Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാതഃ പുരുഷവിചയം ശാരീരം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथातः पुरुषविचयं शारीरं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
പൂര്വാധ്യായേऽഭിഹിതം “യാവന്തോ ഹി ലോകേ ഭാവാസ്താവന്തഃ പുരുഷേ” (ശാ.അ.൪) ഇതി, തച്ച ന പ്രപഞ്ചിതം ബഹുവാച്യത്വാത്; അതഃ പ്രപഞ്ചാഭിധാനാര്ഥം പുരുഷവിചയം ബ്രൂതേ| പുരുഷസ്യ വിചയനം ലോകസാമാന്യേന ഗണനം പുരുഷവിചയഃ, തമധികൃത്യ കൃതോऽധ്യായഃ പുരുഷവിചയഃ||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩-൪) · Śloka ൪
‘പുരുഷോऽയം ലോകസമ്മിതഃ’ ഇത്യുവാച ഭഗവാന് പുനര്വസുരാത്രേയഃ| യാവന്തോ ഹി ലോകേ (മൂര്തിമന്തോ ) ഭാവവിശേഷാസ്താവന്തഃ പുരുഷേ, യാവന്തഃ പുരുഷേ താവന്തോ ലോകേ; ഇത്യേവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- നൈതാവതാ വാക്യേനോക്തം വാക്യാര്ഥമവഗാഹാമഹേ, ഭഗവതാ ബുദ്ധ്യാ ഭൂയസ്തരമതോऽനുവ്യാഖ്യായമാനം ശുശ്രൂഷാമഹ ഇതി||൩|| തമുവാച ഭഗവാനാത്രേയഃ- അപരിസങ്ഖ്യേയാ ലോകാവയവവിശേഷാഃ, പുരുഷാവയവവിശേഷാ അപ്യപരിസങ്ഖ്യേയാഃ; തേഷാം യഥാസ്ഥൂലം കതിചിദ്ഭാവാന് സാമാന്യമഭിപ്രേത്യോദാഹരിഷ്യാമഃ, താനേകമനാ നിബോധ സമ്യഗുപവര്ണ്യമാനാനഗ്നിവേശ!| ഷഡ്ധാതവഃ സമുദിതാഃ ‘പുരുഷ’ ഇതി ശബ്ദം ലഭന്തേ; തദ്യഥാ- പൃഥിവ്യാപസ്തേജോ വായുരാകാശം ബ്രഹ്മ ചാവ്യക്തമിതി, ഏത ഏവ ച ഷഡ്ധാതവഃ സമുദിതാഃ ‘പുരുഷ’ ഇതി ശബ്ദം ലഭന്തേ||൪||
‘पुरुषोऽयं लोकसम्मितः’ इत्युवाच भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| यावन्तो हि लोके (मूर्तिमन्तो ) भावविशेषास्तावन्तः पुरुषे, यावन्तः पुरुषे तावन्तो लोके; इत्येवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- नैतावता वाक्येनोक्तं वाक्यार्थमवगाहामहे, भगवता बुद्ध्या भूयस्तरमतोऽनुव्याख्यायमानं शुश्रूषामह इति||३|| तमुवाच भगवानात्रेयः- अपरिसङ्ख्येया लोकावयवविशेषाः, पुरुषावयवविशेषा अप्यपरिसङ्ख्येयाः; तेषां यथास्थूलं कतिचिद्भावान् सामान्यमभिप्रेत्योदाहरिष्यामः, तानेकमना निबोध सम्यगुपवर्ण्यमानानग्निवेश!| षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते; तद्यथा- पृथिव्यापस्तेजो वायुराकाशं ब्रह्म चाव्यक्तमिति, एत एव च षड्धातवः समुदिताः ‘पुरुष’ इति शब्दं लभन्ते||४||
🔊 Audio coming soon
സമ്മിതഃ തുല്യഃ| ലോകസമ്മിതത്വമേവ വിഭജതേ- യാവന്തോ ഹീത്യാദി| ഭഗവതാ ബുദ്ധ്യാऽനുവ്യാഖ്യായമാനമിതി യോജനാ| ലോകസ്യ തരുതൃണപശ്വാദിരൂപാ അവയവാഃ, തഥാ പുരുഷസ്യ ച സ്നായുകണ്ഡരാധമന്യാദിരൂപാ അവയവാ അപരിസങ്ഖ്യേയാഃ; തേന, കാര്ത്സ്ന്യാഭിധാനമശക്യമ്; അതോ യേ യേ ലോകപുരുഷയോഃ സ്ഥൂലാ അവയവാഃ, തേ തേ സാമാന്യപ്രതിപാദനാര്ഥമുച്യന്ത ഇതി വാക്യാര്ഥഃ| ബ്രഹ്മണോ വിവരണമ്- അവ്യക്തമിതി||൩-൪||
Adhikarana ൩ (൫) · Śloka ൫
തസ്യ പുരുഷസ്യ പൃഥിവീ മൂര്തിഃ, ആപഃ ക്ലേദഃ, തേജോऽഭിസന്താപഃ, വായുഃ പ്രാണഃ, വിയത് സുഷിരാണി, ബ്രഹ്മ അന്തരാത്മാ| യഥാ ഖലു ബ്രാഹ്മീ വിഭൂതിര്ലോകേ തഥാ പുരുഷേऽപ്യാന്തരാത്മികീ വിഭൂതിഃ, ബ്രഹ്മണോ വിഭൂതിര്ലോകേ പ്രജാപതിരന്തരാത്മനോ വിഭൂതിഃ പുരുഷേ സത്ത്വം, യസ്ത്വിന്ദ്രോ ലോകേ സ പുരുഷേऽഹങ്കാരഃ, ആദിത്യസ്ത്വാദാനം, രുദ്രോ രോഷഃ, സോമഃ പ്രസാദഃ, വസവഃ സുഖമ്, അശ്വിനൌ കാന്തിഃ, മരുദുത്സാഹഃ, വിശ്വേദേവാഃ സര്വേന്ദ്രിയാണി സര്വേന്ദ്രിയാര്ഥാശ്ച, തമോ മോഹഃ, ജ്യോതിര്ജ്ഞാനം, യഥാ ലോകസ്യ സര്ഗാദിസ്തഥാ പുരുഷസ്യ ഗര്ഭാധാനം, യഥാ കൃതയുഗമേവം ബാല്യം, യഥാ ത്രേതാ തഥാ യൌവനം, യഥാ ദ്വാപരസ്തഥാ സ്ഥാവിര്യം, യഥാ കലിരേവമാതുര്യം, യഥാ യുഗാന്തസ്തഥാ മരണമിതി| ഏവമേതേനാനുമാനേനാനുക്താനാമപി ലോകപുരുഷയോരവയവവിശേഷാണാമഗ്നിവേശ! സാമാന്യം വിദ്യാദിതി||൫||
