௧. ஜ்வரநிதாநம்

ஸங்க்ஷேபேண ஹேதுலிங்காபிதாயகஂ ஸூத்ரஸ்தாநமநு ப்ரபஞ்சேந ஹேதுலிங்காபிதாயகஂ நிதாநஸ்தாநமுச்யதே; ஹேதுலிங்கஜ்ஞாநபூர்விகா ஹி சிகித்ஸா ஸாத்வீ பவதி| யச்ச சிகித்ஸாஸூத்ரமாத்ரமபிதாதவ்யஂ, ததுபஶயாந்தர்கதமேவேதி கத்வா; கிஂவா, ஹேதுலிங்காபிதாநஸ்யாபி சிகித்ஸார்தத்வாச்சிகித்ஸாஸூத்ரமாத்ராபிதாநமிஹ | தத்ராபி ச ஶாரீரவிகாரேஷு ப்ரதாநத்வாஜ்ஜ்வரஸ்யைவ நிதாநமாதாவுச்யதே| யதா ச ஜ்வரஃ ப்ரதாநஂ ததாऽத்ரைவ ‘ஜ்வரஸ்து கலு’ இத்யாதிநா வக்ஷ்யதி; ததா சிகித்ஸிதேऽபி வக்ஷ்யதி- “தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபீ ஸர்வரோகாக்ரஜோ பலீ” (சி.அ.௩) இத்யாதி| யத்து வக்ஷ்யதி- “புரா குல்மோத்பத்திரபூத்” (நி.அ.௮) இதி; தத்ர புராஶப்த ஆத்யாவிர்பாவே குல்மஸ்ய வர்ததே, நது ஜ்வரஸ்ய ப்ராக்பாவே; தக்ஷாத்வரோத்த்வஂஸே ஹி ஜ்வரபரிகஹீதாநாஂ ப்ராணிநாஂ திக்ஷு வித்ராவணாதிநா குல்மோத்பத்தேருக்தத்வாத்| நிதாநஂ காரணமிஹோச்யதே, தச்சேஹ வ்யாதிஜநகஂ வ்யாதிபோதகஂ ச ஸாமாந்யேநோச்யதே| தத்ர வ்யாதிஜநகஂ நிதாநஂ ஹேதுஃ, வ்யாதிபோதகஂ ச காரணஂ நிதாநபூர்வரூபரூபோபஶயஸம்ப்ராப்திரூபம்| தத்ர ஹேதுரூபஂ நிதாநஂ ஜநகஂ ச பவதி, வ்யாதேர்போதகஂ ச பவதி| அத ஏவ ப்ரதமம் ‘இஹ கலு’ இத்யாதிநா ஹேதுமபிதாய தஸ்யோபலப்திர்நிதாநேத்யாதிநா புநர்ஹேதுரப்யுக்தஃ| ஜ்வரஸ்ய நிதாநஂ ஜ்வரநிதாநம்| கிஂவா, நிதாநஶப்தோ ஜநககாரணவசந ஏவ; தஂ ஜ்வரஸ்ய ஜநககாரணஂ நிதாநமதிகத்ய கதோऽத்யாயோ ஜ்வரநிதாநம்| தேந பூர்வரூபாதீநாமபி ஜ்ஞப்திஹேதூநாஂ ததா சிகித்ஸாஸூத்ரஸ்ய ச க்ரஹணம்||௧-௨||

ததேவஂ ஜ்வரநிதாநே வக்தவ்யே ஸர்வவ்யாதிஸாதாரணமேவ நிதாநஂ வக்துமுத்யதஃ ஸாமாந்யபூர்வகத்வாத்விஶேஷஸ்ய, தத்ராப்யுத்பந்நஸ்ய வ்யாதேர்லக்ஷணஂ யுக்தமிதி கத்வா உத்பத்திஹேதுமேவ வ்யவஹாரார்தஂ லக்ஷணார்தஂ ச பர்யாயைராஹ- இஹ கல்வித்யாதி| இஹேதி இஹ ப்ரகரணே காரணாபிதாயகே ஹேத்வாதயோऽநர்தாந்தரே ; ப்ரகரணாந்தரே அர்தாந்தரேऽபி ஹேத்வாதிஶப்தா பவந்தீதி தர்ஶயதி; யதா- வக்ஷ்யதி- “ஹேதுரகதகத்வாத்” (வி.அ.௮) இதி, ததா “தஶைவாயதநாநி ஸ்யுஃ” (ஸூ.அ.௨௯), ததா “கர்தா, மந்தா, வேதிதா, போத்தா” (ஶா.அ.௪) இத்யாதௌ, ப்ரத்யயஸ்ய லடாதௌ, உத்தாநஸ்ய உத்கமநாதௌ| ஹேத்வாதிபூரிபர்யாயகதநஂ ஶாஸ்த்ரே வ்யவஹாரார்தஂ, ததா ஹேத்வாதிஶப்தாநாமர்தாந்தரேऽபி வர்தமாநத்வே பர்யாயாந்தரேண ஸமஂ ஸாமாநாதிகரண்யாத் காரண ஏவ வத்திர்நியம்யதே; தேந, ஏகஸ்மிந்நர்தே யஸ்மிஂஸ்தே ஶப்தாஃ ப்ரவர்தந்தே தத் காரணமிதரஹேத்வாத்யர்தேப்யோ வ்யவச்சித்யதே; தேந, லக்ஷணார்தஂ ச பர்யாயாபிதாநஂ பவதி| ஏவமந்யத்ராபி வ்யாத்யாதிபர்யாயாபிதாநேऽபி வ்யாக்யேயம்| இஹ சாஷ்டஸங்க்யாயா மங்கலத்வேந, ததாऽஷ்டவிதவ்யாதிஜ்வராத்யபிதாநாநுஷங்காச்சாஷ்டாவேவ ஹேதுபர்யாயா உக்தாஃ; தேநாபரேऽபி யோநிமூலமுகப்ரகத்யாதயோ ஹேதுபர்யாயா போத்தவ்யாஃ, தே ச தந்த்ரவிஸ்தரபயாந்நோக்தாஃ| ஏவஂ ரோகபர்யாயாந்தராநபிதாநேऽபி க்ரந்தவிஸ்தரபயாத்யநுஸரணீயம்| ஹேதோர்பேதமாஹ- தத் த்ரிவிதமித்யாதி| ஏதச்சாஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாதி தீர்கஞ்ஜீவிதீயே திஸ்ரைஷணீயே ச ப்ரபஞ்சிதமிதி நேஹ ப்ரபஞ்ச்யதே| அத்ர பாடாதேவ த்ரித்வே ஸித்தே த்ரிவிதமிதிவசநஂ பஹுப்ரபஞ்சஸ்யாப்யஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாதேஸ்த்ரைவித்யாநதிக்ரமோபதர்ஶநார்தஂ, ததா ப்ரத்யேகமயோகாதியோகமித்யாயோகபேதாத்த்ரிவிதத்வதர்ஶநார்தஂ ச| ஏதச்ச ஹேதுத்ரிதயமுக்தமபி புநஃ ப்ரகரணவஶாதுச்யமாநமிஹ ந புநருக்தஂ தோஷமாவஹதி| ஏதச்சாஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தாதேஸ்த்ரைவித்யஂ மூலகாரணஂ ப்ரதி நியாமகஂ, தேந “ஜ்வரஸந்தாபாத்ரக்தபித்தமுதீர்யதே” (நி.அ.௮) இத்யாத்யுக்தரோகாதிரூபப்ரத்யாஸந்நகாரணாநவரோதோ நோத்பாவநீயஃ| கிஂவா, ரக்தபித்தாதிகாரணே ஜ்வராதாவப்யஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாத்யேவ மூலகாரணஂ, தேந ஜ்வராதிகார்யே ரக்தபித்தாதௌ ஜ்வராதிகாரணமேவ மூலகாரணஂ பவதி| “காலபுத்தீந்த்ரியார்தாநாஂ யோகோ மித்யா ந சாதி ச” (ஸூ.அ.௧) இதி பூர்வோக்தக்ரமபேதேநேஹாஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகஸ்யாதாவபிதாநேந ஸர்வேஷாமேவைஷாஂ ரோககர்தத்வே ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயதி, மா பூதேகாந்தாபிதாநேந ப்ரதாநதாநியமஃ| யத்யபி ச மூலபூதத்வேந ப்ரஜ்ஞாபராதஃ ப்ரதாநஂ பவதி , ததாऽபி ப்ரத்யாஸந்நகாரணத்வேந ததாऽபுத்திபூர்வகஸ்யாப்யுத்கடஶப்தமித்யாயோகாதேரபி காரணத்வேநாஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகோऽபி ப்ரதாநம்| யத்யபி காலோ துஷ்பரிஹரத்வேந ப்ரதாநஂ, ததாऽபி ஸோऽபீந்த்ரியார்தபராதீநத்வேநாப்ரதாநஂ, காலாதியோகாதயோ ஹீந்த்ரியார்தஶீதாத்யதியோகாதிப்ய ஏவ ப்ராயோ பவந்தி||௩||

ஹேதோர்ஹேதுத்வஂ கார்யே பவதீதி ஹேதுகார்யஂ வ்யாதிமாஹ- அதஸ்த்ரிவிதா இத்யாதி| ந சாத்ர யதாஸங்க்யம், ஏகரூபாதபி ஹேதோஸ்த்ரிவிதவ்யாத்யுத்பாதாத்| அத்ராபி த்ரிவிதவசநமாநந்த்யேऽபி ரோகாணாமாக்நேயத்வாத்யநதிக்ரமோபதர்ஶநார்தம்| ஆக்நேயாஃ பைத்திகாஃ, ஸௌம்யாஃ கபஜாஃ, வாயவ்யாஃ வாதஜாஃ| யத்யபி ப்ரதாநத்வேந வாயவ்யா ஏவ ப்ரதமஂ நிர்தேஷ்டுஂ யுஜ்யந்தே, ததாऽபீஹ ஜ்வரே பித்தஸ்ய ப்ரதாநத்வாதாக்நேயாபிதாநம்| ஆக்நேயஸௌம்யவாயவ்யா இதி ஸமாஸேநைகைகஸ்மாதப்யஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகாதேஸ்த்ரிவிதரோகோத்பத்தித்வஂ தர்ஶயதி, அஸமாஸே ஹி யதாஸங்க்யமபி ஶங்க்யேத| அந்யதாऽபி வ்யாதீநுக்தஹேதுஜாநாஹ- த்விவிதாஶ்சாபரே இத்யாதி| ராஜஸதாமஸாநாஂ ச விச்சித்ய பாடேநேஹ தந்த்ரே ஶாரீரவ்யாத்யதிகாரப்ரவத்தேऽநதிகாரத்வேநாப்ரபஞ்சநீயத்வஂ தர்ஶயதி, அபிதாநஂ ச ராஜஸதாமஸயோரிஹ வ்யாதிகதநஸ்ய ந்யூநதாபரிஹாரார்தம்| ஆகந்தவஶ்சாபிகாதாதிஜா ரோகா ஆக்நேயாதிஷ்வேவாந்தர்பவந்தி; யதஸ்தத்ராபி ஹி தோஷப்ரகோபோऽவ்யபதேஶ்யோऽஸ்த்யேவ; கிஂவா, அபரே இதி அப்ரதாநாஃ, பரோ ஹி ஶ்ரேஷ்ட உச்யதே; அப்ரதாநத்வே சோக்தைவோபபத்திஃ||௪||

வ்யாதீநாமாக்நேயாதிவிபாகஂ தர்ஶயித்வா வ்யவஹாரார்தஂ லக்ஷணார்தஂ ச பர்யாயாநாஹ- தத்ர வ்யாதிரித்யாதி| அத்ராபி பர்யாயாணாமநர்தாந்தரேணாதங்காதிஶப்தாநாஂ பயாத்யர்ததாவ்யுதாஸாத்வ்யாதிலக்ஷணத்வஂ போத்யம்| ஆதங்கஶப்தேந ஹி பயமப்யுச்யதே, விகாரஶப்தேந ஹி இந்த்ரியாதயோऽபி ஷோடஶ விகாரா உச்யந்தே| ததா வ்யாத்யாதிஶப்தாநாஂ வ்யுத்பத்த்யா ரோகதர்மா லக்ஷணீயாஃ| ததா ஹி- விவிதஂ துஃகமாததாதீதி வ்யாதிஃ; ப்ராயேணாமஸமுத்தத்வேநாமய இத்யுச்யதே; ஆதங்க இதி துஃகயுக்தத்வேந கச்ச்ரஜீவநஂ கரோதி, வசநஂ ஹி- “ஆதங்கஃ கச்ச்ரஜீவநே” இதி; யக்ஷ்மஶப்தேந ச ராஜயக்ஷ்மவதநேகரோகயுக்தத்வஂ விகாராணாஂ தர்ஶயதி; ஜ்வரஶப்தேந ச தேஹமநஃஸந்தாபகரத்வஂ; விகாரஶப்தேந ச ஶரீரமநஸோரந்யதாகரணத்வஂ வ்யாதேர்தர்ஶயதி; ரோகஶப்தேந ச ருஜாகர்தத்வம்||௫||

