५. पुरुषविचयशारीरम्

पूर्वाध्यायेऽभिहितं “यावन्तो हि लोके भावास्तावन्तः पुरुषे” (शा.अ.४) इति, तच्च न प्रपञ्चितं बहुवाच्यत्वात्; अतः प्रपञ्चाभिधानार्थं पुरुषविचयं ब्रूते| पुरुषस्य विचयनं लोकसामान्येन गणनं पुरुषविचयः, तमधिकृत्य कृतोऽध्यायः पुरुषविचयः||१-२||

सम्मितः तुल्यः| लोकसम्मितत्वमेव विभजते- यावन्तो हीत्यादि| भगवता बुद्ध्याऽनुव्याख्यायमानमिति योजना| लोकस्य तरुतृणपश्वादिरूपा अवयवाः, तथा पुरुषस्य च स्नायुकण्डराधमन्यादिरूपा अवयवा अपरिसङ्ख्येयाः; तेन, कार्त्स्न्याभिधानमशक्यम्; अतो ये ये लोकपुरुषयोः स्थूला अवयवाः, ते ते सामान्यप्रतिपादनार्थमुच्यन्त इति वाक्यार्थः| ब्रह्मणो विवरणम्- अव्यक्तमिति||३-४||

तस्येत्यादिना पुरुषे षड्धातून् दर्शयति| मूर्तिः काठिन्यम्| लोके षड्धातवो व्यक्ता एवेति न पुनर्विवेचिताः| ब्राह्मीति आत्मविशेषस्य जगत्स्रष्टुर्विभूतिः| प्रजापतिः दक्षनामा| आदानं ग्रहणम्; आदित्योऽप्याददातीत्यादानसाम्यमादित्यस्य| इह च मनःप्रभृतिषु प्राजापत्यादिरूपता आगमसिद्धैव ज्ञेया| सर्वेन्दियार्था विश्वेदेवा एव| सर्गादिरिति प्रलयानन्तरः कालः| अनुक्तानामित्यनेन मतिः बृहस्पतिः, कामः गन्धर्वः, इत्यादि सामान्यमूह्यम्||५||

अनपवादमिति अबाध्यमानम्| किन्न्वस्य प्रयोजनमिति आयुर्वेदे किमप्येतत् साम्यकथने प्रयोजनमित्यर्थः| सत्या बुद्धिरुत्पद्यते इति अस्य योजनायां ‘किञ्चास्याः प्रयोजनम्’ इति शेषो ज्ञेयः| यथा च लोकपुरुषसाम्यं सत्यबुद्धिजनकं भवति तदाह- सर्वलोकं हीत्यादि| आत्मनि पश्यत इति आत्मनोऽभेदेन पश्यतः| आत्मशब्देन षड्धातुसमुदायात्मकः पुरुष इहोच्यते; तेन, यत्किञ्चिल्लोकगतं सुखदुःखजनकं, तदात्मरूपमेव; तेन बाह्यलोककृतमपि आत्मकृतमेव वैषयिकं नित्यदुःखानुसक्तं हेयं सुखं, तथा निसर्गहेयं दुःखं च पश्यन् रागद्वेषनिर्मुक्तः सन् सत्यज्ञानवान् भवतीति भावः| अथ सत्यज्ञानस्यापि किं प्रयोजनमित्याह- कर्मेत्यादि| लोकपुरुषसाम्यज्ञानेऽपि सत्यज्ञानस्यापवर्गानुष्ठानं प्रयोजनमिति वाक्यार्थः| अत्र कर्मात्मकत्वादिति कर्माधीनत्वात्| हेत्वादयोऽग्रे वक्ष्यमाणाः | कर्मपरवशः सन् हेत्वादिभिर्युक्तोऽयमात्मा प्रवर्तते, तत् कर्म तत्त्वज्ञानात् प्रवृत्त्युपरमे सति कारणाभावान्नोपपद्यते; उत्पन्नं च कर्म अरक्तस्य तत्त्वज्ञानेन, अदृष्टस्य चोपभोगात्, आत्यन्तिककर्मक्षयादात्यन्तिककर्मफलाभावरूपो मोक्षो भवतीति भावः| संयोगापेक्षीति षड्धातुमेलके पुरुषरूपे वर्तते इत्यर्थः| लोकशब्देनेह प्रकरणे लोकत इति कृत्वा पुरुष एवोच्यते, न जगद्रूपो लोकः| यतः, हेत्वादयो येऽत्र कर्मपरवशत्वेन लोके वक्तव्याः, ते पुरुष एव सम्भवन्ति| सर्वशब्देन सर्वप्राणिनो ग्राहयति||६-७||

