Adhikarana ൧ (൧-൨) · Śloka ൨
അഥാത ഉന്മാദനിദാനം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ||൧|| ഇതി ഹ സ്മാഹ ഭഗവാനാത്രേയഃ||൨||
अथात उन्मादनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ഔത്പാദികം ശോഷമഭിധായ ദക്ഷയജ്ഞേ കുഷ്ഠാനന്തരോത്പന്നമുന്മാദം ബ്രൂതേ| വചനം ഹി- “ഭയത്രാസശോകൈരുന്മാദാപസ്മാരാണാമ്” (നി.അ.൮) ഇതി||൧-൨||
Adhikarana ൨ (൩-൪) · Śloka ൪
ഇഹ ഖലു പഞ്ചോന്മാദാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- വാതപിത്തകഫസന്നിപാതാഗന്തുനിമിത്താഃ||൩|| തത്ര ദോഷനിമിത്താശ്ചത്വാരഃ പുരുഷാണാമേവംവിധാനാം ക്ഷിപ്രമഭിനിര്വര്തന്തേ; തദ്യഥാ- ഭീരൂണാമുപക്ലിഷ്ടസത്ത്വാനാമുത്സന്നദോഷാണാം സമലവികൃതോപഹിതാന്യനുചിതാന്യാഹാരജാതാനി വൈഷമ്യയുക്തേനോപയോഗവിധിനോപയുഞ്ജാനാനാം തന്ത്രപ്രയോഗമപി വിഷമമാചരതാമന്യാശ്ച ശരീരചേഷ്ടാ വിഷമാഃ സമാചരതാമത്യുപക്ഷീണദേഹാനാം വ്യാധിവേഗസമുദ്ഭ്രമിതാനാമുപഹതമനസാം വാ കാമക്രോധലോഭഹര്ഷഭയമോഹായാസശോകചിന്തോദ്വേഗാദിഭിര്ഭൂയോऽഭിഘാതാഭ്യാഹതാനാം വാ മനസ്യുപഹതേ ബുദ്ധൌ ച പ്രചലിതായാമഭ്യുദീര്ണാ ദോഷാഃ പ്രകുപിതാ ഹൃദയമുപസൃത്യ മനോവഹാനി സ്രോതാംസ്യാവൃത്യ ജനയന്ത്യുന്മാദമ്||൪||
इह खलु पञ्चोन्मादा भवन्ति; तद्यथा- वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः||३|| तत्र दोषनिमित्ताश्चत्वारः पुरुषाणामेवंविधानां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- भीरूणामुपक्लिष्टसत्त्वानामुत्सन्नदोषाणां समलविकृतोपहितान्यनुचितान्याहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षीणदेहानां व्याधिवेगसमुद्भ्रमितानामुपहतमनसां वा कामक्रोधलोभहर्षभयमोहायासशोकचिन्तोद्वेगादिभिर्भूयोऽभिघाताभ्याहतानां वा मनस्युपहते बुद्धौ च प्रचलितायामभ्युदीर्णा दोषाः प्रकुपिता हृदयमुपसृत्य मनोवहानि स्रोतांस्यावृत्य जनयन्त्युन्मादम्||४||
🔊 Audio coming soon
ഉപക്ലിഷ്ടസത്ത്വാനാമിതി രജസ്തമോഭ്യാമുപഹതേചേതസാമ്| ഉത്സന്നദോഷാണാമിതി പ്രവൃദ്ധോദ്ഭ്രാന്തദോഷാണാമ്| സമലൈഃ അശുചിഭിഃ, വികൃതൈഃ വൈരോധികൈഃ, ഉപഹിതാനി മിശ്രീകൃതാനീതി സമലവികൃതോപഹിതാനി; കിംവാ സമലൈഃ മലിനൈഃ, വികൃതൈഃ കുഷ്ഠിവ്യങ്ഗാദിഭിഃ പരിജനൈഃ, ഉപഹിതാനി ഉപഢൌകിതാനീതി സമലവികൃതോപഹിതാനി| വൈഷമ്യയുക്തേനോപയോഗവിധിനേതി യഃ പ്രകൃതികരണാദിരാഹാരോപയോഗവിധിര്വക്തവ്യഃ, തേന വൈഷമ്യയുക്തേന; വൈഷമ്യം ച പ്രകൃത്യാദീനാമശസ്തത്വം പ്രകൃതിഗുരുത്വാദിഭിഃ കൃതം ജ്ഞേയമ്| തന്ത്രം ശരീരം, തസ്യ പരിപാലനാര്ഥം സദ്വൃത്തോക്തഃ പ്രയോഗഃ; ശരീരചേഷ്ടാശബ്ദേന തു ഗമനാദി ഗൃഹ്യതേ, തേന ന പൌനരുക്ത്യമ്| തന്ത്രശബ്ദഃ ശരീരേ വര്തതേ; യദുക്തം- “തന്ത്രയന്ത്രേഷു ഭിന്നേഷു തമോऽന്ത്യം പ്രവിവിക്ഷതാമ്” (ഇ.അ.൧൨) ഇതി| വ്യാധിവേഗസമുദ്ഭ്രമിതാനാമിതി വ്യാധിബലേനാപ്രകൃതിസ്ഥിതാനാമ്| ഉപഹതമനസാമിതി കാമാദിഭിഃ സമ്ബധ്യതേ| ഭൂയ ഇതി പുനഃ പുനഃ| ഉപസൃത്യേതി വ്യാപ്യ||൩-൪||
Adhikarana ൩ (൫) · Śloka ൫
ഉന്മാദം പുനര്മനോബുദ്ധിസഞ്ജ്ഞാജ്ഞാനസ്മൃതിഭക്തിശീലചേഷ്ടാചാരവിഭ്രമം വിദ്യാത്||൫||
उन्मादं पुनर्मनोबुद्धिसञ्ज्ञाज्ञानस्मृतिभक्तिशीलचेष्टाचारविभ्रमं विद्यात्||५||
🔊 Audio coming soon
