹേതുമാഹ- ഭ്രഷ്ടമിത്യാദി| പാത്രമപേക്ഷത ഇതി നദ്യാദിപാത്രവിശേഷസമ്ബന്ധമപേക്ഷ്യ ഗുണവിശേഷവദ്ഭവതി| ഏതച്ച യദ്യാപി ‘ദേശകാലാവപേക്ഷത’ ഇത്യനേന പൂര്വമേവോക്തം, തഥാऽപി കാലാപേക്ഷയാ ദേശവിശേഷസ്യ പ്രകര്ഷേണ ഗുണവിശേഷേ ഹേതുതാപ്രദര്ശനാര്ഥം പുനരുക്തമ്| കേചിത്തു “ശ്വേതേ കഷായം ഭവതി” ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം പഠന്തി, സ തു നാതിപ്രസിദ്ധഃ||൧൯൮-൨൦൮||

ആധാരവിശേഷേ ഗുണവിശേഷമാഹ- നദ്യ ഇത്യാദി| പാഷാണൈര്വിച്ഛിന്നം വിക്ഷുബ്ധമഭിഹതം ചോദകം യാസാം താസ്തഥാ; ഏതേന, അധിത്യകാപ്രഭവാ ഏവ ഹിമാലയേ നദ്യഃ പഥ്യാ ഉക്താ ഭവന്തി നോപത്യകാപ്രഭവാഃ, യതോऽധിത്യകാപ്രഭവാസ്വേവ പാഷാണവിച്ഛിന്നത്വാദി; അതശ്ച സുശ്രുതേ യദുക്തം- “ഹിമവത്പ്രഭവാ ഹൃദ്രോഗാദീന് ജനയന്തി” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി, തദുപത്യകാപ്രഭവാഭിപ്രായേണേതി ന വിരോധഃ| യത്തു തത്രോക്തം “മലയപ്രഭവാഃ ക്രിമീഞ്ജനയന്തി” (സു. സൂ. ൪൫) തദപാഷാണസികതാവാഹിനദ്യഭിപ്രായേണ, ഇഹ പാഷാണസികതാവാഹിനദീഷ്വമൃതോപമിതി ന വിരോധഃ| യത്തു, പാരിയാത്രഭവാനാം ശിരോരോഗാദികര്തൃത്വം, തത് പാരിയാത്രദരീഭവനദീജലാഭിപ്രായേണ, സുശ്രുതേ തു പാരിയാത്രതഡാഗഭവനദീജലാഭിപ്രായേണോക്തം- “പാരിയാത്രഭവാഃ പഥ്യാഃ” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി| തദുക്തം വിശ്വാമിത്രേണ- “തഡാഗജം ദരീജം ച തഡാഗാദ്യത് സരിജ്ജലമ്| ബലാരോഗ്യകരം തത് സ്യാദ്ദരീജം ദോഷലം മതമ്” ഇതി| പ്രായോഗ്രഹണാത് പൂര്വസമുദ്രഗമനേऽപി ഗാങ്ഗം പഥ്യം ഭവതി; കിംവാ യഥോക്തലക്ഷണഹിമാലയഭവത്വാദേവ ഗാങ്ഗം ജലം പഥ്യമ്| പാരിയാത്രാദയഃ പര്വതാഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാഃ||൨൦൯-൨൧൨||

വര്ഷാസു ജലം വഹന്തീതി വര്ഷാജലവഹാഃ; യദുക്തമഗ്ര്യാധികാരേ “വര്ഷാനാദേയമുദകാനാമ്” (സൂ. ൨൫) ഇതി, തസ്യേഹാപഥ്യത്വേ ഉപപത്തിവര്ണനമിതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| പ്രസ്രവണാദിഷ്വിത്യത്ര ‘ജലം’ ഇതി ശേഷഃ| വാപ്യാദയോऽനൂപദേശേ ധന്വനി ഹിമാലിയാദിപര്വതേഷു ച ഭവേയുഃ, തതശ്ചാനൂപാദിജലഗുണൈരേവ തദ്ഗുണനിര്ദേശഃ കര്തവ്യഃ; പശ്ചിമാഭിമുഖനദീജലപൂര്വാഭിമുഖനദീജലാനൂപജലഖധന്വജലപര്വതജലഗുണാശ്ചോക്താ ഏവ, തേന തദ്ഗുണാതിദേശോ വാപ്യാദിഷു ബോദ്ധവ്യഃ| ഉക്തം ച ഹാരീതേന- “അനൂപദേശേ യദ്വാരി ഗുരു തച്ഛ്ലേഷ്മവര്ധനമ്| വിപരീതമതോ മുഖ്യം ജാങ്ഗലം ലഘു ചോച്യതേ” ഇതി| സുശ്രുതേऽപി വാപ്യാദീനാം പൃഥഗേവ ഗുണ ഉക്തഃ; സ ചേഹ കൂപാദീനാം സക്ഷാരത്വാദിഃ പ്രത്യക്ഷദൃഷ്ടോ ഗ്രന്ഥവിസ്തരഭയാന്നോക്ത ഇതി മന്തവ്യമ്| വാപീ ഇഷ്ടകാദിബദ്ധതീര്ഥാ ദീര്ഘികാ; കൂപഃ പ്രസിദ്ധഃ; തടാദാഗോ ഗതിര്യസ്യ സ തഡാഗഃ, സ പുനരുച്ചദേശാദാഗച്ഛജ്ജലബന്ധനാദ്ഭവതി, അന്യേ തു പുഷ്കരീണീം തഡാഗമാഹുഃ; ഉത്സാ നിമ്നാദുത്തിഷ്ഠജ്ജലസ്ഥാനം; സരോ ദിവ്യഖാതം പുരുഷവ്യാപാരം വിനാ, തത്പുനഃ പമ്പാദി; പ്രസ്രവണഃ നിര്ഝരഃ| അന്യേ തു ‘ഹ്രദധാരാജലാദിഷു’ ഇതി പഠന്തി; തത്ര ഹ്രദഃ നദീസ്ഥജലപ്രദേശോ ഗമ്ഭീരോ ജലാശയഃ, ധാരാ തു പര്വതാദേവ ജലധാരാരൂപാ പതന്തീ; ആദിഗ്രഹണാത് കേദാരചുണ്ഡാദീനാം ഗ്രഹണമ്| ക്ലിന്നം പര്ണാദിഭിര്യുതം സദിത്യര്ഥഃ| വരുണാലയേ സമുദ്രേ| വിസ്രമ് ആമഗന്ധി| സുവിനിശ്ചിത ഇതി സര്വജലഗുണകഥനാത്||൨൧൩-൨൧൬||

ജീവനീയസാമാന്യാജ്ജലമനു ക്ഷീരമുച്യതേ , ക്ഷീരജത്വാദ്ദധ്യാദയശ്ചോച്യന്തേ| പ്രസന്നമിതി നിര്ദോഷം, നിര്ദോഷതാ തു പ്രശസ്തത്വേന ഗുണ ഇത്യുച്യതേ; കിംവാ ഗുണാനാമസങ്ഖ്യേയത്വേന പ്രസന്നത്വം ഗുര്വാദ്യപഠിതമപി ഗുണ ഏവേതി ജ്ഞേയമ്| ഏവങ്ഗുണമേവേതി സ്വാദ്വാദിദശഗുണമ്| സാമാന്യാദിതി സമാനത്വാത്| മഹിഷീക്ഷീരഗുണേ സ്നേഹാദൂനമിതി മഹിഷീക്ഷീരം ഗവ്യക്ഷീരാത് സ്നേഹോനം, ഗൌരവശൈത്യാഭ്യാം തു തദധികമിതി കേചിദ്ബ്രുവതേ; തന്ന, പ്രത്യക്ഷമേവ ഹി മഹിഷീക്ഷീരാദധികമേവ ഘൃതം ദൃശ്യതേ; തഥാ ജതൂകര്ണേऽപ്യുക്തം- “ഗുരു ശീതം സ്നിഗ്ധതരം മാഹിഷമതിബല്യം ബൃംഹണം ചാഗ്ര്യമ്” ഇതി, സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “ഗവ്യാത് സ്നിഗ്ധതരം” (സൂ. ൪൫) ഇതി; തസ്മാത് ‘സ്നേഹാന്യൂനം’ ഇതി പാഠഃ; തേന സ്നേഹാദധികമിത്യര്ഥഃ; കിംവാ സ്നേഹാന്യൂനമിതി സ്നേഹപൂര്ണമിത്യര്ഥഃ| ഉഷ്ട്രീക്ഷീരാദീനാം സലവണത്വാദി മധുരാനുരസത്വേന ബോദ്ധവ്യം; മധുരസ്തു രസഃ പ്രധാന ഏവ, ദീര്ഘഞ്ജീവിതീയേ ‘പ്രായശോ മധുരം’ (സൂ. ൧) ഇത്യുക്തം, ന തു സര്വഥാ മധുരമേവ| ഐകശഫമിതി വഡവായാഃ | കേചിത്തു സര്വശബ്ദേന ഖരവേഗസരയോരപി ക്ഷീരസ്യായം ഗുണ ഇതി വദന്തി| ഉഷ്ണമിതി ക്ഷീരാന്തരാപേക്ഷയാ, തേന സാമാന്യഗുണേ ശീതത്വമുക്തമവിരുദ്ധം ഭവതി, യതോ ലഘൂത്തമാത്തിക്തരസാദ്ഗുരുരപി കടു ലഘുരേവോച്യതേ മധുരാദ്യപേക്ഷയാ, ഏവം ശീതതമാദിതരക്ഷീരാദുഷ്ണമപി വഡവായാഃ ക്ഷീരം ശീതമേവ മൂത്രമധ്വാദ്യപേക്ഷയാ ഭവതി; ഏവം രൂക്ഷമിത്യേതദപി വ്യാഖ്യേയമ്| യദ്യപി ച ഹസ്തിനീക്ഷീരാദീനി ശാസ്ത്രേ പ്രയോഗേഷു നോക്താനി, തഥാऽപി കഥിതഗുണം ബുദ്ധ്വാ തത്ര തത്ര പ്രയോജ്യാനി||൨൧൭-൨൨൪||