तस्य पुरुषस्य पृथिवी मूर्तिः, आपः क्लेदः, तेजोऽभिसन्तापः, वायुः प्राणः, वियत् सुषिराणि, ब्रह्म अन्तरात्मा| यथा खलु ब्राह्मी विभूतिर्लोके तथा पुरुषेऽप्यान्तरात्मिकी विभूतिः, ब्रह्मणो विभूतिर्लोके प्रजापतिरन्तरात्मनो विभूतिः पुरुषे सत्त्वं, यस्त्विन्द्रो लोके स पुरुषेऽहङ्कारः, आदित्यस्त्वादानं, रुद्रो रोषः, सोमः प्रसादः, वसवः सुखम्, अश्विनौ कान्तिः, मरुदुत्साहः, विश्वेदेवाः सर्वेन्द्रियाणि सर्वेन्द्रियार्थाश्च, तमो मोहः, ज्योतिर्ज्ञानं, यथा लोकस्य सर्गादिस्तथा पुरुषस्य गर्भाधानं, यथा कृतयुगमेवं बाल्यं, यथा त्रेता तथा यौवनं, यथा द्वापरस्तथा स्थाविर्यं, यथा कलिरेवमातुर्यं, यथा युगान्तस्तथा मरणमिति| एवमेतेनानुमानेनानुक्तानामपि लोकपुरुषयोरवयवविशेषाणामग्निवेश! सामान्यं विद्यादिति||५||
🔊 Audio coming soon
തസ്യേത്യാദിനാ പുരുഷേ ഷഡ്ധാതൂന് ദര്ശയതി| മൂര്തിഃ കാഠിന്യമ്| ലോകേ ഷഡ്ധാതവോ വ്യക്താ ഏവേതി ന പുനര്വിവേചിതാഃ| ബ്രാഹ്മീതി ആത്മവിശേഷസ്യ ജഗത്സ്രഷ്ടുര്വിഭൂതിഃ| പ്രജാപതിഃ ദക്ഷനാമാ| ആദാനം ഗ്രഹണമ്; ആദിത്യോऽപ്യാദദാതീത്യാദാനസാമ്യമാദിത്യസ്യ| ഇഹ ച മനഃപ്രഭൃതിഷു പ്രാജാപത്യാദിരൂപതാ ആഗമസിദ്ധൈവ ജ്ഞേയാ| സര്വേന്ദിയാര്ഥാ വിശ്വേദേവാ ഏവ| സര്ഗാദിരിതി പ്രലയാനന്തരഃ കാലഃ| അനുക്താനാമിത്യനേന മതിഃ ബൃഹസ്പതിഃ, കാമഃ ഗന്ധര്വഃ, ഇത്യാദി സാമാന്യമൂഹ്യമ്||൫||
Adhikarana ൪ (൬-൭) · Śloka ൭
ഏവംവാദിനം ഭഗവന്തമാത്രേയമഗ്നിവേശ ഉവാച- ഏവമേതത് സര്വമനപവാദം യഥോക്തം ഭഗവതാ ലോകപുരുഷയോഃ സാമാന്യമ്| കിന്ന്വസ്യ സാമാന്യോപദേശസ്യ പ്രയോജനമിതി||൬|| ഭഗവാനുവാച- ശൃണ്വഗ്നിവേശ! സര്വലോകമാത്മന്യാത്മാനം ച സര്വലോകേ സമമനുപശ്യതഃ സത്യാ ബുദ്ധിഃ സമുത്പദ്യതേ| സര്വലോകം ഹ്യാത്മനി പശ്യതോ ഭവത്യാത്മൈവ സുഖദുഃഖയോഃ കര്താ നാന്യ ഇതി| കര്മാത്മകത്വാച്ച ഹേത്വാദിഭിര്യുക്തഃ സര്വലോകോऽഹമിതി വിദിത്വാ ജ്ഞാനം പൂര്വമുത്ഥാപ്യതേऽപവര്ഗായേതി| തത്ര സംയോഗാപേക്ഷീലോകശബ്ദഃ| ഷഡ്ധാതുസമുദായോ ഹി സാമാന്യതഃ സര്വലോകഃ||൭||
एवंवादिनं भगवन्तमात्रेयमग्निवेश उवाच- एवमेतत् सर्वमनपवादं यथोक्तं भगवता लोकपुरुषयोः सामान्यम्| किन्न्वस्य सामान्योपदेशस्य प्रयोजनमिति||६|| भगवानुवाच- शृण्वग्निवेश! सर्वलोकमात्मन्यात्मानं च सर्वलोके सममनुपश्यतः सत्या बुद्धिः समुत्पद्यते| सर्वलोकं ह्यात्मनि पश्यतो भवत्यात्मैव सुखदुःखयोः कर्ता नान्य इति| कर्मात्मकत्वाच्च हेत्वादिभिर्युक्तः सर्वलोकोऽहमिति विदित्वा ज्ञानं पूर्वमुत्थाप्यतेऽपवर्गायेति| तत्र संयोगापेक्षीलोकशब्दः| षड्धातुसमुदायो हि सामान्यतः सर्वलोकः||७||
🔊 Audio coming soon
അനപവാദമിതി അബാധ്യമാനമ്| കിന്ന്വസ്യ പ്രയോജനമിതി ആയുര്വേദേ കിമപ്യേതത് സാമ്യകഥനേ പ്രയോജനമിത്യര്ഥഃ| സത്യാ ബുദ്ധിരുത്പദ്യതേ ഇതി അസ്യ യോജനായാം ‘കിഞ്ചാസ്യാഃ പ്രയോജനമ്’ ഇതി ശേഷോ ജ്ഞേയഃ| യഥാ ച ലോകപുരുഷസാമ്യം സത്യബുദ്ധിജനകം ഭവതി തദാഹ- സര്വലോകം ഹീത്യാദി| ആത്മനി പശ്യത ഇതി ആത്മനോऽഭേദേന പശ്യതഃ| ആത്മശബ്ദേന ഷഡ്ധാതുസമുദായാത്മകഃ പുരുഷ ഇഹോച്യതേ; തേന, യത്കിഞ്ചില്ലോകഗതം സുഖദുഃഖജനകം, തദാത്മരൂപമേവ; തേന ബാഹ്യലോകകൃതമപി ആത്മകൃതമേവ വൈഷയികം നിത്യദുഃഖാനുസക്തം ഹേയം സുഖം, തഥാ നിസര്ഗഹേയം ദുഃഖം ച പശ്യന് രാഗദ്വേഷനിര്മുക്തഃ സന് സത്യജ്ഞാനവാന് ഭവതീതി ഭാവഃ| അഥ സത്യജ്ഞാനസ്യാപി കിം പ്രയോജനമിത്യാഹ- കര്മേത്യാദി| ലോകപുരുഷസാമ്യജ്ഞാനേऽപി സത്യജ്ഞാനസ്യാപവര്ഗാനുഷ്ഠാനം പ്രയോജനമിതി