இதாநீஂ வ்யாதேர்ஜநகஹேதுமபிதாய ததா தத்தேதுஜந்யஂ ச வ்யாதிமுக்த்வா தஸ்ய வ்யாதேர்ஜ்ஞாநோபாயமாஹ- தஸ்யேத்யாதி| அவிஜ்ஞாதே ஹி வ்யாதௌ சிகித்ஸா ந ப்ரவர்ததே, அதஃ ஸாமாந்யேந வ்யாதிஜ்ஞாநோபாயநிதாநபஞ்சகாபிதாநஂ யுக்தம்||௬||

நிதாநஂ விவணோதி- தத்ரேத்யாதி| அக்ரே உக்தமிதி ‘இஹ கலு’ இத்யாதிநா ‘பரிணாமஶ்ச’ இத்யந்தேந| காரணஂ ச வ்யாதீநாஂ ஸந்நிகஷ்டஂ வாதாதி, விப்ரகஷ்டஂ சார்தாநாமயோகாதி; புநர்விப்ரகஷ்டஂ காரணஂ ரக்தபித்தஸ்ய ஜ்வரஸந்தாப இத்யாதி; புநஶ்ச வ்யாதீநாஂ ஸாமாந்யேந விப்ரகஷ்டஂ காரணமுக்தஂ யதா- “ப்ராகபி சாதர்மாததே ந ரோகோத்பத்திரபூத்” (வி.அ.௩) இத்யாதி; ததேதத் ஸர்வமபி காரணஶப்தேந க்ராஹ்யம்| தத்ராதர்மகார்யத்வேந வ்யாதீநாஂ தைவவ்யபாஶ்ரயப்ராயஶ்சித்தபலிமங்கலேத்யாதிசிகித்ஸாஸாத்யத்வஂ ப்ரதீயதே, ருத்ரகோபபவத்வேந ச ஜ்வரஸ்ய மஹாப்ரபாவத்வஂ ததாऽऽக்நேயத்வஂ ச ப்ரதீயதே; க்ரோதோ ஹ்யாக்நேயஃ, தேந தந்மயோ ஜ்வரோऽப்யாக்நேயஃ| ததாச வசநம்- “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா| தஸ்மாத் பித்தவிருத்தாநி த்யஜேத் பித்தாதிகேऽதிகம்” (வா.சி.அ.௧) இதி| வாதாதிஜந்யத்வஜ்ஞாநேந ச வாதாதிவிபரீதபேஷஜஸாத்யத்வஂ ததாऽநுத்பூதவாதாதிவிகாராந்தரஸம்பந்தோऽபி பாவீ கல்ப்யதே| அஸாத்ம்யரூக்ஷாதிஹேதுஸேவாதர்ஶநேந ச பாவீ வ்யாதிஸ்தஜ்ஜந்ய உந்நீயதே| வ்யாதிபரீக்ஷாயாஂ ச ஸந்தேஹே ஜாதே யஸ்ய வ்யாதேர்ஹேதுஸேவா தஶ்யதே, ஸ பரிகல்ப்யதே; ஏவமாதி ஹேதுநா வ்யாதிபரீக்ஷணம்||௭||

நிதாநாநந்தரீயகத்வாத் பூர்வரூபாதீநாஂ நிதாநாநந்தரஂ பூர்வரூபாதீந்யுச்யந்தே , அதஃ பூர்வரூபலக்ஷணமாஹ- பூர்வேத்யாதி| உத்பத்தேஃ ப்ராக் ப்ராகுத்பத்தி| ஏதேந உத்பத்தேஃ பூர்வஂ யத்பவிஷ்யத்வ்யாதேர்லக்ஷணஂ தத் பூர்வரூபம்| நிதாநஸேவா து பாவிவ்யாதிபோதிகா பவத்யபி நிதாநஶப்தகஹீதத்வாதேவ ததா லக்ஷணஶப்தாநபிதேயத்வாச்ச ந பூர்வரூபஶப்தேநோச்யதே| உக்தஂ ஹ்யந்யத்ர- “ஸ்தாநஸஂஶ்ரயிணஃ க்ருத்தா பாவிவ்யாதிப்ரபோதகம்| லிங்கஂ குர்வந்தி யத்தோஷாஃ பூர்வரூபஂ ததுச்யதே” இதி| ந ச வாச்யஂ யதநுத்பந்நஸ்யாவித்யமாநஸ்ய வ்யாதேஃ கதஂ லக்ஷணஂ பவதீதி; யதோ மேகாதபி பாவிநீ வஷ்டிரநுமீயதே, ததா ரோஹிண்யுதயஂ தஷ்ட்வா கத்திகோதயோऽநுமீயதே| தச்ச பூர்வரூபஂ த்விவிதம்- ஏகஂ பாவிவ்யாத்யவ்யக்தரூபஂ, யதுக்தம்- “அவ்யக்தஂ லக்ஷணஂ தஸ்ய பூர்வரூபமிதி ஸ்மதம்” (சி.அ.௧௧) இதி, ததா “லிங்கமவ்யக்தமல்பத்வாத்வ்யாதீநாஂ தத்யதாயதம்” (வா. நி. அ.௧) இதி ; த்விதீயஂ து தோஷதூஷ்யஸம்மூர்ச்சநாவஸ்தாஜந்யமவ்யக்தலிங்காதந்யதேவ; யதா- ஜ்வரே பாலப்ரத்வேஷரோமஹர்ஷாதி; ந ஹ்யேதத் பூர்வரூபஂ ஜ்வராவஸ்தாயாஂ நியமேந வ்யக்தஂ பவதி, கிந்து ஜ்வரபூர்வகால ஏவ; யத்ர து வ்யக்தஂ பவதி, ஸ சாஸாத்யோ மதஃ| அத ஏவைவம்பூதபூர்வரூபாபிப்ராயேணைவாரிஷ்டே வக்ஷ்யதி- “பூர்வரூபாணி ஸர்வாணி ஜ்வரோக்தாந்யதிமாத்ரயா| யஂ விஶந்தி விஶத்யேநஂ மத்யுர்ஜ்வரபுரஸ்ஸரஃ” (இஂ.அ.௫) இதி; ததா- “அந்யஸ்யாபி ச ரோகஸ்ய பூர்வரூபாணி யஂ நரம்| விஶந்த்யநேந கல்பேந தஸ்யாபி மரணஂ த்ருவம்” (இஂ.அ.௫) இதி| ஏதத்தி யத்யவ்யக்தலக்ஷணபூர்வரூபாபிப்ராயேண வசநஂ ஸ்யாத்ததா ஸர்வஜ்வராணாமஸாத்யத்வஂ ஸ்யாத், யதஃ பூர்வரூபாவஸ்தாயாமவ்யக்தாநி லக்ஷணாநி ஜ்வரே ஜாதே வ்யக்தாநி ஸர்வாணி ஸர்வத்ரைவ பவந்தி; தஸ்மாத் பூர்வரூபாவஸ்தாப்ரதிநியதபூர்வரூபாபிப்ராயேணைவைதத்வசநம்| அவ்யக்ததா ச லக்ஷணாநாமியமேவ- யதல்பத்வேநாஸ்புடத்வம்| யத்து பூர்வரூபஂ தோஷதூஷ்யஸம்மூர்ச்சநாவஸ்தாநியதஂ தத் வ்யாதிமாத்ரஸ்ய கமகஂ, ந தத்தோஷவிஶேஷஂ கமயதி| ஏதத்பூர்வரூபாபிப்ராயேண ச வாக்படேऽப்யுக்தஂ யத்- “ப்ராக்ரூபஂ யேந லக்ஷ்யதே| உத்பித்ஸுராமயோ தோஷவிஶேஷேணாநதிஷ்டிதஃ ” (வா. நி.அ.௧) இதி| யத்து அவ்யக்தலிங்கஂ ரூபஂ பூர்வரூபஂ, தத்தோஷவிஶேஷமபி வ்யாதேர்கமயதி, யதுக்தஂ ஹாரீதே- “இதி பூர்வரூபமஷ்டாநாஂ ஜ்வராணாஂ ஸாமாந்யதஃ, விஶேஷதஸ்து ஜம்பாங்கமர்தபூயிஷ்டஂ ஹதயோத்வேகி வாதஜம்” இத்யாதி, ததா ஸுஶ்ருதேऽப்யுக்தஂ- “ஸாமாந்யதோ, விஶேஷாத்து ஜம்பாऽத்யர்தஂ ஸமீரணாத்| பித்தாந்நயநயோர்தாஹஃ கபாந்நாந்நாபிநந்தநம்” (ஸு.உ.அ.௩௯) இதி, ஏதத்தி பூர்வரூபஂ பாவிஜ்வரலிங்கமேவாவ்யக்தமல்பத்வேநேதி ஜ்ஞேயம்| வ்யக்தே ஹி ஜ்வரே வாதாதிஜே ஜம்பாதயஃ பூர்வரூபாபேக்ஷயாऽத்யர்தஂ பவந்தி| ஏவஂ பூர்வரூபத்வைவித்யே யத்ர விஶிஷ்டஂ பூர்வரூபமஸ்தி தத்ர ஸாக்ஷாதேவாபிதீயதே, யத்ர விஶிஷ்டஂ நாஸ்தி தத்ர லிங்கமாத்ரஂ வக்ஷ்யதி; தேநாவ்யக்தாந்யேவ லிங்காநி பூர்வரூபமிதி தத்ர ஜ்ஞாதவ்யம் ||௮||