ദധിഗുണമാഹ- രോചനമിത്യാദി| അത്ര രോചനമിത്യുക്ത്വാऽപി അരുചാവിതി വചനമരുചിരോഗഹരത്വേന, രോചനതാ തൂപയോഗകാല ഏവ ദ്രവ്യാന്തരരുചികരത്വേനോക്താ| ബൃംഹണമിതി രോഗാദികൃശസ്യ ബൃംഹണം, കാര്ശ്യേ ചേതി സഹജേ കാര്ശ്യേ ശസ്യത ഇതി ബോദ്ധവ്യം; തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| പീനസേ ചതുര്വിധേऽപി പ്രഭാവാദ്ധിതം; കിംവാ പീനസപാചകത്വാത് സര്വത്ര ഹിതമ്| യച്ച വൃഷ്യശീതകഹിതത്വാദി ദധിഗുണപര്യാലോചനയാऽനുപപദ്യമാനമിഹ ദൃശ്യതേ, തത് പ്രഭാവാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| യച്ച ഗുണാന്തരാദേവാമ്ലത്വോഷ്ണത്വസ്നിഗ്ധത്വാല്ലഭ്യമാനമപി വാതഘ്നത്വം പുനരുച്യതേ തത് പ്രകര്ഷാര്ഥം, തഥാ അമ്ലത്വാദിയുക്തസ്യാപി വാതഹന്തൃതാദിവ്യഭിചാരദര്ശനാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| വ്യഭിചാരോദാഹരണാനി ച മന്ദകമന്ദജാതമദ്യാദീന്യനുസര്തവ്യാനി| ന്യായശ്ചായം സര്വാന്നപാനഗുണകഥനേ യഥാസമ്ഭവം വര്ണനീയഃ, ഗ്രന്ഥപ്രചുരതരതാഭീത്യാ സര്വം വസ്തു വയമത്ര നോദ്ഭാവയാമഃ| പ്രായശ ഇതി വചനാത് കാലാന്തരേऽപി ഗര്ഹിതത്വം ശരദാദാവപി ച പ്രകൃത്യാദിവശാദ്ധിതത്വം ദര്ശയതി||൨൨൫-൨൨൭||

മന്ദകം യദാ ക്ഷീരം വിക്രിയാമാപന്നം ഘനത്വം ന യാതി തദാ തന്മന്ദകമ്| ജാതം വാതഘ്നമിതി യദാ തു മന്ദകാവസ്ഥാമുത്സൃജ്യ ഘനതയാ ജാതം സന്മധുരമീഷദമ്ലം ച ഭവതി, തദാ വാതഘ്നം വിശേഷേണ ഭവതീത്യര്ഥഃ| പൂര്വേ തു ദധിഗുണാഃ സുജാതസ്യ വ്യക്താമ്ലസ്യ ബോദ്ധവ്യാഃ| ശുക്രലഃ സര ഇതി ച്ഛേദഃ| സരോ ദധ്യുപരിസ്നേഹഃ, ശുക്രലഃ ശുക്രസ്രുതിവൃദ്ധികരഃ; അത ഏവ സുശ്രുതേ സരഗുണേ “വൃഷ്യഃ ശുക്രവിവര്ധനഃ” (സു. സൂ. ൪൫) ഇതി പദദ്വയോപാദാനം കൃതമ്| മണ്ഡ ഇതി പ്രകരണാദ്ദധിമണ്ഡോ മസ്ത്വിത്യര്ഥഃ||൨൨൮||

ശോഫേത്യാദിനാ തക്രഗുണഃ| മൂത്രഗ്രഹോ മൂത്രകൃച്ഛ്രാദി| ഗരോऽത്ര കൃത്രിമവിഷമ്||൨൨൯||

സങ്ഗ്രാഹീത്യാദി നവനീതഗുണഃ| നവോദ്ധൃതം സദ്യസ്കം; നവോദ്ധൃതമിതി വചനാദഭിനവസ്യൈവ നവനീതസ്യ യഥോക്തഗുണാഃ പ്രകര്ഷവന്തോ ഭവന്തി, പുരാണസ്യ തു നൈതേ ബലവന്തോ ഗുണാ ഭവന്തീതി||൨൩൦||

ഉത്പാദക്രമാഗതസ്യ ഘൃതസ്യ ഗുണമാഹ- സ്മൃതീത്യാദി| സഹസ്രവീര്യമിതി ഭൂരിശക്തികമ്| കഥം സഹസ്രവീര്യമിത്യാഹ- വിധിവദിതി| വിധിവദ് വിധിയുക്തം സദിത്യര്ഥഃ, വിധിശ്ച നാനാകര്മകാരിഭിര്ദ്രവ്യൈഃ സംസ്കാരഃ സംയോഗശ്ച, അത ഏവോക്തം- “നാന്യഃ സ്നേഹസ്തഥാ കശ്ചിത് സംസ്കാരമനുവര്തതേ” (നി. ൧) ഇതി, തഥാ തന്ത്രാന്തരേ “ഘൃതം യോഗവാഹി” ഇതി; തസ്മാത് സഹസ്രവീര്യതഃ കര്മസഹസ്രകൃദിതി യോജ്യമ്| യത്തു സുശ്രുതടീകാകൃതഃ സുശ്രുതോക്തഘൃതഗുണേഷു “ത്രിദോഷാപകര്ഷണം” ഇതി പഠന്തി, തത് സംസ്കാരേണ കഫഹരണാദിതി ജ്ഞേയമ്| മദേത്യാദി| ജീര്ണം തു ദശവര്ഷാതീതം; വചനം ഹി- “പുരാണം ദശവര്ഷം സ്യാത് പ്രപുരാണമതഃ പരമ്” ഇതി| യഥാ യഥാ ച ജീര്ണത്വപ്രകര്ഷസ്തഥാ തഥാ ഗുണോത്കര്ഷോ ജ്ഞേയഃ| ഉക്തം ഹി ഹാരീതേ- “യഥാ യഥാ ജരാം യാതി ഗുണവത് സ്യാത്തഥാ തഥാ” ഇതി| അനുക്തസര്പിര്ഗുണാനതിദിശതി- സര്പീംഷീത്യാദി| സര്പീംഷി സ്വാനീതി സമ്ബന്ധഃ; തേന, അജാക്ഷീരവദജാസര്പിര്നിര്ദിശേദിതി| ഏവം ശേഷയോരപി വാച്യമ്| അനേന ച ന്യായേന ഹസ്തിന്യാദിസര്പിരപി ബോദ്ധവ്യം, ഹസ്തിന്യാദിസര്പിര്വ്യവഹാരാഭാവാത് സാക്ഷാന്നോക്തമ്||൨൩൧-൨൩൩||-

പീയൂഷഃ സദ്യഃപ്രസൂതായാഃ ക്ഷീരമ്| തദേവ യാവന്ന പരതഃ പ്രസന്നതാം യാതി താവത് ‘മോരട’ ഇത്യുച്യതേ| കിലാടോ നഷ്ടക്ഷീരഭാഗഃ, യം ലോകാഃ ക്ഷീരസാമിത്യാഹുഃ| വിശദ ഇത്യാദിസ്തക്രപിണ്ഡകഗുണഃ, തക്രപിണ്ഡഃ തക്രകൂര്ചികായാ ഏവ സ്രുതദ്രവോ ഘനോ ഭാഗഃ| ഗോരസാനാമിത്യത്ര ആദിശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ, തേന മഹിഷീക്ഷീരാദീനാമപി ഗ്രഹണം; കിംവാ പ്രാധാന്യാദ്ഗോരസനിര്ദേശഃ; ഗോരസഭാഷയാ ഗോരസനിഷ്പന്നാഃ സര്വ ഏവ ക്ഷീരദധിതക്രാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ; ലോകേ ഹി സര്വേഷ്വേവൈഷു ഗോരസസഞ്ജ്ഞാ||൨൩൪-൨൩൬||