हेत्वादिपञ्चकं निर्दिश्य विभजते- तस्य हेतुरित्यादि| तस्य मूलमिति तस्य जीवापगमस्य कारणम्| सर्वोपप्लवानां चेति सर्वदुःखानाम्| प्रवृत्तिः रागद्वेषमूला प्रवृत्तिः| निवृत्तिरिति अप्रवृत्तिः| उपरमशब्दस्तु तस्येत्यनेन तथा सर्वोपप्लवानां चेत्यनेन च सम्बध्यते| तेन दुःखानां मरणस्य चोपरमो निवृत्तिकृत एव; निवृत्तिजन्यत्वेन च कार्यकारणयोरभेदोपचारादुपरमोऽपि निवृत्तिशब्दस्य सामानाधिकरण्येनोच्यते| प्रवृत्तिर्दुःखमिति च तथा निवृत्तिः सुखमिति च कार्यकारणयोरभेदोपचाराद्बोद्धव्यम्| सत्यज्ञानस्वरूपमाह - इति यज्ज्ञानमित्यादि| इतीति पूर्वप्रत्यवमर्शकम्| एतस्मिन् सत्यज्ञाने लोकपुरुषसामान्यज्ञानस्य हेतुत्वं दर्शयन्नाह- तस्येत्यादि||८||

