௫. புருஷவிசயஶாரீரம்

பூர்வாத்யாயேऽபிஹிதஂ “யாவந்தோ ஹி லோகே பாவாஸ்தாவந்தஃ புருஷே” (ஶா.அ.௪) இதி, தச்ச ந ப்ரபஞ்சிதஂ பஹுவாச்யத்வாத்; அதஃ ப்ரபஞ்சாபிதாநார்தஂ புருஷவிசயஂ ப்ரூதே| புருஷஸ்ய விசயநஂ லோகஸாமாந்யேந கணநஂ புருஷவிசயஃ, தமதிகத்ய கதோऽத்யாயஃ புருஷவிசயஃ||௧-௨||

ஸம்மிதஃ துல்யஃ| லோகஸம்மிதத்வமேவ விபஜதே- யாவந்தோ ஹீத்யாதி| பகவதா புத்த்யாऽநுவ்யாக்யாயமாநமிதி யோஜநா| லோகஸ்ய தருதணபஶ்வாதிரூபா அவயவாஃ, ததா புருஷஸ்ய ச ஸ்நாயுகண்டராதமந்யாதிரூபா அவயவா அபரிஸங்க்யேயாஃ; தேந, கார்த்ஸ்ந்யாபிதாநமஶக்யம்; அதோ யே யே லோகபுருஷயோஃ ஸ்தூலா அவயவாஃ, தே தே ஸாமாந்யப்ரதிபாதநார்தமுச்யந்த இதி வாக்யார்தஃ| ப்ரஹ்மணோ விவரணம்- அவ்யக்தமிதி||௩-௪||

தஸ்யேத்யாதிநா புருஷே ஷட்தாதூந் தர்ஶயதி| மூர்திஃ காடிந்யம்| லோகே ஷட்தாதவோ வ்யக்தா ஏவேதி ந புநர்விவேசிதாஃ| ப்ராஹ்மீதி ஆத்மவிஶேஷஸ்ய ஜகத்ஸ்ரஷ்டுர்விபூதிஃ| ப்ரஜாபதிஃ தக்ஷநாமா| ஆதாநஂ க்ரஹணம்; ஆதித்யோऽப்யாததாதீத்யாதாநஸாம்யமாதித்யஸ்ய| இஹ ச மநஃப்ரபதிஷு ப்ராஜாபத்யாதிரூபதா ஆகமஸித்தைவ ஜ்ஞேயா| ஸர்வேந்தியார்தா விஶ்வேதேவா ஏவ| ஸர்காதிரிதி ப்ரலயாநந்தரஃ காலஃ| அநுக்தாநாமித்யநேந மதிஃ பஹஸ்பதிஃ, காமஃ கந்தர்வஃ, இத்யாதி ஸாமாந்யமூஹ்யம்||௫||