മാധുര്യസാമാന്യാദിക്ഷുവികൃതിപ്രായോ വര്ഗ ഉച്യതേ| ഭക്ഷിതസ്യേതി ദന്തപീഡിതസ്യ| യാന്ത്രിക ഇതി യന്ത്രപീഡിതഃ| വിദാഹശ്ചാസ്യ പ്രായശസ്ത്വഗ്ഗ്രന്ഥിയുക്തസ്യ യന്ത്രേണ പീഡനാത്, തഥാ കാലാന്തരാവസ്ഥാനാച്ച| വചനം ഹി- “മൂലത്വഗ്ഗ്രന്ഥിസംയോഗാദ്യാന്ത്രികസ്തു വിദഹ്യതേ”; ഉക്തം ച ഹാരീതേ- “വ്യാപിത്വാത് സുകുമാരോ ഹി രസോ യന്ത്രനിപീഡിതഃ| സൌക്ഷ്മ്യാത് സ്പൃഷ്ടോऽനിലാര്കാഭ്യാം ഭൃശം കായേ വിദഹ്യതേ” ഇതി| അത്ര വ്യാപിത്വാദിതി ത്വഗാദിയുക്തേക്ഷുകാണ്ഡഭവത്വാത്| യദുച്യതേ- വിദാഹിത്വേ യാന്ത്രികസ്യ രക്തപിത്തഹന്തൃത്വമുക്തം വിരുധ്യതേ, യഥാ “മധൂദകസ്യേക്ഷുരസസ്യ ചൈവ പാനാച്ഛമം ഗച്ഛതി രക്തപിത്തമ്” (ചി.അ.൪) ഇതി; തന്ന, യതോ ദന്തനിഷ്പീഡിതസ്യൈവാവിദാഹിനോ രക്തപിത്തേ ഗ്രഹണം ഭവിഷ്യതി, കിംവാ യാന്ത്രികേऽപി വിദാഹകാരകത്വഗാദിസംയോഗസ്യ തഥാ കാലാന്തരാവസ്ഥാനസ്യ ച ത്യാഗം കൃത്വോപയോഗഃ കര്തവ്യഃ; ‘യാന്ത്രികസ്തു വിദഹ്യതേ’ ഇതി വചനം പ്രായോവാദമാശ്രിത്യ ബോധ്യമ്| അന്യേ ത്വേതദ്ദോഷഭയാദ്വിദഹ്യത ഇതി ശീഘ്രം പച്യത ഇതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൨൩൭||-

പ്രഭൂതക്രിമ്യാദികാരണത്വാത് പ്രഭൂതക്രിമ്യാദികരോ ഗുഡ ഉച്യതേ| ക്ഷുദ്രഗുഡസ്തഥാ ചതുര്ഭാഗത്രിഭാഗാര്ധാവശേഷിതോ രസ ഇത്യത്ര ചകാരലോപോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന ക്ഷുദ്രഗുഡശ്ചതുര്ഭാഗാവശേഷിതാദ്രസാദ്ഗുരുഃ, തഥാ ത്രിഭാഗാച്ചതുര്ഭാഗാവശേഷിതോ ഗുരുരിത്യാദി ജ്ഞേയമ്| ക്ഷുദ്രഗുഡോऽസിതഗുഡ ഇത്യുച്യതേ| ഫാണിതം ച തന്തുലീഭാവാദ്ഭവതി| ധൌതഃ സ്വല്പമല ഇതി മലാവസേകേന ധൌതോऽല്പമലോ ഭവതി, തേനാല്പക്രിമ്യാദിര്ഭവതീതി ഭാവഃ| തത ഇതി ധൌതഗുഡാത്| മത്സ്യണ്ഡികാ ഖണ്ഡമധ്യേ പാകാദ്ഘനീഭൂതാ മത്സ്യാണ്ഡനിഭാ ഭവതി| വിമലാഃ പരമിത്യുത്തരോത്തരം വിമലാഃ| ഭവേച്ഛൈത്യം തഥാ തഥേതി മത്സ്യണ്ഡികായാശ്ച ഖണ്ഡഃ ശീതതരഃ, തതശ്ച ശര്കരാ ശീതതമേത്യര്ഥഃ| ഗുഡശര്കരേതി യാസമധുശര്കരയോര്വ്യവച്ഛേദാര്ഥമ്| യാസശര്കരാ ദുരാലഭാക്വാഥകൃതാ ശര്കരാ| മധുശര്കരാ തു മധുഭാണ്ഡേഷു ശര്കരാകാരാ ഭവതി||൨൩൮-൨൪൨||

മധുശര്കരാപ്രസങ്ഗേന മധ്വഭിധാനമ്| മക്ഷികാഃ പിങ്ഗലാഃ, തദ്ഭവം മാക്ഷികമ്| ഭ്രമരഃ പ്രസിദ്ധഃ| ക്ഷുദ്രമക്ഷികാഭവം ക്ഷൌദ്രമ്| പിങ്ഗലാ മക്ഷികാ മഹത്യഃ പുത്തികാഃ, തദ്ഭവം പൌത്തികമ്| ഛത്രാദയശ്ചാപരേ ചത്വാരോ മധുഭേദാഃ സുശ്രുതോക്താഃ സാമാന്യമധുഗുണാ ഏവ ജ്ഞേയാഃ; കിംവാ അപ്രശസ്തത്വാദിഹ നോക്താഃ| കേചിത് ‘മാക്ഷികം തൈലവര്ണം സ്യാത്’ ഇത്യാദിശ്ലോകം പഠന്തി| ഉഷ്ണാര്തമഥവേതി ഭാഷയാ, യഥാ ഉഷ്ണം മധു ഹന്യാന്ന തഥാ ഉഷ്ണാര്തമിതി സൂചയതി| തത്രൈവ ഹേതുമാഹ- സവിഷാന്വയാദിതി|- സവിഷാണി നാനാപുഷ്പാണി, കിംവാ സവിഷാ ഏവ മക്ഷികാദയഃ, അന്വയാ ഉത്പത്തിസ്ഥാനാനി യസ്യ തത് സവിഷാന്വയം മധു; തേന വിഷാനുഗതസ്യോഷ്ണവിരോധിത്വസ്യൈവ മധുനോऽനുഗമോ ഭവതി, ന തു സവിഷത്വസ്യ; തഥാ സത്യുഷ്ണമപി മാരകം സ്യാത്; കിംവാ അഥവേതി സവിഷാന്വയാദിത്യനേന സമ്ബധ്യതേ, തേന സവിഷാന്വയാദന്യതശ്ച ശൈത്യാത് സൌകുമാര്യാച്ചോഷ്ണേന മധു വിരുധ്യത ഇത്യര്ഥോ ഭവതി| ഉക്തം ഹി ഹാരീതേ- “നാനാപുഷ്പപ്രകാരാണാം രസസാരാത്മകം മധു| തച്ഛൈത്യാത് സൌകുമാര്യാച്ച സര്വൈരുഷ്ണൈര്വിരുധ്യതേ” ഇതി; സുശ്രുതേऽപ്യുക്തം- “തത് സൌകുമാര്യാച്ച തഥൈവ ശൈത്യാത്” (സു. സൂ. ൪൫) ഇത്യാദി| അല്പസ്യ മധുനോ ഹിതത്വേ ഹേതുമാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| ഗുരുത്വാന്മധ്വാമകാരകം ഭവതി, രൂക്ഷം കഷായശീതം തു മഹാത്യയവാതകരമിതി ഭാവഃ||൨൪൩-൨൪൬||

മധ്വാമസ്യ മഹാത്യയതാമാഹ- നാത ഇത്യാദി| ഉപക്രമവിരോധിത്വം മധ്വാമേ യഥാ- ആമേ തൂഷ്ണം പഥ്യം, തന്മധുനി വിരുദ്ധം; യത്തു മധുഹിതം ശീതം, തദാമേ വിരുദ്ധമ്||൨൪൭-൨൪൮||