லக்ஷணமாஹ- ப்ராதுர்பூதேத்யாதி| உத்பந்நவ்யாதேஃ ஸ்வரூபஂ, ததா வாதாத்யாமபக்வாதிவிஶேஷணவிஶிஷ்டஂ வ்யாதிஂ நிதாநோபஶயஸம்ப்ராப்திவ்யதிரிக்தஂ யத்போதயதி, தல்லிங்கம்| அநேந ச வ்யாதிப்ரதிநியதஂ லிங்கஂ யதா- ஜ்வரஸ்ய ஸந்தாபஃ, ததா அதிஸரணமதீஸாரஸ்யேத்யாதி கஹ்யதே; ததா வாதாதிகதஂ ச வாதாதிஜ்வரஸ்ய விஷமாரம்பவிஸர்கித்வாதி கஹ்யதே; ததா ஆமபக்வஜீர்ணஜ்வரலக்ஷணாதீநி விஶிஷ்டவ்யாதிபோதகாநி கஹ்யந்தே; ததா உபத்ரவாஶ்சாஸாத்யதாத்யவஸ்தாபந்நவ்யாதிபோதகத்வேந லக்ஷணாந்யேவ| ரிஷ்டஂ து மரணஸ்ய பூர்வரூபமேவ| நிதாநாதயஸ்து யத்யப்யுத்பந்நவ்யாதிகமகா அபி பவந்தி, ததாऽபி பதக்லக்ஷணாநிர்தேஶாந்ந தே இஹ லிங்கஶப்தேநோச்யந்தே| வ்யவஹாரார்தஂ ததா லக்ஷணார்தஂ ச லிங்கபர்யாயாநாஹ- தத்ர லிங்கமித்யாதி| அஸ்மிந்நர்தேऽநர்தாந்தரமிதி லிங்கலக்ஷணேऽர்தேऽபிதேயேऽநர்தாந்தரஂ, ப்ரகரணாந்தரே த்வர்தாந்தரேऽபி லிங்காதயோ பவந்தி; யதா- “பலீ லிங்கஂ ஸமர்பயேத்” (சி.அ.௨) இத்யத்ர ஶேப உச்யதே, ததா “ஸஂஸ்தாநமாகதிர்ஜ்ஞேயா ஸுஷமா விஷமா ச யா” (இ.அ.௭); ததா “லக்ஷணவச்சோதாஹரணவச்ச” (வி.அ.௮), ததா “தைலஸர்பிர்ப்யாஂ வ்யஞ்ஜநாந்யுபகல்பயேத்”, ததா “ரூபஸ்ய ஸத்த்வஸ்ய ச ஸந்ததிர்யா” (ஶா.அ.௨) இத்யாதௌ| நநு, யதேஹ ‘அஸ்மிந்நர்தே’ இத்யுக்தஂ ததா ஹேதுவ்யாதிஸம்ப்ராப்திபர்யாயாபிதாநேऽபி ‘அஸ்மிந்நர்தே’ இதி வக்தவ்யம்| ந, ஹேதுபர்யாயாபிதாநே தாவத் ‘இஹ கலு’ இத்யநேநைவ ததர்த உக்த ஏவ, ஸம்ப்ராப்திபர்யாயகதநே ச வ்யாதேரிதி பதேநைவ ‘அஸ்மிந்நர்தே’ இதிபதஸ்யார்தோ லப்யத ஏவ, கதபர்யாயேஷு து நார்தாந்தரதா ப்ராயோ தஶ்யதே, தேந தத்ர ‘அஸ்மிந்நர்தே’ இதி ந கதம்| அயஂ சாசார்யாபிப்ராயோ யத்- யத்ராந்யார்ததாஂ ஶப்தஸ்ய பஶ்யதி, தத்ரைவ ‘அஸ்மிந்நர்தே’ இதி கரோதி, யதா- ‘ஸமவேதாநாஂ புநர்தோஷாணாமஂஶாஂஶவிகல்போ விகல்போऽஸ்மிந்நர்தே’ இதி| விகல்பஶப்தோ ஹ்யயமந்யத்ராபி வர்ததே, யதா- “அந்யைஶ்ச விகல்பைர்விகல்பிதாநாஂ” (வி.அ.௧), ததா “விகல்போ ந த்வஸாத்யாநாஂ” (ஸூ.அ.௧௦) இத்யாதி| நநு பூர்வரூபோபஶயயோஃ கிமிதி பர்யாயாநபிதாநம்? ப்ரூமஃ- பூர்வரூபஸ்ய தாவத் பர்யாயாபிதாநஂ யதேவ ரூபஸ்ய ததேவ; யதஃ, ரூபாதய ஏவ ஹி பூர்வஶப்தயுக்தாஃ பூர்வரூபபர்யாயா பவந்தி; உபஶயஸ்து சிகித்ஸா, தஸ்யாஸ்து பர்யாயாஶ்சிகித்ஸித ஏவ ஸ்வாதிகாரத்வேந வக்தவ்யா இதி நேஹ புநருக்தாஃ||௯||

உபஶயமாஹ- உபஶய இத்யாதி| உபஶயநமுபஶயஃ ஸுகாநுபந்த இத்யர்தஃ| ஹேதுநா, ததா வ்யாதிநா, ததா ஹேதுவ்யாதிப்யாஂ ச விபரீதா ஹேதுவ்யாதிவிபரீதாஃ; தேஷாமௌஷதாஹாரவிஹாராணாஂ, ததா ஹேதுவ்யாதிவிபரீதார்தகாரிணாஂ சௌஷதாந்நவிஹாராணாஂ; ஸுகாநுபந்த இதி ஸுகரூபோऽநுபந்தஃ, அநுபந்தஶ்ச ஸுககாரணமித்யர்தஃ | அயஂ சோபஶயோ கூடலிங்கே ச வ்யாதௌ ஜ்ஞாநோபாயோ பவதி| யதுக்தஂ- “கூடலிங்கஂ வ்யாதிமுபஶயாநுபஶயாப்யாஂ பரீக்ஷேத” (வி.அ.௪) இதி; உக்தஂ ச த்ரிஶோதீயே- “ஸ்நேஹோஷ்ணமர்தநாப்யாஂ ச ப்ரணஶ்யேத் ஸ ச வாதிகஃ” (ஸூ.அ.௧௮)| அத்ர ச விபரீதார்தகாரி ததேவோச்யதே யதவிபரீததயாऽऽபாததஃ ப்ரதீயமாநஂ விபரீதஸ்யார்தஂ ப்ரஶமலக்ஷணஂ கரோதி| அத்ரோதாஹரணாநி லிக்யந்தே- ஹேதுவிபரீதமௌஷதஂ யதா- ஶீதகபஜே ஜ்வரே ஶுண்ட்யாத்யுஷ்ணஂ பேஷஜஂ, ஹேதுவிபரீதமந்நஂ யதா- ஶ்ரமாநிலஜே ஜ்வரே ரஸௌதநஃ, ஹேதுவிபரீதோ விஹாரோ யதா- திவாஸ்வப்நோத்தகபே ராத்ரௌ ஜாகரணஂ, வ்யாதிவிபரீதமௌஷதஂ யதா- அதீஸாரே ஸ்தம்பநஂ பாடாதி, வ்யாதிவிபரீதமந்நஂ யதா- அதீஸாரே ஸ்தம்பநஂ மஸூராதி, வ்யாதிவிபரீதோ விஹாரோ யதா- உதாவர்தே ப்ரவாஹணஂ, ஹேதுவ்யாதிவிபரீதமௌஷதஂ யதா- வாதஶோதே வாதஹரஂ ஶோதஹரஂ ச தஶமூலஂ, ஹேதுவ்யாதிவிபரீதமந்நஂ யதா- ஶீதோத்தஜ்வரே உஷ்ணா ஜ்வரக்நீ ச யவாகூஃ, ஹேதுவ்யாதிவிபரீதோ விஹாரோ யதா- ஸ்நிக்ததிவாஸ்வப்நஜாயாஂ தந்த்ராயாஂ ரூக்ஷஂ தந்த்ராவிபரீதஂ ச ராத்ரிஜாகரணஂ , ஹேதுவிபரீதார்தகார்யௌஷதஂ யதா- பித்தப்ரதாநே பச்யமாநே ஶோதே பித்தகர உஷ்ண உபநாஹஃ, ஹேதுவிபரீதார்தகார்யந்நஂ யதா- பச்யமாநே பித்தப்ரதாநே ஶோதே விதாஹ்யந்நஂ, ஹேதுவிபரீதார்தகாரீ விஹாரோ யதா- வாதோந்மாதே ஸந்த்ராஸநஂ, வ்யாதிவிபரீதார்தகார்யௌஷதஂ யதா- சர்த்யாஂ வமநகாரகஂ மதநபலாதி; வ்யாதிவிபரீதார்தகார்யந்நஂ யதா- அதீஸாரே விரேககாரகஂ க்ஷீரஂ, உக்தஂ ஹி- “பஹுதோஷஸ்ய தீப்தாக்நேஃ ஸப்ராணஸ்ய ந திஷ்டதி| பைத்திகோ யத்யதீஸாரஃ பயஸா தஂ விரேசயேத்” (சி. அ.௧௯) இதி; வ்யாதிவிபரீதார்தகாரீ விஹாரோ யதா- சர்த்யாஂ வமநஸாத்யாயாஂ வமநார்தஂ ப்ரவாஹணஂ; ஹேதுவ்யாதிவிபரீதார்தகார்யௌஷதஂ யதா- அக்நிநா ப்லுஷ்டேऽகுர்வாதிநா லேபஃ, உஷ்ணஂ ஹி ஹேதாவக்நௌ வ்யாதௌ ச தாஹேऽநுகுணஂ ப்ரதிபாதி; ஹேதுவ்யாதிவிபரீதார்தகார்யந்நஂ யதா- மத்யபாநோத்தே மதாத்யயே மதகாரகஂ மத்யஂ; ஹேதுவ்யாதிவிபரீதார்தகாரீ விஹாரோ யதா- வ்யாயாமஜநிதஸம்மூடவாதே ஜலப்ரதரணாதிரூபோ வ்யாயாமஃ, அயஂ ஹேதௌ வ்யாயாமே வ்யாதௌ ச ஸம்மூடவாதேऽநுகுணஃ ப்ரதிபாதி| நநூபஶயவதநுபஶயோऽபி வ்யாதிபரீக்ஷகோऽஸ்தி, உச்யதே ச- “கூடலிங்கஂ வ்யாதிமுபஶயாநுபஶயாப்யாஂ பரீக்ஷேத” (வி. அ.௪), ததா வாக்படேऽப்யுக்தஂ- “விபரீதோऽநுபஶயஃ ஸ ஹ்யஸாத்ம்யமிதி ஸ்மதஃ” (வா. நி. அ.௧) இதி; ஸத்யமஸ்தி ச, பரஂ நிதாநக்ரஹணேநைவ கஹீதத்வாந்ந பதகுச்யதே; அநுபஶயோऽபி ஹேதுஸேவயைவ பவதி||௧௦||

யத்யபி ஸம்ப்ராப்த்யநந்தரஂ லிங்கப்ராதுர்பாவஃ, ததாऽபி ஸம்ப்ராப்தேர்வ்யாதிநிரூபணஂ ப்ரத்யல்பப்ரயோஜநத்வாச்சேஷதஃ ஸம்ப்ராப்திமாஹ- ஸம்ப்ராப்திரித்யாதி| ஜாதிஃ ஜந்ம; ஸம்ப்ராத்ப்யாகதிஜாதிஶப்தைர்யோऽர்தோऽபிதீயதே ஸா வ்யாதேஃ ஸம்ப்ராப்திரித்யர்தஃ| அ(த)த்ரைகே வ்யாதிஜந்மமாத்ரமந்த்யகாரணவ்யாபாரஜந்யஂ ஸம்ப்ராப்திமாஹுஃ| இயஂ ச ஸம்ப்ராப்திர்யத்யபி நிதாநாதிவத் வ்யாதிபோதிகா ந பவதி, ததாऽபி நாநுத்பந்நஸ்ய வ்யாதேர்லக்ஷணஂ பவதீதி கத்வா உபபத்தேர்வ்யாத்யுபலம்பகத்வஂ வர்ணயந்தி| ஏதச்சாந்யே ந மந்யந்தே, யதோ நைவஂ ஸதி ஸம்ப்ராப்திதஃ கஶ்சித்விஶேஷோ வ்யாதேரதிகம்யதே| ந சாயஂ நியமஃ- யதுத்பந்ந ஏவ பரஂ வ்யாதிருபலப்யதே, யதோ நிதாநபூர்வரூபாப்யாமநுத்பந்நோऽபி வ்யாதிர்பாவித்வேந புத்யதே| தஸ்மாத் வ்யாதிஜநகதோஷவ்யாபாரவிஶேஷயுக்தஂ வ்யாதிஜந்மேஹ ஸம்ப்ராப்திஶப்தேந வாச்யம், அத ஏவ பர்யாயே ‘ஆகதிஃ’ இத்யுக்தம்| ஆகதிர்ஹி உத்பாதகாரணஸ்ய வ்யாதிஜநநபர்யந்தஂ கமநம்| இயஂ ச ஸம்ப்ராப்திர்வ்யாதிவிஶேஷஂ போதயத்வேவ| யதா ஜ்வரே- ‘ஸ யதா ப்ரகுபிதஃ ப்ரவிஶ்யாமாஶயம்’ இத்யாரப்ய ‘ததா ஜ்வரமபிநிர்வர்தயதி’ இத்யந்தேந யா ஸம்ப்ராப்திருச்யதே, தயா ஜ்வரஸ்யாமாஶயதூஷகத்வாக்ந்யுபகாதகத்வரஸதூஷகத்வாதயோ தர்மாஃ ப்ரதீயந்தே| ந ச வாச்யஂ- தோஷாணாமயமாமாஶயதூஷகத்வாதிர்தர்மஃ , ததஶ்ச காரணதர்மாணாஂ நிதாநக்ரஹணேநைவ க்ரஹணஂ பவதீதி; யதஃ, காரணதர்மோऽப்யயஂ வ்யாதிஜநகதோஷவ்யாபாரரூபஃ ஸம்ப்ராப்திஶப்தேந விஶேஷபோதநார்தஂ பதக் கத்வோச்யதே; யதா- லிங்கத்வாவிஶேஷேऽபி பாவிவ்யாதிபோதகத்வவிஶேஷாத் பூர்வரூபஂ பதகுச்யதே, அத ஏவ வாக்படேऽப்யேவமேவ ஸம்ப்ராப்திலக்ஷணமுக்தஂ- “யதாதுஷ்டேந தோஷேண யதா சாநுவிஸர்பதா| நிர்வத்திராமயஸ்யாஸௌ ஸம்ப்ராப்திர்ஜாதிராகதிஃ ” (வா. நி.அ.௧) இதி||௧௧||