அநபவாதமிதி அபாத்யமாநம்| கிந்ந்வஸ்ய ப்ரயோஜநமிதி ஆயுர்வேதே கிமப்யேதத் ஸாம்யகதநே ப்ரயோஜநமித்யர்தஃ| ஸத்யா புத்திருத்பத்யதே இதி அஸ்ய யோஜநாயாஂ ‘கிஞ்சாஸ்யாஃ ப்ரயோஜநம்’ இதி ஶேஷோ ஜ்ஞேயஃ| யதா ச லோகபுருஷஸாம்யஂ ஸத்யபுத்திஜநகஂ பவதி ததாஹ- ஸர்வலோகஂ ஹீத்யாதி| ஆத்மநி பஶ்யத இதி ஆத்மநோऽபேதேந பஶ்யதஃ| ஆத்மஶப்தேந ஷட்தாதுஸமுதாயாத்மகஃ புருஷ இஹோச்யதே; தேந, யத்கிஞ்சில்லோககதஂ ஸுகதுஃகஜநகஂ, ததாத்மரூபமேவ; தேந பாஹ்யலோககதமபி ஆத்மகதமேவ வைஷயிகஂ நித்யதுஃகாநுஸக்தஂ ஹேயஂ ஸுகஂ, ததா நிஸர்கஹேயஂ துஃகஂ ச பஶ்யந் ராகத்வேஷநிர்முக்தஃ ஸந் ஸத்யஜ்ஞாநவாந் பவதீதி பாவஃ| அத ஸத்யஜ்ஞாநஸ்யாபி கிஂ ப்ரயோஜநமித்யாஹ- கர்மேத்யாதி| லோகபுருஷஸாம்யஜ்ஞாநேऽபி ஸத்யஜ்ஞாநஸ்யாபவர்காநுஷ்டாநஂ ப்ரயோஜநமிதி வாக்யார்தஃ| அத்ர கர்மாத்மகத்வாதிதி கர்மாதீநத்வாத்| ஹேத்வாதயோऽக்ரே வக்ஷ்யமாணாஃ | கர்மபரவஶஃ ஸந் ஹேத்வாதிபிர்யுக்தோऽயமாத்மா ப்ரவர்ததே, தத் கர்ம தத்த்வஜ்ஞாநாத் ப்ரவத்த்யுபரமே ஸதி காரணாபாவாந்நோபபத்யதே; உத்பந்நஂ ச கர்ம அரக்தஸ்ய தத்த்வஜ்ஞாநேந, அதஷ்டஸ்ய சோபபோகாத், ஆத்யந்திககர்மக்ஷயாதாத்யந்திககர்மபலாபாவரூபோ மோக்ஷோ பவதீதி பாவஃ| ஸஂயோகாபேக்ஷீதி ஷட்தாதுமேலகே புருஷரூபே வர்ததே இத்யர்தஃ| லோகஶப்தேநேஹ ப்ரகரணே லோகத இதி கத்வா புருஷ ஏவோச்யதே, ந ஜகத்ரூபோ லோகஃ| யதஃ, ஹேத்வாதயோ யேऽத்ர கர்மபரவஶத்வேந லோகே வக்தவ்யாஃ, தே புருஷ ஏவ ஸம்பவந்தி| ஸர்வஶப்தேந ஸர்வப்ராணிநோ க்ராஹயதி||௬-௭||

ஹேத்வாதிபஞ்சகஂ நிர்திஶ்ய விபஜதே- தஸ்ய ஹேதுரித்யாதி| தஸ்ய மூலமிதி தஸ்ய ஜீவாபகமஸ்ய காரணம்| ஸர்வோபப்லவாநாஂ சேதி ஸர்வதுஃகாநாம்| ப்ரவத்திஃ ராகத்வேஷமூலா ப்ரவத்திஃ| நிவத்திரிதி அப்ரவத்திஃ| உபரமஶப்தஸ்து தஸ்யேத்யநேந ததா ஸர்வோபப்லவாநாஂ சேத்யநேந ச ஸம்பத்யதே| தேந துஃகாநாஂ மரணஸ்ய சோபரமோ நிவத்திகத ஏவ; நிவத்திஜந்யத்வேந ச கார்யகாரணயோரபேதோபசாராதுபரமோऽபி நிவத்திஶப்தஸ்ய ஸாமாநாதிகரண்யேநோச்யதே| ப்ரவத்திர்துஃகமிதி ச ததா நிவத்திஃ ஸுகமிதி ச கார்யகாரணயோரபேதோபசாராத்போத்தவ்யம்| ஸத்யஜ்ஞாநஸ்வரூபமாஹ - இதி யஜ்ஜ்ஞாநமித்யாதி| இதீதி பூர்வப்ரத்யவமர்ஶகம்| ஏதஸ்மிந் ஸத்யஜ்ஞாநே லோகபுருஷஸாமாந்யஜ்ஞாநஸ்ய ஹேதுத்வஂ தர்ஶயந்நாஹ- தஸ்யேத்யாதி||௮||