മധുനോ യോഗവാഹിത്വമാഹ- നാനേത്യാദി| യസ്മാന്നാനാരസവീര്യാദിഭ്യഃ പുഷ്പേഭ്യ ഉത്പന്നം തന്മധു, തേനാനഭിവ്യക്തനാനാശക്തികമേവ| തതശ്ച യേന ദ്രവ്യേണ വാമനീയേന വാऽऽസ്ഥാപനീയേന വാ വൃഷ്യേണ കാര്യാന്തരകാരകേണ വാ യുജ്യതേ തസ്യൈവ കര്മ കരോതി, സമാനാനുകാരിദ്രവ്യപ്രബോധിതശക്തിത്വാദിതി ഭാവഃ| ചകാരോऽത്ര ഹേത്വന്തരസമുച്ചയേ, തേന പ്രഭാവാച്ചേതി ബോദ്ധവ്യമ്| തേന സത്യപി നാനൌഷധിസമ്ഭവത്വേ പ്രഭാവാന്ന ക്ഷീരമദ്യാദയോ യോഗവാഹിനഃ; തഥാ, അനാനാത്മകാ അപി ശിലാജതുതൈലാദയോ യോഗവാഹിനോ ഭവന്തി| യോഗവാഹിത്വേऽപി മധു സ്നേഹനേ ന പ്രയുജ്യതേ വാതേ, രൂക്ഷാദിഗുണയുക്തത്വാത്| നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വേऽപി മധു രൂക്ഷകഷായത്വാഭ്യാമേവാവിര്ഭൂതം ഭവതി, പ്രായേണ രൂക്ഷകഷായഗുണാധികേ ഏവ പുഷ്പേ മധുമക്ഷികാണാം ചരണാദിതി ബോദ്ധവ്യമ്| അനേന ച ന്യായേന നാനാദ്രവ്യാത്മകത്വേന സര്വഗുണതാപ്രസങ്ഗോ മധുനോ നിരസ്തോ ഭവതി| സുശ്രുതേऽപ്യേവമേവ യോഗവാഹിത്വം “തച്ച നാനാ” (സു.സൂ.അ.൪൫) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന മധുന ഉക്തമ്| ഇക്ഷുവികൃതിപ്രായ ഇതി ഇക്ഷുവികൃതിപ്രധാനഃ, തേന യാസശര്കരാദികഥനമപ്യത്രാവിരുദ്ധമിതി ഭാവഃ||൨൪൯||

സമ്പ്രതി ശൂകധാന്യാദിവര്ഗൌര്യഥാസമ്ഭവം സമ്പാദിതസ്യ കൃതാന്നസ്യ പേയാദേര്ഗുണാന് വക്തും കൃതാന്നവര്ഗ ഉച്യതേ | തേ ച പേയാദീനാം ഗുണാഃ കേചിത് സംസ്കാരസംയോഗാദിജാഃ, കേചിത് പ്രാകൃതാ അപി ജ്ഞേയാഃ| ന ച വാച്യം- പേയാദീനാമേവ ഗുണേന ബാധിതത്വാച്ഛൂകധാന്യാദീനാം പൃഥഗ്ഗുണോ ന വാച്യ ഇതി; യതഃ പേയാദയോ ഹി പ്രകൃതിഗുണാനുവിധായിനഃ സന്തഃ സ്വഗുണമാവഹന്തി, തേന കൃതാന്നസ്യ യോ ഗുണ ഉച്യതേ സ യദി രക്തശാല്യാദിപ്രകൃതാവപി ഭവതി തദാ ബലവാന് ഭവതി, അഥ പ്രകൃതൌ വിപരീതോ ഗുണോ ഭവതി തദാ കൃതാന്നഗുണസ്യാല്പത്വം ഭവതീതി മന്തവ്യമ്| അത്ര സ്വസ്ഥാതുരഹിതത്വേനാദൌ പേയോച്യതേ; പേയാ ബഹുദ്രവാ യവാഗൂഃ, വിലേപീ വിരലദ്രവാ യവാഗൂഃ| പേയാദിക്രമേണാന്നേ വക്തവ്യേ അന്നാത് പ്രഥമോത്പദ്യമാനത്വേന മണ്ഡഗുണകഥനമ്| ദീപനലഘുത്വാഭ്യാമഗ്നിം യസ്മാത് കരോതി, തസ്മാല്ലങ്ഘിതാദീനാം പ്രാണധാരണ ഇതി ജ്ഞേയമ്| സുസംസ്കൃത ഇതി ധാന്യകപിപ്പല്യാദിസുസംസ്കൃതഃ| ശുദ്ധാനാം മലാപഹ ഇതി സമ്യക്ശുദ്ധാനാമപി കോഷ്ഠോപലേപകദോഷാപഹരത്വേന; യദുച്യതേ- ശുദ്ധാനാമിതി ഈഷച്ഛുദ്ധാനാം; തേന, ഈഷച്ഛുദ്ധ്യാ ശേഷദോഷസമ്ബന്ധാന്മലാപഹ ഇത്യുപപന്നം, സുശ്രുതേऽപി (സു.സൂ.അ.൪൬) “ലാജമണ്ഡോऽവിശുദ്ധാനാം” ഇത്യകാരപ്രശ്ലേഷാദീഷദ്വിശുദ്ധാനാമിതി ബോധ്യമ്| തന്ന സത്, ഈഷദ്വിശുദ്ധേ പേയാ നിഷിദ്ധൈവ, വചനം ഹി- “കഫപിത്തേ വിശുദ്ധേऽല്പേ മദ്യപേ വാതപൈത്തികേ| തര്പണാദിക്രമഃ കാര്യഃ പേയാऽഭിഷ്യന്ദയേദ്ധി താന്” (സി.അ.൬) ഇതി||൨൫൦-൨൫൬||-

സ്വിന്ന ഇത്യുത്സ്വിന്നധാന്യതണ്ഡുലകൃതഃ, കിംവാ സമ്യക്സ്വിന്നത്വേന മൃദുഭൂതഃ| സന്തപ്ത ഇതി സഹജേനോഷ്മണാ, ന തു പുനസ്താപനേന; വചനം ഹി- “വിവര്ജയേത് സ്ഥിരം ശീതമന്നമുഷ്ണീകൃതം പുനഃ” ഇതി| ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലകൃത ഓദനോ ഭൃഷ്ടതണ്ഡുലഃ| അധാതഃ അധൌതതണ്ഡുലകൃതഃ| അത്ര സുധൌതത്വാദിഗുണവിശിഷ്ടസ്യാദനസ്യ ലഘുത്വംവചനേന തദ്വിപരീതാനാമധൌതാദീനാം ഗുരുത്വമര്ഥതഃ സിദ്ധമപി യത് പുനരുച്യതേ തത് സ്പഷ്ടാര്ഥമ്| സന്തര്പണാ ഇതി തദാത്വേऽപി ബലകരാഃ| മാംസാദിസംയോഗസാധിതാശ്ചൌദനാ ഏവ ബോദ്ധവ്യാഃ| അത്ര രൂക്ഷാഭ്യാം ശാകമുദ്ഗാഭ്യാമപി സംയുക്തസ്യൌദനസ്യ ബല്യത്വാദി സംയോഗമഹിമ്നാ തഥാ ഘൃതാദിസംസ്കാരാച്ച ലോകവ്യവഹാരക്രിയമാണത്വാദ്ബോദ്ധവ്യമ് ||൨൫൭-൨൫൯||-

യവപിഷ്ടമുഷ്ണോദകസിക്തമീഷത്സ്വിന്നമപൂപീകൃതം കുല്മാഷമാഹുഃ| സ്വിന്നഭക്ഷ്യാ ഇത്യുത്സ്വേദനമാത്രകൃതാ ഹണ്ഡരികാദയഃ| യഥാദ്രവ്യമിതി വദതാ നാത്ര പ്രകൃതിഗുണോപമര്ദേന ലാജാദാവിവ ഗുണാന്തരോദയ ഇതി ദര്ശയതി||൨൬൦-൨൬൧||

അകൃതകൃതയൂഷലക്ഷണമ്- “അസ്നേഹലവണം സര്വമകൃതം കടുകൈര്വിനാ| വിജ്ഞേയം ലവണസ്നേഹകടുകൈഃ സംസ്കൃതം കൃതമ്” (സു. സൂ. ൪൬) ഇതി| തനുമിതി സ്വല്പമാംസത്വേനാഘനം, സാംസ്കാരികമിതി ബഹുമാംസസ്നേഹാദിസംസ്കൃതത്വാദ്ഘനമ്||൨൬൨||

സക്തൂനാം രൂക്ഷത്വേऽപി വാതലത്വാഭിധാനം തക്രസ്യ രൂക്ഷസ്യാപി വാതഹാരിത്വദര്ശനാത്| പീതാ ഇത്യനേന സക്തൂനാം പിണ്ഡോപയോഗേ നിഷേധം ദര്ശയതി| തര്പയന്തി തൃപ്തിം ജനയന്തി| സദ്യോബലാഃ തദാത്വേനൈവ വാജീകരണവദ്ബലകരാഃ; ഏതേന പരിണാമേ ബലാപഹത്വമപ്യുക്തം ഭവതി||൨൬൩-൨൬൪||