ഉന്മാദപ്രത്യാത്മലക്ഷണമാഹ- ഉന്മാദം പുനരിത്യാദി| വിഭ്രമമിതി മനഃപ്രഭൃതിഭിഃ പ്രത്യേകം സമ്ബധ്യതേ| അത്ര മനോവിഭ്രമാച്ചിന്ത്യാനര്ഥാന്ന ചിന്തയതേ, അചിന്ത്യാംശ്ച ചിന്തയതേ; ഉക്തം ഹി- “മനസശ്ച ചിന്ത്യമര്ഥഃ” (സൂ.അ.൮) ഇതി| ബുദ്ധിവിഭ്രമാത്തു നിത്യമനിത്യമിതി, പ്രിയം ചാപ്രിയമിതി പശ്യതി; വചനം ഹി- “വിഷമാഭിനിവേശോ യോ നിത്യാനിത്യേ പ്രിയാപ്രിയേ| ജ്ഞേയഃ സ ബുദ്ധിവിഭ്രംശഃ, സമം ബുദ്ധിര്ഹി പശ്യതി” (ശാ.അ.൧) ഇതി| സഞ്ജ്ഞാം ജ്ഞാനം, തദ്വിഭ്രമാദഗ്ന്യാദിദാഹം ന ബുധ്യതേ; കിംവാ സഞ്ജ്ഞാ നാമോല്ലേഖേന ജ്ഞാനമ്| സ്മൃതിവിഭ്രമാത്തു ന സ്മരതി, അയഥാവദ്വാ സ്മരതി| ഭക്തിരിച്ഛാ, തദ്വിഭ്രമാച്ച യത്രേച്ഛാ പൂര്വമാസീത്തത്രാനിച്ഛാ ഭവതി| ശീലവിഭ്രമാദക്രോധനഃ ക്രോധനോ ഭവതി| ചേഷ്ടാവിഭ്രമാദനുചിതചേഷ്ടോ ഭവതി| ആചാരഃ ശാസ്ത്രശിക്ഷാകൃതോ വ്യവഹാരഃ; തദ്വിഭ്രമാദശൌചാദ്യാചരതി||൫||
Adhikarana ൪ (൬) · Śloka ൬
തസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി; തദ്യഥാ- ശിരസഃ ശൂന്യതാ, ചക്ഷുഷോരാകുലതാ, സ്വനഃ കര്ണയോഃ, ഉച്ഛ്വാസസ്യാധിക്യമ്, ആസ്യസംസ്രവണമ്, അനന്നാഭിലാഷാരോചകാവിപാകാഃ, ഹൃദ്ഗ്രഹഃ, ധ്യാനായാസസമ്മോഹോദ്വേഗാശ്ചാസ്ഥാനേ, സതതം ലോമഹര്ഷഃ, ജ്വരശ്ചാഭീക്ഷ്ണമ്, ഉന്മത്തചിത്തത്വമ്, ഉദര്ദിത്വമ് , അര്ദിതാകൃതികരണം ച വ്യാധേഃ, സ്വപ്നേ ചാഭീക്ഷ്ണം ദര്ശനം ഭ്രാന്തചലിതാനവസ്ഥിതാനാം രൂപാണാമപ്രശസ്താനാം ച തിലപീഡകചക്രാധിരോഹണം വാതകുണ്ഡലികാഭിശ്ചോന്മഥനം നിമജ്ജനം ച കലുഷാണാമമ്ഭസാമാവര്തേ ചക്ഷുഷോശ്ചാപസര്പണമിതി (ദോഷനിമിത്താനാമുന്മാദാനാം പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി)||൬||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि; तद्यथा- शिरसः शून्यता, चक्षुषोराकुलता, स्वनः कर्णयोः, उच्छ्वासस्याधिक्यम्, आस्यसंस्रवणम्, अनन्नाभिलाषारोचकाविपाकाः, हृद्ग्रहः, ध्यानायाससम्मोहोद्वेगाश्चास्थाने, सततं लोमहर्षः, ज्वरश्चाभीक्ष्णम्, उन्मत्तचित्तत्वम्, उदर्दित्वम् , अर्दिताकृतिकरणं च व्याधेः, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनं भ्रान्तचलितानवस्थितानां रूपाणामप्रशस्तानां च तिलपीडकचक्राधिरोहणं वातकुण्डलिकाभिश्चोन्मथनं निमज्जनं च कलुषाणामम्भसामावर्ते चक्षुषोश्चापसर्पणमिति (दोषनिमित्तानामुन्मादानां पूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
അസ്ഥാനേ ഇത്യവിഷയേ; തേന അധ്യാനവിഷയേ ധ്യാനമ്, അസമ്മോഹവിഷയേ ച മോഹ ഇത്യാദി ജ്ഞേയമ്| ഉന്മത്തചിത്തത്വമിതി ഉദ്ഭ്രാന്തചിത്തത്വമ്| ഉദര്ദിതത്വമിതി ഊര്ധ്വകായേ പീഡിതത്വമ്| അര്ദിതാകൃതികരണം ച വ്യാധേരിതി അര്ദിതസ്യ വ്യാധേരാകൃതികരണം; തേനാര്ധവക്ത്രഭ്രമണാദികരണമിത്യര്ഥഃ| കിംവാ വ്യാധേരിതി പ്രഥമോക്തേന തസ്യേത്യനേന സമ്ബധ്യതേ, തേന തസ്യ വ്യാധേര്ബുദ്ധ്യാദിഭ്രമരൂപസ്യോന്മാദസ്യ യഥോക്താനി പൂര്വരൂപാണീതി യോജനാ| ചക്ഷുഷോശ്ചാപസര്പണമിതി ചക്ഷുര്വ്യപഗമ ഇത്യര്ഥഃ||൬||
Adhikarana ൫ (൭) · Śloka ൭
