Adhikarana ૧ (૧-૨) · Śloka ૨
અથાત ઉન્માદનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ||૧|| ઇતિ હ સ્માહ ભગવાનાત્રેયઃ||૨||
अथात उन्मादनिदानं व्याख्यास्यामः||१|| इति ह स्माह भगवानात्रेयः||२||
🔊 Audio coming soon
ઔત્પાદિકં શોષમભિધાય દક્ષયજ્ઞે કુષ્ઠાનન્તરોત્પન્નમુન્માદં બ્રૂતે| વચનં હિ- “ભયત્રાસશોકૈરુન્માદાપસ્મારાણામ્” (નિ.અ.૮) ઇતિ||૧-૨||
Adhikarana ૨ (૩-૪) · Śloka ૪
ઇહ ખલુ પઞ્ચોન્માદા ભવન્તિ; તદ્યથા- વાતપિત્તકફસન્નિપાતાગન્તુનિમિત્તાઃ||૩|| તત્ર દોષનિમિત્તાશ્ચત્વારઃ પુરુષાણામેવંવિધાનાં ક્ષિપ્રમભિનિર્વર્તન્તે; તદ્યથા- ભીરૂણામુપક્લિષ્ટસત્ત્વાનામુત્સન્નદોષાણાં સમલવિકૃતોપહિતાન્યનુચિતાન્યાહારજાતાનિ વૈષમ્યયુક્તેનોપયોગવિધિનોપયુઞ્જાનાનાં તન્ત્રપ્રયોગમપિ વિષમમાચરતામન્યાશ્ચ શરીરચેષ્ટા વિષમાઃ સમાચરતામત્યુપક્ષીણદેહાનાં વ્યાધિવેગસમુદ્ભ્રમિતાનામુપહતમનસાં વા કામક્રોધલોભહર્ષભયમોહાયાસશોકચિન્તોદ્વેગાદિભિર્ભૂયોઽભિઘાતાભ્યાહતાનાં વા મનસ્યુપહતે બુદ્ધૌ ચ પ્રચલિતાયામભ્યુદીર્ણા દોષાઃ પ્રકુપિતા હૃદયમુપસૃત્ય મનોવહાનિ સ્રોતાંસ્યાવૃત્ય જનયન્ત્યુન્માદમ્||૪||
इह खलु पञ्चोन्मादा भवन्ति; तद्यथा- वातपित्तकफसन्निपातागन्तुनिमित्ताः||३|| तत्र दोषनिमित्ताश्चत्वारः पुरुषाणामेवंविधानां क्षिप्रमभिनिर्वर्तन्ते; तद्यथा- भीरूणामुपक्लिष्टसत्त्वानामुत्सन्नदोषाणां समलविकृतोपहितान्यनुचितान्याहारजातानि वैषम्ययुक्तेनोपयोगविधिनोपयुञ्जानानां तन्त्रप्रयोगमपि विषममाचरतामन्याश्च शरीरचेष्टा विषमाः समाचरतामत्युपक्षीणदेहानां व्याधिवेगसमुद्भ्रमितानामुपहतमनसां वा कामक्रोधलोभहर्षभयमोहायासशोकचिन्तोद्वेगादिभिर्भूयोऽभिघाताभ्याहतानां वा मनस्युपहते बुद्धौ च प्रचलितायामभ्युदीर्णा दोषाः प्रकुपिता हृदयमुपसृत्य मनोवहानि स्रोतांस्यावृत्य जनयन्त्युन्मादम्||४||
🔊 Audio coming soon
ઉપક્લિષ્ટસત્ત્વાનામિતિ રજસ્તમોભ્યામુપહતેચેતસામ્| ઉત્સન્નદોષાણામિતિ પ્રવૃદ્ધોદ્ભ્રાન્તદોષાણામ્| સમલૈઃ અશુચિભિઃ, વિકૃતૈઃ વૈરોધિકૈઃ, ઉપહિતાનિ મિશ્રીકૃતાનીતિ સમલવિકૃતોપહિતાનિ; કિંવા સમલૈઃ મલિનૈઃ, વિકૃતૈઃ કુષ્ઠિવ્યઙ્ગાદિભિઃ પરિજનૈઃ, ઉપહિતાનિ ઉપઢૌકિતાનીતિ સમલવિકૃતોપહિતાનિ| વૈષમ્યયુક્તેનોપયોગવિધિનેતિ યઃ પ્રકૃતિકરણાદિરાહારોપયોગવિધિર્વક્તવ્યઃ, તેન વૈષમ્યયુક્તેન; વૈષમ્યં ચ પ્રકૃત્યાદીનામશસ્તત્વં પ્રકૃતિગુરુત્વાદિભિઃ કૃતં જ્ઞેયમ્| તન્ત્રં શરીરં, તસ્ય પરિપાલનાર્થં સદ્વૃત્તોક્તઃ પ્રયોગઃ; શરીરચેષ્ટાશબ્દેન તુ ગમનાદિ ગૃહ્યતે, તેન ન પૌનરુક્ત્યમ્| તન્ત્રશબ્દઃ શરીરે વર્તતે; યદુક્તં- “તન્ત્રયન્ત્રેષુ ભિન્નેષુ તમોઽન્ત્યં પ્રવિવિક્ષતામ્” (ઇ.અ.૧૨) ઇતિ| વ્યાધિવેગસમુદ્ભ્રમિતાનામિતિ વ્યાધિબલેનાપ્રકૃતિસ્થિતાનામ્| ઉપહતમનસામિતિ કામાદિભિઃ સમ્બધ્યતે| ભૂય ઇતિ પુનઃ પુનઃ| ઉપસૃત્યેતિ વ્યાપ્ય||૩-૪||
Adhikarana ૩ (૫) · Śloka ૫
ઉન્માદં પુનર્મનોબુદ્ધિસઞ્જ્ઞાજ્ઞાનસ્મૃતિભક્તિશીલચેષ્ટાચારવિભ્રમં વિદ્યાત્||૫||
उन्मादं पुनर्मनोबुद्धिसञ्ज्ञाज्ञानस्मृतिभक्तिशीलचेष्टाचारविभ्रमं विद्यात्||५||