प्रवृत्तेः संसाररूपायाः, तथा निवृत्तेर्मोक्षरूपायाः कारणमुपायं च पृच्छति- किम्मूलेत्यादि| मोहेत्याद्युत्तरम्| मोहेच्छाद्वेषकर्ममूलेति मोहान्मिथ्याज्ञानरूपादिच्छाद्वेषौ, तयोश्च धर्माधर्मरूपं कर्म, तच्च मूलं संसारस्येत्यर्थः| कथमेते मोहादयः संसारकारणमित्याह- तज्जा हीत्यादि| अत्र चाहङ्कारादौ यथायोग्यतया मोहादीनां कारणत्वं ज्ञेयम्| अहङ्कारादयश्चाष्टावग्रे वक्ष्यमाणा ज्ञेयाः| अवतत्येति व्याप्य| न सत्तामतिवर्तते इति न संसारे स्थितिमतिवर्तते| अत्राद्युक्तमहङ्कारं विवृणोति- तत्रैवमित्यादि| जात्यादिभिः प्रभावान्तैः सम्पन्न उत्कृष्टोऽहमिति ज्ञानमहङ्कारः| यदित्यादि सङ्गविवरणम्| कर्मफलादयः सन्ति न वेति यज्ज्ञानं, तत् संशयः| अभिसम्प्लवमाह- सर्वेत्यादि| आत्मनोऽभिमत अनात्मन्यभिसम्प्लवोऽभिसम्प्लवः; आत्मनोऽनात्मगोचरतया आत्मबुद्धिरित्यर्थः| सर्वावस्थास्विति सर्वासु शरीरावस्थासु षड्धातुसमुदायरूप एवानन्य इति यज्ज्ञानं तदिह ज्ञेयं; परमात्मनस्तु सर्वावस्थास्वनन्यत्वमिति यज्ज्ञानं, तत् सम्यग्ज्ञानमेव| एवमहं स्रष्टाऽहं स्वभावसंसिद्ध इत्यत्रापि शरीर एवाहङ्कारविषयो ज्ञेयः| अहं शरीरेन्द्रियबुद्धिविशेषराशिरित्यत्र शरीरादिष्वचेतनेष्वहङ्कारास्पदत्वेन चेतनत्वाभिमानो विरुद्ध इति ज्ञेयम्| ममेत्यादिना अभ्यवपातमाह; अभ्यवपातः परमार्थतोऽनात्मीये ममता| कार्येत्यादिना विप्रत्ययं ब्रूते| विपरीताभिनिवेशो विपर्ययेण ज्ञानं; यथा- कार्ये अकार्यम्, अकार्ये कार्यमित्यादि| ज्ञाज्ञयोरित्यादिनाऽविशेषमाह| अविशेषो विशेषाप्रतीतिः, विप्रत्ययस्तु विशेषाणां विपर्ययेण ग्रहणमिति भेदः| प्रोक्षणेत्यादिना अनुपायमाह| अनुपाया इति अन्योपायाः सन्तोऽपि परमपुरुषार्थे मोक्षे अनुपायाः| त्रिषवणं त्रिसन्ध्यस्नानम्| सम्प्रत्यहङ्कारादीनां धीधृतिस्मृतिविभ्रंशमूलत्वेनाधीधृतिस्मृत्यभिधानपूर्वकं संसाररूपप्रवृत्तिनित्यानुबन्धशारीरमानसदुःखकारणत्वं व्युत्पादितानामहङ्कारादीनां सङ्क्षिप्याह- एवमित्यादिना| निवासवृक्ष इव निवासवृक्षः; तेन यथा निवासवृक्षः पक्षिणां नित्यमाश्रयो भवति, एवमहङ्कारादियुक्तोऽपि रोगस्य निवासो भवतीति दर्शयति| भ्राम्यमाण इति पुनः पुनरपि शरीरान्तराणि नीयमानः| नातिवर्तते प्रवृत्तिमिति संसारं न परित्यजति| एवं मोहेच्छाजन्यकर्ममूलतां प्रवृत्तेर्दर्शयित्वा, प्रवृत्तेरपि कर्मकारणतामाह- सा च मूलमघस्येति| प्रवृत्तिरपि धर्माधर्मरूपस्याघस्य मूलम्; इह च धर्माधर्मावविशेषेण संसारदुःखकारणतया अघशब्देनोक्तौ||९-१०||