തതോऽനന്തരമേവമുന്മാദാഭിനിര്വൃത്തിരേവ| തത്രേദമുന്മാദവിശേഷവിജ്ഞാനം ഭവതി; തദ്യഥാ- പരിസരണമജസ്രമ്, അക്ഷിഭ്രുവൌഷ്ഠാംസഹന്വഗ്രഹസ്തപാദാങ്ഗവിക്ഷേപണമകസ്മാത് , സതതമനിയതാനാം ച ഗിരാമുത്സര്ഗഃ, ഫേനാഗമനമാസ്യാത്, അഭീക്ഷ്ണം സ്മിതഹസിതനൃത്യഗീതവാദിത്രസമ്പ്രയോഗാശ്ചാസ്ഥാനേ, വീണാവംശശങ്ഖശമ്യാതാലശബ്ദാനുകരണമസാമ്നാ, യാനമയാനൈഃ, അലങ്കരണമനലങ്കാരികൈര്ദ്രവ്യൈഃ, ലോഭശ്ചാഭ്യവഹാര്യേഷ്വലബ്ധേഷു, ലബ്ധേഷു ചാവമാനസ്തീവ്രമാത്സര്യം ച, കാര്ശ്യം, പാരുഷ്യമ്, ഉത്പിണ്ഡിതാരുണാക്ഷതാ, വാതോപശയവിപര്യാസാദനുപശയതാ ച; ഇതി വാതോന്മാദലിങ്ഗാനി ഭവന്തി(൧); അമര്ഷഃ, ക്രോധഃ, സംരമ്ഭശ്ചാസ്ഥാനേ, ശസ്ത്രലോഷ്ട്രകശാകാഷ്ഠമുഷ്ടിഭിരഭിഹനനം സ്വേഷാം പരേഷാം വാ, അഭിദ്രവണം, പ്രച്ഛായശീതോദകാന്നാഭിലാഷഃ, സന്താപശ്ചാതിവേലം, താമ്രഹരിതഹാരിദ്രസംരബ്ധാക്ഷതാ, പിത്തോപശയവിപര്യാസാദനുപശയതാ ച; ഇതി പിത്തോന്മാദലിങ്ഗാനി ഭവന്തി(൨); സ്ഥാനമേകദേശേ, തൂഷ്ണീമ്ഭാവഃ, അല്പശശ്ചങ്ക്രമണം, ലാലാശിങ്ഘാണകസ്രവണമ്, അനന്നാഭിലാഷഃ, രഹസ്കാമതാ, ബീഭത്സത്വം, ശൌചദ്വേഷഃ, സ്വപ്നനിത്യതാ, ശ്വയഥുരാനനേ, ശുക്ലസ്തിമിതമലോപദിഗ്ധാക്ഷത്വം, ശ്ലേഷ്മോപശയവിപര്യാസാദനുപശയതാ ച; ഇതി ശ്ലേഷ്മോന്മാദലിങ്ഗാനി ഭവന്തി(൩); ത്രിദോഷലിങ്ഗസന്നിപാതേ തു സാന്നിപാതികം വിദ്യാത്; തമസാധ്യമാചക്ഷതേ കുശലാഃ||൭||
ततोऽनन्तरमेवमुन्मादाभिनिर्वृत्तिरेव| तत्रेदमुन्मादविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- परिसरणमजस्रम्, अक्षिभ्रुवौष्ठांसहन्वग्रहस्तपादाङ्गविक्षेपणमकस्मात् , सततमनियतानां च गिरामुत्सर्गः, फेनागमनमास्यात्, अभीक्ष्णं स्मितहसितनृत्यगीतवादित्रसम्प्रयोगाश्चास्थाने, वीणावंशशङ्खशम्यातालशब्दानुकरणमसाम्ना, यानमयानैः, अलङ्करणमनलङ्कारिकैर्द्रव्यैः, लोभश्चाभ्यवहार्येष्वलब्धेषु, लब्धेषु चावमानस्तीव्रमात्सर्यं च, कार्श्यं, पारुष्यम्, उत्पिण्डितारुणाक्षता, वातोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति वातोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(१); अमर्षः, क्रोधः, संरम्भश्चास्थाने, शस्त्रलोष्ट्रकशाकाष्ठमुष्टिभिरभिहननं स्वेषां परेषां वा, अभिद्रवणं, प्रच्छायशीतोदकान्नाभिलाषः, सन्तापश्चातिवेलं, ताम्रहरितहारिद्रसंरब्धाक्षता, पित्तोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति पित्तोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(२); स्थानमेकदेशे, तूष्णीम्भावः, अल्पशश्चङ्क्रमणं, लालाशिङ्घाणकस्रवणम्, अनन्नाभिलाषः, रहस्कामता, बीभत्सत्वं, शौचद्वेषः, स्वप्ननित्यता, श्वयथुरानने, शुक्लस्तिमितमलोपदिग्धाक्षत्वं, श्लेष्मोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति श्लेष्मोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(३); त्रिदोषलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं विद्यात्; तमसाध्यमाचक्षते कुशलाः||७||
🔊 Audio coming soon
തതോऽനന്തരമേവേതിവചനാത് പൂര്വരൂപാനന്തരം ശീഘ്രമേവോന്മാദോ ഭവതീതി ദര്ശയതി; അന്യേ രോഗാ യഥാ പൂര്വരൂപേ ഭൂതേऽപി ചിരേണ ഭവന്തി, ന തഥോന്മാദ ഇത്യര്ഥഃ| ഉന്മാദവിശേഷവിജ്ഞാനമിതി വാതാദ്യുന്മാദലിങ്ഗമിത്യര്ഥഃ| പരിസരണം ഭ്രമണമ്| ശമ്യാ ദക്ഷിണഹസ്തേന വാദനം, താലസ്തു വാമഹസ്തേന വാദനം; യദുക്തം വിശാഖിനാ- “ശമ്യാ ദക്ഷിണഹസ്തേന, വാമഹസ്തേന താലകഃ| ഉഭാഭ്യാം വാദനം യത്തു സന്നിപാതഃ സ ഉച്യതേ” ഇതി| അസാമ്നേതി ഉച്ചൈഃ| അയാനൈരിതി ഹസ്ത്യാദിയാനവ്യതിരിക്തൈഃ| ലബ്ധേഷു ചാവമാന ഇതി പ്രാപ്തേഷ്വഭ്യവഹാര്യേഷ്വാഹാര്യേഷ്വനുപയോഗോऽവധീരണം ച; ന കേവലമവമാനഃ, കിന്തു തീവ്രം മാത്സര്യം ച; അഭ്യവഹാര്യം ലബ്ധ്വാ ന കസ്യചിദ്ദാതുമിച്ഛതീത്യര്ഥഃ| വാതേ ഉപശയ ഉപശയഹേതുഃ സ്നേഹാദിര്വാതോപശയഃ, തസ്യ വിപര്യാസോ രൂക്ഷാദിഃ, തേനാനുപശയിതാ അസുഖമിത്യര്ഥഃ| ചകാരാദ്വാതാനുഗുണസ്നേഹാദ്യുപശയതാ ച ഗൃഹ്യതേ| അമര്ഷ ഇത്യാദി പിത്തോന്മാദലിങ്ഗമ്| സംരമ്ഭ ആരഭടീ| സ്വേഷാമിതി ആത്മീയാനാമ്| കഫോന്മാദലിങ്ഗേ രഹോ വിജനമ്||൭||