ஸம்ப்ரதி ஸம்ப்ராப்தேஃ ப்ரதிவ்யாதிவ்யக்திபிந்நாயாஃ ஸர்வத்ர வ்யாதௌ தத்ப்ரயோஜநாபாவாந்ந பேதோ வக்தவ்யஃ, யஸ்தூபயுக்தோ பவதி ஸம்ப்ராப்திவிஶேஷஸ்தமபிதாஸ்யத்யேவ, “ஸ யதா ப்ரகுபிதஃ ப்ரவிஶ்யாமாஶயம்” இத்யாதிநா க்ரந்தேந; அதஃ ஸர்வஸம்ப்ராப்த்யநபிதாநாந்ந்யூநதாதோஷபரிஹாரார்தஂ ஸர்வவ்யாதிஸாதாரணாந் ஸம்ப்ராப்திபேதாநாஹ- ஸா ஸங்க்யேத்யாதி|- ஸா ஸம்ப்ராப்திஃ ஸங்க்யாதிபிர்பித்யதே இதி ஸங்க்யாதிபிந்நே வ்யாதௌ பிந்நா பவதீத்யர்தஃ; யதோ ந பிந்நாநாஂ பாவாநாமபிந்நோத்பத்திர்பவதி, கிந்தர்ஹி பிந்நைவ பவதி; யத்யபி ச ப்ரதிவ்யாதி வ்யக்தாऽபி ஸம்ப்ராப்திர்பிந்நைவ பவதி, ததாऽபி ஸ பேதஃ ஸம்ப்ராப்தேரிஹ ப்ரயோஜநாபாவாந்நோச்யதே; யதஃ, ஸங்க்யாப்ராதாந்யவித்யாதிதுல்யாஸு ஜ்வரவ்யக்திஷு ஏகரூபநிதாநலிங்கசிகித்ஸிதாஸு பேதப்ரதிபாதநே ந கிஞ்சித் ப்ரயோஜநமஸ்தி, ஸங்க்யாதிபிந்நே து ஜ்வராதௌ நிதாநலிங்கசிகித்ஸாபேதோऽஸ்தி, அதஃ ஸங்க்யாதிபேதஜநகாயாஃ ஸம்ப்ராப்தேர்பேதகதநமுசிதமேவ||௧௨(௧)||

ஸங்க்யாபேதமுதாஹரதி- ஸங்க்யா தாவதித்யாதி| யத்யபி ப்ராதாந்யாதிபேதபிந்நேऽபி வ்யாதௌ ஸங்க்யாபேதோऽஸ்த்யேவ, ததாऽபீஹ யைவ ஶாஸ்த்ரஸித்தா அஷ்டௌதரீயாதிப்ரதிபாதிதா ஸங்க்யா ஸைவ ஸங்க்யாஶப்தேந ப்ராப்தா| அத ஏவாஷ்டௌ ஜ்வரா இத்யபிதாய த்விவிதஂ ஶோணிதபித்தமிதி க்ரமாத் ப்ராப்தஂ ரக்தபித்தஂ நோதாஹதஂ; யதஃ த்விவிதத்வஂ ஹி ரக்தபித்தஸ்ய விதிபேதே ப்ரவிஶதி ந ஸங்க்யாயாஂ, ‘த்விவிதஂ ஶோணிதபித்தம்’ இதி விதிஶப்தேநைவோக்தத்வாத்||௧௨(௨)||

ப்ராதாந்யஂ புநரித்யாதௌ தரதமாப்யாமிதி தரதமஶப்தாபிதேயாப்யாஂ வத்திப்யாம்| தரதமஶப்தயோர்விஷயஂ விபஜதே- த்வயோரித்யாதி|- த்வயோஸ்தர இதி த்வயோர்தோஷயோர்வத்தயோஸ்தரப்ரயோகோ பவதி- வத்ததர இதி| ஏவஂ த்ரிஷு தம இதி த்ரிஷு தோஷேஷு வத்தேஷு ஸத்ஸு தமப்ரயோகோ பவதி- வத்ததம இதி| ததேவஂ த்வந்த்வாரப்தே விகாரேऽந்யதரதோஷஸ்ய தரஶப்தலக்ஷிதேந ப்ராதாந்யேந ஸம்ப்ராப்திர்பித்யதே, ததா த்ரிதோஷாரப்தே விகாரே தமஶப்தலக்ஷிதாந்யதமதோஷப்ராதாந்யாத் ஸம்ப்ராப்திர்பித்யதே, இத்யுக்தஂ பவதி||௧௨(௩)||

ஸம்ப்ராப்திபேதஂ க்ரமாகதஂ விதிமாஹ- விதிர்நாம த்விவிதா வ்யாதயோ நிஜாகந்துபேதேநேத்யாதிநா| விதிரிதி விதிகத இத்யர்தஃ| தேந த்விவிதத்வாதயோ பேதா யதோ பவந்தி ஸ விதிஃ; விதிஶ்ச ப்ரகாரோ பேத இத்யர்தஃ| ஸாத்யாஸாத்யமதுதாருணபேதேநேதி ஸாத்யாஸாத்யகதேந மதுதாருணபேதேந; தேந, மதுஸாத்யஂ ஸுகஸாத்யஂ, தாருணஸாத்யஂ கச்ச்ரஸாத்யஂ ரோஹிணீவலயாதி, ததா மத்வஸாத்யஂ யாப்யஂ, தாருணாஸாத்யஂ ப்ரத்யாக்யேயமிதி பேதசதுஷ்டம்| யத்யபி ச ஸங்க்யாப்ராதாந்யாதிகதோऽபி வ்யாதேர்விதிபேதோ பவத்யேவ, ததாऽபி ஸங்க்யாதிபேதாநாஂ ஸ்வஸஞ்ஜ்ஞயைவ கஹீதத்வாத்கோபலீவர்தந்யாயாத் ஸங்க்யாத்யகஹீதே வ்யாதிப்ரகாரேऽயஂ விதிஶப்தோ வர்தநீயஃ||௧௨(௪)||

க்ரமாகதஂ விகல்பமாஹ- ஸமவேதாநாமித்யாதி|- ஸமவேதாநாமிதி ஸர்வேஷாஂ; தேந, ஏகஶோ த்விஶோ மிலிதாநாஂ ச தோஷாணாஂ க்ரஹணம்| அஂஶமஂஶஂ ப்ரதி பலமஂஶாஂஶபலஂ, தஸ்ய விகல்ப உத்கர்ஷாபகர்ஷரூபோஂऽஶாஂஶபலவிகல்பஃ; ஏவம்பூதோ தோஷாணாமஂஶாஂஶபலவிகல்போऽஸ்மிந்நர்த இதி அஸ்மிந் ப்ரகரணே விகல்ப உச்யதே| ப்ரகரணாந்தரே து விகல்பஶப்தேந பேதமாத்ரமுச்யதே; யதா- “விகல்போ ந த்வஸாத்யாநாஂ” (ஸூ.அ.௧௦) இத்யாதாவிதி பாவஃ| தத்ர தோஷாணாமஂஶாஂஶவிகல்போ யதா- வாதே ப்ரகுபிதேऽபி கதாசித்வாதஸ்ய ஶீதாஂஶோ பலவாந் பவதி, கதாசில்லக்வஂஶஃ, கதாசித்ரூக்ஷாஂஶஃ, கதாசில்லகுரூக்ஷாஂஶ இத்யாதி; ஏவஂ பித்தகபயோரப்யுதாஹார்யோஂऽஶாஂஶவிகல்பஃ; அயஂ சாஂஶாஂஶபலவிகல்போ தோஷாணாஂ ஶீதாதிகுணோத்பூதஹேதுபேதாத்பவதி||௧௨(௫)||

பலகாலவிஶேஷமாஹ- பலேத்யாதி|- பலஸ்ய காலோ பலகாலஃ, தஸ்ய விஶேஷோ வஸந்தபூர்வாஹ்ணாதிர்பலகாலவிஶேஷஃ| தவஶ்சாஹோராத்ராஹாரயோஃ காலாஶ்ச த்வஹோராத்ராஹாரகாலாஃ, தேஷாஂ பேதோ விதிஃ, தத்ர விஶேஷேண நியதோ பலகாலவிஶேஷஃ த்வஹோராத்ராஹாரகாலவிதிவிநியதஃ; தத்ர துவிநியதோ பலகாலவிஶேஷோ யதா- ஶ்லேஷ்மஜ்வரஸ்ய வஸந்தஃ, அஹோராத்ரவிநியதோ யதா- ஶ்லேஷ்மஜ்வரஸ்ய பூர்வாஹ்ணஃ ப்ரதோஷஶ்ச, ஆஹாரவிநியதோ யதா- ஶ்லேஷ்மஜ்வரஸ்ய புக்தமாத்ரகாலஃ, ஏவமாத்யுந்நேயம்| கேசித்து விதிஶப்தேந பூர்வகதஂ கர்ம ப்ருவதே, தத்ராபி கர்மநியதோ பலகாலவிஶேஷஃ பச்யமாநகர்மகால ஏவ ஜ்ஞேயஃ| ஏஷு ச பலகாலேஷு யத்யபி வ்யாதேரபூதப்ராதுர்பாவரூபா ஸம்ப்ராப்திர்ந பவதி, ததாऽபி வ்யாதிஸந்தாநே தத்காலஂ வ்யாத்யுத்பத்தௌ ஸம்ப்ராப்திர்பிந்நைவ பவதீதி மந்தவ்யம்| இயஂ ச காலவிஶேஷப்ராப்த்யா பலவத்வ்யாதிஜநிகா ஸம்ப்ராப்திர்வ்யாதேர்விஶேஷஂ ஸ்புடமேவ போதயதி| யதஃ பூர்வாஹ்ணே பலஸம்ப்ராப்த்யா ஜ்வரஸ்ய கபஜத்வமுந்நீயதே, மத்யாஹ்நே ச பலப்ராப்த்யா பித்தஜத்வமித்யாதி| இஹ ச ஸம்ப்ராப்தேரேவ விஶேஷாஃ ஸங்க்யாதிகதா உக்தாஃ, ந து நிதாநாதீநாஂ விஶேஷாஃ; யதோ நிதாநாதிவிஶேஷாஃ ப்ரதிவ்யாதிவக்ஷ்யமாணபேதேநைவோபயுக்தாஃ| யதோ யாதக் ஜ்வரே நிதாநஂ ந தாதக் ரக்தபித்தே; யே ச பூர்வரூபாதிவிஶேஷா ஜ்வரே, ந தே ரக்தபித்தாதௌ, கிந்து பிந்நஜாதீயா ஏவ| ஸ ச பேதோ நிதாநாதீநாஂ வ்யாதிபேதகமகத்வேநோபயுக்தோ வ்யாதிபேதகதந ஏவ வக்தவ்யஃ| ஸம்ப்ராப்தேஸ்து ஸங்க்யாதிபேதஃ ஸர்வவ்யாதிஷ்வேகஜாதீயத்வேந ந விஶேஷகமக இதி இஹைவ ஸர்வவ்யாதிநிதாநே கத்யதே; நிதாநாதிவிஶேஷாஸ்து ப்ரதிவ்யாதிவிஶிஷ்டத்வேந நேஹ ப்ரபஞ்சேநோச்யந்தே| அத ஏவ சாத்ரைவாத்யாயே ஸம்ப்ராப்தேஃ ஸாமாந்யாபிதாநேநைவோக்தத்வாத் ஸம்ப்ராப்திஂ பரித்யஜ்ய நிதாநாதிவிஶேஷஂ ப்ரதிஜாநீதே- தஸ்ய நிதாநபூர்வரூபலிங்கோபஶயவிஶேஷாநநுவ்யாக்யாஸ்யாம இதி||௧௨||