🔊 Audio coming soon
ઉન્માદપ્રત્યાત્મલક્ષણમાહ- ઉન્માદં પુનરિત્યાદિ| વિભ્રમમિતિ મનઃપ્રભૃતિભિઃ પ્રત્યેકં સમ્બધ્યતે| અત્ર મનોવિભ્રમાચ્ચિન્ત્યાનર્થાન્ન ચિન્તયતે, અચિન્ત્યાંશ્ચ ચિન્તયતે; ઉક્તં હિ- “મનસશ્ચ ચિન્ત્યમર્થઃ” (સૂ.અ.૮) ઇતિ| બુદ્ધિવિભ્રમાત્તુ નિત્યમનિત્યમિતિ, પ્રિયં ચાપ્રિયમિતિ પશ્યતિ; વચનં હિ- “વિષમાભિનિવેશો યો નિત્યાનિત્યે પ્રિયાપ્રિયે| જ્ઞેયઃ સ બુદ્ધિવિભ્રંશઃ, સમં બુદ્ધિર્હિ પશ્યતિ” (શા.અ.૧) ઇતિ| સઞ્જ્ઞાં જ્ઞાનં, તદ્વિભ્રમાદગ્ન્યાદિદાહં ન બુધ્યતે; કિંવા સઞ્જ્ઞા નામોલ્લેખેન જ્ઞાનમ્| સ્મૃતિવિભ્રમાત્તુ ન સ્મરતિ, અયથાવદ્વા સ્મરતિ| ભક્તિરિચ્છા, તદ્વિભ્રમાચ્ચ યત્રેચ્છા પૂર્વમાસીત્તત્રાનિચ્છા ભવતિ| શીલવિભ્રમાદક્રોધનઃ ક્રોધનો ભવતિ| ચેષ્ટાવિભ્રમાદનુચિતચેષ્ટો ભવતિ| આચારઃ શાસ્ત્રશિક્ષાકૃતો વ્યવહારઃ; તદ્વિભ્રમાદશૌચાદ્યાચરતિ||૫||
Adhikarana ૪ (૬) · Śloka ૬
તસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ; તદ્યથા- શિરસઃ શૂન્યતા, ચક્ષુષોરાકુલતા, સ્વનઃ કર્ણયોઃ, ઉચ્છ્વાસસ્યાધિક્યમ્, આસ્યસંસ્રવણમ્, અનન્નાભિલાષારોચકાવિપાકાઃ, હૃદ્ગ્રહઃ, ધ્યાનાયાસસમ્મોહોદ્વેગાશ્ચાસ્થાને, સતતં લોમહર્ષઃ, જ્વરશ્ચાભીક્ષ્ણમ્, ઉન્મત્તચિત્તત્વમ્, ઉદર્દિત્વમ્ , અર્દિતાકૃતિકરણં ચ વ્યાધેઃ, સ્વપ્ને ચાભીક્ષ્ણં દર્શનં ભ્રાન્તચલિતાનવસ્થિતાનાં રૂપાણામપ્રશસ્તાનાં ચ તિલપીડકચક્રાધિરોહણં વાતકુણ્ડલિકાભિશ્ચોન્મથનં નિમજ્જનં ચ કલુષાણામમ્ભસામાવર્તે ચક્ષુષોશ્ચાપસર્પણમિતિ (દોષનિમિત્તાનામુન્માદાનાં પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ)||૬||
तस्येमानि पूर्वरूपाणि; तद्यथा- शिरसः शून्यता, चक्षुषोराकुलता, स्वनः कर्णयोः, उच्छ्वासस्याधिक्यम्, आस्यसंस्रवणम्, अनन्नाभिलाषारोचकाविपाकाः, हृद्ग्रहः, ध्यानायाससम्मोहोद्वेगाश्चास्थाने, सततं लोमहर्षः, ज्वरश्चाभीक्ष्णम्, उन्मत्तचित्तत्वम्, उदर्दित्वम् , अर्दिताकृतिकरणं च व्याधेः, स्वप्ने चाभीक्ष्णं दर्शनं भ्रान्तचलितानवस्थितानां रूपाणामप्रशस्तानां च तिलपीडकचक्राधिरोहणं वातकुण्डलिकाभिश्चोन्मथनं निमज्जनं च कलुषाणामम्भसामावर्ते चक्षुषोश्चापसर्पणमिति (दोषनिमित्तानामुन्मादानां पूर्वरूपाणि भवन्ति)||६||
🔊 Audio coming soon
અસ્થાને ઇત્યવિષયે; તેન અધ્યાનવિષયે ધ્યાનમ્, અસમ્મોહવિષયે ચ મોહ ઇત્યાદિ જ્ઞેયમ્| ઉન્મત્તચિત્તત્વમિતિ ઉદ્ભ્રાન્તચિત્તત્વમ્| ઉદર્દિતત્વમિતિ ઊર્ધ્વકાયે પીડિતત્વમ્| અર્દિતાકૃતિકરણં ચ વ્યાધેરિતિ અર્દિતસ્ય વ્યાધેરાકૃતિકરણં; તેનાર્ધવક્ત્રભ્રમણાદિકરણમિત્યર્થઃ| કિંવા વ્યાધેરિતિ પ્રથમોક્તેન તસ્યેત્યનેન સમ્બધ્યતે, તેન તસ્ય વ્યાધેર્બુદ્ધ્યાદિભ્રમરૂપસ્યોન્માદસ્ય યથોક્તાનિ પૂર્વરૂપાણીતિ યોજના| ચક્ષુષોશ્ચાપસર્પણમિતિ ચક્ષુર્વ્યપગમ ઇત્યર્થઃ||૬||
Adhikarana ૫ (૭) · Śloka ૭