ப்ரவத்தேஃ ஸஂஸாரரூபாயாஃ, ததா நிவத்தேர்மோக்ஷரூபாயாஃ காரணமுபாயஂ ச பச்சதி- கிம்மூலேத்யாதி| மோஹேத்யாத்யுத்தரம்| மோஹேச்சாத்வேஷகர்மமூலேதி மோஹாந்மித்யாஜ்ஞாநரூபாதிச்சாத்வேஷௌ, தயோஶ்ச தர்மாதர்மரூபஂ கர்ம, தச்ச மூலஂ ஸஂஸாரஸ்யேத்யர்தஃ| கதமேதே மோஹாதயஃ ஸஂஸாரகாரணமித்யாஹ- தஜ்ஜா ஹீத்யாதி| அத்ர சாஹங்காராதௌ யதாயோக்யதயா மோஹாதீநாஂ காரணத்வஂ ஜ்ஞேயம்| அஹங்காராதயஶ்சாஷ்டாவக்ரே வக்ஷ்யமாணா ஜ்ஞேயாஃ| அவதத்யேதி வ்யாப்ய| ந ஸத்தாமதிவர்ததே இதி ந ஸஂஸாரே ஸ்திதிமதிவர்ததே| அத்ராத்யுக்தமஹங்காரஂ விவணோதி- தத்ரைவமித்யாதி| ஜாத்யாதிபிஃ ப்ரபாவாந்தைஃ ஸம்பந்ந உத்கஷ்டோऽஹமிதி ஜ்ஞாநமஹங்காரஃ| யதித்யாதி ஸங்கவிவரணம்| கர்மபலாதயஃ ஸந்தி ந வேதி யஜ்ஜ்ஞாநஂ, தத் ஸஂஶயஃ| அபிஸம்ப்லவமாஹ- ஸர்வேத்யாதி| ஆத்மநோऽபிமத அநாத்மந்யபிஸம்ப்லவோऽபிஸம்ப்லவஃ; ஆத்மநோऽநாத்மகோசரதயா ஆத்மபுத்திரித்யர்தஃ| ஸர்வாவஸ்தாஸ்விதி ஸர்வாஸு ஶரீராவஸ்தாஸு ஷட்தாதுஸமுதாயரூப ஏவாநந்ய இதி யஜ்ஜ்ஞாநஂ ததிஹ ஜ்ஞேயஂ; பரமாத்மநஸ்து ஸர்வாவஸ்தாஸ்வநந்யத்வமிதி யஜ்ஜ்ஞாநஂ, தத் ஸம்யக்ஜ்ஞாநமேவ| ஏவமஹஂ ஸ்ரஷ்டாऽஹஂ ஸ்வபாவஸஂஸித்த இத்யத்ராபி ஶரீர ஏவாஹங்காரவிஷயோ ஜ்ஞேயஃ| அஹஂ ஶரீரேந்த்ரியபுத்திவிஶேஷராஶிரித்யத்ர ஶரீராதிஷ்வசேதநேஷ்வஹங்காராஸ்பதத்வேந சேதநத்வாபிமாநோ விருத்த இதி ஜ்ஞேயம்| மமேத்யாதிநா அப்யவபாதமாஹ; அப்யவபாதஃ பரமார்ததோऽநாத்மீயே மமதா| கார்யேத்யாதிநா விப்ரத்யயஂ ப்ரூதே| விபரீதாபிநிவேஶோ விபர்யயேண ஜ்ஞாநஂ; யதா- கார்யே அகார்யம், அகார்யே கார்யமித்யாதி| ஜ்ஞாஜ்ஞயோரித்யாதிநாऽவிஶேஷமாஹ| அவிஶேஷோ விஶேஷாப்ரதீதிஃ, விப்ரத்யயஸ்து விஶேஷாணாஂ விபர்யயேண க்ரஹணமிதி பேதஃ| ப்ரோக்ஷணேத்யாதிநா அநுபாயமாஹ| அநுபாயா இதி அந்யோபாயாஃ ஸந்தோऽபி பரமபுருஷார்தே மோக்ஷே அநுபாயாஃ| த்ரிஷவணஂ த்ரிஸந்த்யஸ்நாநம்| ஸம்ப்ரத்யஹங்காராதீநாஂ தீததிஸ்மதிவிப்ரஂஶமூலத்வேநாதீததிஸ்மத்யபிதாநபூர்வகஂ ஸஂஸாரரூபப்ரவத்திநித்யாநுபந்தஶாரீரமாநஸதுஃககாரணத்வஂ வ்யுத்பாதிதாநாமஹங்காராதீநாஂ ஸங்க்ஷிப்யாஹ- ஏவமித்யாதிநா| நிவாஸவக்ஷ இவ நிவாஸவக்ஷஃ; தேந யதா நிவாஸவக்ஷஃ பக்ஷிணாஂ நித்யமாஶ்ரயோ பவதி, ஏவமஹங்காராதியுக்தோऽபி ரோகஸ்ய நிவாஸோ பவதீதி தர்ஶயதி| ப்ராம்யமாண இதி புநஃ புநரபி ஶரீராந்தராணி நீயமாநஃ| நாதிவர்ததே ப்ரவத்திமிதி ஸஂஸாரஂ ந பரித்யஜதி| ஏவஂ மோஹேச்சாஜந்யகர்மமூலதாஂ ப்ரவத்தேர்தர்ஶயித்வா, ப்ரவத்தேரபி கர்மகாரணதாமாஹ- ஸா ச மூலமகஸ்யேதி| ப்ரவத்திரபி தர்மாதர்மரூபஸ்யாகஸ்ய மூலம்; இஹ ச தர்மாதர்மாவவிஶேஷேண ஸஂஸாரதுஃககாரணதயா அகஶப்தேநோக்தௌ||௯-௧௦||