യവകൃതോ വാട്യോ യാവകോ വാട്യഃ, വാട്യശ്ച ഭൃഷ്ടയവൌദനഃ| ധാനാ ഭൃഷ്ടയവാഃ| അങ്കുരിതസ്യ യവസ്യ ധാനാ വിരൂഢധാനാഃ| ശഷ്കുല്യഃ ശാലിപിഷ്ടൈഃ സതിലൈസ്തൈലപക്വാഃ ക്രിയന്തേ| മധുക്രോഡാഃ പാകഘനീഭൂതമധുഗര്ഭാഃ| സപിണ്ഡകാ ഇതി മധുക്രോഡാ ഏവ സപിഷ്ടകപിണ്ഡാഃ; നലസ്ത്വാഹ- “വിമര്ദ്യ സമിതാചൂര്ണം മൃദുപാകം ഗുഡാന്വിതമ്| ഘൃതാവഗാഹേ ഗുഡികാം വൃത്താം പക്വാം സകേശരാമ്|| സൌഗന്ധികാധിവാസാം ച കുര്യാത് പൂപലികാം ബുധഃ| സ ഏവ ഖണ്ഡസംയാവഃ സിതാമ്രാതകപൂരിതഃ|| മാതുലുങ്ഗത്വചാ ചൈവ വേഷ്ടിതോ മധുശീര്ഷകഃ” ഇതി| മധുശീര്ഷക ഏവ മധുക്രോഡഃ| പൂപാഃ പിഷ്ടികാഃ| പൂപലികാ ചാപഡികേതി ഖ്യാതാ||൨൬൫-൨൬൭||

പലലം തിലചൂര്ണമ്| വേശവാരഃ സൂദശാസ്ത്രേ- “മാംസം നിരസ്ഥി സുസ്വിന്നം പുനര്ദൃഷദി പേഷിതമ്| പിപ്പലീശുണ്ഠിമരിചഗുഡസര്പിഃസമന്വിതമ്|| ഐകധ്യം വിപചേത് സമ്യഗ്വേശവാര ഇതി സ്മൃതഃ”| ക്ഷീരപ്രധാനാഃ പൂപാഃ ക്ഷീരപൂപാഃ| സഗുഡാ ഇത്യാദൌ ‘സക്ഷീരാഃ’ ഇതി ക്ഷീരയോഗമാത്രം, ന ക്ഷീരപ്രധാനതേതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൨൬൮-൨൭൦||

സസ്നേഹാ ഇതി പിഷ്ടാവസ്ഥായാമേവ സ്നേഹയോഗാത്| ഗുരുത്വേനോക്താനാമപി ഭൂര്യഗ്നിസംയോഗാദിനാ സംസ്കാരാല്ലാഘവം ഭവതീത്യാഹ- സംസ്കാരാല്ലഘവ ഇത്യാദി| ബുദ്ധ്വാ നിര്ദിശേദിതി സംസ്കാരഗുണം തഥാ പ്രകൃതിഗുണം ച ബുദ്ധ്വാ യഥോചിതം ഗുണം നിര്ദിശേത്||൨൭൧-൨൭൨||

പൃഥുകാഃ ചിപിടാഃ| യാവാ ഇതി യവചിപിടാഃ, അന്യേ തു ഗാന്ധാരദേശപ്രസിദ്ധാന് സമ്പിഷ്ടസഞ്ജ്ഞാനാഹുഃ | സരസാ അഭൃഷ്ടാഃ||൨൭൩||

സൂപ്യവികൃതാ ഇതി മുദ്രമാഷാദിവികാരാഃ||൨൭൪||

മൃദുപാകാഃ സ്തോകാഗ്നിസംയോഗസാധ്യാഃ| വ്യതിക്രാന്തപാകാ ഇതി ചിരേണ ജരാം ഗച്ഛന്തി||൨൭൫||

അനുക്തഭക്ഷ്യഗുണാതിദേശാര്ഥമാഹ- ദ്രവ്യസംയോഗേത്യാദി | ദ്രവ്യമാനം പൃഥഗിതി ഭക്ഷ്യകരണേ സംയുക്താനാം ദ്രവ്യാണാം മധ്യേ കസ്യ കിയന്മാനമിതി ബുദ്ധ്വാ| യഥാസ്വമിതി യസ്യ ദ്രവ്യസ്യ ഗൌരവം ലാഘവം വാ ബലവദ്ഭവതി തം നിര്ദിശേത്||൨൭൬||

രസാലാലക്ഷണം- “സചതുര്ജാതകാജാജി സസിതാര്ദ്രകനാഗരമ്| രസാലാ സ്യാച്ഛിഖരിണീ സങ്ഘൃഷ്ടം സസരം ദധി” ഇതി| രസാലാപ്രസങ്ഗേന സഗുഡദധിഗുണമാഹ- സ്നേഹനമിത്യാദി||൨൭൭-൨൭൮||

പാനകാനാമപി കൃതാന്നഭേദത്വാത്തദ്ഗുണമാഹ- ദ്രാക്ഷേത്യാദി| യച്ചേക്ഷുവികൃതിം പ്രതി പാനകമിതി സമ്ബന്ധഃ| രാഗഷാഡവം കേചിദേവം വദന്തി- “ക്വഥിതം തു ഗുഡോപേതം സഹകാരഫലം നവമ്| തൈലനാഗരസംയുക്തം വിജ്ഞേയോ രാഗഷാഡവഃ” ഇതി; കിംവാ , “സിതാരുചകസിന്ധൂത്ഥൈഃ സവൃക്ഷാമ്ലപരൂഷകൈഃ| ജമ്ബൂഫലരസൈര്യുക്തോ രാഗോ രാജികയാऽന്വിതഃ” ഇതി| ഷാഡവസ്തു മധുരാമ്ലദ്രവ്യകൃതഃ| ആമ്രാമലകലേഹാസ്തു തയോഃ പൃഥക്ക്വാഥേന സശര്കരേണ ഘനാഃ ക്രിയന്തേ| അനുക്തപാനകഗുണാതിദേശാര്ഥമാഹ- ബുദ്ധ്വേത്യാദി| അസ്യ ദ്രവ്യസംയോഗേത്യാദിവദ്വ്യാഖ്യാനമ്||൨൭൯-൨൮൩||

ശുക്തലക്ഷണം- “യന്മസ്ത്വാദി ശുചൌ ഭാണ്ഡേ സഗുഡക്ഷൌദ്രകാഞ്ജികമ്| ധാന്യരാശൌ ത്രിരാത്രസ്ഥം ശുക്രം ചുക്രം തദുച്യതേ” ഇതി| തദാസുതമിതി ശുക്തമധ്യസ്ഥിതം മൂലകകൂഷ്മാണ്ഡാദി| ശിണ്ഡാകീ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ തീരഭുക്തൌ| ആസുതം ചാന്യദിതി സന്ധാനാന്തരമ്| കാലാമ്ലമിതി ചിരകാലാവസ്ഥാനാദമ്ലം, നത്വമ്ലദ്രവ്യസംയോഗാത്| കൃതാന്നാനാമിതി കരണനിഷ്പാദിതമണ്ഡപേയാദീനാമ്||൨൮൪-൨൮൫||

ആഹാരമഭിധായ തദ്യോഗിദ്രവ്യം ബ്രൂതേ| തത്ര സര്പിഷ ഉക്തത്വാത്തൈലമേവാന്നസംസ്കാരകപ്രധാനത്വാദാഹ- കഷായേത്യാദി| സംയോഗാച്ച സംസ്കാരാച്ചേതി സംയോഗസംസ്കാരാത്; സംസ്കാരസ്തൈലസ്യ ഭേഷജൈഃ പാകഃ, സംയോഗസ്ത്വവചാരണായാം ജ്ഞേയഃ| സങ്ഖ്യേ യുദ്ധേ| ആതസ്യമ് ഉമാതൈലമ്| അനുക്തതൈലഗുണനിര്ദേശാര്ഥമാഹ- ഫലാനാമിത്യാദി| ഫലാനാമിത്യുപലക്ഷണം; തേന സാരസ്നേഹാ അപി സുശ്രുതോക്താ ബോദ്ധവ്യാഃ| യഥാഫലമിതി യാദൃശഗുണം ഫലം താദൃശ ഏവ തത്സ്നേഹോऽപീത്യര്ഥഃ||൨൮൬-൨൯൪||

യഥാസത്ത്വമിതി യഃ പ്രാണീ ആനൂപാദിരുഷ്ണസ്തസ്യോഷ്ണഃ, യസ്തു പ്രാണീ ജാങ്ഗലാദിഃ ശീതസ്തസ്യ ശീത ഇത്യര്ഥഃ| സാമാന്യതസ്തു വസാമജ്ജ്ഞോരനുഷ്ണാശീതത്വം യഥാ ഭവതി തഥാ സ്നേഹാധ്യായേ ഏവ പ്രോക്തമ്||൨൯൫||

സൌക്ഷ്മ്യാദിത്യാദിനാ സൌവര്ചലഗുണഃ| തൈക്ഷ്ണ്യാദിത്യാദിനാ ബിഡഗുണഃ| ഔദ്ഭിദമ് ഉത്കാരികാലവണമ് | കാലലവണം സൌവര്ചലമേവാഗന്ധമ്| ദക്ഷിണസമുദ്രസമീപേ ഭവതീതി സാമുദ്രം കരകചമ്| പാംശുജം പൂര്വസമുദ്രജമ്||൨൯൬-൩൦൪||