Adhikarana ൬ (൮-൯) · Śloka ൯
സാധ്യാനാം തു ത്രയാണാം സാധനാനി- സ്നേഹസ്വേദവമനവിരേചനാസ്ഥാപനാനുവാസനോപശമന നസ്തഃകര്മധൂമധൂപനാഞ്ജനാവപീഡപ്രധമനാഭ്യങ്ഗപ്രദേഹപരിഷേകാനുലേപനവധബന്ധനാവരോധന- വിത്രാസനവിസ്മാപനവിസ്മാരണാപതര്പണസിരാവ്യധനാനി, ഭോജനവിധാനം ച യഥാസ്വം യുക്ത്യാ, യച്ചാന്യദപി കിഞ്ചിന്നിദാനവിപരീതമൌഷധം കാര്യം തദപി സ്യാദിതി||൮|| ഭവതി ചാത്ര- ഉന്മാദാന് ദോഷജാന് സാധ്യാന് സാധയേദ്ഭിഷഗുത്തമഃ| അനേന വിധിയുക്തേന കര്മണാ യത് പ്രകീര്തിതമ്||൯||
साध्यानां तु त्रयाणां साधनानि- स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमन नस्तःकर्मधूमधूपनाञ्जनावपीडप्रधमनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवधबन्धनावरोधन- वित्रासनविस्मापनविस्मारणापतर्पणसिराव्यधनानि, भोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या, यच्चान्यदपि किञ्चिन्निदानविपरीतमौषधं कार्यं तदपि स्यादिति||८|| भवति चात्र- उन्मादान् दोषजान् साध्यान् साधयेद्भिषगुत्तमः| अनेन विधियुक्तेन कर्मणा यत् प्रकीर्तितम्||९||
🔊 Audio coming soon
അവരോധനം തമോഗ്രഹാവരോധനാദി| വിധിയുക്തേനേതി ഉന്മാദചികിത്സിതേ പ്രപഞ്ചവക്ഷ്യമാണവിധിയുക്തേനേത്യര്ഥഃ||൮-൯||
Adhikarana ൭ (൧൦) · Śloka ൧൦
യസ്തു ദോഷനിമിത്തേഭ്യ ഉന്മാദേഭ്യഃ സമുത്ഥാനപൂര്വരൂപലിങ്ഗവേദനോപശയവിശേഷസമന്വിതോ ഭവത്യുന്മാദസ്തമാഗന്തുകമാചക്ഷതേ| കേചിത് പുനഃ പൂര്വകൃതം കര്മാപ്രശസ്തമിച്ഛന്തി തസ്യ നിമിത്തമ്| തസ്യ ച ഹേതുഃ പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവേതി ഭഗവാന് പുനര്വസുരാത്രേയഃ| പ്രജ്ഞാപരാധാദ്ധ്യയം ദേവര്ഷിപിതൃഗന്ധര്വയക്ഷരാക്ഷസപിശാചഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാചാര്യപൂജ്യാനവമത്യാഹിതാന്യാചരതി, അന്യദ്വാ കിഞ്ചിദേവംവിധം കര്മാപ്രശസ്തമാരഭതേ; തമാത്മനാ ഹതമുപഘ്നന്തോ ദേവാദയഃ കുര്വന്ത്യുന്മത്തമ്||൧൦||
यस्तु दोषनिमित्तेभ्य उन्मादेभ्यः समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषसमन्वितो भवत्युन्मादस्तमागन्तुकमाचक्षते| केचित् पुनः पूर्वकृतं कर्माप्रशस्तमिच्छन्ति तस्य निमित्तम्| तस्य च हेतुः प्रज्ञापराध एवेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| प्रज्ञापराधाद्ध्ययं देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचगुरुवृद्धसिद्धाचार्यपूज्यानवमत्याहितान्याचरति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं कर्माप्रशस्तमारभते; तमात्मना हतमुपघ्नन्तो देवादयः कुर्वन्त्युन्मत्तम्||१०||
🔊 Audio coming soon