તતોઽનન્તરમેવમુન્માદાભિનિર્વૃત્તિરેવ| તત્રેદમુન્માદવિશેષવિજ્ઞાનં ભવતિ; તદ્યથા- પરિસરણમજસ્રમ્, અક્ષિભ્રુવૌષ્ઠાંસહન્વગ્રહસ્તપાદાઙ્ગવિક્ષેપણમકસ્માત્ , સતતમનિયતાનાં ચ ગિરામુત્સર્ગઃ, ફેનાગમનમાસ્યાત્, અભીક્ષ્ણં સ્મિતહસિતનૃત્યગીતવાદિત્રસમ્પ્રયોગાશ્ચાસ્થાને, વીણાવંશશઙ્ખશમ્યાતાલશબ્દાનુકરણમસામ્ના, યાનમયાનૈઃ, અલઙ્કરણમનલઙ્કારિકૈર્દ્રવ્યૈઃ, લોભશ્ચાભ્યવહાર્યેષ્વલબ્ધેષુ, લબ્ધેષુ ચાવમાનસ્તીવ્રમાત્સર્યં ચ, કાર્શ્યં, પારુષ્યમ્, ઉત્પિણ્ડિતારુણાક્ષતા, વાતોપશયવિપર્યાસાદનુપશયતા ચ; ઇતિ વાતોન્માદલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ(૧); અમર્ષઃ, ક્રોધઃ, સંરમ્ભશ્ચાસ્થાને, શસ્ત્રલોષ્ટ્રકશાકાષ્ઠમુષ્ટિભિરભિહનનં સ્વેષાં પરેષાં વા, અભિદ્રવણં, પ્રચ્છાયશીતોદકાન્નાભિલાષઃ, સન્તાપશ્ચાતિવેલં, તામ્રહરિતહારિદ્રસંરબ્ધાક્ષતા, પિત્તોપશયવિપર્યાસાદનુપશયતા ચ; ઇતિ પિત્તોન્માદલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ(૨); સ્થાનમેકદેશે, તૂષ્ણીમ્ભાવઃ, અલ્પશશ્ચઙ્ક્રમણં, લાલાશિઙ્ઘાણકસ્રવણમ્, અનન્નાભિલાષઃ, રહસ્કામતા, બીભત્સત્વં, શૌચદ્વેષઃ, સ્વપ્નનિત્યતા, શ્વયથુરાનને, શુક્લસ્તિમિતમલોપદિગ્ધાક્ષત્વં, શ્લેષ્મોપશયવિપર્યાસાદનુપશયતા ચ; ઇતિ શ્લેષ્મોન્માદલિઙ્ગાનિ ભવન્તિ(૩); ત્રિદોષલિઙ્ગસન્નિપાતે તુ સાન્નિપાતિકં વિદ્યાત્; તમસાધ્યમાચક્ષતે કુશલાઃ||૭||
ततोऽनन्तरमेवमुन्मादाभिनिर्वृत्तिरेव| तत्रेदमुन्मादविशेषविज्ञानं भवति; तद्यथा- परिसरणमजस्रम्, अक्षिभ्रुवौष्ठांसहन्वग्रहस्तपादाङ्गविक्षेपणमकस्मात् , सततमनियतानां च गिरामुत्सर्गः, फेनागमनमास्यात्, अभीक्ष्णं स्मितहसितनृत्यगीतवादित्रसम्प्रयोगाश्चास्थाने, वीणावंशशङ्खशम्यातालशब्दानुकरणमसाम्ना, यानमयानैः, अलङ्करणमनलङ्कारिकैर्द्रव्यैः, लोभश्चाभ्यवहार्येष्वलब्धेषु, लब्धेषु चावमानस्तीव्रमात्सर्यं च, कार्श्यं, पारुष्यम्, उत्पिण्डितारुणाक्षता, वातोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति वातोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(१); अमर्षः, क्रोधः, संरम्भश्चास्थाने, शस्त्रलोष्ट्रकशाकाष्ठमुष्टिभिरभिहननं स्वेषां परेषां वा, अभिद्रवणं, प्रच्छायशीतोदकान्नाभिलाषः, सन्तापश्चातिवेलं, ताम्रहरितहारिद्रसंरब्धाक्षता, पित्तोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति पित्तोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(२); स्थानमेकदेशे, तूष्णीम्भावः, अल्पशश्चङ्क्रमणं, लालाशिङ्घाणकस्रवणम्, अनन्नाभिलाषः, रहस्कामता, बीभत्सत्वं, शौचद्वेषः, स्वप्ननित्यता, श्वयथुरानने, शुक्लस्तिमितमलोपदिग्धाक्षत्वं, श्लेष्मोपशयविपर्यासादनुपशयता च; इति श्लेष्मोन्मादलिङ्गानि भवन्ति(३); त्रिदोषलिङ्गसन्निपाते तु सान्निपातिकं विद्यात्; तमसाध्यमाचक्षते कुशलाः||७||
🔊 Audio coming soon