വാക്യാര്ഥഃ| അത്ര കര്മാത്മകത്വാദിതി കര്മാധീനത്വാത്| ഹേത്വാദയോऽഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാഃ | കര്മപരവശഃ സന് ഹേത്വാദിഭിര്യുക്തോऽയമാത്മാ പ്രവര്തതേ, തത് കര്മ തത്ത്വജ്ഞാനാത് പ്രവൃത്ത്യുപരമേ സതി കാരണാഭാവാന്നോപപദ്യതേ; ഉത്പന്നം ച കര്മ അരക്തസ്യ തത്ത്വജ്ഞാനേന, അദൃഷ്ടസ്യ ചോപഭോഗാത്, ആത്യന്തികകര്മക്ഷയാദാത്യന്തികകര്മഫലാഭാവരൂപോ മോക്ഷോ ഭവതീതി ഭാവഃ| സംയോഗാപേക്ഷീതി ഷഡ്ധാതുമേലകേ പുരുഷരൂപേ വര്തതേ ഇത്യര്ഥഃ| ലോകശബ്ദേനേഹ പ്രകരണേ ലോകത ഇതി കൃത്വാ പുരുഷ ഏവോച്യതേ, ന ജഗദ്രൂപോ ലോകഃ| യതഃ, ഹേത്വാദയോ യേऽത്ര കര്മപരവശത്വേന ലോകേ വക്തവ്യാഃ, തേ പുരുഷ ഏവ സമ്ഭവന്തി| സര്വശബ്ദേന സര്വപ്രാണിനോ ഗ്രാഹയതി||൬-൭||
Adhikarana ൫ (൮) · Śloka ൮
തസ്യ ഹേതുഃ, ഉത്പത്തിഃ, വൃദ്ധിഃ, ഉപപ്ലവഃ, വിയോഗശ്ച| തത്ര ഹേതുരുത്പത്തികാരണം, ഉത്പത്തിര്ജന്മ, വൃദ്ധിരാപ്യായനമ്, ഉപപ്ലവോ ദുഃഖാഗമഃ, ഷഡ്ധാതുവിഭാഗോ വിയോഗഃ സജീവാപഗമഃ സ പ്രാണനിരോധഃ സ ഭങ്ഗഃ സ ലോകസ്വഭാവഃ| തസ്യ മൂലം സര്വോപപ്ലവാനാം ച പ്രവൃത്തിഃ, നിവൃത്തിരുപരമഃ| പ്രവൃത്തിര്ദുഃഖം, നിവൃത്തിഃ സുഖമിതി യജ്ജ്ഞാനമുത്പദ്യതേ തത് സത്യമ്| തസ്യ ഹേതുഃ സര്വലോകസാമാന്യജ്ഞാനമ്| ഏതത്പ്രയോജനം സാമാന്യോപദേശസ്യേതി||൮||
तस्य हेतुः, उत्पत्तिः, वृद्धिः, उपप्लवः, वियोगश्च| तत्र हेतुरुत्पत्तिकारणं, उत्पत्तिर्जन्म, वृद्धिराप्यायनम्, उपप्लवो दुःखागमः, षड्धातुविभागो वियोगः सजीवापगमः स प्राणनिरोधः स भङ्गः स लोकस्वभावः| तस्य मूलं सर्वोपप्लवानां च प्रवृत्तिः, निवृत्तिरुपरमः| प्रवृत्तिर्दुःखं, निवृत्तिः सुखमिति यज्ज्ञानमुत्पद्यते तत् सत्यम्| तस्य हेतुः सर्वलोकसामान्यज्ञानम्| एतत्प्रयोजनं सामान्योपदेशस्येति||८||
🔊 Audio coming soon
ഹേത്വാദിപഞ്ചകം നിര്ദിശ്യ വിഭജതേ- തസ്യ ഹേതുരിത്യാദി| തസ്യ മൂലമിതി തസ്യ ജീവാപഗമസ്യ കാരണമ്| സര്വോപപ്ലവാനാം ചേതി സര്വദുഃഖാനാമ്| പ്രവൃത്തിഃ രാഗദ്വേഷമൂലാ പ്രവൃത്തിഃ| നിവൃത്തിരിതി അപ്രവൃത്തിഃ| ഉപരമശബ്ദസ്തു തസ്യേത്യനേന തഥാ സര്വോപപ്ലവാനാം ചേത്യനേന ച സമ്ബധ്യതേ| തേന ദുഃഖാനാം മരണസ്യ ചോപരമോ നിവൃത്തികൃത ഏവ; നിവൃത്തിജന്യത്വേന ച കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരാദുപരമോऽപി നിവൃത്തിശബ്ദസ്യ സാമാനാധികരണ്യേനോച്യതേ| പ്രവൃത്തിര്ദുഃഖമിതി ച തഥാ നിവൃത്തിഃ സുഖമിതി ച കാര്യകാരണയോരഭേദോപചാരാദ്ബോദ്ധവ്യമ്| സത്യജ്ഞാനസ്വരൂപമാഹ - ഇതി യജ്ജ്ഞാനമിത്യാദി| ഇതീതി പൂര്വപ്രത്യവമര്ശകമ്| ഏതസ്മിന് സത്യജ്ഞാനേ ലോകപുരുഷസാമാന്യജ്ഞാനസ്യ ഹേതുത്വം ദര്ശയന്നാഹ- തസ്യേത്യാദി||൮||
Adhikarana ൬ (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
അഥാഗ്നിവേശ ഉവാച- കിമ്മൂലാ ഭഗവന്! പ്രവൃത്തിഃ, നിവൃത്തൌ ച ക ഉപായ ഇതി||൯|| ഭഗവാനുവാച- മോഹേച്ഛാദ്വേഷകര്മമൂലാ പ്രവൃത്തിഃ| തജ്ജാ ഹ്യഹങ്കാരസങ്ഗസംശയാഭിസമ്പ്ലവാഭ്യവപാതവിപ്രത്യയാവിശേഷാനുപായാസ്തരുണമിവ ദ്രുമമതിവിപുലശാഖാസ്തരവോऽഭിഭൂയ പുരുഷമവതത്യൈവോത്തിഷ്ഠന്തേ; യൈരഭിഭൂതോ ന സത്താമതിവര്തതേ| തത്രൈവഞ്ജാതിരൂപവിത്തവൃത്തബുദ്ധിശീലവിദ്യാഭിജനവയോവീര്യപ്രഭാവസമ്പന്നോऽഹമിത്യഹങ്കാരഃ, യന്മനോവാക്കായകര്മ നാപവര്ഗായ സ സങ്ഗഃ, കര്മഫലമോക്ഷപുരുഷപ്രേത്യഭാവാദയഃ സന്തി വാ നേതി സംശയഃ, സര്വാവസ്ഥാസ്വനന്യോऽഹമഹം സ്രഷ്ടാ സ്വഭാവസംസിദ്ധോऽഹമഹം ശരീരേന്ദ്രിയബുദ്ധിസ്മൃതിവിശേഷരാശിരിതി ഗ്രഹണമഭിസമ്പ്ലവഃ, മമ മാതൃപിതൃഭ്രാതൃദാരാപത്യബന്ധുമിത്രഭൃത്യഗണോ ഗണസ്യ ചാഹമിത്യഭ്യവപാതഃ, കാര്യാകാര്യഹിതാഹിതശുഭാശുഭേഷു വിപരീതാഭിനിവേശോ വിപ്രത്യയഃ, ജ്ഞാജ്ഞയോഃ പ്രകൃതിവികാരയോഃ പ്രവൃത്തിനിവൃത്ത്യോശ്ച സാമാന്യദര്ശനമവിശേഷഃ, പ്രോക്ഷണാനശനാഗ്നിഹോത്രത്രിഷവണാഭ്യുക്ഷണാവാഹനയാജനയജനയാചനസലിലഹുതാശനപ്രവേശാദയഃ സമാരമ്ഭാഃ പ്രോച്യന്തേ ഹ്യനുപായാഃ| ഏവമയമധീധൃതിസ്മൃതിരഹങ്കാരാഭിനിവിഷ്ടഃ സക്തഃ സസംശയോऽഭിസമ്പ്ലുതബുദ്ധിരഭ്യവപതിതോऽന്യഥാദൃഷ്ടിരവിശേഷഗ്രാഹീ വിമാര്ഗഗതിര്നിവാസവൃക്ഷഃ സത്ത്വശരീരദോഷമൂലാനാം സര്വദുഃഖാനാം ഭവതി| ഏവമഹങ്കാരാദിഭിര്ദോഷൈര്ഭ്രാമ്യമാണോ നാതിവര്തതേ പ്രവൃത്തിം, സാ ച മൂലമഘസ്യ||൧൦||