யஸ்மாதிமே நிதாநாதய உக்தேந ந்யாயேந வ்யாதிபரீக்ஷாயாமுபயுக்தாஃ, தஸ்மாத்வ்யாதீந் பிஷக் ஹேத்வாதிபிஃ பரீக்ஷேதேதி யோஜநா| ந ச வாச்யஂ யத்- நிதாநாதீநாஂ மத்யே சேதந்யதமேநாபி வ்யாதிபரிச்சேதஂ கர்துஂ ஸமர்தஸ்தத் கிஂ பஞ்சகாபிதாநேநேதி; யதோ யாவந்தோ ஜ்ஞாநோபாயா வ்யாதீநாஂ தே ஸர்வ ஏவோபதர்ஶநீயாஃ| தத்ர யோ நிதாநஂ விஸ்மதவாந், தஸ்ய பூர்வரூபாதிபிர்வ்யாதிஃ பரீக்ஷ்யதே; ததா யத்ர ச பூர்வரூபாதயோ விஸ்மதாஃ ஸந்திக்தா வா, தத்ரோபஶயேந பரீக்ஷா பவதி; ஏவஂ கபஜத்வஸந்தேஹே ஜ்வரஸ்ய ஸம்ப்ராப்திரபி பூர்வாஹ்ணே புக்தமாத்ரே வா பவந்தீ கபஜத்வஂ கமயதீத்யாதி ப்ரயோஜநமநுஸரணீயம்| ததா பூர்வரூபேணாபி லிங்கஸாமாந்யநிஶ்சய உக்தஃ; யதுக்தஂ- “ஹாரித்ரவர்ணஂ ருதிரஂ ச மூத்ரஂ விநா ப்ரமேஹஸ்ய ஹி பூர்வரூபைஃ| யோ மூத்ரயேத்தஂ ந வதேத் ப்ரமேஹஂ ரக்தஸ்ய பித்தஸ்ய ஹி ஸ ப்ரகோபஃ” (சி.அ.௬) இதி| ததா லிங்கநிஶ்சிதேऽபி வ்யாதௌ பூர்வரூபேணாஸாத்யத்வமுக்தஂ, யதா- “பூர்வரூபாணி ஸர்வாணி ஜ்வரோக்தாந்யதிமாத்ரயா| யஂ விஶந்தி விஶத்யேநஂ மத்யுர்ஜ்வரபுரஃஸரஃ” (இ.அ.௫) இதி| தஸ்மாந்நிதாநாதிபஞ்சகமபிதாதவ்யமேவ| நநு, லிங்கேந வ்யாதிஃ பரீக்ஷணீய இதி வசநால்லிங்கவ்யதிரிக்தோ வ்யாதிரித்யுக்தஂ பவதி; தத்ர ச ந லிங்கஸமுதாயவ்யதிரிக்தோ வ்யாதிருபலப்யதே, விஷமாரம்பிவிஸர்கித்வாதயோ ஹி ஸந்தாபஸஹிதா ஜ்வராஃ, ததா ப்ரதிஶ்யாயகாஸாத்யேகாதஶரூபமேலக ஏவ யக்ஷ்மா| நைவஂ, லிங்கத்வேந ஶாஸ்த்ரே ப்ரதிபாதிதாநாஂ தததிரிக்தவ்யாத்யபாவே லிங்கத்வாநுபபத்தேஃ, வசநஂ ஹி- “விஷமாரம்பமூலைஶ்ச ஜ்வர ஏகோ நிருச்யதே” (நி.அ.௮) இதி| விகாரஶ்சைஹ தோஷதூஷ்யமேலகவிஶேஷோ ஜ்வராதிஶப்தேநோச்யதே| ஸ ச தோஷதூஷ்யவிஶேஷாத்மா ஜ்வரோऽருச்யாதிப்யோ தோஷதூஷ்யவைஷம்யவிஶேஷேப்யோऽர்தாந்தரமேவ| ந ச வாச்யஂ ஜ்வரலிங்காருச்யங்கமர்தாதிரூபதாதுவைஷம்யவிஶேஷமேலகோ ஜ்வரோऽஸ்து, அலஂ தததிரிக்தஜ்வரகல்பநயா, லிங்கலிங்கிபாவஶ்ச ஸமுதாயஸமுதாயிபேதாத்பவிஷ்யதீதி; யத ஏவமப்யருச்யங்கமர்தாதிதாதுவைஷம்யாநுகதோ தாதுவைஷம்யவிஶேஷோ ஜ்வரரூபோऽவயவீதி பிந்ந ஏவ வக்தவ்யஃ; ஜங்காபாஹுஶிரோந்தராத்யவயவாநதிரிக்தமேவ ஶரீரமவயவிரூபம்| துஃகமேவ வ்யாதிரிதி பூர்வமேவ பராகதஂ, தேந துஃகரூபத்வாத்வ்யாதேரவயவித்வஂ ந ஸம்பவதீதி ந வாச்யம்| லிங்காநி து ஸ்வரூபேண வ்யாதயோ பவந்தி, தே ச போத்தவ்யவ்யாத்யபேக்ஷயா லிங்காநி பவந்தி| ததுக்தஂ- “வ்யாதயஸ்தே ததாத்வே து லிங்காநீஷ்டாநி நாமயாஃ” (நி.அ.௮) இதி| லிங்கலிங்கிபாவஶ்ச ஜிஜ்ஞாஸாவஶாத்பவதி| யத்வக்ஷ்யதி- “விஷமாரம்பமூலாநாஂ லிங்கமேகஂ ஜ்வரோ மதஃ| விஷமாரம்பமூலைஶ்ச ஜ்வர ஏகோ நிருச்யதே” (நி.அ.௮) இதி| அஸ்ய சார்தமபஸ்மாரநிதாநே ப்ரகரணாகதஂ வ்யாக்யாஸ்யாமஃ| தஸ்மாத் ஸுஸ்திதஂ வ்யாதிகமகத்வஂ நிதாநாதிபஞ்சகஸ்யேத்யர்தஃ||௧௩||

இதீத்யாதௌ இதி பரிஸமாப்தௌ| நிதாநஸ்தாநஸ்யேதி ஸர்வவ்யாதிநிதாநஸ்ய| அர்தஸங்க்ரஹ இத்யநேநைவ ஸங்க்ஷேபார்தாபிதாநே லப்தே உத்திஷ்ட இதி ஸங்க்ஷேபாபிதாயிபதகரணேந ஸங்க்ஷேபஸ்யாபி ஸங்க்ஷேபாபிதாநமேததிதி தர்ஶயதி| தமிதி ஸாமாந்யநிதாநோத்தேஶம், அதோ நிதாநோத்தேஶமாத்ரதோ பூயஸ்தரமுபதிஶந்தோ விஸ்தரேண வ்யாக்யாஸ்யாம இதி யோஜநா| தேநைதததிஸங்க்ஷேபகதநாபேக்ஷயா ப்ரபஞ்சகதநமேவேஹ விஸ்தரஶப்தார்த இதி தர்ஶயதி; தேந நிதாநாதீநாஂ யாவத்விஸ்தரகதநமுத்தரத்ரோபபந்நஂ பவதி||௧௪||

தத்ரேத்யாதிநா ஜ்வராத்யஷ்டவிதரோகஸ்ய நிதாநஸ்தாநே கதநஂ ப்ரதிஜாநீதே| ப்ரதமத ஏவ தாவதித்யநேந பஶ்சாச்சிகித்ஸாபிதேயாநர்ஶஃ- ப்ரபதீந் ஸூசயதி| ஆத்ய நித்யநேந ஆதௌ தக்ஷாத்வரோத்த்வஂஸே உத்பந்நா யே தேஷாமிஹ கதநஂ தர்ஶயதி| யத்யபி ச ராஜயக்ஷ்மா பதகேவோத்பந்நஃ, வசநஂ ஹி- “அதிவ்யவாயாத் புநர்நக்ஷத்ரராஜஸ்ய யக்ஷ்மா” (நி.அ.௮) இதி, ததாऽப்யஸ்ய ப்ராதாந்யாதிஹாபிதாநம்| யத்யபி ச தக்ஷாத்வரோத்த்வஂஸோத்பூதாநபஸ்மாராந்தாநபிதாய பதகுத்பந்நஸ்ய யக்ஷ்மணோऽபிதாநமுசிதஂ, ததாऽப்யுந்மாதாபஸ்மாரயோராகந்துத்வேந ஶோஷமப்யபிதாயாந்தேऽபிதாநம்| லோபாபித்ரோஹப்ரபவாநித்யநேந ஜநபதோத்த்வஂஸநீயே “ப்ராகபி சாதர்மாததே ந ரோகோத்பத்திரபூத்” (வி.அ.௩) இத்யநேந வக்ஷ்யமாணாநாஂ ஜ்வராதீநாஂ லோபாபித்ரோஹஜந்யதாஂ தர்ஶயதி, அநேநாதர்மஜத்வஂ ஜ்வராதீநாமுக்தஂ பவதி| நிதாநபூர்வேணேதி நிதாநப்ரதமேந| க்ரமேணேதி ரோகஸாமாந்யோக்தநிதாநபூர்வரூபரூபோபஶயஸம்ப்ராப்திரூபேண| அயஂ ச க்ரமஃ க்வசித் ப்ரயோஜநவஶாத்பாத்யதே; யதாऽத்ரைவ ஜ்வரேऽக்ரே ஹி ரூபமபிதாய பூர்வரூபமபிதாதவ்யம்| க்ரமபேதப்ரயோஜநஂ சேஹ யத்- ரூபாண்யத்ர ப்ரதிஜ்வரமபிதாதவ்யாநி, ந து ப்ராக்ரூபாணி ப்ரதிஜ்வரமபிதாதவ்யாநி; தேந ஸர்வஸாதாரணத்வாத் ஸர்வமபிதாய ப்ராக்ரூபஂ ஸாமாந்யமபிதாதவ்யம்| ததா, ஸூத்ரஸங்க்ரஹமாத்ரஂ சிகித்ஸாயா வ்யாக்யாஸ்யாம இதி ஸம்பந்தஃ| நிதாநே ச சிகித்ஸாபிதாநப்ரயோஜநஂ ப்ராகேவோக்தம்| ஸூத்ரமிதி கத்வா யத் ஸங்க்ரஹமிதி கரோதி தேந ஸூத்ரஸ்யாபி ஸங்க்ஷேபேணாபிதாநஂ தர்ஶயதி; ததா சிகித்ஸாஸூத்ரமபீஹ கிஞ்சிந்ந வக்தவ்யஂ, யதா- லங்கநகாலயவாக்வாதயஃ| சிகித்ஸிதேஷ்வித்யநேநைவ சோத்தரகாலத்வே லப்தே புநருத்தரகாலமிதி வசநஂ சிகித்ஸிதஸ்தாநேऽபி ஜ்வராத்யபிதாநோத்தரகாலமேவ யதோபசிதவிகாராணாஂ நிதாநாதிகதநஂ தர்ஶயதி| யதோபசிதமிதி யே யே உபசிதா விகாராஃ ஶோதார்ஶஃப்ரபதயஸ்தாந்| கிஂவா, ‘யதாசிதம்’ இதி பாடஃ, தத்ராபி யதாப்ரதாநமித்யர்த உந்நேயஃ| சிகித்ஸிதே ச விகாராணாஂ நிதாநாத்யபிதாநஂ நிதாநாதிநாऽவ்யவதாநேந ப்ரதீதே விஷயே சிகித்ஸா ஸம்யக் ப்ரதீயத இத்யபிப்ராயேண| அத ஏவ ச ஜ்வராதீநாமபி புநர்நிதாநாத்யபிதாஸ்யதி, இஹ து ஜ்வராதீநாஂ நிதாநாத்யபிதாநஂ பஹுவக்தவ்யத்வேந ஸ்தாநபேதஂ கத்வா கதம்| ஸ்தாநபேதகரணேந ச சிகித்ஸாவதாயுர்வேதே நிதாநஸ்யாபி ஜ்ஞேயத்வேந ப்ராதாந்யஂ தர்ஶயதி||௧௫||

இஹ கல்விதி அஷ்டவிதவ்யாதிநிதாநே வக்தவ்யே| ஶாரீராணாமித்யநேந காமக்ரோதாதிமாநஸஂ ரோகஂ ப்ரதி ந ஜ்வரஸ்ய ப்ரதமத்வமிதி தர்ஶயதி||௧௬||