તતોઽનન્તરમેવેતિવચનાત્ પૂર્વરૂપાનન્તરં શીઘ્રમેવોન્માદો ભવતીતિ દર્શયતિ; અન્યે રોગા યથા પૂર્વરૂપે ભૂતેઽપિ ચિરેણ ભવન્તિ, ન તથોન્માદ ઇત્યર્થઃ| ઉન્માદવિશેષવિજ્ઞાનમિતિ વાતાદ્યુન્માદલિઙ્ગમિત્યર્થઃ| પરિસરણં ભ્રમણમ્| શમ્યા દક્ષિણહસ્તેન વાદનં, તાલસ્તુ વામહસ્તેન વાદનં; યદુક્તં વિશાખિના- “શમ્યા દક્ષિણહસ્તેન, વામહસ્તેન તાલકઃ| ઉભાભ્યાં વાદનં યત્તુ સન્નિપાતઃ સ ઉચ્યતે” ઇતિ| અસામ્નેતિ ઉચ્ચૈઃ| અયાનૈરિતિ હસ્ત્યાદિયાનવ્યતિરિક્તૈઃ| લબ્ધેષુ ચાવમાન ઇતિ પ્રાપ્તેષ્વભ્યવહાર્યેષ્વાહાર્યેષ્વનુપયોગોઽવધીરણં ચ; ન કેવલમવમાનઃ, કિન્તુ તીવ્રં માત્સર્યં ચ; અભ્યવહાર્યં લબ્ધ્વા ન કસ્યચિદ્દાતુમિચ્છતીત્યર્થઃ| વાતે ઉપશય ઉપશયહેતુઃ સ્નેહાદિર્વાતોપશયઃ, તસ્ય વિપર્યાસો રૂક્ષાદિઃ, તેનાનુપશયિતા અસુખમિત્યર્થઃ| ચકારાદ્વાતાનુગુણસ્નેહાદ્યુપશયતા ચ ગૃહ્યતે| અમર્ષ ઇત્યાદિ પિત્તોન્માદલિઙ્ગમ્| સંરમ્ભ આરભટી| સ્વેષામિતિ આત્મીયાનામ્| કફોન્માદલિઙ્ગે રહો વિજનમ્||૭||
Adhikarana ૬ (૮-૯) · Śloka ૯
સાધ્યાનાં તુ ત્રયાણાં સાધનાનિ- સ્નેહસ્વેદવમનવિરેચનાસ્થાપનાનુવાસનોપશમન નસ્તઃકર્મધૂમધૂપનાઞ્જનાવપીડપ્રધમનાભ્યઙ્ગપ્રદેહપરિષેકાનુલેપનવધબન્ધનાવરોધન- વિત્રાસનવિસ્માપનવિસ્મારણાપતર્પણસિરાવ્યધનાનિ, ભોજનવિધાનં ચ યથાસ્વં યુક્ત્યા, યચ્ચાન્યદપિ કિઞ્ચિન્નિદાનવિપરીતમૌષધં કાર્યં તદપિ સ્યાદિતિ||૮|| ભવતિ ચાત્ર- ઉન્માદાન્ દોષજાન્ સાધ્યાન્ સાધયેદ્ભિષગુત્તમઃ| અનેન વિધિયુક્તેન કર્મણા યત્ પ્રકીર્તિતમ્||૯||
साध्यानां तु त्रयाणां साधनानि- स्नेहस्वेदवमनविरेचनास्थापनानुवासनोपशमन नस्तःकर्मधूमधूपनाञ्जनावपीडप्रधमनाभ्यङ्गप्रदेहपरिषेकानुलेपनवधबन्धनावरोधन- वित्रासनविस्मापनविस्मारणापतर्पणसिराव्यधनानि, भोजनविधानं च यथास्वं युक्त्या, यच्चान्यदपि किञ्चिन्निदानविपरीतमौषधं कार्यं तदपि स्यादिति||८|| भवति चात्र- उन्मादान् दोषजान् साध्यान् साधयेद्भिषगुत्तमः| अनेन विधियुक्तेन कर्मणा यत् प्रकीर्तितम्||९||
🔊 Audio coming soon
અવરોધનં તમોગ્રહાવરોધનાદિ| વિધિયુક્તેનેતિ ઉન્માદચિકિત્સિતે પ્રપઞ્ચવક્ષ્યમાણવિધિયુક્તેનેત્યર્થઃ||૮-૯||
Adhikarana ૭ (૧૦) · Śloka ૧૦
યસ્તુ દોષનિમિત્તેભ્ય ઉન્માદેભ્યઃ સમુત્થાનપૂર્વરૂપલિઙ્ગવેદનોપશયવિશેષસમન્વિતો ભવત્યુન્માદસ્તમાગન્તુકમાચક્ષતે| કેચિત્ પુનઃ પૂર્વકૃતં કર્માપ્રશસ્તમિચ્છન્તિ તસ્ય નિમિત્તમ્| તસ્ય ચ હેતુઃ પ્રજ્ઞાપરાધ એવેતિ ભગવાન્ પુનર્વસુરાત્રેયઃ| પ્રજ્ઞાપરાધાદ્ધ્યયં દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપિશાચગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાચાર્યપૂજ્યાનવમત્યાહિતાન્યાચરતિ, અન્યદ્વા કિઞ્ચિદેવંવિધં કર્માપ્રશસ્તમારભતે; તમાત્મના હતમુપઘ્નન્તો દેવાદયઃ કુર્વન્ત્યુન્મત્તમ્||૧૦||
यस्तु दोषनिमित्तेभ्य उन्मादेभ्यः समुत्थानपूर्वरूपलिङ्गवेदनोपशयविशेषसमन्वितो भवत्युन्मादस्तमागन्तुकमाचक्षते| केचित् पुनः पूर्वकृतं कर्माप्रशस्तमिच्छन्ति तस्य निमित्तम्| तस्य च हेतुः प्रज्ञापराध एवेति भगवान् पुनर्वसुरात्रेयः| प्रज्ञापराधाद्ध्ययं देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचगुरुवृद्धसिद्धाचार्यपूज्यानवमत्याहितान्याचरति, अन्यद्वा किञ्चिदेवंविधं कर्माप्रशस्तमारभते; तमात्मना हतमुपघ्नन्तो देवादयः कुर्वन्त्युन्मत्तम्||१०||
🔊 Audio coming soon