अथाग्निवेश उवाच- किम्मूला भगवन्! प्रवृत्तिः, निवृत्तौ च क उपाय इति||९|| भगवानुवाच- मोहेच्छाद्वेषकर्ममूला प्रवृत्तिः| तज्जा ह्यहङ्कारसङ्गसंशयाभिसम्प्लवाभ्यवपातविप्रत्ययाविशेषानुपायास्तरुणमिव द्रुममतिविपुलशाखास्तरवोऽभिभूय पुरुषमवतत्यैवोत्तिष्ठन्ते; यैरभिभूतो न सत्तामतिवर्तते| तत्रैवञ्जातिरूपवित्तवृत्तबुद्धिशीलविद्याभिजनवयोवीर्यप्रभावसम्पन्नोऽहमित्यहङ्कारः, यन्मनोवाक्कायकर्म नापवर्गाय स सङ्गः, कर्मफलमोक्षपुरुषप्रेत्यभावादयः सन्ति वा नेति संशयः, सर्वावस्थास्वनन्योऽहमहं स्रष्टा स्वभावसंसिद्धोऽहमहं शरीरेन्द्रियबुद्धिस्मृतिविशेषराशिरिति ग्रहणमभिसम्प्लवः, मम मातृपितृभ्रातृदारापत्यबन्धुमित्रभृत्यगणो गणस्य चाहमित्यभ्यवपातः, कार्याकार्यहिताहितशुभाशुभेषु विपरीताभिनिवेशो विप्रत्ययः, ज्ञाज्ञयोः प्रकृतिविकारयोः प्रवृत्तिनिवृत्त्योश्च सामान्यदर्शनमविशेषः, प्रोक्षणानशनाग्निहोत्रत्रिषवणाभ्युक्षणावाहनयाजनयजनयाचनसलिलहुताशनप्रवेशादयः समारम्भाः प्रोच्यन्ते ह्यनुपायाः| एवमयमधीधृतिस्मृतिरहङ्काराभिनिविष्टः सक्तः ससंशयोऽभिसम्प्लुतबुद्धिरभ्यवपतितोऽन्यथादृष्टिरविशेषग्राही विमार्गगतिर्निवासवृक्षः सत्त्वशरीरदोषमूलानां सर्वदुःखानां भवति| एवमहङ्कारादिभिर्दोषैर्भ्राम्यमाणो नातिवर्तते प्रवृत्तिं, सा च मूलमघस्य||१०||
🔊 Audio coming soon
പ്രവൃത്തേഃ സംസാരരൂപായാഃ, തഥാ നിവൃത്തേര്മോക്ഷരൂപായാഃ കാരണമുപായം ച പൃച്ഛതി- കിമ്മൂലേത്യാദി| മോഹേത്യാദ്യുത്തരമ്| മോഹേച്ഛാദ്വേഷകര്മമൂലേതി മോഹാന്മിഥ്യാജ്ഞാനരൂപാദിച്ഛാദ്വേഷൌ, തയോശ്ച ധര്മാധര്മരൂപം കര്മ, തച്ച മൂലം സംസാരസ്യേത്യര്ഥഃ| കഥമേതേ മോഹാദയഃ സംസാരകാരണമിത്യാഹ- തജ്ജാ ഹീത്യാദി| അത്ര ചാഹങ്കാരാദൌ യഥായോഗ്യതയാ മോഹാദീനാം കാരണത്വം ജ്ഞേയമ്| അഹങ്കാരാദയശ്ചാഷ്ടാവഗ്രേ വക്ഷ്യമാണാ ജ്ഞേയാഃ| അവതത്യേതി വ്യാപ്യ| ന സത്താമതിവര്തതേ ഇതി ന സംസാരേ സ്ഥിതിമതിവര്തതേ| അത്രാദ്യുക്തമഹങ്കാരം വിവൃണോതി- തത്രൈവമിത്യാദി| ജാത്യാദിഭിഃ പ്രഭാവാന്തൈഃ സമ്പന്ന ഉത്കൃഷ്ടോऽഹമിതി ജ്ഞാനമഹങ്കാരഃ| യദിത്യാദി സങ്ഗവിവരണമ്| കര്മഫലാദയഃ സന്തി ന വേതി യജ്ജ്ഞാനം, തത് സംശയഃ| അഭിസമ്പ്ലവമാഹ- സര്വേത്യാദി| ആത്മനോऽഭിമത അനാത്മന്യഭിസമ്പ്ലവോऽഭിസമ്പ്ലവഃ; ആത്മനോऽനാത്മഗോചരതയാ ആത്മബുദ്ധിരിത്യര്ഥഃ| സര്വാവസ്ഥാസ്വിതി സര്വാസു ശരീരാവസ്ഥാസു ഷഡ്ധാതുസമുദായരൂപ ഏവാനന്യ ഇതി യജ്ജ്ഞാനം തദിഹ ജ്ഞേയം; പരമാത്മനസ്തു സര്വാവസ്ഥാസ്വനന്യത്വമിതി യജ്ജ്ഞാനം, തത് സമ്യഗ്ജ്ഞാനമേവ| ഏവമഹം സ്രഷ്ടാऽഹം സ്വഭാവസംസിദ്ധ ഇത്യത്രാപി ശരീര ഏവാഹങ്കാരവിഷയോ ജ്ഞേയഃ| അഹം ശരീരേന്ദ്രിയബുദ്ധിവിശേഷരാശിരിത്യത്ര ശരീരാദിഷ്വചേതനേഷ്വഹങ്കാരാസ്പദത്വേന ചേതനത്വാഭിമാനോ വിരുദ്ധ ഇതി ജ്ഞേയമ്| മമേത്യാദിനാ അഭ്യവപാതമാഹ; അഭ്യവപാതഃ പരമാര്ഥതോऽനാത്മീയേ മമതാ| കാര്യേത്യാദിനാ വിപ്രത്യയം ബ്രൂതേ| വിപരീതാഭിനിവേശോ വിപര്യയേണ ജ്ഞാനം; യഥാ- കാര്യേ അകാര്യമ്, അകാര്യേ കാര്യമിത്യാദി| ജ്ഞാജ്ഞയോരിത്യാദിനാऽവിശേഷമാഹ| അവിശേഷോ വിശേഷാപ്രതീതിഃ, വിപ്രത്യയസ്തു