ஸம்ப்ரதி நிவத்தாவுபாயஂ வக்துஂ நிவத்திமேவ தாவதுபாதேயதாப்ரதிபாதகபர்யாயைராஹ- நிவத்திரித்யாதி| ‘உத்’ இத்யவ்யயஂ மோக்ஷ இத்யர்தே; உதயநாநி ஹி மோக்ஷோபாயா இத்யர்தஃ| லோகதோஷதர்ஶிந இதி ஹேதுகர்பஂ விஶேஷணஂ; தேந நித்யஂ துஃகாக்ராந்தலோகதர்ஶநாத்விரக்தஸ்ய ஸத இதி தர்ஶயதி| ஆசார்ய இஹ மோக்ஷஶாஸ்த்ரோபதேஷ்டா| தேநாவஷ்டம்ப இதி ஶாத்ராவபோதேந தைர்யஂ கரணீயஂ, மநாகபி தத்ர கதந்தா ந கர்தவ்யேத்யர்தஃ| யதோக்தாஃ க்ரியாஃ ‘கர்தவ்யாஃ’ இதி ஶேஷஃ| ஆத்மநீவாவேக்ஷேதி யதா ஆத்மந்யநபகார்யதாபுத்திஸ்ததா ஸர்வப்ராணிஷு கர்தவ்யா| அஸங்கல்பநமிதி அபாவநம்| கௌபீநஂ ப்ரச்சாதநார்தமிதி கடிவேஷ்டநார்தஂ; கிஂவா கௌபீநார்தஂ ப்ரச்சாதநார்தஂ ச| ஸூசீபிப்பலகஂ ஸூசீஸ்தாபநபாத்ரம்| பைக்ஷசர்யார்தஂ பாத்ரஂ பிக்ஷாபாத்ரமித்யர்தஃ| ப்ராணயாத்ரார்தமித்யநேந யாவந்மாத்ரேணாஹாரேண ப்ராணயாத்ரா பவதி தாவந்மாத்ர ஆஹாரஃ கர்தவ்யஃ, ந து ராகாதிதி தர்ஶயதி| ஏவஂ ஶ்ரமாபநயநார்தமித்யாதாவபி தாவந்மாத்ரப்ரயோஜநதா வ்யாக்யேயா| காயநிபந்தநஂ யோகபட்டம்| அநிகேதவாஸ இதி அகஹவாஸஃ, ஏதேந வநேऽபி ந கஹஂ கத்வா ஸ்தாதவ்யமிதி தர்ஶயதி| இந்த்ரியார்தேஷு ஶப்தாதிஷு அநுராகஸ்ய ததோபதாபஸ்ய ச த்வேஷரூபஸ்ய நிக்ரஹஃ கர்தவ்யஃ| ஸ்மதிபூர்விகா ப்ரவத்திரிதி கோऽஹஂ, கிமர்தஂ ராகத்யாகாதிகமாரப்யதே, இத்யாதி ஸர்வதா ஸ்மர்தவ்யமித்யர்தஃ| ஸத்காரஃ பூஜா, ஸத்காரே ஸ்துதௌ ச ஸத்யாமஹஷ்டத்வஂ, ததா கர்ஹாயாமவமாநே ச நிர்த்வேஷத்வஂ ஸத்காராதிக்ஷமித்வஂ ஜ்ஞேயம்| க்ஷுதாதிஷு சாநுத்வேகஃ க்ஷுதாதிஸஹத்வம்| அஸஂவஸநம் அஸஂவாஸஃ| அஹங்காராதயோऽஷ்டாவிஹைவோக்தாஃ| உபஸர்கஸஞ்ஜ்ஞேதி அநர்தஹேதுத்வபாவநா| லோகபுருஷயோஃ ஸர்காதிஸாமாந்யாவேக்ஷணாமிதி யதா இஹைவ லோகபுருஷயோராதிஸர்கதஃ ப்ரபதி ஸாமாந்யமுக்தஂ, ததாऽவேக்ஷணமித்யர்தஃ| கார்யகாலாத்யயபயமிதி மோக்ஷாநுகுணகர்தவ்யஸ்ய காலாதிபாதபயஂ கரணீயம்| நியமநமிந்த்ரியாணாஂ சேதஸீதி இந்த்ரியாணி பாஹ்மவிஷயநிவத்தாநி மநஸ்யேவ நியதாநி கர்தவ்யாநி; சேதஸஶ்சிந்த்யாதிவிஷயேப்யோ வ்யாவத்தஸ்ய பரமாத்மந்யாத்மஜ்ஞாநார்தஂ நியமநஂ கர்தவ்யம்; ஆத்மநஶ்சாத்மநி நியமநமிதி யோஜநா| தேந, ஆத்மாऽபீந்த்ரியாதிவிஷயேப்யோ வ்யாவர்த்யாத்மநி நியந்தவ்யஃ| தாதுபேதேந ஶரீராவயவஸங்க்யாநமிதி ஶரீரஸ்ய ரஸமலஸ்நாய்வாதிரூபதயா ஜ்ஞாநம்| ஶரீரஂ ஹி ரஸமலஸ்நாய்வாதிரூபதயா பாவ்யமாநஂ வைராக்யஹேதுர்பவதி; யதா- “மஜ்ஜாऽஸ்த்நா ரஜஸா ப்லீஹ்நா யகதா ஶகதாऽபி ச| பூர்ணாஃ ஸ்நாயுஸிராபிஶ்ச ஸ்த்ரியஶ்சர்மப்ரஸேவிகாஃ” இத்யாதிகா வைராக்யபாவநா| காரணவதித்யநேந நித்யாத்மவ்யதிரிக்தஂ ஸர்வமநித்யஂ தர்ஶயதி| துஃகமிதி துஃகஹேதுஃ| அஸ்வமிதி ஆத்மவ்யதிரிக்தமநாத்மீயஂ ச| ஸர்வஸந்ந்யாஸே ஸர்வப்ரவத்த்யுபரமே||௧௧-௧௨||