કેચિત્ પુનરિત્યાદૌ ‘તસ્ય નિમિત્તં’ ઇતિપદમાવૃત્ય પૂર્વેણ પરેણ ચ યોજનીયમ્| તત્ર પ્રજ્ઞાપરાધ એવ તસ્ય નિમિત્તમિતિ બ્રુવતા અપ્રશસ્તપ્રાક્તનકર્મજન્યત્વં ન પ્રતિક્ષિપ્યતે, યતઃ પ્રાક્તનમપિ હિ કર્મ પ્રજ્ઞાપરાધજમેવ| કિંવા, તસ્ય નિમિત્તં પ્રજ્ઞાપરાધ એવેત્યનેન તસ્યેત્યપ્રશસ્તકર્મણોઽપિ પ્રજ્ઞાપરાધ એવ કારણમિતિ દર્શ્યતે; તેન કર્મજસ્ય પ્રજ્ઞાપરાધાન્તર્નિવિષ્ટત્વમુચ્યતે| આત્મના હતમિતિ આત્મના કૃતેનાશુભકર્મણા હતમ્| ઉપઘ્નન્ત ઇત્યાવેશં કુર્વન્તઃ||૧૦||
Adhikarana ૮ (૧૧) · Śloka ૧૧
તત્ર દેવાદિપ્રકોપનિમિત્તેનાગન્તુકોન્માદેન પુરસ્કૃતસ્યેમાનિ પૂર્વરૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- દેવગોબ્રાહ્મણતપસ્વિનાં હિંસારુચિત્વં, કોપનત્વં, નૃશંસાભિપ્રાયતા, અરતિઃ, ઓજોવર્ણચ્છાયાબલવપુષામુપતપ્તિઃ, સ્વપ્ને ચ દેવાદિભિરભિભર્ત્સનં પ્રવર્તનં ચેતિ; તતોઽનન્તરમુન્માદાભિનિર્વૃત્તિઃ||૧૧||
तत्र देवादिप्रकोपनिमित्तेनागन्तुकोन्मादेन पुरस्कृतस्येमानि पूर्वरूपाणि भवन्ति; तद्यथा- देवगोब्राह्मणतपस्विनां हिंसारुचित्वं, कोपनत्वं, नृशंसाभिप्रायता, अरतिः, ओजोवर्णच्छायाबलवपुषामुपतप्तिः, स्वप्ने च देवादिभिरभिभर्त्सनं प्रवर्तनं चेति; ततोऽनन्तरमुन्मादाभिनिर्वृत्तिः||११||
🔊 Audio coming soon
પુરસ્કૃતસ્યેતિ અભિશપનીયતયા વ્યવસ્થાપિતસ્ય| નૃશંસાભિપ્રાયતા પરાપકારરુચિત્વમ્| ઓજસ ઉપતપ્ત્યા ઓજઃકાર્યબલાદિરહિતઃ| પ્રવર્તનં પ્રેરણમ્||૧૧||
Adhikarana ૯ (૧૨) · Śloka ૧૨
તત્રાયમુન્માદકરાણાં ભૂતાનામુન્માદયિષ્યતામારમ્ભવિશેષો ભવતિ; તદ્યથા- અવલોકયન્તો દેવા જનયન્ત્યુન્માદં, ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધમહર્ષયોઽભિશપન્તઃ, પિતરો દર્શયન્તઃ , સ્પૃશન્તો ગન્ધર્વાઃ, સમાવિશન્તો યક્ષાઃ, રાક્ષસાસ્ત્વાત્મગન્ધમાઘ્રાપયન્તઃ, પિશાચાઃ પુનરારુહ્ય વાહયન્તઃ||૧૨||
तत्रायमुन्मादकराणां भूतानामुन्मादयिष्यतामारम्भविशेषो भवति; तद्यथा- अवलोकयन्तो देवा जनयन्त्युन्मादं, गुरुवृद्धसिद्धमहर्षयोऽभिशपन्तः, पितरो दर्शयन्तः , स्पृशन्तो गन्धर्वाः, समाविशन्तो यक्षाः, राक्षसास्त्वात्मगन्धमाघ्रापयन्तः, पिशाचाः पुनरारुह्य वाहयन्तः||१२||
🔊 Audio coming soon
દર્શયન્ત ઇત્યત્ર ‘આત્માનમ્’ ઇતિ શેષઃ||૧૨||
Adhikarana ૧૦ (૧૩) · Śloka ૧૩
તસ્યેમાનિ રૂપાણિ ભવન્તિ; તદ્યથા- અત્યાત્મબલવીર્યપૌરુષપરાક્રમગ્રહણધારણસ્મરણજ્ઞાનવચનવિજ્ઞાનાનિ , અનિયતશ્ચોન્માદકાલઃ||૧૩||
तस्येमानि रूपाणि भवन्ति; तद्यथा- अत्यात्मबलवीर्यपौरुषपराक्रमग्रहणधारणस्मरणज्ञानवचनविज्ञानानि , अनियतश्चोन्मादकालः||१३||
🔊 Audio coming soon
અત્યાત્મશબ્દો બલાદિભિઃ પ્રત્યેકમભિસમ્બધ્યતે| આત્માનમતિરિચ્યેતિ અત્યાત્મ; તેનાત્માનનુરૂપબલાદિયોગો ભવતીત્યર્થઃ||૧૩||
Adhikarana ૧૧ (૧૪) · Śloka ૧૪