കേചിത് പുനരിത്യാദൌ ‘തസ്യ നിമിത്തം’ ഇതിപദമാവൃത്യ പൂര്വേണ പരേണ ച യോജനീയമ്| തത്ര പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ തസ്യ നിമിത്തമിതി ബ്രുവതാ അപ്രശസ്തപ്രാക്തനകര്മജന്യത്വം ന പ്രതിക്ഷിപ്യതേ, യതഃ പ്രാക്തനമപി ഹി കര്മ പ്രജ്ഞാപരാധജമേവ| കിംവാ, തസ്യ നിമിത്തം പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവേത്യനേന തസ്യേത്യപ്രശസ്തകര്മണോऽപി പ്രജ്ഞാപരാധ ഏവ കാരണമിതി ദര്ശ്യതേ; തേന കര്മജസ്യ പ്രജ്ഞാപരാധാന്തര്നിവിഷ്ടത്വമുച്യതേ| ആത്മനാ ഹതമിതി ആത്മനാ കൃതേനാശുഭകര്മണാ ഹതമ്| ഉപഘ്നന്ത ഇത്യാവേശം കുര്വന്തഃ||൧൦||
Adhikarana ൮ (൧൧) · Śloka ൧൧
തത്ര ദേവാദിപ്രകോപനിമിത്തേനാഗന്തുകോന്മാദേന പുരസ്കൃതസ്യേമാനി പൂര്വരൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- ദേവഗോബ്രാഹ്മണതപസ്വിനാം ഹിംസാരുചിത്വം, കോപനത്വം, നൃശംസാഭിപ്രായതാ, അരതിഃ, ഓജോവര്ണച്ഛായാബലവപുഷാമുപതപ്തിഃ, സ്വപ്നേ ച ദേവാദിഭിരഭിഭര്ത്സനം പ്രവര്തനം ചേതി; തതോऽനന്തരമുന്മാദാഭിനിര്വൃത്തിഃ||൧൧||
तत्र देवादिप्रकोपनिमित्तेनागन्तुकोन्मादेन पुरस्कृतस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- देवगोब्राह्मणतपस्विनां हिंसारुचित्वं, कोपनत्वं, नृशंसाभिप्रायता, अरतिः, ओजोवर्णच्छायाबलवपुषामुपतप्तिः, स्वप्ने च देवादिभिरभिभर्त्सनं प्रवर्तनं चेति; ततोऽनन्तरमुन्मादाभिनिर्वृत्तिः||११||
🔊 Audio coming soon
പുരസ്കൃതസ്യേതി അഭിശപനീയതയാ വ്യവസ്ഥാപിതസ്യ| നൃശംസാഭിപ്രായതാ പരാപകാരരുചിത്വമ്| ഓജസ ഉപതപ്ത്യാ ഓജഃകാര്യബലാദിരഹിതഃ| പ്രവര്തനം പ്രേരണമ്||൧൧||
Adhikarana ൯ (൧൨) · Śloka ൧൨
തത്രായമുന്മാദകരാണാം ഭൂതാനാമുന്മാദയിഷ്യതാമാരമ്ഭവിശേഷോ ഭവതി; തദ്യഥാ- അവലോകയന്തോ ദേവാ ജനയന്ത്യുന്മാദം, ഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധമഹര്ഷയോऽഭിശപന്തഃ, പിതരോ ദര്ശയന്തഃ , സ്പൃശന്തോ ഗന്ധര്വാഃ, സമാവിശന്തോ യക്ഷാഃ, രാക്ഷസാസ്ത്വാത്മഗന്ധമാഘ്രാപയന്തഃ, പിശാചാഃ പുനരാരുഹ്യ വാഹയന്തഃ||൧൨||
तत्रायमुन्मादकराणां भूतानामुन्मादयिष्यतामारम्भविशेषो भवति; तद्यथा- अवलोकयन्तो देवा जनयन्त्युन्मादं, गुरुवृद्धसिद्धमहर्षयोऽभिशपन्तः, पितरो दर्शयन्तः , स्पृशन्तो गन्धर्वाः, समाविशन्तो यक्षाः, राक्षसास्त्वात्मगन्धमाघ्रापयन्तः, पिशाचाः पुनरारुह्य वाहयन्तः||१२||
🔊 Audio coming soon
ദര്ശയന്ത ഇത്യത്ര ‘ആത്മാനമ്’ ഇതി ശേഷഃ||൧൨||
Adhikarana ൧൦ (൧൩) · Śloka ൧൩
തസ്യേമാനി രൂപാണി ഭവന്തി; തദ്യഥാ- അത്യാത്മബലവീര്യപൌരുഷപരാക്രമഗ്രഹണധാരണസ്മരണജ്ഞാനവചനവിജ്ഞാനാനി , അനിയതശ്ചോന്മാദകാലഃ||൧൩||
तस्येमानि रूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अत्यात्मबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणज्ञानवचनविज्ञानानि , अनियतश्चोन्मादकालः||१३||
🔊 Audio coming soon
അത്യാത്മശബ്ദോ ബലാദിഭിഃ പ്രത്യേകമഭിസമ്ബധ്യതേ| ആത്മാനമതിരിച്യേതി അത്യാത്മ; തേനാത്മാനനുരൂപബലാദിയോഗോ ഭവതീത്യര്ഥഃ||൧൩||
Adhikarana ൧൧ (൧൪) · Śloka ൧൪