அவிமலமிதி க்ரியாவிஶேஷணம்| க்ரஹஃ ராஹுஃ| ஸத்த்வஸ்ய பஞ்சைவேந்த்ரியாணி ஜ்ஞாநாவரகாணி பவந்தீதி கத்வா ஸூர்யஸ்யாபி பஞ்சைவ க்ரஹாதயஶ்சாவரகா உக்தாஃ| ஜ்வலதீதி கேவலாத்மஜ்ஞாநஜநகத்வேந ப்ரகாஶதே| ஆத்மநி ஸஂருத்தமிதி இந்த்ரியேப்யோ வ்யாவத்யாத்மநியதம்| ஸஂவதாயந இதி ஆத்மபக்ஷேऽபி ஸஂவதேந்த்ரியரூபச்சித்ரே ஆத்மநீதி ஜ்ஞேயம்| தீபாஶயஃ தீபதாரிகா, கஹஂ வா||௧௩-௧௫||

ஶுத்தஸத்த்வமபிதாய தஜ்ஜந்யாஂ மோக்ஷஸாதநத்வேநாத்யர்தோபாதேயாஂ ஸத்யாஂ புத்திஂ விவிதைருபயுக்தைஃ ஸ்வரூபைராஹ- ஶுத்தேத்யாதி| மஹாமோஹஃ அநாதிமித்யாஜ்ஞாநம்| நிஃஸ்பஹ இதி உபாதித்ஸாஜிஹாஸாஶூந்யஃ| யோகமிதி விஷயவ்யாவத்தஸ்ய மநஸ ஆத்மந்யேவ பரஂ யோகம்| ஸங்க்யா தத்த்வஜ்ஞாநஂ, தயா வர்தத இதி ஸாங்க்யஃ| நோபாஸ்தே காரணமிதி ந ஸுகதுஃககாரணஂ ஸேவதே| நாலம்பதே கிஞ்சிதிதி க்வசிதப்யாஸ்தாநஂ ந கரோதி| ஸந்ந்யஸ்யத இதி ஸர்வத்ரோதாஸீநோ பவதி| ப்ரஹ்மேதி மோக்ஷம்| வித்யாஸித்த்யாதயஶ்ச யத்யபி ஜ்ஞாநவிஶேஷேऽபி ப்ரஸித்தாஃ, ததாऽபீஹ ப்ரகரணாத் தத்த்வஜ்ஞாநபரா ஏவ ஜ்ஞேயாஃ||௧௬-௧௯||