വിശേഷാണാം വിപര്യയേണ ഗ്രഹണമിതി ഭേദഃ| പ്രോക്ഷണേത്യാദിനാ അനുപായമാഹ| അനുപായാ ഇതി അന്യോപായാഃ സന്തോऽപി പരമപുരുഷാര്ഥേ മോക്ഷേ അനുപായാഃ| ത്രിഷവണം ത്രിസന്ധ്യസ്നാനമ്| സമ്പ്രത്യഹങ്കാരാദീനാം ധീധൃതിസ്മൃതിവിഭ്രംശമൂലത്വേനാധീധൃതിസ്മൃത്യഭിധാനപൂര്വകം സംസാരരൂപപ്രവൃത്തിനിത്യാനുബന്ധശാരീരമാനസദുഃഖകാരണത്വം വ്യുത്പാദിതാനാമഹങ്കാരാദീനാം സങ്ക്ഷിപ്യാഹ- ഏവമിത്യാദിനാ| നിവാസവൃക്ഷ ഇവ നിവാസവൃക്ഷഃ; തേന യഥാ നിവാസവൃക്ഷഃ പക്ഷിണാം നിത്യമാശ്രയോ ഭവതി, ഏവമഹങ്കാരാദിയുക്തോऽപി രോഗസ്യ നിവാസോ ഭവതീതി ദര്ശയതി| ഭ്രാമ്യമാണ ഇതി പുനഃ പുനരപി ശരീരാന്തരാണി നീയമാനഃ| നാതിവര്തതേ പ്രവൃത്തിമിതി സംസാരം ന പരിത്യജതി| ഏവം മോഹേച്ഛാജന്യകര്മമൂലതാം പ്രവൃത്തേര്ദര്ശയിത്വാ, പ്രവൃത്തേരപി കര്മകാരണതാമാഹ- സാ ച മൂലമഘസ്യേതി| പ്രവൃത്തിരപി ധര്മാധര്മരൂപസ്യാഘസ്യ മൂലമ്; ഇഹ ച ധര്മാധര്മാവവിശേഷേണ സംസാരദുഃഖകാരണതയാ അഘശബ്ദേനോക്തൌ||൯-൧൦||
Adhikarana ൭ (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
നിവൃത്തിരപവര്ഗഃ; തത് പരം പ്രശാന്തം തത്തദക്ഷരം തദ്ബ്രഹ്മ സ മോക്ഷഃ||൧൧|| തത്ര മുമുക്ഷൂണാമുദയനാനി വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| തത്ര ലോകദോഷദര്ശിനോ മുമുക്ഷോരാദിത ഏവാചാര്യാഭിഗമനം, തസ്യോപദേശാനുഷ്ഠാനമ്, അഗ്നേരേവോപചര്യാ, ധര്മശാസ്ത്രാനുഗമനം, തദാര്ഥാവബോധഃ, തേനാവഷ്ടമ്ഭഃ, തത്ര യഥോക്താഃ ക്രിയാഃ, സതാമുപാസനമ്, അസതാം പരിവര്ജനമ്, അസങ്ഗതിര്ദുര്ജനേന, സത്യം സര്വഭൂതഹിതമപരുഷമനതികാലേ പരീക്ഷ്യ വചനം, സര്വപ്രാണിഷു ചാത്മനീവാവേക്ഷാ, സര്വാസാമസ്മരണമസങ്കല്പനമപ്രാര്ഥനമനഭിഭാഷണം ച സ്ത്രീണാം, സര്വപരിഗ്രഹത്യാഗഃ, കൌപീനം പ്രച്ഛാദനാര്ഥം, ധാതുരാഗനിവസനം, കന്ഥാസീവനഹേതോഃ സൂചീപിപ്പലകം, ശൌചാധാനതോര്ജലകുണ്ഡികാ, ദണ്ഡധാരണം, ഭൈക്ഷചര്യാര്ഥം പാത്രം, പ്രാണധാരണാര്ഥമേകകാലമഗ്രാമ്യോ യഥോപപന്നോऽഭ്യവഹാരഃ, ശ്രമാപനയനാര്ഥം ശീര്ണശുഷ്കപര്ണതൃണാസ്തരണോപധാനം, ധ്യാനഹേതോഃ കായനിബന്ധനം, വനേഷ്വനികേതവാസഃ, തന്ദ്രാനിന്ദ്രാലസ്യാദികര്മവര്ജനം, ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷ്വനുരാഗോപതാപനിഗ്രഹഃ, സുപ്തസ്ഥിതഗതപ്രേക്ഷിതാ ഹാരവിഹാരപ്രത്യങ്ഗചേഷ്ടാദികേഷ്വാരമ്ഭേഷു സ്മൃതിപൂര്വികാ പ്രവൃത്തിഃ, സത്കാരസ്തുതിഗര്ഹാവമാനക്ഷമത്വം, ക്ഷുത്പിപാസായാസശ്രമശീതോഷ്ണവാതവര്ഷാസുഖദുഃഖസംസ്പര്ശസഹത്വം, ശോകദൈന്യമാനോദ്വേഗമദലോഭരാഗേര്ഷ്യാഭയക്രോധാദിഭിരസഞ്ചലനമ്, അഹങ്കാരാദിഷൂപസര്ഗസഞ്ജ്ഞാ, ലോകപുരുഷയോഃ സര്ഗാദിസാമാന്യാവേക്ഷണം, കാര്യകാലാത്യയഭയം, യോഗാരമ്ഭേ സതതമനിര്വേദഃ, സത്ത്വോത്സാഹഃ, അപവര്ഗായ ധീധൃതിസ്മൃതിബലാധാനം; നിയമനമിന്ദ്രിയാണാം ചേതസി, ചേതസ ആത്മനി, ആത്മനശ്ച; ധാതുഭേദേന ശരീരാവയവസങ്ഖ്യാനമഭീക്ഷ്ണം, സര്വം കാരണവദ്ദുഃഖമസ്വമനിത്യമിത്യഭ്യുപഗമഃ, സര്വപ്രവൃത്തിഷ്വഘസഞ്ജ്ഞാ , സര്വസന്ന്യാസേ സുഖമിത്യഭിനിവേശഃ; ഏഷ മാര്ഗോऽപവര്ഗായ, അതോऽന്യഥാ ബധ്യതേ; ഇത്യുദയനാനി വ്യാഖ്യാതാനി||൧൨||
निवृत्तिरपवर्गः; तत् परं प्रशान्तं तत्तदक्षरं तद्ब्रह्म स मोक्षः||११|| तत्र मुमुक्षूणामुदयनानि व्याख्यास्यामः| तत्र लोकदोषदर्शिनो मुमुक्षोरादित एवाचार्याभिगमनं, तस्योपदेशानुष्ठानम्, अग्नेरेवोपचर्या, धर्मशास्त्रानुगमनं, तदार्थावबोधः, तेनावष्टम्भः, तत्र यथोक्ताः क्रियाः, सतामुपासनम्, असतां परिवर्जनम्, असङ्गतिर्दुर्जनेन, सत्यं सर्वभूतहितमपरुषमनतिकाले परीक्ष्य वचनं, सर्वप्राणिषु चात्मनीवावेक्षा, सर्वासामस्मरणमसङ्कल्पनमप्रार्थनमनभिभाषणं च स्त्रीणां, सर्वपरिग्रहत्यागः, कौपीनं प्रच्छादनार्थं, धातुरागनिवसनं, कन्थासीवनहेतोः