ഉന്മാദയിഷ്യതാമപി ഖലു ദേവര്ഷിപിതൃഗന്ധര്വയക്ഷരാക്ഷസപിശാചാനാം ഗുരുവൃദ്ധസിദ്ധാനാം വാ ഏഷ്വന്തരേഷ്വഭിഗമനീയാഃ പുരുഷാ ഭവന്തി; തദ്യഥാ- പാപസ്യ കര്മണഃ സമാരമ്ഭേ, പൂര്വകൃതസ്യ വാ കര്മണഃ പരിണാമകാലേ, ഏകസ്യ വാ ശൂന്യഗൃഹവാസേ ചതുഷ്പഥാധിഷ്ഠാനേ വാ, സന്ധ്യാവേലായാമപ്രയതഭാവേ വാ പര്വസന്ധിഷു വാ മിഥുനീഭാവേ, രജസ്വലാഭിഗമനേ വാ, വിഗുണേ വാऽധ്യയനബലിമങ്ഗലഹോമപ്രയോഗേ, നിയമവ്രതബ്രഹ്മചര്യഭങ്ഗേ വാ, മഹാഹവേ വാ, ദേശകുലപുരവിനാശേ വാ, മഹാഗ്രഹോപഗമനേ വാ, സ്ത്രിയാ വാ പ്രജനനകാലേ, വിവിധഭൂതാശുഭാശുചിസ്പര്ശനേ വാ, വമനവിരേചനരുധിരസ്രാവേ, അശുചേരപ്രയതസ്യ വാ ചൈത്യദേവായതനാഭിഗമനേ വാ, മാംസമധുതിലഗുഡമദ്യോച്ഛിഷ്ടേ വാ, ദിഗ്വാസസി വാ, നിശി നഗരനിഗമചതുഷ്പഥോപവനശ്മശാനാഘാതനാഭിഗമനേ വാ, ദ്വിജഗുരുസുരയതിപൂജ്യാഭിധര്ഷണേ വാ, ധര്മാഖ്യാനവ്യതിക്രമേ വാ, അന്യസ്യ വാ കര്മണോऽപ്രശസ്തസ്യാരമ്ഭേ, ഇത്യഭിഘാതകാലാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൪||
उन्मादयिष्यतामपि खलु देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां गुरुवृद्धसिद्धानां वा एष्वन्तरेष्वभिगमनीयाः पुरुषा भवन्ति; तद्यथा- पापस्य कर्मणः समारम्भे, पूर्वकृतस्य वा कर्मणः परिणामकाले, एकस्य वा शून्यगृहवासे चतुष्पथाधिष्ठाने वा, सन्ध्यावेलायामप्रयतभावे वा पर्वसन्धिषु वा मिथुनीभावे, रजस्वलाभिगमने वा, विगुणे वाऽध्ययनबलिमङ्गलहोमप्रयोगे, नियमव्रतब्रह्मचर्यभङ्गे वा, महाहवे वा, देशकुलपुरविनाशे वा, महाग्रहोपगमने वा, स्त्रिया वा प्रजननकाले, विविधभूताशुभाशुचिस्पर्शने वा, वमनविरेचनरुधिरस्रावे, अशुचेरप्रयतस्य वा चैत्यदेवायतनाभिगमने वा, मांसमधुतिलगुडमद्योच्छिष्टे वा, दिग्वाससि वा, निशि नगरनिगमचतुष्पथोपवनश्मशानाघातनाभिगमने वा, द्विजगुरुसुरयतिपूज्याभिधर्षणे वा, धर्माख्यानव्यतिक्रमे वा, अन्यस्य वा कर्मणोऽप्रशस्तस्यारम्भे, इत्यभिघातकाला व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
പര്വസന്ധിഃ അമാവാസ്യാ പൌര്ണമാസീ ച| ദിഗ്വാസസീതി നഗ്നേ| നിശീത്യാദൌ പുനശ്ചതുഷ്പഥവചനം നിശി പുനരന്യേന സഹാപി ചതുഷ്പഥഗമനപ്രദര്ശനാര്ഥമ് ; ഏകസ്യേത്യാദൌ തു ദിവാऽപ്യേകസ്യ ചതുഷ്പഥഗമനം ബ്രുവതേ| ധര്മാഖ്യാനവ്യതിക്രമ ഇതി അവിധിനാ ധര്മപ്രകാശനേ||൧൪||
Adhikarana ൧൨ (൧൫) · Śloka ൧൫
ത്രിവിധം തു ഖലൂന്മാദകരാണാം ഭൂതാനാമുന്മാദനേ പ്രയോജനം ഭവതി; തദ്യഥാ- ഹിംസാ, രതിഃ, അഭ്യര്ചനം ചേതി| തേഷാം തം പ്രയോജനവിശേഷമുന്മത്താചാരവിശേഷലക്ഷണൈര്വിദ്യാത്| തത്ര ഹിംസാര്ഥിനോന്മാദ്യമാനോऽഗ്നിം പ്രവിശതി, അപ്സു നിമജ്ജതി, സ്ഥലാച്ഛ്വഭ്രേ വാ പതതി, ശസ്ത്രകശാകാഷ്ഠലോഷ്ടമുഷ്ടിഭിര്ഹന്ത്യാത്മാനമ്, അന്യച്ച പ്രാണവധാര്ഥമാരഭതേ കിഞ്ചിത്, തമസാധ്യം വിദ്യാത്; സാധ്യൌ പുനര്ദ്വാവിതരൌ||൧൫||
त्रिविधं तु खलून्मादकराणां भूतानामुन्मादने प्रयोजनं भवति; तद्यथा- हिंसा, रतिः, अभ्यर्चनं चेति| तेषां तं प्रयोजनविशेषमुन्मत्ताचारविशेषलक्षणैर्विद्यात्| तत्र हिंसार्थिनोन्माद्यमानोऽग्निं प्रविशति, अप्सु निमज्जति, स्थलाच्छ्वभ्रे वा पतति, शस्त्रकशाकाष्ठलोष्टमुष्टिभिर्हन्त्यात्मानम्, अन्यच्च प्राणवधार्थमारभते किञ्चित्, तमसाध्यं विद्यात्; साध्यौ पुनर्द्वावितरौ||१५||
🔊 Audio coming soon