லோகே விததமாத்மாநமிதி லோகரூபமாத்மாநஂ, ததா லோகஂ சாத்மநி ஶரிராத்மமேலகரூபே பஶ்யதஃ, ‘வ்யவஸ்திதஂ’ இதி ஶேஷஃ| பராவரதஶ இதி பரம் ஆத்மாநம், அவராணி ஆத்மவ்யதிரிக்தாநி ப்ரவத்யாதீநி, யஃ பஶ்யதி தஸ்ய பராவரதஶஃ| ஜ்ஞாநமூலேத்யநேந மோஹமூலாமஸ்திராஂ ஶாந்திஂ நிரஸ்யதி||௨௦||

அத ஜீவந்முக்தஸ்ய கிமிதி ஸுகதுஃகஹேதுதர்மாதர்மஸஂயோகோ ந பவதீத்யாஹ- பஶ்யத இத்யாதி| பஶ்யதி இதி பஶ்யத ஏவ பரஂ, ந து ரஜ்யதோ நாபி த்விஷத இத்யர்தஃ| ப்ரஹ்மபூதஸ்யேதி ப்ரஹ்மஸதஶஸ்ய ஜீவந்முக்தஸ்யேதி வ்யாக்யேயஂ; ஸர்வதா முக்தே ஹி ஜ்ஞாநமபி நாஸ்தி, தேந பஶ்யத இதி ந ஸ்யாத்| ஸஂயோக இதி தர்மாதர்மஸம்பந்தஃ||௨௧||

அத முக்தாத்மநஃ கிஂ லக்ஷணமித்யாஹ- நேத்யாதி| ஆத்மந இதி முக்தாத்மநஃ| கரணாபாவாதிதி மநஃப்ரபதிகரணாபாவாத்| உக்தஂ ஹி- “கரணாநி மநோபுத்திர்புத்திகர்மேந்த்ரியாணி ச” (ஶா.அ.௧) இதி, மநஃப்ரபத்யபாவாச்ச ஶரீராபாவோऽப்யர்தலப்த ஏவ; ஸர்வாபாவாச்சாத்மநி கிமபி லக்ஷணஂ நாஸ்தி, ஸ்வரூபேண சாத்மாऽதீந்த்ரிய ஏவ; தேந ஆத்மா உபலப்தியோக்யதாபாவாந்நோபலப்யதே, தல்லிங்காந்யப்யபாவாதேவ நோபலப்யந்த இதி பாவஃ||௨௨||

விபாபமித்யாதிநா மோக்ஷஸ்வரூபப்ரகாஶகாந் பர்யாயாநாஹ| யஜ்ஜ்ஞாத்வேதி ஜ்ஞாநஂ ப்ராப்யேத்யர்தஃ; கிஂவா, ஸ்வப்ரகாஶகத்வாஜ்ஜ்ஞாநஸ்ய ஜ்ஞாநமபி ஜ்ஞேயஂ பவதீதி போத்தவ்யம்||௨௩-௨௪||

ஸங்க்ரஹே ஶுத்தஸத்த்வஸமாதாநமித்யநேந ‘ஏதைரவிமலஂ’ இத்யாதிநா ‘தீபாஶயே யதா’ இத்யந்தேந க்ரந்தேநோக்தார்தஃ ஸங்கஹீதஃ| ‘ஶுத்தஸத்த்வஸ்ய’ இத்யாதிநா ஸத்யா புத்திருக்தா| நைஷ்டிகீதி ஸத்யாபுத்தேரேவ விஶேஷணஂ; நைஷ்டிகீ மோக்ஷஸாதிகா; நிஷ்டா மோக்ஷஃ||௨௫-௨௬||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ ஶாரீரஸ்தாநே புருஷவிசயஶாரீரஂ நாம பஞ்சமோऽத்யாயஃ||௫||