ઉન્માદયિષ્યતામપિ ખલુ દેવર્ષિપિતૃગન્ધર્વયક્ષરાક્ષસપિશાચાનાં ગુરુવૃદ્ધસિદ્ધાનાં વા એષ્વન્તરેષ્વભિગમનીયાઃ પુરુષા ભવન્તિ; તદ્યથા- પાપસ્ય કર્મણઃ સમારમ્ભે, પૂર્વકૃતસ્ય વા કર્મણઃ પરિણામકાલે, એકસ્ય વા શૂન્યગૃહવાસે ચતુષ્પથાધિષ્ઠાને વા, સન્ધ્યાવેલાયામપ્રયતભાવે વા પર્વસન્ધિષુ વા મિથુનીભાવે, રજસ્વલાભિગમને વા, વિગુણે વાઽધ્યયનબલિમઙ્ગલહોમપ્રયોગે, નિયમવ્રતબ્રહ્મચર્યભઙ્ગે વા, મહાહવે વા, દેશકુલપુરવિનાશે વા, મહાગ્રહોપગમને વા, સ્ત્રિયા વા પ્રજનનકાલે, વિવિધભૂતાશુભાશુચિસ્પર્શને વા, વમનવિરેચનરુધિરસ્રાવે, અશુચેરપ્રયતસ્ય વા ચૈત્યદેવાયતનાભિગમને વા, માંસમધુતિલગુડમદ્યોચ્છિષ્ટે વા, દિગ્વાસસિ વા, નિશિ નગરનિગમચતુષ્પથોપવનશ્મશાનાઘાતનાભિગમને વા, દ્વિજગુરુસુરયતિપૂજ્યાભિધર્ષણે વા, ધર્માખ્યાનવ્યતિક્રમે વા, અન્યસ્ય વા કર્મણોઽપ્રશસ્તસ્યારમ્ભે, ઇત્યભિઘાતકાલા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૪||
उन्मादयिष्यतामपि खलु देवर्षिपितृगन्धर्वयक्षराक्षसपिशाचानां गुरुवृद्धसिद्धानां वा एष्वन्तरेष्वभिगमनीयाः पुरुषा भवन्ति; तद्यथा- पापस्य कर्मणः समारम्भे, पूर्वकृतस्य वा कर्मणः परिणामकाले, एकस्य वा शून्यगृहवासे चतुष्पथाधिष्ठाने वा, सन्ध्यावेलायामप्रयतभावे वा पर्वसन्धिषु वा मिथुनीभावे, रजस्वलाभिगमने वा, विगुणे वाऽध्ययनबलिमङ्गलहोमप्रयोगे, नियमव्रतब्रह्मचर्यभङ्गे वा, महाहवे वा, देशकुलपुरविनाशे वा, महाग्रहोपगमने वा, स्त्रिया वा प्रजननकाले, विविधभूताशुभाशुचिस्पर्शने वा, वमनविरेचनरुधिरस्रावे, अशुचेरप्रयतस्य वा चैत्यदेवायतनाभिगमने वा, मांसमधुतिलगुडमद्योच्छिष्टे वा, दिग्वाससि वा, निशि नगरनिगमचतुष्पथोपवनश्मशानाघातनाभिगमने वा, द्विजगुरुसुरयतिपूज्याभिधर्षणे वा, धर्माख्यानव्यतिक्रमे वा, अन्यस्य वा कर्मणोऽप्रशस्तस्यारम्भे, इत्यभिघातकाला व्याख्याता भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
પર્વસન્ધિઃ અમાવાસ્યા પૌર્ણમાસી ચ| દિગ્વાસસીતિ નગ્ને| નિશીત્યાદૌ પુનશ્ચતુષ્પથવચનં નિશિ પુનરન્યેન સહાપિ ચતુષ્પથગમનપ્રદર્શનાર્થમ્ ; એકસ્યેત્યાદૌ તુ દિવાઽપ્યેકસ્ય ચતુષ્પથગમનં બ્રુવતે| ધર્માખ્યાનવ્યતિક્રમ ઇતિ અવિધિના ધર્મપ્રકાશને||૧૪||
Adhikarana ૧૨ (૧૫) · Śloka ૧૫
ત્રિવિધં તુ ખલૂન્માદકરાણાં ભૂતાનામુન્માદને પ્રયોજનં ભવતિ; તદ્યથા- હિંસા, રતિઃ, અભ્યર્ચનં ચેતિ| તેષાં તં પ્રયોજનવિશેષમુન્મત્તાચારવિશેષલક્ષણૈર્વિદ્યાત્| તત્ર હિંસાર્થિનોન્માદ્યમાનોઽગ્નિં પ્રવિશતિ, અપ્સુ નિમજ્જતિ, સ્થલાચ્છ્વભ્રે વા પતતિ, શસ્ત્રકશાકાષ્ઠલોષ્ટમુષ્ટિભિર્હન્ત્યાત્માનમ્, અન્યચ્ચ પ્રાણવધાર્થમારભતે કિઞ્ચિત્, તમસાધ્યં વિદ્યાત્; સાધ્યૌ પુનર્દ્વાવિતરૌ||૧૫||
त्रिविधं तु खलून्मादकराणां भूतानामुन्मादने प्रयोजनं भवति; तद्यथा- हिंसा, रतिः, अभ्यर्चनं चेति| तेषां तं प्रयोजनविशेषमुन्मत्ताचारविशेषलक्षणैर्विद्यात्| तत्र हिंसार्थिनोन्माद्यमानोऽग्निं प्रविशति, अप्सु निमज्जति, स्थलाच्छ्वभ्रे वा पतति, शस्त्रकशाकाष्ठलोष्टमुष्टिभिर्हन्त्यात्मानम्, अन्यच्च प्राणवधार्थमारभते किञ्चित्, तमसाध्यं विद्यात्; साध्यौ पुनर्द्वावितरौ||१५||
🔊 Audio coming soon