രതിഃ ക്രീഡാ| അഭ്യര്ചനം പൂജാ| ഉന്മത്താചാരവിശേഷലക്ഷണൈര്വിദ്യാദിതി ഉന്മത്തസ്യാചാരവിശേഷരൂപൈര്ലക്ഷണൈര്ഹിംസാര്ഥാദ്യുന്മാദിതം വിദ്യാത്| തത്ര ഹിംസാര്ഥിനോന്മാദിതോ ഹിംസാനുഗുണമഗ്നിപ്രവേശാദ്യാചരതി, രത്യര്ഥിനാ ചോന്മാദിതഃ ക്രീഡാര്ഥം പ്രചരതി, പൂജാര്ഥിനാ ഗൃഹീതോ പൂജാം ചേഷ്ടതേ| ഇഹ ച ദേവാദിവചനേന ദേവാദ്യനുചരാ ദേവാദിസധര്മാണോ ഗ്രാഹ്യാഃ, ദേവാദയസ്തു ന മാനുഷാനാവിശന്തി| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “ന തേ മനുഷ്യൈഃ സഹ സംവിശന്തി നവാ മനുഷ്യാന് ക്വചിദാവിശന്തി| യേ ത്വാവിശന്തീതി വദന്തി മോഹാത്തേ ഭൂതവിദ്യാവിഷയാദപോഹ്യാഃ” (സു.ഉ.തം.അ.൬൧) ഇത്യാദി| ഹിംസാര്ഥിഗൃഹീതസ്യാസാധ്യത്വേന തദ്വിജ്ഞാനാര്ഥം സാമാന്യോക്താന്യപി ലക്ഷണാനി ശൃങ്ഗഗ്രാഹികയാ ബ്രൂതേ||൧൫||
Adhikarana ൧൩ (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
തയോഃ സാധനാനി- മന്ത്രൌഷധിമണിമങ്ഗലബല്യുപഹാരഹോമനിയമവ്രതപ്രായശ്ചിത്തോപവാസ സ്വസ്ത്യയനപ്രണിപാതഗമനാദീനി||൧൬|| ഏവമേതേ പഞ്ചോന്മാദാ വ്യാഖ്യാതാ ഭവന്തി||൧൭||
तयोः साधनानि- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमव्रतप्रायश्चित्तोपवास स्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादीनि||१६|| एवमेते पञ्चोन्मादा व्याख्याता भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
തയോരിത്യാദൌ ഗമനം ദേവതീര്ഥാദിഗമനമ്||൧൬-൧൭||
Adhikarana ൧൪ (൧൮) · Śloka ൧൮
തേ തു ഖലു നിജാഗന്തുവിശേഷേണ സാധ്യാസാധ്യവിശേഷേണ ച പ്രവിഭജ്യമാനാഃ പഞ്ച സന്തോ ദ്വാവേവ ഭവതഃ| തൌ ച പരസ്പരമനുബധ്നീതഃ കദാചിദ്യഥോക്തഹേതുസംസര്ഗാത്| തയോഃ സംസൃഷ്ടമേവ പൂര്വരൂപം ഭവതി, സംസൃഷ്ടമേവ ച ലിങ്ഗമ്| തത്രാസാധ്യസംയോഗം സാധ്യാസാധ്യസംയോഗം ചാസാധ്യം വിദ്യാത്, സാധ്യം തു സാധ്യസംയോഗമ്| തസ്യ സാധനം സാധനസംയോഗമേവ വിദ്യാദിതി||൧൮||
ते तु खलु निजागन्तुविशेषेण साध्यासाध्यविशेषेण च प्रविभज्यमानाः पञ्च सन्तो द्वावेव भवतः| तौ च परस्परमनुबध्नीतः कदाचिद्यथोक्तहेतुसंसर्गात्| तयोः संसृष्टमेव पूर्वरूपं भवति, संसृष्टमेव च लिङ्गम्| तत्रासाध्यसंयोगं साध्यासाध्यसंयोगं चासाध्यं विद्यात्, साध्यं तु साध्यसंयोगम्| तस्य साधनं साधनसंयोगमेव विद्यादिति||१८||
🔊 Audio coming soon
താവിതി തൌ നിജാഗന്തൂ| പരസ്പരമനുബധ്നീതഃ കദാചിദിതി ന സര്വദാ| യഥോക്തഹേതുസംസര്ഗാദിതി നിജാഗന്തുഹേതുമേലകാത്| തത്രേതി നിജാഗന്തുഹേതുസംസര്ഗേ| അസാധ്യസംയോഗമിതി യദാ ത്രിദോഷജോന്മാദേ ഹിംസാര്ഥിനാ ദേവാദിനാऽനുബന്ധോ ഭവതി, തദാऽസാധ്യയോഃ സംയോഗോ ഭവതി| സാധ്യാസാധ്യസംയോഗസ്തു ഏകദോഷജേ ഉന്മാദേ ഹിംസാര്ഥ്യുന്മാദയോഗാത്തഥാ രത്യര്ഥോന്മാദേ ത്രിദോഷോന്മാദാനുബന്ധാച്ചേത്യാദി ജ്ഞേയമ്| സാധ്യസംയോഗസ്യ സാധ്യരൂപതയൈവ സാധ്യതായാം സിദ്ധായാം പുനഃ സാധ്യമിതിവചനം സാധ്യരൂപവികാരാന്തരസമ്ബന്ധേ വികാരഭൂയസ്ത്വേനാസാധ്യശങ്കാപ്രതിഷേധാര്ഥമ്| സാധനസംയോഗമേവേതി നിജാഗന്തുസാധനമേലകമിത്യര്ഥഃ||൧൮||
Adhikarana ൧൫ (൧൯-൨൦) · Śloka ൨൦
ഭവന്തി ചാത്ര- നൈവ ദേവാ ന ഗന്ധര്വാ ന പിശാചാ ന രാക്ഷസാഃ| ന ചാന്യേ സ്വയമക്ലിഷ്ടമുപക്ലിശ്നന്തി മാനവമ്||൧൯|| യേ ത്വേനമനുവര്തന്തേ ക്ലിശ്യമാനം സ്വകര്മണാ| ന സ തദ്ധേതുകഃ ക്ലേശോ ന ഹ്യസ്തി കൃതകൃത്യതാ||൨൦||
भवन्ति चात्र- नैव देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः| न चान्ये स्वयमक्लिष्टमुपक्लिश्नन्ति मानवम्||१९|| ये त्वेनमनुवर्तन्ते क्लिश्यमानं स्वकर्मणा| न स तद्धेतुकः क्लेशो न ह्यस्ति कृतकृत्यता||२०||