सूचीपिप्पलकं, शौचाधानतोर्जलकुण्डिका, दण्डधारणं, भैक्षचर्यार्थं पात्रं, प्राणधारणार्थमेककालमग्राम्यो यथोपपन्नोऽभ्यवहारः, श्रमापनयनार्थं शीर्णशुष्कपर्णतृणास्तरणोपधानं, ध्यानहेतोः कायनिबन्धनं, वनेष्वनिकेतवासः, तन्द्रानिन्द्रालस्यादिकर्मवर्जनं, इन्द्रियार्थेष्वनुरागोपतापनिग्रहः, सुप्तस्थितगतप्रेक्षिता हारविहारप्रत्यङ्गचेष्टादिकेष्वारम्भेषु स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिः, सत्कारस्तुतिगर्हावमानक्षमत्वं, क्षुत्पिपासायासश्रमशीतोष्णवातवर्षासुखदुःखसंस्पर्शसहत्वं, शोकदैन्यमानोद्वेगमदलोभरागेर्ष्याभयक्रोधादिभिरसञ्चलनम्, अहङ्कारादिषूपसर्गसञ्ज्ञा, लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणं, कार्यकालात्ययभयं, योगारम्भे सततमनिर्वेदः, सत्त्वोत्साहः, अपवर्गाय धीधृतिस्मृतिबलाधानं; नियमनमिन्द्रियाणां चेतसि, चेतस आत्मनि, आत्मनश्च; धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमभीक्ष्णं, सर्वं कारणवद्दुःखमस्वमनित्यमित्यभ्युपगमः, सर्वप्रवृत्तिष्वघसञ्ज्ञा , सर्वसन्न्यासे सुखमित्यभिनिवेशः; एष मार्गोऽपवर्गाय, अतोऽन्यथा बध्यते; इत्युदयनानि व्याख्यातानि||१२||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി നിവൃത്താവുപായം വക്തും നിവൃത്തിമേവ താവദുപാദേയതാപ്രതിപാദകപര്യായൈരാഹ- നിവൃത്തിരിത്യാദി| ‘ഉത്’ ഇത്യവ്യയം മോക്ഷ ഇത്യര്ഥേ; ഉദയനാനി ഹി മോക്ഷോപായാ ഇത്യര്ഥഃ| ലോകദോഷദര്ശിന ഇതി ഹേതുഗര്ഭം വിശേഷണം; തേന നിത്യം ദുഃഖാക്രാന്തലോകദര്ശനാദ്വിരക്തസ്യ സത ഇതി ദര്ശയതി| ആചാര്യ ഇഹ മോക്ഷശാസ്ത്രോപദേഷ്ടാ| തേനാവഷ്ടമ്ഭ ഇതി ശാത്രാവബോധേന ധൈര്യം കരണീയം, മനാഗപി തത്ര കഥന്താ ന കര്തവ്യേത്യര്ഥഃ| യഥോക്താഃ ക്രിയാഃ ‘കര്തവ്യാഃ’ ഇതി ശേഷഃ| ആത്മനീവാവേക്ഷേതി യഥാ ആത്മന്യനപകാര്യതാബുദ്ധിസ്തഥാ സര്വപ്രാണിഷു കര്തവ്യാ| അസങ്കല്പനമിതി അഭാവനമ്| കൌപീനം പ്രച്ഛാദനാര്ഥമിതി കടിവേഷ്ടനാര്ഥം; കിംവാ കൌപീനാര്ഥം പ്രച്ഛാദനാര്ഥം ച| സൂചീപിപ്പലകം സൂചീസ്ഥാപനപാത്രമ്| ഭൈക്ഷചര്യാര്ഥം പാത്രം ഭിക്ഷാപാത്രമിത്യര്ഥഃ| പ്രാണയാത്രാര്ഥമിത്യനേന യാവന്മാത്രേണാഹാരേണ പ്രാണയാത്രാ ഭവതി താവന്മാത്ര ആഹാരഃ കര്തവ്യഃ, ന തു രാഗാദിതി ദര്ശയതി| ഏവം ശ്രമാപനയനാര്ഥമിത്യാദാവപി താവന്മാത്രപ്രയോജനതാ വ്യാഖ്യേയാ| കായനിബന്ധനം യോഗപട്ടമ്| അനികേതവാസ ഇതി അഗൃഹവാസഃ, ഏതേന വനേऽപി ന ഗൃഹം കൃത്വാ സ്ഥാതവ്യമിതി ദര്ശയതി| ഇന്ദ്രിയാര്ഥേഷു ശബ്ദാദിഷു അനുരാഗസ്യ തഥോപതാപസ്യ ച ദ്വേഷരൂപസ്യ നിഗ്രഹഃ കര്തവ്യഃ| സ്മൃതിപൂര്വികാ പ്രവൃത്തിരിതി കോऽഹം, കിമര്ഥം രാഗത്യാഗാദികമാരഭ്യതേ, ഇത്യാദി സര്വദാ സ്മര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| സത്കാരഃ പൂജാ, സത്കാരേ സ്തുതൌ ച സത്യാമഹൃഷ്ടത്വം, തഥാ ഗര്ഹായാമവമാനേ ച നിര്ദ്വേഷത്വം സത്കാരാദിക്ഷമിത്വം ജ്ഞേയമ്| ക്ഷുധാദിഷു ചാനുദ്വേഗഃ ക്ഷുധാദിസഹത്വമ്| അസംവസനമ് അസംവാസഃ| അഹങ്കാരാദയോऽഷ്ടാവിഹൈവോക്താഃ| ഉപസര്ഗസഞ്ജ്ഞേതി അനര്ഥഹേതുത്വഭാവനാ| ലോകപുരുഷയോഃ സര്ഗാദിസാമാന്യാവേക്ഷണാമിതി യഥാ ഇഹൈവ ലോകപുരുഷയോരാദിസര്ഗതഃ പ്രഭൃതി സാമാന്യമുക്തം, തഥാऽവേക്ഷണമിത്യര്ഥഃ| കാര്യകാലാത്യയഭയമിതി മോക്ഷാനുഗുണകര്തവ്യസ്യ കാലാതിപാതഭയം കരണീയമ്| നിയമനമിന്ദ്രിയാണാം ചേതസീതി ഇന്ദ്രിയാണി ബാഹ്മവിഷയനിവൃത്താനി മനസ്യേവ നിയതാനി കര്തവ്യാനി; ചേതസശ്ചിന്ത്യാദിവിഷയേഭ്യോ വ്യാവൃത്തസ്യ പരമാത്മന്യാത്മജ്ഞാനാര്ഥം നിയമനം കര്തവ്യമ്; ആത്മനശ്ചാത്മനി നിയമനമിതി യോജനാ| തേന, ആത്മാऽപീന്ദ്രിയാദിവിഷയേഭ്യോ വ്യാവര്ത്യാത്മനി നിയന്തവ്യഃ| ധാതുഭേദേന ശരീരാവയവസങ്ഖ്യാനമിതി ശരീരസ്യ രസമലസ്നായ്വാദിരൂപതയാ ജ്ഞാനമ്| ശരീരം ഹി രസമലസ്നായ്വാദിരൂപതയാ ഭാവ്യമാനം വൈരാഗ്യഹേതുര്ഭവതി; യഥാ- “മജ്ജാऽസ്ഥ്നാ രജസാ പ്ലീഹ്നാ യകൃതാ ശകൃതാऽപി ച| പൂര്ണാഃ സ്നായുസിരാഭിശ്ച സ്ത്രിയശ്ചര്മപ്രസേവികാഃ” ഇത്യാദികാ വൈരാഗ്യഭാവനാ| കാരണവദിത്യനേന നിത്യാത്മവ്യതിരിക്തം സര്വമനിത്യം ദര്ശയതി| ദുഃഖമിതി ദുഃഖഹേതുഃ| അസ്വമിതി ആത്മവ്യതിരിക്തമനാത്മീയം ച| സര്വസന്ന്യാസേ സര്വപ്രവൃത്ത്യുപരമേ||൧൧-൧൨||