ക്ഷാരാണാമപി ലവണസത്ത്വാത് ക്ഷാരഗുണമാഹ- ഹൃദിത്യാദി| യവക്ഷാരഗുണഃ| സര്വഃ ക്ഷാര ഇതി സ്വര്ജികാക്ഷാരടങ്കനക്ഷാരാദിഃ||൩൦൫-൩൦൬||

കാരവീ കൃഷ്ണജീരകമ്| കുഞ്ചികാ സ്ഥൂലജീരകമ്| അജാജീ ജീരകമ്||൩൦൭||

ഉക്താത്തൈലാദേരന്യദപ്യാഹാരസംസ്കാരകത്വേനാഹാരയോഗി ഭവതീത്യാഹ- ആഹാരേത്യാദി| ഭക്തിഃ വിഭാഗ ഇയത്തേതി യാവത്; കിംവാ ഭക്തിഃ ഇച്ഛാ; തേന പുരുഷേച്ഛാനാമനിയമാദുക്തമപി കിഞ്ചിത് പ്രായ ആഹാരയോഗി ന ഭവതി, തഥാ അനുക്തമപി രസോനാമ്രപേഷികാദ്യാഹാരസംയോഗി ഭവതീത്യുക്തം ഭവതി||൩൦൮||

സമ്പ്രത്യുക്താനാം ശൂകധാന്യാദീനാം യദനുക്തഗുണം തദ്വക്തുമാഹ- ശൂകധാന്യമിത്യാദി| സമാതീതമിതി ഏകവര്ഷാതീതമ്| പ്രശസ്യത ഇതി ലാഘവാത്; ഹേമന്തേ നവധാന്യവിധാനം ത്വപവാദഃ| ആഗച്ഛതി ക്ഷിപ്രമിതി ഉപ്തം സച്ഛീഘ്രം ഭവതി; തേന ഷഷ്ടികാഃ സര്വധാന്യേഷു ലഘവഃ, തേ ഹി ഷഷ്ടിരാത്രേണ ഭവന്തി| അസ്മിംശ്ച വ്യാഖ്യാനേ, വ്രീഹേഃ ശാരദസ്യ ച ഹൈമന്തം ശാലിം പ്രത്യല്പകാലത്വേന ലഘുത്വം പ്രാപ്നോതി, തസ്മാത് സജാതീയ ഏവ ശീഘ്രഗമനം ലാഘവഹേതുരിതി വാച്യമ്| കിംവാ, ആഗച്ഛതി ക്ഷിപ്രമിതി ഭുക്തം സത് ക്ഷിപ്രം പച്യതേ| യുക്തിഭൃഷ്ടമ് ഈഷദ്ഭൃഷ്ടമിതി യാവത്| സൂപ്യം സൂപായ യോഗ്യം മുദ്ഗമാഷാദി||൩൦൯-൩൧൦||

മൃതമിതി സ്വയം മൃതമ്| മേദ്യം മേദുരമ്| കൃശഗ്രഹണേന ശുഷ്കമപി ഗ്രാഹ്യമ്| അഗോചരഭൃതം യഥാ- ആനൂപം ധന്വദേശേ പുഷ്ടമ്| വ്യാലാ വ്യാഘ്രാദയഃ; കിംവാ വ്യാലഃ സര്പഃ| വിഷഹതം തു വിഷദിഗ്ധശസ്ത്രവിദ്ധമ്||൩൧൧||-

മാംസരസഗുണാഃ- പ്രീണന ഇത്യാദി| സര്വരോഗപ്രശമനമിതി സര്വശബ്ദോ ഭൂരിവചനഃ; ഏതേന ഉന്മാദാദൌ മാംസനിഷേധോ ന വിരോധവാന് ഭവതി; ഉക്തം ഹി ഉന്മാദേ- “നിവൃത്താമിഷമദ്യോ യഃ” (ചി. ൯) ഇത്യാദി| യഥാസ്വമിതി യസ്യ വ്യാധേര്യോ വിഹിതഃ, താദൃശം രസമ്||൩൧൨-൩൧൫||

സ്നേഹേന വിനാ സിദ്ധം നിഃസ്നേഹസിദ്ധമ്| ആമമിതി അപക്വമ്; ഏതച്ച ബില്വാദീന് വിഹായ ബോദ്ധവ്യമ്| അദേശജമിതി അനുചിതദേശഭവമ്| അകാലജമ് അനാര്തവമ്| സാധനാദൃത ഇതി ഹരിതാനാമാര്ദ്രകപലാണ്ഡുപ്രഭൃതീനാം നിഃസ്നേഹസിദ്ധാനാമപി തഥാ അപരിസ്രുതാനാമപി നിര്ദോഷത്വമിത്യര്ഥഃ| വിനിശ്ചയഃ ‘കൃത’ ഇതി ശേഷഃ; തഥാച മദ്യാനാം ‘പ്രായശോऽഭിനവമ്’ ഇത്യാദിനാ ഗുണദോഷകഥനം കൃതമേവ, ഏവം ജലേऽപി ‘പിച്ഛിലം ക്രിമിലമ്’ ഇത്യാദിനാ, ഗോരസകൃതാന്നാഹാരയോഗിവര്ഗേഷു തു യഥോക്തകര്തൃഗുണവദ്വിപരീതേ വിപരീതഗുണമനുമേയമിതി ഭാവഃ||൩൧൬-൩൧൮||

സമ്പ്രതി യേഷാം യദനുപാനം കര്തവ്യം തദേവാഹ- യദിത്യാദി| ആഹാരഗുണൈരിതി ശീതസ്നേഹമധുരാദിഭിഃ; വിപരീതമിതി വിപരീതഗുണമനുപേയമ്| ഏവം ച ദധ്നോऽമ്ലസ്യ മധുരം ക്ഷീരം തഥാ പായസസ്യ കാഞ്ജികാനുപാനം സ്യാദിത്യാഹ- ധാതൂനാം യന്ന വിരോധി ചേതി| ഏവം ചാമ്ലേ പയോऽനുപീയമാനം വിരുദ്ധത്വാദ്ധാതുവിരോധേന പ്രത്യുക്തം ഭവതി, ഏവമന്യദപി വിരുദ്ധം ബോദ്ധവ്യമ്| സമുദ്ദിഷ്ടമിതി യജ്ജഃപുരുഷീയേ (സൂ. ൨൫)| പേയമപേയം ചേതി സഹജഗുണദോഷവത്ത്വാത് തഥോപയുക്തഭോജനാപേക്ഷയാ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണമിത്യാദിനാ ദോഷഭേദേനാപ്യനുപാനമാഹ| അനുശസ്തമിതി അനുപാനം ശസ്തമ്||൩൧൯-൩൨൪||

അനുപാനഗുണാനാഹ- അഥേത്യാദി| പര്യാപ്തിഃ തൃപ്തിഃ| ||൩൨൫-൩൨൬||

യൈരനുപാനം ന കര്തവ്യം താനാഹ- നോര്ധ്വാങ്ഗേത്യാദി| കണ്ഠോരസി സ്ഥിതമിതി അനേനോര്ധ്വാങ്ഗമാരുതാദീനാമനുപാനം കണ്ഠോരസി സ്ഥിതമേവ ഭവതി, നാധോ യാതീതി ദര്ശയതി| സ്നേഹമാഹാരജം ഹത്വേതി ആഹാരജാതം സ്നേഹമഭിഭൂയ ഭൂയോ ദോഷായ കല്പതേ, വാതലക്ഷണം ദോഷം കരോതീത്യര്ഥഃ| ആഹാരസ്നേഹേന യോ വാതപ്രശമഃ കര്തവ്യസ്തം ശൈത്യപ്രകര്ഷാത് പാനീയമഭിഭവതീത്യര്ഥഃ| ഏതേന യദുച്യതേ- അപാം സ്നിഗ്ധത്വേന സ്നേഹനമുപപന്നമിതി, തന്ന ഭവതി| യേ തു ബ്രുവതേ- ‘ഹന’ ഹിംസാഗത്യോരിതി വചനാത് സ്നേഹം ഹത്വേതി സ്നേഹം ഗത്വേത്യര്ഥഃ; തദപി ന ഭവതി, യതഃ സ്നേഹയുക്തത്വേനോര്ധ്വാങ്ഗമാരുതാദിഹനനമേവ യുക്തം, ന തു കരണമ്| കിംവാ സ്നേഹമിതി സാരം, യഥാ- “ദേഹഃ സ്നേഹപരിക്ഷയാത്” (ചി. ൮) ഇതി ദേഹസാരപരിക്ഷയാദിത്യര്ഥഃ, സാരഹനനം ച ജലേനാഹാരസ്നേഹം ഗൃഹീത്വാ കണ്ഠോരസ്യവസ്ഥാനാദപാകാത് ക്രിയതേ ||൩൨൭-൩൨൮||