🔊 Audio coming soon
സമ്പ്രതി ദേവാദ്യുന്മാദഹേതുപരിഹാരാര്ഥം ദേവാദ്യുന്മാദേऽപി പ്രകൃതമേവ കര്മ കാരണം ദര്ശയതി- നൈവേത്യാദി| അനുവര്തന്ത ഇതിവചനാദ്ദുഷ്കൃതകര്മപ്രേരിതാ ഏവ ദേവാദയോऽശുഭകര്മാണമഭിനിവിശന്തീതി ദര്ശയതി; യദി ഹ്യേവമേവ ദേവാദയഃ കര്മനിരപേക്ഷാ ഉന്മത്തം കുര്യുസ്തദാ സര്വാനേവ കുര്യുരിതി ഭാവഃ| ന സ തദ്ധേതുകഃ ക്ലേശ ഇതി നാസൌ ദേവാദികൃത ഉന്മാദ ഇത്യര്ഥഃ| അഥ കഥം ദേവാദ്യാവേശജനിതോऽപ്യയം ന ദേവാദികൃത ഇത്യാഹ- നഹ്യസ്തി കൃതകൃത്യതേതി; ന യസ്മാദശുഭകര്മണാ കൃതേ ഉന്മാദേ പുനര്ദേവാദികൃത്യത്വമസ്തി, ന ഹി കൃതം പുനഃ ക്രിയതേ, ദേവാദയശ്ച കര്മപരാധീനാ ഏവേതി ഭാവഃ| കിംവാ, ‘നഹ്യസ്യ കൃതകൃത്യതാ’ ഇതി പാഠഃ| തത്ര കൃതേനൈവ പ്രാക്തനകര്മണാ ഉന്മാദിതോ ന കൃത്യഃ കരണീയഃ പുരുഷോ ഭവതി; അന്യഥാ, സര്വേഷാമേവാവിശേഷേണ ദേവാദ്യുന്മാദഃ സ്യാത്; തസ്മാദ്യേനൈവോന്മാദഫലജനകം കര്മ കൃതം, സ ഏവ ദേവാദിഭിഃ കര്മപരാധീനൈരഭിഗമ്യതേ; അനേനാഭിപ്രായേണാഹ- നഹ്യസ്യ കൃതകൃത്യതേതി|- അകൃതപാപകര്മണോ ന ദേവാദ്യഭിഗമനീയതാऽസ്തീത്യര്ഥഃ| യസ്മാദ്ദേവാദയോऽത്ര കര്മപരാധീനാസ്തസ്മാദ്ദേവാദയോ നോപാലമ്ഭ്യാഃ||൧൯-൨൦||
Adhikarana ൧൬ (൨൧-൨൪) · Śloka ൨൪
പ്രജ്ഞാപരാധാത് സമ്ഭൂതേ വ്യാധൌ കര്മജ ആത്മനഃ| നാഭിശംസേദ്ബുധോ ദേവാന്ന പിതൃൗന്നാപി രാക്ഷസാന്||൨൧|| ആത്മാനമേവ മന്യേത കര്താരം സുഖദുഃഖയോഃ| തസ്മാച്ഛ്രേയസ്കരം മാര്ഗം പ്രതിപദ്യേത നോ ത്രസേത്||൨൨|| ദേവാദീനാമപചിതിര്ഹിതാനാം ചോപസേവനമ്| തേ ച തേഭ്യോ വിരോധശ്ച സര്വമായത്തമാത്മനി||൨൩|| തത്ര ശ്ലോകഃ- സങ്ഖ്യാ നിമിത്തം പ്രാഗ്രൂപം ലക്ഷണം സാധ്യതാ ന ച| ഉന്മാദാനാം നിദാനേऽസ്മിന് ക്രിയാസൂത്രം ച ഭാഷിതമ്||൨൪||
प्रज्ञापराधात् सम्भूते व्याधौ कर्मज आत्मनः| नाभिशंसेद्बुधो देवान्न पितॄन्नापि राक्षसान्||२१|| आत्मानमेव मन्येत कर्तारं सुखदुःखयोः| तस्माच्छ्रेयस्करं मार्गं प्रतिपद्येत नो त्रसेत्||२२|| देवादीनामपचितिर्हितानां चोपसेवनम्| ते च तेभ्यो विरोधश्च सर्वमायत्तमात्मनि||२३|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं प्राग्रूपं लक्षणं साध्यता न च| उन्मादानां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ന ച ദേവാദിഭ്യോ ഭേതവ്യമിത്യാഹ- പ്രജ്ഞാപരാധാദിത്യാദി| നാഭിശംസേദിതി നോപാലഭേത| ആത്മാനമിത്യാദൌ ആത്മൈവ ശുഭാശുഭകര്മകരണാത് സുഖദുഃഖയോര്യഥാസങ്ഖ്യം കാരണം ഭവതീതി വാക്യാര്ഥഃ| നോ ത്രസേദിതി ദേവാദിഭ്യഃ, ഏവമേവാമീ ശുഭകര്മാണമപി ഗൃഹ്ണന്തീതി കൃത്വാ നോ ത്രസേത്| അപചിതിഃ പൂജാ| തേ ചേത്യാദൌ തേ ചേതി ദേവാപചിതിഹിതോപസേവനേ| തേഭ്യോ വിരോധശ്ചേതി തേഭ്യോ ദേവാദിഭ്യോ വിരോധോ യതോ ഭവത്യശുഭകര്മഭ്യഃ, തത് സര്വമാത്മന്യായത്തമ്| ഏതേന, ആത്മാധീനമേവേദമുന്മാദകാരണസ്യ പരിവര്ജനം പരിസേവനം ച ദര്ശയതി||൨൧-൨൪||
Adhikarana പുഷ്പികാ · Śloka ൭
ഇത്യഗ്നിവേശകൃതേ തന്ത്രേ ചരകപ്രതിസംസ്കൃതേ നിദാനസ്ഥാനേ ഉന്മാദനിദാനം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने उन्मादनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തവിരചിതായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാമായുര്വേദദീപികായാം നിദാനസ്ഥാനേ ഉന്മാദനിദാനം നാമ സപ്തമോऽധ്യായഃ||൭||