ஜ்வரஸ்ய நிரூபணீயஸ்ய காரணகதஂ பேதமாஹ- அதேத்யாதி| ஏதச்ச காரணஂ வாதாதி ஸந்நிகஷ்டம்| மநுஷ்யாணாமிதிவசநேந கோகஜஶகுந்யாதீநாஂ நாவஶ்யமிதஂ ஜ்வராஷ்டத்வமநுகாமீதி தர்ஶயதி; ததாஹி- ஹஸ்த்யாதீநாஂ பாகலாதயோ நாஷ்டவிதாஃ ப்ரதிபாத்யந்தே| ஆகந்தோரிதி வக்தவ்யே அஷ்டமாதிதி வசநமாகந்தோரபிகாதாதிசதுஷ்காரணபேதேऽப்யேகத்வோபதர்ஶநார்தம்| ஆகந்துர்ஹி காரணபேதோத்பந்நோऽப்யேகரூப ஏவ, யத ஆகந்துஃ ஸர்வோ வ்யதாபூர்வமேவ பவதி; யஸ்து தத்ர, “காமஶோகபயாத்வாயுஃ” (சி.அ.௩) இத்யாதிநா பேதோ வக்தவ்யஃ, ஸ வாதாதிகத ஏவேதி பாவஃ||௧௭||

தஸ்யேத்யாதௌ தஸ்யேதி ஜ்வரஸ்ய| விஶேஷாநிதி நிதாநாதிபிஃ ப்ரத்யேகஂ ஸம்பத்யதே| நிதாநாதிவிஶேஷாஶ்சேஹ ரோகாந்தரரக்தபித்தாத்யபேக்ஷயா ததா பரஸ்பரஂ வாதாதிஜ்வராபேக்ஷயா ச யதாஸம்பவஂ போத்தவ்யாஃ| தேந பூர்வரூபவிஶேஷ இஹ ரக்தபித்தாதிபூர்வரூபாபேக்ஷயா போத்தவ்யஃ, பூர்வரூபஸ்ய விஶேஷேணேஹாநபிதாநாத்| உபஶயவிஶேஷாநபிதாநஂ ச நிதாநவிஶேஷாபிதாநாதேவ லப்யதே, யதோ நிதாநவிபர்யயேணோபஶயமபிதாஸ்யதி| பூர்வரூபஂ சேஹ விஶிஷ்டமவ்யக்தலிங்கவிஶேஷரூபமேவ ஜ்ஞேயம்| ஸம்ப்ராப்தேஸ்து வக்ஷ்யமாணாயா இஹாப்ரதிஜ்ஞாநஂ, தஸ்யாஃ ஸர்வரோகே ஸம்ப்ராப்திபேதாபிதாநே ச கதிதத்வாத், ததா நிதாநாதிவத் ஸம்ப்ராப்தேர்வ்யாதிபோதநஂ ப்ரத்யப்ரதாநத்வாச்ச; யஶ்ச ஸம்ப்ராப்திபேதோऽபிதாதவ்யஃ ஸ ஸர்வரோகஸாதாரண ஏவ; பேதஸ்து தஸ்யா வாதாதிதோஷமாத்ரகத ஏவ, வாதாதிபேதஶ்ச நிதாநபேத ஏவ| அந்யே து ப்ருவதே- ஸம்ப்ராப்திஂ நாபிதாஸ்யத்யேவாயஂ, யதேதத் ‘ஸ யதா ப்ரகுபிதஃ’ இத்யாத்யபிதாஸ்யதி, தந்நிதாநரூபவாதாதிதர்மகதநமிதி கத்வா நிதாநாந்தர்கதமேவ||௧௮||

ரூக்ஷேத்யாதி| வாதப்ரகோபணஂ ப்ரதி ரூக்ஷஸ்ய ப்ரதாநத்வேநாக்ரேऽபிதாநஂ, ரூக்ஷோ ஹி குணோ வாதகுணேஷு ப்ரதாநம்| ஆஸ்தாபநஂ யத்யபி வாதஹரமுக்தம்- “ஆஸ்தாபநாநுவாஸநஂ து கலு ஸர்வோபக்ரமேப்யோ வாதவிகாரேஷு ப்ரதாநம்” (ஸூ.அ.௨௦) இதி வசநாத், ததாऽபீஹாஸ்தாபநஸ்யாதியோகோ வாதஹேதுருக்த ஏவேதி ந தோஷஃ| வசநஂ ஹி- “உத்க்லேஶாக்நிவதௌ ஸ்நேஹாந்நிரூஹாத் பவநாத்பயம்” (ஸி.அ.௪) இதி| நிரூஹஶ்சாநுவாஸநஂ கத்வா யுக்த ஏவ, மாத்ராகதஶ்ச ஸாதாரணவாதஹர இதி ஸித்தாந்தஃ||௧௯||

ஸ யதேத்யாதிநா ஸம்ப்ராப்திமாஹ| யதேதி வசநாதேவங்குபிதோऽபி வாயுர்யதாऽऽமாஶயப்ரவேஶாதிஸம்ப்ராப்தியுக்தோ பவதி ததைவ ஜ்வரஂ கரோதி, நாந்யதேதி தர்ஶயதி| ப்ரவிஶ்யாமாஶயமித்யநேந ஜ்வரகர்துர்தோஷஸ்யாமாஶயதூஷகத்வஂ தர்ஶயதி| அத ஏவ ஸர்வஜ்வரேஷ்வாமாஶயவிஶுத்த்யர்தஂ லங்கநமுத்ஸர்கதோ வதந்தி| யத்யபி சாமாஶயப்ரவேஶாதேவோஷ்மணாऽபி மிஶ்ரத்வஂ லப்யத ஏவ, யத ஆமாஶய ஏவ வஹ்நிஸ்தாநஂ, “நாபிஸ்தநாந்தரஂ ஜந்தோராமாஶய இதி ஸ்மதஃ” (வி.அ.௨) இதி வசநாத், ததாऽபி வஹ்நிஸ்தாநஸ்யாமாஶயைகதேஶத்வேநாமாஶயப்ரவேஶேऽபி நாவஶ்யஂ க்ரஹணீரூபவஹ்நிஸ்தாநதுஷ்டிர்விஶேஷேண லப்யத இதி; அத ஏவோக்தம்- ஊஷ்மணா ஸஹ மிஶ்ரீபூயேதி| ரஸநாமாநமித்யுச்யமாநே ஆஹாரரஸேऽபி மதுரரஸாதௌ ப்ரஸக்திஃ ஸ்யாத், அத உக்தம்- ஆஹாரபரிணாமதாதுமிதி; ஆஹாரபரிணாமபவோ தாதுராஹாரபரிணாமதாதுஃ, தமிதி| ஆஹாரபரிணாமதாதுத்வஂ ச பரம்பரயா ரக்தாதிஷ்வப்யஸ்தீத்யாஹ- ஆத்யமிதி; ப்ரதமமித்யர்தஃ| ரஸமிதி வக்தவ்யே ரஸநாமாநமிதி யத் கரோதி தேந ரஸதீதி ரஸ இதி வ்யுத்பத்திமாத்ரேண ரக்தாதிஷு ரஸஸஞ்ஜ்ஞாஂ நிஷேதயதி, யத்ரைவ ரஸஸஞ்ஜ்ஞா ரூடா தஂ க்ராஹயதி; ஏவமந்யத்ராபி ச யத் பதமதிகார்தமிஹ ப்ரதீயதே தத் ஸ்பஷ்டார்தமேவ, யதஸ்த்ரிவிதஶிஷ்யபுத்திஹிதமேவ விஸ்பஷ்டார்தஂ தந்த்ரஂ யுஜ்யதே| அந்விதி யதோக்தக்ரமேண| அவேத்யேதி கத்வா| பிதாயேதி அவருத்ய| பக்திஸ்தாநாத் பாசகாக்நிஸ்தாநாத்| ஊஷ்மாணமிதி பாசகவஹ்நிம்| பஹிரிதி பக்திஸ்தாநவ்யதிரிக்தஶரீரே| யத்யபி சோஷ்மாணஂ நிரஸ்யேதிவசநாதேவ பக்திஸ்தாநாதிதி லப்யதே, ததாऽபி பக்திஸ்தாநாதிதிவசநேந பக்திஸ்தாநாத் கத்ஸ்நஸ்ய வஹ்நேர்நிரஸநஂ தர்ஶயதி, இஹ சோஷ்மஶப்தேந பாசகாக்நிஂ வ்யபதிஶந் பாசகஸ்ய வஹ்நேரூஷ்மரூபதாஂ தர்ஶயதி, பாஹ்யவஹ்நிஸதஶஜ்வாலாகரஂ பித்தஂ நிஷேதயதி| அத ஏவ ச வஹ்நேர்நிரஸநாதக்நிமாந்த்யஂ ஜ்வரே தர்ஶிதஂ பவதி| வாயுஶ்சாத்ராதிவத்தத்வேந வஹ்நேர்நிராஸகஃ, தேநாக்நிதீப்திஂ ந கரோதி; யத்ர ஹி ப்ரேரகமாத்ரோ பவதி வாயுஸ்தத்ர வஹ்நேர்வத்திஂ கரோதி; யதா - மேதஸ்விநஃ கோஷ்டே சரந் வாயுரக்நிவத்திகரோ பவதி||௨௦||

லிங்காந்யாஹ- தத்யதா விஷமேத்யாதி| ததிதி ஸாமாந்யேந ஸ்த்ரீலிங்கபுஂலிங்கநபுஂஸகலிங்கவக்ஷ்யமாணரூபப்ரத்யவமர்ஶகஂ , ஸர்வலிங்கப்ரத்யவமர்ஶே ஹி ததிதி ஸர்வநாம யுக்தம்| யதேதி உதாஹரணே| ஆரம்ப உத்பாதஃ, விஸர்கோ மோக்ஷஃ, தௌ விஷமௌ யஸ்ய ஸ விஷமாரம்பவிஸர்கீ; விஷமத்வஂ ச கதாசிச்சிரோ கஹீத்வா பவதி, கதாசித் பஷ்டஂ, கதாசிஜ்ஜங்கே இத்யாதி; ஏவஂ மோக்ஷோऽபி கதாசிச்சிரோऽக்ரே முச்யதே இத்யாதி; கிஂவா, ஜ்வராரம்பமோக்ஷகாலாநவஸ்திதத்வமேவ வைஷம்யம்| ஊஷ்மணோ வைஷம்யமிதி க்வசிச்சரீரப்ரதேஶே மஹாநூஷ்மா, க்வசிந்மந்த இத்யாதி| தீவ்ரதநுபாவாநவஸ்தாநாநீதி தீவ்ரபாவஸ்தநுபாவஶ்ச ஜ்வரஸ்ய காலாப்ரதிநியத இத்யர்தஃ| ஏதத்ஸர்வஂ வாயோரநவஸ்திதத்வேநோபபந்நம்| யச்ச வாயோர்ஜரணாந்ததிவஸாந்தாதிஷு பலவத்கார்யகர்தத்வமுக்தஂ, ததபி ப்ராயிகத்வேந ஜ்ஞேயம்| அந்யதா, ஏததேவாரம்பாதிவைஷம்யஂ ந ஸ்யாத்| யதி காலவிஶேஷே ஜரணாந்தாதௌ ஶரீரப்ரதேஶவிஶேஷே ச ஜங்காதௌ ப்ரதிநியமேந வாதகோபஃ ஸ்யாத், ததா ஶரீரப்ரதேஶவிஶேஷே வாதஸ்தாநே ஜங்காதௌ காலவிஶேஷே ஜரணாந்தாதௌ ச வாதப்ரகோபஃ ப்ராயிகோ ஜ்ஞேயஃ| ஏதமேவ ப்ராயிகவாதகாலமாஶ்ரித்யாஹ- ஜரணாந்த இத்யாதி| கர்மாந்த இதி ப்ராவஷி முக்திபாவவதோ ஜ்வரஸ்ய ஸததகாதேரப்யாகமநஂ, நித்யாநுஷக்தஸ்ய த்வதிவத்திரிதி வ்யவஸ்தா| பருஷாருணத்வஂ ச நகாதிஷ்வேவ ப்ரவ்யக்தமுபலப்யத இதி கத்வா நகாதய இஹோச்யந்தே| த்வக்க்ரஹணேநைவ வதநக்ரஹணே லப்தேऽபி வதநக்ரஹணஂ வதநத்வசி விஶேஷேண பருஷத்வாதிதர்ஶநார்தம்| க்லப்தீபாவஃ அப்ரவத்திஃ, ஸா ச யோக்யதயா மூத்ரபுரீஷயோரேவ நகாதிஷூக்தயோர்மந்தவ்யா; கிஂவா, க்லப்தீபாவோ பேதஃ ஸ்புடநமிதி யாவத்; ஸ ச நகாதீநாம்| சலாஶ்ச காஶ்சித்வேதநா அசலாஶ்ச காஶ்சிந்நித்யாநுஷக்தத்வேநேதி சலாசலாஃ; கிஂவா அத்யர்தஂ சலாஶ்சலாஃ| பிண்டிகா ஜாந்வதோ ஜங்காமத்யமாஂஸபிண்டிகா | பக்நஂ கிஞ்சிதவஶேஷேண ச்சிந்நஂ, ருக்ணஂ கிஞ்சிச்சிந்நஂ, மதிதஂ பார்ஶ்வாவமோடிதம், அவபாடிதம் ஏகதேஶோத்பாடிதம், அவநுந்நஂ ப்ரேரிதம்; ஏஷாஂ ச பக்நாதீநாஂ லோகத ஏவார்தாவகதிஃ, யதோ லௌகிகைரேவைதே ஶப்தாஃ ப்ரஸித்தத்வேந தத்ர தத்ர ஶாஸ்த்ரேऽபிதீயந்தே | ஹந்வோரப்ரஸித்திரிதி ஹந்வோஃ ஸ்வவ்யாபாராகரணம்| ஆஸ்யவைரஸ்யமிதி அரஸஜ்ஞதா| அந்நரஸகேதஃ அந்நரஸே கேதோऽவஸாதோऽந்நரஸகேதஃ, ஸர்வரஸேஷ்வநிச்சேத்யர்தஃ| அருசிஸ்து வக்ஷ்யமாணா வக்த்ரே ப்ரவிஷ்டாந்நாநப்யவஹரணாத்போத்தவ்யா| உஷ்ணாபிப்ராயதா உஷ்ணப்ரியதா| நிதாநோக்தாநாமநுபஶய இதி வசநேநைவ விபரீத உபஶயோऽர்தலப்தோऽபி ஸ்பஷ்டார்தமுச்யதே; கிஂவா, அர்தாபத்தேரநைகாந்திகத்வேந உச்யதே; யதா- நவஜ்வரே திவாஸ்வப்நே ப்ரதிஷித்தேऽர்தாபத்த்யா புராணஜ்வரே திவாஸ்வப்நஃ ப்ராப்நோதி, அத ச தத்ர திவாஸ்வப்நோ ந விஹித இத்யர்தாபத்தேரநைகாந்திகத்வஂ வதந்தி| நிதாநோக்தாநாமித்யத்ரோக்தக்ரஹணாத்யதேவ நிதாநத்வேநோக்தஂ தஸ்யைவாநுபஶயித்வஂ நிதர்ஶயதி ந புநர்யஸ்யாபாததோ நிதாநத்வஂ ப்ரதிபாதி; தேந, மதாத்யயாதௌ மத்யாதேர்நிதாநத்வேந ப்ரதீயமாநஸ்யாபி உபஶயித்வமேவ||௨௧||