അന്നപാനദ്രവ്യൈകദേശകഥനം സഹേതുകമാഹ- അന്നേത്യാദി| അന്നപാനൈകദേശഃ പ്രായോപയോഗിക ഇതി ബാഹുല്യേന യദുപയുജ്യതേ; ഏതേന യദ്ബാഹുല്യേനോപയുജ്യതേ തസ്യ ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ കഥനം, പ്രായോऽനുപയുജ്യമാനാനാം ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാऽകഥനമല്പദോഷമിതി ദര്ശയതി; തഥാ അല്പദോഷസ്യാപി പരിഹാരാര്ഥം തദപി കിമിതി നോച്യത ഇത്യാഹ- ദ്രവ്യാണീത്യാദി| ദ്രവ്യാണി കാര്ത്സ്ന്യേനേതി സാകല്യേന നിര്ദേഷ്ടും; നാമഭിരിതി നാമഭിരപി ന ശക്യം, ‘കേനചിത്’ ഇതി ശേഷഃ; ഹിശബ്ദോ യസ്മാദര്ഥേ, ഏതേന യസ്മാത് സര്വാണി ദ്രവ്യാണി നാമമാത്രേണാപി വക്തും കശ്ചിന്ന പാരയത്യതിബഹുത്വാത്, തത് കാ കഥാ അശേഷാന്നപാനദ്രവ്യസ്യ ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ ഗുണകഥനം പ്രതീതി ഭാവഃ| കിംവാ, നാമഭിര്നിര്ദിഷ്ടാനി കാര്ത്സ്ന്യേന നിര്ദേഷ്ടുമിതി ഗുണതഃ കഥയിതും ന ശക്യം കേനചിദിതി യോജനാ| അഥ കഥം ഹ്യത്രാകീര്തിതാന്നപാനസ്യ തര്ഹി ഗുണാ നിര്ദേഷ്ടവ്യാ ഇത്യാഹ- യഥേത്യാദി| യഥാ യേന പ്രകാരേണ “നാനൌഷധം കിഞ്ചിത്” (സൂ. ൨൬) ഇതി പൂര്വാധ്യായേ പ്രോക്തം തഥാ തേന പ്രകാരേണാനുക്തം ദ്രവ്യം വാച്യം; ‘ഗുണതഃ’ ഇതി ശേഷഃ| പൂര്വാധ്യായേ ഹി “തത്ര ദ്രവ്യാണി ഗുരുഖര” (സൂ. ൨൬) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പാര്ഥിവാദിഭേദേന വിശിഷ്ടേന ച കര്മണാ പ്രോക്താനി ദ്രവ്യാണി, തതശ്ചാനുക്തം ദ്രവ്യം തേനൈവ ഗുരുഖരാദിനാ ഗുണേന പാര്ഥിവത്വാദി പ്രതിപാദ്യ യഥോക്തോപചയാദികര്മകര്തൃകതയാ വ്യപദേഷ്ടവ്യമിത്യര്ഥഃ| തദേവാനിര്ദിഷ്ടദ്രവ്യസ്യ ഗുരുഖരത്വാദി കഥം ജ്ഞേയമിത്യാഹ- ദേശജാനാം വചോ യഥേതി; ദേശജാ ദേശാന്തരീയാഃ, തദ്ദേശീയവചനാത്തേ തേ ഗുരുഖരത്വാദയോ ജ്ഞേയാ ഇത്യര്ഥഃ; കിംവാ, ദേശജാ യഥാ തത്തദ്ദ്രവ്യം വ്യവഹരന്തി ‘ഇദം മധുരമ്, ഇദമമ്ലമ്’ ഇത്യാദി, തത് പ്രതിപാദ്യ മധുരത്വാമ്ലത്വാദിപ്രതിപന്നപൃഥിവ്യാദ്യസ്യ കാരണമിതി പൃഥിവ്യാദീനാം ഗുര്വാദിഗുണഗണേന കര്മണാ ച രസോക്തേന തദ്വക്തവ്യമിത്യര്ഥഃ||൩൨൯-൩൩൦||

അപരമപ്യനുക്താന്നപാനഗുണജ്ഞാനകാരണമാഹ- ചര ഇത്യാദി| ചര്യത ഇതി ചരോ ദേശഃ ഭക്ഷ്യശ്ച സാമാന്യേന ഗൃഹ്യതേ| ക്രിയാ വ്യാപാരഃ| പ്രമാണം മാനമ്| അത്രേതി അന്നപാനഗുണാധികരണേ||൩൩൧||

ചരം വിവൃണോതി- ചരോऽനൂപേത്യാദി| ഭക്ഷ്യസ്യ സംവിധിഃ ഭക്ഷ്യഭക്ഷണമ്| തത്രാനൂപജലാകാശധന്വാദ്യ ഇത്യനേന ഗതിരൂപശ്ചര ഉച്യതേ, ഭക്ഷ്യസംവിധിവചനേന ച ഭക്ഷ്യരൂപശ്ചര ഉച്യതേ| അത്രൈവോദാഹരണമാഹ- ജലജേത്യാദി| അത്ര ജലജത്വേനാനൂപജത്വേന ച ജലേ വാऽനൂപേ വാ ഗതിരേവ ദൃശ്യതേ, ന ഹി ജലാദൌ യേ ജാതാസ്തേ പ്രായോऽന്യത്രാവതിഷ്ഠന്തേ; യേ ത്വന്യത്ര ജാതാ അപ്യന്യത്ര തിഷ്ഠന്തേ പ്രായഃ കാകമദ്ഗുപ്രഭൃതയസ്തദ്ഗ്രഹണാര്ഥമാഹ- ജലാനൂപചരാശ്ച യേ ഇതി| ഏതേന സാമാന്യേന ജലേ പ്രായോऽവസ്ഥാനാദിഹ ജലചരത്വമ്; ഏവമനൂപചരത്വാദ്യപി ജ്ഞേയമ്| ഭക്ഷ്യരൂപചരകൃതം ഗുണമാഹ- ഗുരുഭക്ഷ്യാ ഇത്യാദി| ധന്വജാ ധന്വചാരിണ ഇത്യത്ര ചകാരോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ; തേന, ആകാശചാരിണാമപി ശ്യേനാദീനാമനുക്തമപി ലാഘവം സ്വജാതിപ്രസഹാന്തരാപേക്ഷയാ ബോദ്ധവ്യമ്, ആകാശസ്യ ലഘുത്വാത്| യേ തു ബ്രുവതേ- ആകാശചാരിണാം ഗൌരവലാഘവാനിയമാദകഥനമിതി; തന്ന, തഥാ സത്യാകാശസ്യാപ്രയോജകത്വേന ‘ചരോऽനൂപജലാകാശധന്വാദ്യഃ’ ഇത്യത്രാകാശകഥനം നിഷ്പ്രയോജനം സ്യാത്||൩൩൨-൩൩൩||

മാംസാദ്ഗുരുതരം വിദ്യാദിതി ഗുരുത്വേന പ്രതിപാദിതസക്ഥ്യാദിമാംസാദ്വൃഷണാദി ഗുരുതരം വിദ്യാദിതി| യഥാസ്വമിതി ഏകശരീരസക്ഥ്യാദീനാമേവൈതദ്ഗൌരവാദി, നത്വന്യശരീരാപേക്ഷയാ| മധ്യമിതി അന്തരാധിഃ| അസ്ഥി ഇതി അസ്ഥിസ്ഥിതം മാംസമ്| അന്യേ തു മധ്യമിതി അസ്ഥിമധ്യഗതം മജ്ജാനം ബ്രുവതേ; തന്നാതിസുന്ദരം, തസ്യോത്തരോത്തരധാതുഗൌരവകഥനേനൈവ ലബ്ധത്വാത്||൩൩൪-൩൩൫||

സ്വഭാവാദിതി പ്രകൃത്യാ| ക്രിയോദാഹരണമ്- അലസേഭ്യ ഇത്യാദി; അലസേഭ്യ ഇതി അല്പക്രിയേഭ്യഃ| വിശിഷ്യന്ത ഇതി വിശിഷ്ടാ ഭവന്തി, ലഘവോ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ||൩൩൬-൩൩൭||

ലിങ്ഗ്യന്തേ ജ്ഞായന്തേ ഗവാദയോऽനേനേതി ലിങ്ഗം ജാതിഃ, തേന ലിങ്ഗസാമാന്യേ ജാതിസാമാന്യേ; ഏതച്ച ചതുഷ്പാദാഭിപ്രായേണ ബോദ്ധവ്യം, പക്ഷിഷു വിപര്യയഃ; യദാഹ ഹാരീതഃ- “ചതുഷ്പാദേഷു ലഘ്വീ സ്ത്രീ വിഹഗേഷു ലഘുഃ പുമാന്” ഇതി, അത്രാപ്യുക്തം- “സ്ത്രിയശ്ചതുഷ്പാത്സു പുമാന് വിഹഗേഷു ലഘുഃ” ഇതി| പുംസാം ച ഗൌരവേ അത്യര്ഥഗുരോഃ ശുക്രസ്യാരമ്ഭകസ്യ ഭൂയസ്ത്വം ഹേതും ബ്രുവതേ; കിന്തു സ്വഭാവസ്തത്ര ഹേതുരപവാദ ഇതി പശ്യാമഃ, വിഹങ്ഗേഷു വിപര്യയദര്ശനാദിതി||൩൩൮||