सम्प्रति निवृत्तावुपायं वक्तुं निवृत्तिमेव तावदुपादेयताप्रतिपादकपर्यायैराह- निवृत्तिरित्यादि| ‘उत्’ इत्यव्ययं मोक्ष इत्यर्थे; उदयनानि हि मोक्षोपाया इत्यर्थः| लोकदोषदर्शिन इति हेतुगर्भं विशेषणं; तेन नित्यं दुःखाक्रान्तलोकदर्शनाद्विरक्तस्य सत इति दर्शयति| आचार्य इह मोक्षशास्त्रोपदेष्टा| तेनावष्टम्भ इति शात्रावबोधेन धैर्यं करणीयं, मनागपि तत्र कथन्ता न कर्तव्येत्यर्थः| यथोक्ताः क्रियाः ‘कर्तव्याः’ इति शेषः| आत्मनीवावेक्षेति यथा आत्मन्यनपकार्यताबुद्धिस्तथा सर्वप्राणिषु कर्तव्या| असङ्कल्पनमिति अभावनम्| कौपीनं प्रच्छादनार्थमिति कटिवेष्टनार्थं; किंवा कौपीनार्थं प्रच्छादनार्थं च| सूचीपिप्पलकं सूचीस्थापनपात्रम्| भैक्षचर्यार्थं पात्रं भिक्षापात्रमित्यर्थः| प्राणयात्रार्थमित्यनेन यावन्मात्रेणाहारेण प्राणयात्रा भवति तावन्मात्र आहारः कर्तव्यः, न तु रागादिति दर्शयति| एवं श्रमापनयनार्थमित्यादावपि तावन्मात्रप्रयोजनता व्याख्येया| कायनिबन्धनं योगपट्टम्| अनिकेतवास इति अगृहवासः, एतेन वनेऽपि न गृहं कृत्वा स्थातव्यमिति दर्शयति| इन्द्रियार्थेषु शब्दादिषु अनुरागस्य तथोपतापस्य च द्वेषरूपस्य निग्रहः कर्तव्यः| स्मृतिपूर्विका प्रवृत्तिरिति कोऽहं, किमर्थं रागत्यागादिकमारभ्यते, इत्यादि सर्वदा स्मर्तव्यमित्यर्थः| सत्कारः पूजा, सत्कारे स्तुतौ च सत्यामहृष्टत्वं, तथा गर्हायामवमाने च निर्द्वेषत्वं सत्कारादिक्षमित्वं ज्ञेयम्| क्षुधादिषु चानुद्वेगः क्षुधादिसहत्वम्| असंवसनम् असंवासः| अहङ्कारादयोऽष्टाविहैवोक्ताः| उपसर्गसञ्ज्ञेति अनर्थहेतुत्वभावना| लोकपुरुषयोः सर्गादिसामान्यावेक्षणामिति यथा इहैव लोकपुरुषयोरादिसर्गतः प्रभृति सामान्यमुक्तं, तथाऽवेक्षणमित्यर्थः| कार्यकालात्ययभयमिति मोक्षानुगुणकर्तव्यस्य कालातिपातभयं करणीयम्| नियमनमिन्द्रियाणां चेतसीति इन्द्रियाणि बाह्मविषयनिवृत्तानि मनस्येव नियतानि कर्तव्यानि; चेतसश्चिन्त्यादिविषयेभ्यो व्यावृत्तस्य परमात्मन्यात्मज्ञानार्थं नियमनं कर्तव्यम्; आत्मनश्चात्मनि नियमनमिति योजना| तेन, आत्माऽपीन्द्रियादिविषयेभ्यो व्यावर्त्यात्मनि नियन्तव्यः| धातुभेदेन शरीरावयवसङ्ख्यानमिति शरीरस्य रसमलस्नाय्वादिरूपतया ज्ञानम्| शरीरं हि रसमलस्नाय्वादिरूपतया भाव्यमानं वैराग्यहेतुर्भवति; यथा- “मज्जाऽस्थ्ना रजसा प्लीह्ना यकृता शकृताऽपि च| पूर्णाः स्नायुसिराभिश्च स्त्रियश्चर्मप्रसेविकाः” इत्यादिका वैराग्यभावना| कारणवदित्यनेन नित्यात्मव्यतिरिक्तं सर्वमनित्यं दर्शयति| दुःखमिति दुःखहेतुः| अस्वमिति आत्मव्यतिरिक्तमनात्मीयं च| सर्वसन्न्यासे सर्वप्रवृत्त्युपरमे||११-१२||

अविमलमिति क्रियाविशेषणम्| ग्रहः राहुः| सत्त्वस्य पञ्चैवेन्द्रियाणि ज्ञानावरकाणि भवन्तीति कृत्वा सूर्यस्यापि पञ्चैव ग्रहादयश्चावरका उक्ताः| ज्वलतीति केवलात्मज्ञानजनकत्वेन प्रकाशते| आत्मनि संरुद्धमिति इन्द्रियेभ्यो व्यावृत्यात्मनियतम्| संवृतायन इति आत्मपक्षेऽपि संवृतेन्द्रियरूपच्छिद्रे आत्मनीति ज्ञेयम्| दीपाशयः दीपधारिका, गृहं वा||१३-१५||