உஷ்ணேத்யாதிநா பித்தஜ்வரமாஹ- தத்யதேத்யாதி|- பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்| த்ரவத்வாதக்நிமுபஹத்யேதிவசநாதுஷ்ணஸ்யாபி பித்தஸ்ய த்ரவத்வேநாக்நிவிபரீதேந குணேநாக்நிஹந்ததாஂ தர்ஶயதி| வக்ஷ்யதி ஹி க்ரஹண்யத்யாயே- “ஆப்லாவயத்தந்த்யநலஂ ஜலஂ தப்தமிவாநலம்” (சி.அ.௧௫) இதி| பஹிர்நிரஸ்ய ப்ரபீடயதிதிவசநேந பித்தஜ்வரே வாதஜ்வர இவ ந ஸஹஸா வஹ்நிக்ஷேபணஂ பவதி, கிந்து ஶநைஃ ஸ்தோகக்ரமேணேதி தர்ஶயதி| யுகபதேவேதி ந வைஷம்யேண| அப்யாகமநமபிவத்திர்வேதி ச பூர்வேண யுகபதேவேத்யாதிநா பரேண ச விஶேஷேணேத்யந்தேந ச க்ரந்தேந ஸம்பத்யதே| கோடாபிநிர்வத்திஃ ஶரீர இதி ச்சேதஃ||௨௨-௨௪||

ஸ்நிக்தேத்யாதிநா ஶ்லேஷ்மஜ்வரமாஹ| ஸ யதேத்யாதி பூர்வவத் கபஜ்வரேऽபி வ்யாக்யேயம்| நநு, ஶ்லேஷ்மண ஆமாஶயஃ ஸ்தாநஂ, தத் கிஂ ப்ரவிஶ்யாமாஶயமிதி வசநேந? நைவஂ, ஶ்லேஷ்மண உரோऽபி ப்ரதாநஂ ஸ்தாநஂ, தேநேஹோரஃஸ்தஸ்யாபி ஶ்லேஷ்மண ஆமாஶயப்ரவேஶஂ தர்ஶயதி| யத்ர கேவலாமாஶயவத்தி பித்தஂ, தத்ர ‘ஆமாஶயஂ ப்ரவிஶ்ய’ இதி ந கதஂ, கிந்து ‘ஆமாஶயாதூஷ்மாணமுபஸஜ்ய’ இதி கதஂ; பித்தஂ ஹ்யாமாஶயப்ரவிஷ்டமேவ பவதி, தச்சாமாஶயைகதேஶஸ்தஂ க்ரஹணீரூபாமாஶயைகதேஶஂ வஹ்நிஸ்தாநஂ ஸ்வஸ்தாநாத்கச்சதீதி யுக்தம்||௨௫-௨௬||

யுகபதிதி ஏககாலம்; ஏகதைவ கபஜ்வரே ஸர்வஶரீரவ்யாப்த்யா ஆகமநமபிவத்திர்வா பவதீதி தர்ஶயதி| ஶீதபிடகாஸ்தந்த்ராந்தரே ஶ்வேதபிடகா உச்யந்தே| ‘தஸ்யேமாநி லிங்காநி பவந்தி’ இத்யேதாவதைவ கபஜ்வரலிங்கத்வே லப்தே புநஃ ‘ஶ்லேஷ்மஜ்வரலிங்காநி பவந்தி’ இதி வசநஂ கிமர்தஂ? ப்ரூமஃ- தஸ்யேதிபதேந ஸ்வதோஷமாத்ரப்ரத்யவமர்ஶோऽபி ஸ்யாத், தேந தோஷலிங்கதைவ பரஂ லிங்காநாஂ மா ஸ்யாதித்யேததர்தஂ புநரபிதாநம்; கிஂவா, பூர்வப்ரதிஜ்ஞயா லிங்காநாஂ ப்ராகவச்சேத உக்தஃ, உத்தரேண ஶ்லேஷ்மஜ்வரலிங்காநி பவந்தீத்யநேநாந்த்யாவச்சேத உச்யதே; ஏவமந்யத்ராபி வாதஜ்வராதௌ பூர்வரூபே ச புநருக்திஃ பரிஹர்தவ்யா||௨௭||

விஷமாஶநாதித்யாதிநா த்வாந்த்விகஸாந்நிபாதிகஜ்வராநாஹ| அநஶநஂ யத்யபி ந பித்தஶ்லேஷ்மகரஂ, ததாऽப்யக்நிமாந்த்யகரத்வாத்த்ரிதோஷகரமபி பவதி; கிஂவா ஏஷு விஷமாஶநாதிஷு யதாயோக்யதயா த்வந்த்வகாரணத்வஂ த்ரிதோஷகாரணத்வஂ சோந்நேயஂ, தேநாநஶநஂ வாதபித்தகரஂ போத்தவ்யஂ; யத்து பித்தஹரத்வமுக்தமநஶநஸ்ய, தத்து பித்தத்ரவாஂஶக்ஷயாத்| வசநஂ ஹி- “கபபித்தே த்ரவே தாதூ ஸஹேதே லங்கநஂ மஹத்” இதி| அந்நபரிவர்தாதிதி ஸஹஸைவாக்ரமேண கதாப்யஸ்தாந்நபரிவர்தாத்| அஸாத்ம்யகந்தோ கந்தத்ரவ்யஸ்ய நாஸிகயாऽந்தஃப்ரவேஶாத்யதா தோஷகரோ பவதி ந ததாऽஸாத்ம்யரூபாதயஃ, தே ஹி நாவஶ்யஂ ஶரீரஂ விஶந்தி, தேந நேஹாஸாத்ம்யரூபாதய உக்தாஃ| யதாநிதாநமிதி யதா த்வயோர்நிதாநஂ ஸேவ்யதே ததா த்வந்த்வஃ, யதா த்ரயாணாஂ நிதாநஂ ஸேவ்யதே ததா த்ரயோ தோஷாஃ; த்வந்த்வேऽபி யதா வாதபித்தயோர்நிதாநஂ ஸேவ்யதே ததா வாதபித்தரூபஂ த்வந்த்வம்; ஏவமந்யதபி குப்யதீத்யர்தஃ| ஸர்வே த்ரயோ தோஷா இத்யநேநைவ லப்தேऽபி யுகபதிதிவசநஂ க்ரமப்ரகோபப்ரதிஷேதார்தஂ, யுகபதேவ ப்ரகோபமாபத்யந்தே ந க்ரமேணேத்யர்தஃ||௨௮||

ஜ்வரலிங்காநாமித்யாதௌ மிஶ்ரீபாவவிஶேஷோ வாதபித்தலிங்கஂ வா, வாதஶ்லேஷ்மலிங்கஂ வா, பித்தஶ்லேஷ்மலிங்கஂ வா| அந்யதமமிதி வாதபித்தஜ்வராதிகம்||௨௯||

ஆகந்துஜ்வரமாஹ- அபிகாதேத்யாதி| அபிகாதோ லகுடாத்யபிகாதஃ, அபிஷங்கஃ காமாத்யபிஷங்கஃ, அபிசாரோऽதர்வமந்த்ராதிர்ஜ்வரகரஃ, அபிஶாபஸ்து குருஸித்தாத்யபிஶபநம்; ஏதத் ப்ரதாநத்வேந சதுர்விதஂ காரணமிஹோக்தஂ; தேந, ஓஷதிகந்தபூதாபிஷங்கதுஷ்டக்ரஹநிரீக்ஷணாதயோऽப்யாகந்துஜ்வரஹேதவோ போத்தவ்யாஃ; கிஂவா, அபிகாதக்ரஹணேந ஶரீராபிஹநநவாசிநாऽஸாத்ம்யகந்தாதயோ க்ராஹ்யாஃ, அபிஷங்கேண து பூதாபிஷங்காதயஃ| வ்யதாபூர்வமிதி ஆகந்தௌ ப்ரதமஂ வ்யதா பவதி, பஶ்சாத்தோஷாநுபந்தகதாநி லக்ஷணாநீதி தர்ஶயதி; கிஂவா, வ்யதாபூர்வமிதிவசநாதாகந்தௌ ஜ்வரே வ்யதைவ பூர்வரூபமிதி வதந்தி| ரூபஂ து யதேவ ஜ்வரஸ்ய ப்ராத்யாத்மிகஂ ஸந்தாபரூபஂ ததேவ வாதஜ்வராதிலக்ஷணரஹிதஂ போத்தவ்யஂ ப்ரதமதஃ, உத்தரகாலீநதோஷாநுபந்தே து யதாவக்ஷ்யமாணதோஷலிங்காந்யேவ பவந்தி| அஷ்டம இதிவசநேநாபிகாதாதிஹேதுசதுஷ்டயயோகப்ராப்தஂ சாதுர்வித்யஂ நிஷேத்ய வ்யதாபூர்வகத்வேநைகரூபயோகாதேகவிதத்வஂ சதுர்ணாஂ தர்ஶயதி; சாதுர்வித்யே ஹ்யாகந்தோர்நாஷ்டமத்வஂ, நவமத்வாதயோऽபி ஸ்யுஃ| கிஞ்சித்காலமிதி ஸ்தோககாலஂ; கேசித் த்ர்யஹஂ வதந்தி, அந்யே ஸப்தாஹமாஹுஃ| ஆகந்தௌ ஹி ஸப்தாஹாதூர்த்வஂ தோஷலிங்காநி பவந்தீதி தஷ்டம்| தத்ர யஸ்யாகந்தோர்யாதஶோ தோஷாநுபந்தோ பவதி தமாஹ- தத்ராபிகாதேத்யாதி| வாதபித்தாப்யாமிதி கஶ்சித்வாதேந, கஶ்சித் பித்தேந, கஶ்சித்வாதபித்தாப்யாம்| வசநஂ ஹி- “காமஶோகபயாத்வாயுஃ, க்ரோதாத் பித்தஂ, த்ரயோ மலாஃ| பூதாபிஷங்காத் குப்யந்தி பூதஸாமாந்யலக்ஷணாஃ” (சி.அ.௩) இதி| பூதாபிஷங்கே து யத்யபி த்ரிதோஷப்ரகோப உக்தஃ, ததாऽபி தத்ர வாதபித்தயோரேவைதத்வசநபலாத் ப்ராதாந்யம்||௩௦||