Adhikarana ൮ (൧൩-൧൫) · Śloka ൧൫
ഭവന്തി ചാത്ര- ഏതൈരവിമലം സത്ത്വം ശുദ്ധ്യുപായൈര്വിശുധ്യതി| മൃജ്യമാന ഇവാദര്ശസ്തൈലചേലകചാദിഭിഃ||൧൩|| ഗ്രഹാമ്ബുദരജോധൂമനീഹാരൈരസമാവൃതമ്| യഥാऽര്കമണ്ഡലം ഭാതി ഭാതി സത്ത്വം തഥാऽമലമ്||൧൪|| ജ്വലത്യാത്മനി സംരുദ്ധം തത് സത്ത്വം സംവൃതായനേ| ശുദ്ധഃ സ്ഥിരഃ പ്രസന്നാര്ചിര്ദീപോ ദീപാശയേ യഥാ||൧൫||
भवन्ति चात्र- एतैरविमलं सत्त्वं शुद्ध्युपायैर्विशुध्यति| मृज्यमान इवादर्शस्तैलचेलकचादिभिः||१३|| ग्रहाम्बुदरजोधूमनीहारैरसमावृतम्| यथाऽर्कमण्डलं भाति भाति सत्त्वं तथाऽमलम्||१४|| ज्वलत्यात्मनि संरुद्धं तत् सत्त्वं संवृतायने| शुद्धः स्थिरः प्रसन्नार्चिर्दीपो दीपाशये यथा||१५||
🔊 Audio coming soon
അവിമലമിതി ക്രിയാവിശേഷണമ്| ഗ്രഹഃ രാഹുഃ| സത്ത്വസ്യ പഞ്ചൈവേന്ദ്രിയാണി ജ്ഞാനാവരകാണി ഭവന്തീതി കൃത്വാ സൂര്യസ്യാപി പഞ്ചൈവ ഗ്രഹാദയശ്ചാവരകാ ഉക്താഃ| ജ്വലതീതി കേവലാത്മജ്ഞാനജനകത്വേന പ്രകാശതേ| ആത്മനി സംരുദ്ധമിതി ഇന്ദ്രിയേഭ്യോ വ്യാവൃത്യാത്മനിയതമ്| സംവൃതായന ഇതി ആത്മപക്ഷേऽപി സംവൃതേന്ദ്രിയരൂപച്ഛിദ്രേ ആത്മനീതി ജ്ഞേയമ്| ദീപാശയഃ ദീപധാരികാ, ഗൃഹം വാ||൧൩-൧൫||
Adhikarana ൯ (൧൬-൧൯) · Śloka ൧൯
ശുദ്ധസത്ത്വസ്യ യാ ശുദ്ധാ സത്യാ ബുദ്ധിഃ പ്രവര്തതേ| യയാ ഭിനത്ത്യതിബലം മഹാമോഹമയം തമഃ||൧൬|| സര്വഭാവസ്വഭാവജ്ഞോ യയാ ഭവതി നിഃസ്പൃഹഃ| യോഗം യയാ സാധയതേ സാങ്ഖ്യഃ സമ്പദ്യതേ യയാ||൧൭|| യയാ നോപൈത്യഹങ്കാരം നോപാസ്തേ കാരണം യയാ| യയാ നാലമ്ബതേ കിഞ്ചിത് സര്വം സന്ന്യസ്യതേ യയാ||൧൮|| യാതി ബ്രഹ്മ യയാ നിത്യമജരം ശാന്തമവ്യയമ് | വിദ്യാ സിദ്ധിര്മതിര്മേധാ പ്രജ്ഞാ ജ്ഞാനം ച സാ മതാ||൧൯||
शुद्धसत्त्वस्य या शुद्धा सत्या बुद्धिः प्रवर्तते| यया भिनत्त्यतिबलं महामोहमयं तमः||१६|| सर्वभावस्वभावज्ञो यया भवति निःस्पृहः| योगं यया साधयते साङ्ख्यः सम्पद्यते यया||१७|| यया नोपैत्यहङ्कारं नोपास्ते कारणं यया| यया नालम्बते किञ्चित् सर्वं सन्न्यस्यते यया||१८|| याति ब्रह्म यया नित्यमजरं शान्तमव्ययम् | विद्या सिद्धिर्मतिर्मेधा प्रज्ञा ज्ञानं च सा मता||१९||
🔊 Audio coming soon
ശുദ്ധസത്ത്വമഭിധായ തജ്ജന്യാം മോക്ഷസാധനത്വേനാത്യര്ഥോപാദേയാം സത്യാം ബുദ്ധിം വിവിധൈരുപയുക്തൈഃ സ്വരൂപൈരാഹ- ശുദ്ധേത്യാദി| മഹാമോഹഃ അനാദിമിഥ്യാജ്ഞാനമ്| നിഃസ്പൃഹ ഇതി ഉപാദിത്സാജിഹാസാശൂന്യഃ| യോഗമിതി വിഷയവ്യാവൃത്തസ്യ മനസ ആത്മന്യേവ പരം യോഗമ്| സങ്ഖ്യാ തത്ത്വജ്ഞാനം, തയാ വര്തത ഇതി സാങ്ഖ്യഃ| നോപാസ്തേ കാരണമിതി ന സുഖദുഃഖകാരണം സേവതേ| നാലമ്ബതേ കിഞ്ചിദിതി ക്വചിദപ്യാസ്ഥാനം ന കരോതി| സന്ന്യസ്യത ഇതി സര്വത്രോദാസീനോ ഭവതി| ബ്രഹ്മേതി മോക്ഷമ്| വിദ്യാസിദ്ധ്യാദയശ്ച യദ്യപി ജ്ഞാനവിശേഷേऽപി പ്രസിദ്ധാഃ, തഥാऽപീഹ പ്രകരണാത് തത്ത്വജ്ഞാനപരാ ഏവ ജ്ഞേയാഃ||൧൬-൧൯||
Adhikarana ൧൦ (൨൦) · Śloka ൨൦
ലോകേ വിതതമാത്മാനം ലോകം ചാത്മനി പശ്യതഃ| പരാവരദൃശഃ ശാന്തിര്ജ്ഞാനമൂലാ ന നശ്യതി||൨൦||
लोके विततमात्मानं लोकं चात्मनि पश्यतः| परावरदृशः शान्तिर्ज्ञानमूला न नश्यति||२०||