રતિઃ ક્રીડા| અભ્યર્ચનં પૂજા| ઉન્મત્તાચારવિશેષલક્ષણૈર્વિદ્યાદિતિ ઉન્મત્તસ્યાચારવિશેષરૂપૈર્લક્ષણૈર્હિંસાર્થાદ્યુન્માદિતં વિદ્યાત્| તત્ર હિંસાર્થિનોન્માદિતો હિંસાનુગુણમગ્નિપ્રવેશાદ્યાચરતિ, રત્યર્થિના ચોન્માદિતઃ ક્રીડાર્થં પ્રચરતિ, પૂજાર્થિના ગૃહીતો પૂજાં ચેષ્ટતે| ઇહ ચ દેવાદિવચનેન દેવાદ્યનુચરા દેવાદિસધર્માણો ગ્રાહ્યાઃ, દેવાદયસ્તુ ન માનુષાનાવિશન્તિ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “ન તે મનુષ્યૈઃ સહ સંવિશન્તિ નવા મનુષ્યાન્ ક્વચિદાવિશન્તિ| યે ત્વાવિશન્તીતિ વદન્તિ મોહાત્તે ભૂતવિદ્યાવિષયાદપોહ્યાઃ” (સુ.ઉ.તં.અ.૬૧) ઇત્યાદિ| હિંસાર્થિગૃહીતસ્યાસાધ્યત્વેન તદ્વિજ્ઞાનાર્થં સામાન્યોક્તાન્યપિ લક્ષણાનિ શૃઙ્ગગ્રાહિકયા બ્રૂતે||૧૫||
Adhikarana ૧૩ (૧૬-૧૭) · Śloka ૧૭
તયોઃ સાધનાનિ- મન્ત્રૌષધિમણિમઙ્ગલબલ્યુપહારહોમનિયમવ્રતપ્રાયશ્ચિત્તોપવાસ સ્વસ્ત્યયનપ્રણિપાતગમનાદીનિ||૧૬|| એવમેતે પઞ્ચોન્માદા વ્યાખ્યાતા ભવન્તિ||૧૭||
तयोः साधनानि- मन्त्रौषधिमणिमङ्गलबल्युपहारहोमनियमव्रतप्रायश्चित्तोपवास स्वस्त्ययनप्रणिपातगमनादीनि||१६|| एवमेते पञ्चोन्मादा व्याख्याता भवन्ति||१७||
🔊 Audio coming soon
તયોરિત્યાદૌ ગમનં દેવતીર્થાદિગમનમ્||૧૬-૧૭||
Adhikarana ૧૪ (૧૮) · Śloka ૧૮
તે તુ ખલુ નિજાગન્તુવિશેષેણ સાધ્યાસાધ્યવિશેષેણ ચ પ્રવિભજ્યમાનાઃ પઞ્ચ સન્તો દ્વાવેવ ભવતઃ| તૌ ચ પરસ્પરમનુબધ્નીતઃ કદાચિદ્યથોક્તહેતુસંસર્ગાત્| તયોઃ સંસૃષ્ટમેવ પૂર્વરૂપં ભવતિ, સંસૃષ્ટમેવ ચ લિઙ્ગમ્| તત્રાસાધ્યસંયોગં સાધ્યાસાધ્યસંયોગં ચાસાધ્યં વિદ્યાત્, સાધ્યં તુ સાધ્યસંયોગમ્| તસ્ય સાધનં સાધનસંયોગમેવ વિદ્યાદિતિ||૧૮||
ते तु खलु निजागन्तुविशेषेण साध्यासाध्यविशेषेण च प्रविभज्यमानाः पञ्च सन्तो द्वावेव भवतः| तौ च परस्परमनुबध्नीतः कदाचिद्यथोक्तहेतुसंसर्गात्| तयोः संसृष्टमेव पूर्वरूपं भवति, संसृष्टमेव च लिङ्गम्| तत्रासाध्यसंयोगं साध्यासाध्यसंयोगं चासाध्यं विद्यात्, साध्यं तु साध्यसंयोगम्| तस्य साधनं साधनसंयोगमेव विद्यादिति||१८||
🔊 Audio coming soon
તાવિતિ તૌ નિજાગન્તૂ| પરસ્પરમનુબધ્નીતઃ કદાચિદિતિ ન સર્વદા| યથોક્તહેતુસંસર્ગાદિતિ નિજાગન્તુહેતુમેલકાત્| તત્રેતિ નિજાગન્તુહેતુસંસર્ગે| અસાધ્યસંયોગમિતિ યદા ત્રિદોષજોન્માદે હિંસાર્થિના દેવાદિનાઽનુબન્ધો ભવતિ, તદાઽસાધ્યયોઃ સંયોગો ભવતિ| સાધ્યાસાધ્યસંયોગસ્તુ એકદોષજે ઉન્માદે હિંસાર્થ્યુન્માદયોગાત્તથા રત્યર્થોન્માદે ત્રિદોષોન્માદાનુબન્ધાચ્ચેત્યાદિ જ્ઞેયમ્| સાધ્યસંયોગસ્ય સાધ્યરૂપતયૈવ સાધ્યતાયાં સિદ્ધાયાં પુનઃ સાધ્યમિતિવચનં સાધ્યરૂપવિકારાન્તરસમ્બન્ધે વિકારભૂયસ્ત્વેનાસાધ્યશઙ્કાપ્રતિષેધાર્થમ્| સાધનસંયોગમેવેતિ નિજાગન્તુસાધનમેલકમિત્યર્થઃ||૧૮||
Adhikarana ૧૫ (૧૯-૨૦) · Śloka ૨૦
ભવન્તિ ચાત્ર- નૈવ દેવા ન ગન્ધર્વા ન પિશાચા ન રાક્ષસાઃ| ન ચાન્યે સ્વયમક્લિષ્ટમુપક્લિશ્નન્તિ માનવમ્||૧૯|| યે ત્વેનમનુવર્તન્તે ક્લિશ્યમાનં સ્વકર્મણા| ન સ તદ્ધેતુકઃ ક્લેશો ન હ્યસ્તિ કૃતકૃત્યતા||૨૦||
भवन्ति चात्र- नैव देवा न गन्धर्वा न पिशाचा न राक्षसाः| न चान्ये स्वयमक्लिष्टमुपक्लिश्नन्ति मानवम्||१९|| ये त्वेनमनुवर्तन्ते क्लिश्यमानं स्वकर्मणा| न स तद्धेतुकः क्लेशो न ह्यस्ति कृतकृत्यता||२०||
🔊 Audio coming soon