സവിപര്യയമിതി സംസ്കാരാല്ലഘൂനാമപി ഗൌരവം വിദ്യാദിത്യര്ഥഃ| തദേവ സംസ്കാരജന്യം ലാഘവം ഗൌരവം ചാഹ- വ്രീഹേരിത്യാദി| ഗുരോരപി വ്രീഹേഃ സംസ്കാരാല്ലാജാ ലഘവ ഇത്യര്ഥഃ| സക്തൂനാം ച ലഘൂനാം സിദ്ധപിണ്ഡികാ ഗുര്വ്യഃ, സിദ്ധപിണ്ഡികാ അഗ്നിപാചിതാഃ പിണ്ഡാഃ||൩൩൯||

അല്പാദാന ഇത്യാദി| ഗുരൂണാം ദ്രവ്യാണാമല്പസ്യ സ്തോകമാത്രസ്യാദാനേ യല്ലാഘവം, തസ്മിന് ലാഘവേ മാത്രാ കാരണം; ന ദ്രവ്യം, തസ്യ ഗുരുത്വാത്| ഏവം ലഘൂനാമതിസേവനേ ഗൌരവം മാത്രാകൃതമ്| ഉദ്ദിഷ്ടമിതി മാത്രാശിതീയേ (സൂ. ൫), അസ്മാഭിരപി ച തത്രൈവൈതത് സപ്രപഞ്ചം വ്യാഖ്യാതമ്; പ്രകരണാഗതത്വേന അഭ്യര്ഹിതത്വാച്ച പുനരുക്തമ് | ദ്രവ്യാണി മാത്രാമപേക്ഷന്തേ ഇതി യഥോചിതമാത്രാവന്തി സുഖം പച്യന്ത ഇത്യര്ഥഃ| മാത്രാ ചാഗ്നിമപേക്ഷത ഇതി പ്രതിപുരുഷം പ്രതിദിനം ചാഗ്നിഭേദമപേക്ഷ്യ മാത്രാ മഹതീ സ്വല്പാ വാ ഭവതി, ന പ്രതിനിയതാ മാത്രാ വിദ്യത ഇതി ഭാവഃ||൩൪൦-൩൪൧||

കുതഃ പുനരഗ്ന്യപേക്ഷാ മാത്രാ ക്രിയത ഇത്യാഹ- ബലമിത്യാദി| അഗ്നിമപേക്ഷ്യ മാത്രയാ പ്രയുക്തയാऽഗ്ന്യനാശാദ്വലാദയോ ഭവന്തീതി ഭാവഃ| അഗ്നൌ പ്രതിഷ്ഠിതാ ഇതി അഗ്ന്യധീനാഃ; യഥാ- രാജാശ്രിതാഃ പ്രജാ ഇതി| പ്രാണാ ഇതി വായവഃ; കിംവാ, പ്രാണാശ്രയാഃ ശങ്ഖാദയോ ദശ പ്രാണാഃ| ഇന്ധനം കാഷ്ഠമ്, ഇന്ധനമിവേന്ധനം, തൈഃ; കിംവാ അഗ്നിദാഹ്യമിന്ധനമുച്യതേ| അന്യഥേതി അനിന്ധനമ്||൩൪൨||

ഇയം ചരാദികൃതാ ഗുരുലാഘവചിന്താऽല്പാഗ്നിം പ്രതി പ്രായ ഇതി ദര്ശയന്നാഹ- ഗുര്വിത്യാദി| അത്രാപ്യബലത്വേന മന്ദകാദ്യൈരപി വഹ്നിമാന്ദ്യമേവ ലക്ഷണീയമ്||൩൪൩||

ഖരാഹാരാ ഇതി കഠിനാഹാരസാത്മ്യാഃ| മഹോദരത്വേനാപി മേദോവരോധാന്മഹാഗ്നിത്വം ദര്ശയതി| നാവശ്യം ചിന്ത്യമിതി അനേന ദീപ്താഗ്നീനാമപി പ്രതി സ്തോകപ്രയോജനാ ഗുരുലാഘവചിന്താ വിദ്യത ഏവേതി ദര്ശയതി| യതോ ദീപ്താഗ്ന്യാദീനാമപി ഗുരുദ്രവ്യമഗ്നേഃ പ്രതിപക്ഷമാവഹത്യേവ, സ്വഭാവതോऽഗ്നിവിരുദ്ധത്വാത്||൩൪൪||

അന്നം സമിധ ഇവ സമിധഃ| ആഹിതാഗ്നിരിതി സാത്മ്യേന വ്യവസ്ഥാപിതാഗ്നിഃ; കിംവാ ആഹിതാഗ്നിരിവാഹിതാഗ്നിഃ; തേന ആഹിതാഗ്നിര്യഥാ പ്രാതഃ സായം ജുഹോതി, തഥാऽയമപി പ്രാതഃ സായം ച പഥ്യാന്യന്തരഗ്നൌ ജുഹോതി| ബ്രഹ്മ ജപതീതി പ്രണവാദിമന്ത്രമാവര്തയതി| ദദാതി ചേതി യഥാശക്തി ദാനമാചരതി| തം നരം നിഃശ്രേയസേ കല്യാണേ യുക്തമാമയാ ന ഭജന്തേ| ഭാവിനോऽപീതി ജന്മാന്തരേऽപി; ഇഹ ജന്മനി പഥ്യാശിത്വാന്ന ഭവന്തി ഗദാഃ, ജന്മാന്തരേऽപി ബ്രഹ്മജപദാനാഭ്യാമര്ജിതധര്മപ്രഭാവാദേവ ന ഭവന്തി| അത ഏവാഹ- അന്തരാദൃത ഇതി; അന്തരാദിതി കാരണാത്, ഋതേ വിനാ; അപഥ്യസ്യ തഥാ അധര്മസ്യ രോഗകരണസ്യാഭാവാദ്ഗദാ ന ഭവന്തീതി ഭാവഃ||൩൪൫-൩൪൭||

വര്ഷശതായുഷ്ട്വമപി ഹിതാദ്ഭോജനാദ്ഭവതീത്യാഹ- ഷട്ത്രിംശതമിത്യാദി| ഏതാവതീഭീ രാത്രിഭിര്വര്ഷശതമേവ ഭവതി| ജിതാത്മാ ജിതേന്ദ്രിയഃ| സമ്മതഃ പൂജിതഃ||൩൪൮||

കിമര്ഥമന്നപാനവിധാവേതത് പരീക്ഷ്യമിത്യാഹ- പ്രാണാ ഇത്യാദി| അഭിധാവതീതി പ്രാര്ഥയതി| പ്രതിഭാ പ്രജ്ഞാ| മേധാ ധാരണാവതീ ധീഃ| ലൌകികമിതി അപരീക്ഷകലോകേ ഭവമ്; അപരീക്ഷകാ ഏവ ഹി വര്തമാനമാത്രേ പ്രവര്തന്തേ, പരീക്ഷകാസ്തു ജന്മാന്തരോപകാരിണ്യേവ| കര്മ യദ്വൃത്താവിതി വര്തമാനേ സാധ്യേ യത് കര്മ കൃഷ്യാദി| സ്വര്ഗതാവിതി സ്വര്ഗഗമനേ| വൈദികമിതി യജ്ഞാദി| അപവര്ഗ ഇതി മോക്ഷേ| ഏതാശ്ച നിമിത്തസപ്തമ്യഃ| യച്ചോക്തമിതി മോക്ഷശാസ്ത്രേ സത്യബ്രഹ്മചര്യാദി| അന്നേ പ്രതിഷ്ഠിതമിതി നിരന്നസ്യ ദേഹസ്ഥിത്യഭാവേന സര്വാരമ്ഭാഭാവാത്| യസ്മാദന്നം സര്വത്ര കാരണം, തതസ്തത്രാവധാതവ്യമിതി||൩൪൯-൩൫൦||-

സങ്ഗ്രഹേऽന്നപാനഗുണാ ഇതി ‘ഇഷ്ടവര്ണ’ ഇത്യാദിനോക്താഃ| സാഗ്ര്യാ ഇതി ഉദകം ക്ലേദയതി ഇത്യാദിനാ; ഉദകാദയോ ഹി ക്ലേദനാദിഷു അഗ്ര്യാഃ ശ്രേഷ്ഠാ ഇത്യര്ഥഃ||൩൫൧-൩൫൨||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യവ്യാഖ്യായാമായുര്വേദദീപികായാമന്നപാനചതുഷ്കേऽന്നപാനവിധിര്നാമ സപ്തവിംശോऽധ്യായഃ||൨൭||