शुद्धसत्त्वमभिधाय तज्जन्यां मोक्षसाधनत्वेनात्यर्थोपादेयां सत्यां बुद्धिं विविधैरुपयुक्तैः स्वरूपैराह- शुद्धेत्यादि| महामोहः अनादिमिथ्याज्ञानम्| निःस्पृह इति उपादित्साजिहासाशून्यः| योगमिति विषयव्यावृत्तस्य मनस आत्मन्येव परं योगम्| सङ्ख्या तत्त्वज्ञानं, तया वर्तत इति साङ्ख्यः| नोपास्ते कारणमिति न सुखदुःखकारणं सेवते| नालम्बते किञ्चिदिति क्वचिदप्यास्थानं न करोति| सन्न्यस्यत इति सर्वत्रोदासीनो भवति| ब्रह्मेति मोक्षम्| विद्यासिद्ध्यादयश्च यद्यपि ज्ञानविशेषेऽपि प्रसिद्धाः, तथाऽपीह प्रकरणात् तत्त्वज्ञानपरा एव ज्ञेयाः||१६-१९||

लोके विततमात्मानमिति लोकरूपमात्मानं, तथा लोकं चात्मनि शरिरात्ममेलकरूपे पश्यतः, ‘व्यवस्थितं’ इति शेषः| परावरदृश इति परम् आत्मानम्, अवराणि आत्मव्यतिरिक्तानि प्रवृत्यादीनि, यः पश्यति तस्य परावरदृशः| ज्ञानमूलेत्यनेन मोहमूलामस्थिरां शान्तिं निरस्यति||२०||

अथ जीवन्मुक्तस्य किमिति सुखदुःखहेतुधर्माधर्मसंयोगो न भवतीत्याह- पश्यत इत्यादि| पश्यति इति पश्यत एव परं, न तु रज्यतो नापि द्विषत इत्यर्थः| ब्रह्मभूतस्येति ब्रह्मसदृशस्य जीवन्मुक्तस्येति व्याख्येयं; सर्वथा मुक्ते हि ज्ञानमपि नास्ति, तेन पश्यत इति न स्यात्| संयोग इति धर्माधर्मसम्बन्धः||२१||

अथ मुक्तात्मनः किं लक्षणमित्याह- नेत्यादि| आत्मन इति मुक्तात्मनः| करणाभावादिति मनःप्रभृतिकरणाभावात्| उक्तं हि- “करणानि मनोबुद्धिर्बुद्धिकर्मेन्द्रियाणि च” (शा.अ.१) इति, मनःप्रभृत्यभावाच्च शरीराभावोऽप्यर्थलब्ध एव; सर्वाभावाच्चात्मनि किमपि लक्षणं नास्ति, स्वरूपेण चात्माऽतीन्द्रिय एव; तेन आत्मा उपलब्धियोग्यताभावान्नोपलभ्यते, तल्लिङ्गान्यप्यभावादेव नोपलभ्यन्त इति भावः||२२||

विपापमित्यादिना मोक्षस्वरूपप्रकाशकान् पर्यायानाह| यज्ज्ञात्वेति ज्ञानं प्राप्येत्यर्थः; किंवा, स्वप्रकाशकत्वाज्ज्ञानस्य ज्ञानमपि ज्ञेयं भवतीति बोद्धव्यम्||२३-२४||

सङ्ग्रहे शुद्धसत्त्वसमाधानमित्यनेन ‘एतैरविमलं’ इत्यादिना ‘दीपाशये यथा’ इत्यन्तेन ग्रन्थेनोक्तार्थः सङ्गृहीतः| ‘शुद्धसत्त्वस्य’ इत्यादिना सत्या बुद्धिरुक्ता| नैष्ठिकीति सत्याबुद्धेरेव विशेषणं; नैष्ठिकी मोक्षसाधिका; निष्ठा मोक्षः||२५-२६||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां शारीरस्थाने पुरुषविचयशारीरं नाम पञ्चमोऽध्यायः||५||