સમ્પ્રતિ દેવાદ્યુન્માદહેતુપરિહારાર્થં દેવાદ્યુન્માદેઽપિ પ્રકૃતમેવ કર્મ કારણં દર્શયતિ- નૈવેત્યાદિ| અનુવર્તન્ત ઇતિવચનાદ્દુષ્કૃતકર્મપ્રેરિતા એવ દેવાદયોઽશુભકર્માણમભિનિવિશન્તીતિ દર્શયતિ; યદિ હ્યેવમેવ દેવાદયઃ કર્મનિરપેક્ષા ઉન્મત્તં કુર્યુસ્તદા સર્વાનેવ કુર્યુરિતિ ભાવઃ| ન સ તદ્ધેતુકઃ ક્લેશ ઇતિ નાસૌ દેવાદિકૃત ઉન્માદ ઇત્યર્થઃ| અથ કથં દેવાદ્યાવેશજનિતોઽપ્યયં ન દેવાદિકૃત ઇત્યાહ- નહ્યસ્તિ કૃતકૃત્યતેતિ; ન યસ્માદશુભકર્મણા કૃતે ઉન્માદે પુનર્દેવાદિકૃત્યત્વમસ્તિ, ન હિ કૃતં પુનઃ ક્રિયતે, દેવાદયશ્ચ કર્મપરાધીના એવેતિ ભાવઃ| કિંવા, ‘નહ્યસ્ય કૃતકૃત્યતા’ ઇતિ પાઠઃ| તત્ર કૃતેનૈવ પ્રાક્તનકર્મણા ઉન્માદિતો ન કૃત્યઃ કરણીયઃ પુરુષો ભવતિ; અન્યથા, સર્વેષામેવાવિશેષેણ દેવાદ્યુન્માદઃ સ્યાત્; તસ્માદ્યેનૈવોન્માદફલજનકં કર્મ કૃતં, સ એવ દેવાદિભિઃ કર્મપરાધીનૈરભિગમ્યતે; અનેનાભિપ્રાયેણાહ- નહ્યસ્ય કૃતકૃત્યતેતિ|- અકૃતપાપકર્મણો ન દેવાદ્યભિગમનીયતાઽસ્તીત્યર્થઃ| યસ્માદ્દેવાદયોઽત્ર કર્મપરાધીનાસ્તસ્માદ્દેવાદયો નોપાલમ્ભ્યાઃ||૧૯-૨૦||
Adhikarana ૧૬ (૨૧-૨૪) · Śloka ૨૪
પ્રજ્ઞાપરાધાત્ સમ્ભૂતે વ્યાધૌ કર્મજ આત્મનઃ| નાભિશંસેદ્બુધો દેવાન્ન પિતૄન્નાપિ રાક્ષસાન્||૨૧|| આત્માનમેવ મન્યેત કર્તારં સુખદુઃખયોઃ| તસ્માચ્છ્રેયસ્કરં માર્ગં પ્રતિપદ્યેત નો ત્રસેત્||૨૨|| દેવાદીનામપચિતિર્હિતાનાં ચોપસેવનમ્| તે ચ તેભ્યો વિરોધશ્ચ સર્વમાયત્તમાત્મનિ||૨૩|| તત્ર શ્લોકઃ- સઙ્ખ્યા નિમિત્તં પ્રાગ્રૂપં લક્ષણં સાધ્યતા ન ચ| ઉન્માદાનાં નિદાનેઽસ્મિન્ ક્રિયાસૂત્રં ચ ભાષિતમ્||૨૪||
प्रज्ञापराधात् सम्भूते व्याधौ कर्मज आत्मनः| नाभिशंसेद्बुधो देवान्न पितॄन्नापि राक्षसान्||२१|| आत्मानमेव मन्येत कर्तारं सुखदुःखयोः| तस्माच्छ्रेयस्करं मार्गं प्रतिपद्येत नो त्रसेत्||२२|| देवादीनामपचितिर्हितानां चोपसेवनम्| ते च तेभ्यो विरोधश्च सर्वमायत्तमात्मनि||२३|| तत्र श्लोकः- सङ्ख्या निमित्तं प्राग्रूपं लक्षणं साध्यता न च| उन्मादानां निदानेऽस्मिन् क्रियासूत्रं च भाषितम्||२४||
🔊 Audio coming soon
ન ચ દેવાદિભ્યો ભેતવ્યમિત્યાહ- પ્રજ્ઞાપરાધાદિત્યાદિ| નાભિશંસેદિતિ નોપાલભેત| આત્માનમિત્યાદૌ આત્મૈવ શુભાશુભકર્મકરણાત્ સુખદુઃખયોર્યથાસઙ્ખ્યં કારણં ભવતીતિ વાક્યાર્થઃ| નો ત્રસેદિતિ દેવાદિભ્યઃ, એવમેવામી શુભકર્માણમપિ ગૃહ્ણન્તીતિ કૃત્વા નો ત્રસેત્| અપચિતિઃ પૂજા| તે ચેત્યાદૌ તે ચેતિ દેવાપચિતિહિતોપસેવને| તેભ્યો વિરોધશ્ચેતિ તેભ્યો દેવાદિભ્યો વિરોધો યતો ભવત્યશુભકર્મભ્યઃ, તત્ સર્વમાત્મન્યાયત્તમ્| એતેન, આત્માધીનમેવેદમુન્માદકારણસ્ય પરિવર્જનં પરિસેવનં ચ દર્શયતિ||૨૧-૨૪||
Adhikarana પુષ્પિકા · Śloka ૭
ઇત્યગ્નિવેશકૃતે તન્ત્રે ચરકપ્રતિસંસ્કૃતે નિદાનસ્થાને ઉન્માદનિદાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||
इत्यग्निवेशकृते तन्त्रे चरकप्रतिसंस्कृते निदानस्थाने उन्मादनिदानं नाम सप्तमोऽध्यायः||७||
🔊 Audio coming soon
ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તવિરચિતાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં નિદાનસ્થાને ઉન્માદનિદાનં નામ સપ્તમોઽધ્યાયઃ||૭||