🔊 Audio coming soon
ലോകേ വിതതമാത്മാനമിതി ലോകരൂപമാത്മാനം, തഥാ ലോകം ചാത്മനി ശരിരാത്മമേലകരൂപേ പശ്യതഃ, ‘വ്യവസ്ഥിതം’ ഇതി ശേഷഃ| പരാവരദൃശ ഇതി പരമ് ആത്മാനമ്, അവരാണി ആത്മവ്യതിരിക്താനി പ്രവൃത്യാദീനി, യഃ പശ്യതി തസ്യ പരാവരദൃശഃ| ജ്ഞാനമൂലേത്യനേന മോഹമൂലാമസ്ഥിരാം ശാന്തിം നിരസ്യതി||൨൦||
Adhikarana ൧൧ (൨൧) · Śloka ൨൧
പശ്യതഃ സര്വഭാവാന് ഹി സര്വാവസ്ഥാസു സര്വദാ| ബ്രഹ്മഭൂതസ്യ സംയോഗോ ന ശുദ്ധസ്യോപപദ്യതേ||൨൧||
पश्यतः सर्वभावान् हि सर्वावस्थासु सर्वदा| ब्रह्मभूतस्य संयोगो न शुद्धस्योपपद्यते||२१||
🔊 Audio coming soon
അഥ ജീവന്മുക്തസ്യ കിമിതി സുഖദുഃഖഹേതുധര്മാധര്മസംയോഗോ ന ഭവതീത്യാഹ- പശ്യത ഇത്യാദി| പശ്യതി ഇതി പശ്യത ഏവ പരം, ന തു രജ്യതോ നാപി ദ്വിഷത ഇത്യര്ഥഃ| ബ്രഹ്മഭൂതസ്യേതി ബ്രഹ്മസദൃശസ്യ ജീവന്മുക്തസ്യേതി വ്യാഖ്യേയം; സര്വഥാ മുക്തേ ഹി ജ്ഞാനമപി നാസ്തി, തേന പശ്യത ഇതി ന സ്യാത്| സംയോഗ ഇതി ധര്മാധര്മസമ്ബന്ധഃ||൨൧||
Adhikarana ൧൨ (൨൨) · Śloka ൨൨
നാത്മനഃ കരണാഭാവാല്ലിങ്ഗമപ്യുപലഭ്യതേ| സ സര്വകരണായോഗാന്മുക്ത ഇത്യഭിധീയതേ||൨൨||
नात्मनः करणाभावाल्लिङ्गमप्युपलभ्यते| स सर्वकरणायोगान्मुक्त इत्यभिधीयते||२२||
🔊 Audio coming soon
അഥ മുക്താത്മനഃ കിം ലക്ഷണമിത്യാഹ- നേത്യാദി| ആത്മന ഇതി മുക്താത്മനഃ| കരണാഭാവാദിതി മനഃപ്രഭൃതികരണാഭാവാത്| ഉക്തം ഹി- “കരണാനി മനോബുദ്ധിര്ബുദ്ധികര്മേന്ദ്രിയാണി ച” (ശാ.അ.൧) ഇതി, മനഃപ്രഭൃത്യഭാവാച്ച ശരീരാഭാവോऽപ്യര്ഥലബ്ധ ഏവ; സര്വാഭാവാച്ചാത്മനി കിമപി ലക്ഷണം നാസ്തി, സ്വരൂപേണ ചാത്മാऽതീന്ദ്രിയ ഏവ; തേന ആത്മാ ഉപലബ്ധിയോഗ്യതാഭാവാന്നോപലഭ്യതേ, തല്ലിങ്ഗാന്യപ്യഭാവാദേവ നോപലഭ്യന്ത ഇതി ഭാവഃ||൨൨||
Adhikarana ൧൩ (൨൩-൨൪) · Śloka ൨൪
വിപാപം വിരജഃ ശാന്തം പരമക്ഷരമവ്യയമ്| അമൃതം ബ്രഹ്മ നിര്വാണം പര്യായൈഃ ശാന്തിരുച്യതേ||൨൩|| ഏതത്തത് സൌമ്യ! വിജ്ഞാനം യജ്ജ്ഞാത്വാ മുക്തസംശയാഃ| മുനയഃ പ്രശമം ജഗ്മുര്വീതമോഹരജഃസ്പൃഹാഃ||൨൪||
विपापं विरजः शान्तं परमक्षरमव्ययम्| अमृतं ब्रह्म निर्वाणं पर्यायैः शान्तिरुच्यते||२३|| एतत्तत् सौम्य! विज्ञानं यज्ज्ञात्वा मुक्तसंशयाः| मुनयः प्रशमं जग्मुर्वीतमोहरजःस्पृहाः||२४||
🔊 Audio coming soon
വിപാപമിത്യാദിനാ മോക്ഷസ്വരൂപപ്രകാശകാന് പര്യായാനാഹ| യജ്ജ്ഞാത്വേതി ജ്ഞാനം പ്രാപ്യേത്യര്ഥഃ; കിംവാ, സ്വപ്രകാശകത്വാജ്ജ്ഞാനസ്യ ജ്ഞാനമപി ജ്ഞേയം ഭവതീതി ബോദ്ധവ്യമ്||൨൩-൨൪||
Adhikarana ൧൪ (൨൫-൨൬) · Śloka ൨൬
തത്ര ശ്ലോകൌ- സപ്രയോജനമുദ്ദിഷ്ടം ലോകസ്യ പുരുഷസ്യ ച| സാമാന്യം മൂലമുത്പത്തൌ നിവൃത്തൌ മാര്ഗ ഏവ ച||൨൫|| ശുദ്ധസത്ത്വസമാധാനം സത്യാ ബുദ്ധിശ്ച നൈഷ്ഠികീ| വിചയേ പുരുഷസ്യോക്താ നിഷ്ഠാ ച പരമര്ഷിണാ||൨൬||
तत्र श्लोकौ- सप्रयोजनमुद्दिष्टं लोकस्य पुरुषस्य च| सामान्यं मूलमुत्पत्तौ निवृत्तौ मार्ग एव च||२५|| शुद्धसत्त्वसमाधानं सत्या बुद्धिश्च नैष्ठिकी| विचये पुरुषस्योक्ता निष्ठा च परमर्षिणा||२६||
🔊 Audio coming soon
സങ്ഗ്രഹേ ശുദ്ധസത്ത്വസമാധാനമിത്യനേന ‘ഏതൈരവിമലം’ ഇത്യാദിനാ ‘ദീപാശയേ യഥാ’ ഇത്യന്തേന ഗ്രന്ഥേനോക്താര്ഥഃ സങ്ഗൃഹീതഃ| ‘ശുദ്ധസത്ത്വസ്യ’ ഇത്യാദിനാ സത്യാ ബുദ്ധിരുക്താ| നൈഷ്ഠികീതി സത്യാബുദ്ധേരേവ വിശേഷണം; നൈഷ്ഠികീ മോക്ഷസാധികാ; നിഷ്ഠാ മോക്ഷഃ||൨൫-൨൬||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൫
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ ശാരീരസ്ഥാനേ പുരുഷവിചയശാരീരം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം ശാരീരസ്ഥാനേ പുരുഷവിചയശാരീരം നാമ പഞ്ചമോऽധ്യായഃ||൫||