ஆகந்தோர்நிஜாத்பேதமாஹ- ஸ இத்யாதி| விஶேஷலிங்கதா ஆகதோர்வ்யதாபூர்வகவ்யாக்யாநே வ்யாகதா, ஸமுத்தாநவிஶேஷோऽப்யபிகாதாதிருக்தஃ, உபக்ரமவிஶேஷோऽபி ‘ஸாதாரணேந கர்மணா சோபசர்யதே’ இதி வசநேநைவாத்ர கத்யதே| ஸாதாரணேநேதி தைவயுக்திவ்யபாஶ்ரயேண; தைவவ்யபாஶ்ரயஂ ஹி பலிமங்கலஹோமாதி, யுக்திவ்யபாஶ்ரயஂ ஹி லக்வஶநாபதர்பணயவாகூகஷாயபாநாதி| ப்ரகதிருக்தேதி ஸ்வபாவோऽபி வாதாதிஜ்வராணாஂ நிதாநாத்யுபஹித உக்த இத்யர்தஃ||௩௧||

நிஜாகந்துவிஶேஷாச்ச த்விவிதமிதி ஸம்பந்தஃ| நிஜஂ த்விவிதமித்யாதௌ த்வைவித்யஂ (ஸஂஸஷ்டாஸஂஸஷ்டஜந்யத்வேந ) ஶீதோஷ்ணாபிப்ராயபேதாத், த்ரிவிதஂ த்ரிதோஷபேதாத், சதுர்விதஂ ப்ரத்யேகஂ வாதாதிதோஷஜந்யபேதாத்| தத்ர சாதுர்வித்யே த்வந்த்வஜ்வராஃ ப்ரதிக்ஷிப்யந்தே, தேஷாஂ ப்ரத்யேகஂ வாதாதிஜ்வரஸதஶத்வாத்; த்ரிதோஷஜ்வரஸ்து அஸாத்யதாயோகாத் கச்ச்ரஸாத்யதாயோகாத்வா பதகுச்யதே||௩௨||

தஸ்யேமாநீத்யாதிநா ஸர்வஜ்வரஸாதாரணஂ பூர்வரூபமாஹ| ஏதாநி ச பூர்வரூபாண்யாகந்தோரபீத்யேகே வதந்தி; அந்யே து நிஜாநாமேவைதாநீதி வதந்தி, ஆகந்தோஸ்து வ்யதைவ பூர்வரூபம்| அத்ராப்யநந்நாபிலாஷாரோசகயோஃ பூர்வவத்பேதஃ| தௌர்பல்யஂ ஶரீரபலஹாநிஃ, அல்பப்ராணதா ச மாநஸபலஹாநிர்போத்தவ்யா; கிஂவா தௌர்பல்யஂ மாஂஸாபசயஃ| தீர்கஸூத்ரதா சிரேண கார்யகர்தத்வம்| ஜ்வரபூர்வரூபாணி பவந்தி ப்ராக்ஸந்தாபாதிதி ச்சேதஃ, ஜ்வரரூபஸந்தாபாத் ப்ராகேதாநி பூர்வரூபாணி பவந்தீத்யர்தஃ| அபிச ஸந்தாபார்தமநுபத்நந்தீத்யநேந ப்ரவ்யக்தேऽபி ஜ்வரே காநிசித்பூர்வரூபாணி முகவைரஸ்யாருச்யாதீநி பவந்தீதி தர்ஶயதி| ந சைவஂ பூர்வரூபாநுவத்தௌ ரிஷ்டத்வஂ வாச்யஂ; யதஃ ஸர்வபூர்வரூபாணாமதிமாத்ராநுவர்தநஂ ரிஷ்டமுக்தம்| வசநஂ ஹி- “பூர்வரூபாணி ஸர்வாணி ஜ்வரோக்தாந்யதிமாத்ரயா| யஂ விஶந்தி விஶத்யேநஂ மத்யுர்ஜ்வரபுரஃஸரஃ” (இ.அ.௫) இதி; கிஂவா, அஸ்ய ஶ்லோகஸ்யாந்ய ஏவார்தஃ, தமிந்த்ரியே வக்ஷ்யாமஃ| ந சாருச்யாதீநாஂ வ்யக்தஜ்வரபாவித்வேந பூர்வரூபத்வஂ ஹந்யதே, யதோ லிங்காந்தரயுக்தாந்யருச்யாதீநி லிங்காநி பவந்தி, லிங்காந்தரவிரஹிதாநி து பூர்வரூபாணி||௩௩||

ஏகைகஶோ ஜ்வரலிங்காநீத்யத்ர லிங்கஶப்தேந நிதாநபூர்வரூபாதீந்யுச்யந்தே| விஸ்தரஸமாஸாப்யாமிதி விஸ்தரேண வாதாதிஜ்வரோக்தாஃ, ஸமாஸேந ஸஂஸர்கஸந்நிபாதஜாஃ; யஸ்த்வத்ர ஸமாஸேநோக்தஃ ஸ சிகித்ஸிதே ப்ரபஞ்சநீய இதி பாவஃ||௩௪||

ஸம்ப்ரதி ஜ்வரஸ்ய மஹாப்ரபாவதாஂ தர்ஶயிதுஂ பூர்வோத்பத்திப்ரகாரமாஹ- ஜ்வரஸ்த்வித்யாதி| மஹேஶ்வரகோபப்ரபவ இத்யநேந ஜ்வரசிகித்ஸிதே “த்விதீயே ஹி யுகே ஶர்வமக்ரோதவ்ரதமாஸ்திதம்” (சி.அ.௩) இத்யாதிக்ரந்தே வக்ஷ்யமாணாஂ ஜ்வரோத்பத்திமாஹ| க்ரோதபவத்வேந ச ஶ்லேஷ்மஜந்யஸ்யாப்யாக்நேயத்வஂ தர்ஶயதி; க்ரோதோ ஹ்யக்நிரூபஃ, தேந தந்மயோऽபி ஜ்வரஸ்ததைவ; அத ஏவோக்தம்- “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா| தஸ்மாத் பித்தவிருத்தாநி த்யஜேத் பித்தாதிகேऽதிகம்” (வா.சி.அ.௧) இதி| ந ச ருத்ரகோபபவத்வேந லோபாபித்ரோஹப்ரபவத்வஂ ஜ்வரஸ்ய விருத்யதே; யதோ ருத்ரகோபோத்பூத ஏவ ஜ்வரோ லோபாபித்ரோஹஸ்வரூபபாபாசாரப்ராப்த்யா புரா மநுஷ்யேஷு பூதஃ| ஸர்வப்ராணிநாஂ ஜ்வர ஏவ ப்ராணஹர இதி மரணகாலே ஸர்வப்ராணிநாஂ ஜ்வர ஏவ ப்ராணஹர இதி தர்ஶயதி| தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபகர இத்யத்ர ப்ரத்யேகஂ தாபலக்ஷணஂ ஜ்வரசிகித்ஸிதே போத்தவ்யஂ “வைசித்த்யமரதிர்க்லாநிர்மநஃஸந்தாபலக்ஷணம்” (சி.அ.௩) இத்யாதிநா| ஜ்வரயதி ஸந்தாபயதி| இதிஶப்தோ ஹேதௌ; தேந, யஸ்மாதுக்தமஹேஶ்வரக்ரோதப்ரபவத்வாதியுக்தஃ, தஸ்மாத்| ஸர்வரோகாணாமதிபதிரிவேதி ஸர்வரோகாதிபதிஃ| நாநாவிதைஃ ஶப்தைரிதி ஹஸ்திஷு பாகலோ, கோஷு கேரிகோ , மத்ஸ்யாநாமிந்த்ரஜாலோ, விஹங்காநாஂ ப்ராமரக இத்யாதிஶப்தைஃ| ஸர்வப்ராணபதஃ ஸஜ்வரா ஏவ ஜாயந்தே ஸஜ்வரா ஏவ ம்ரியந்தே ச தத் கிமிதி தேஷாஂ ஜந்மநி மரணே வா ஸந்தாபாத்மா ஜ்வரோ ந லக்ஷ்யத இத்யாஹ- ஸ மஹாமோஹ இதி; ஜந்மமரணயோர்மஹாமோஹரூபோ ஜ்வரோ பவதி, ந ஸந்தாபாத்மேத்யர்தஃ| அத ஏவோக்தஂ- “ஜ்வரப்ரபாவோ ஜந்மாதௌ நிதநே ச மஹத்தமஃ” (சி.அ.௩) இதி| ஜந்மநி மஹாமோஹரூபதாமாஹ- தேநேத்யாதி| ப்ராக்தைஹிகஂ ஜந்மாந்தரகதம்| நநு, ஶுத்தஸத்த்வாநுகமாத் ப்ராக்தைஹிகஂ ஸ்மரணஂ யுக்தஂ; வசநஂ ஹி- “யதா தேநைவ ஶுத்தேந மநஸா யுஜ்யதே, ததா ஜாதிமதிக்ராந்தாமபி ஸ்மரதி” (ஶா.அ.௩) இதி| ந, தஸ்ய ஶுத்தமநஃஸத்த்வாநுவத்தேரபவாதத்வாதேதத்பரித்யஜ்யாந்யத்ர ஜ்வரஸ்ய ப்ராக்தைஹிகவிஸ்மாரகத்வஂ ஜ்ஞேயம்| மரணே மஹாமோஹதாமாஹ- ஸர்வப்ராணபதாமித்யாதி| ஜ்வர ஏவ மஹாமோஹரூப ஏவேதி பாவஃ; தேந ம்ரியமாணாஃ ஸர்வே மஹாமோஹஂ ப்ரவிஶந்தீத்யர்தஃ||௩௫||

ஸம்ப்ரதி ஸூத்ரிதஂ சிகித்ஸாஸூத்ரமாஹ- தத்ரேத்யாதி| யத்யபி சிகித்ஸிதே ஜ்வராதௌ லங்கநஂ வக்ஷ்யதி, ததாऽபீஹ பாக்ஷிகலக்வஶநவிதாநஂ ந விரோதி, லக்வஶநஸ்யாபி லாகவகர்தத்வேநைவ லங்கநத்வாத்; கிஂவா, யத்ர வாதாதிஜ்வரே லங்கநஂ ந கர்தவ்யஂ தத்ர லக்வஶநஂ போத்தவ்யம், அபதர்பணஂ ச லங்கநமேவ| அத கிமிதி வாதிகேऽபி ஜ்வரே வாதகாரகஂ லக்வஶநமபதர்பணஂ வா கார்யமித்யாஹ- ஆமாஶயஸமுத்தத்வாதித்யாதி| ஆமாஶயஸம்பந்தேந வாதோऽபி மநாக்லங்கநீயஃ ஸ்தாநாபேக்ஷயா பவதீதி பாவஃ| வசநஂ ஹி- “ஸ்தாநஂ ஜயேத்தி பூர்வஂ ஸ்தாநஸ்யாவிரோதேந” இதி||௩௬||

யதாஸ்வௌஷதஸித்தஸ்யேதி வாதாதிஜ்வரே வாதஜ்வராதிஹரத்ரவ்யஸித்தஸ்ய| கதஂ ஸர்பிஃ ஸர்வத்ர கார்யமித்யாஹ- ஸர்பிர்ஹி ஸ்நேஹாதித்யாதி| ஸஂஸ்காராத் கபமிதி கடுதிக்தாதிகபஹரஸஂஸ்காராத்| யத்யபி ச ‘யதாஸ்வௌஷதஸித்தஸ்ய’ இதி வசநாத்வாதேऽபி வாதஹரஸஂஸ்கதமேவ ஸர்பிர்விஹிதஂ , ததாऽபி வாதே ரூக்ஷவிபரீதேந ஸ்நேஹேநாபி ஸர்பிர்வாதஹரமேவ, பித்தேऽப்யுஷ்ணவிபரீதஶைத்யாந்விதஂ, கபே து ஸர்பிஷஃ ஸ்நேஹஶைத்யாதிநா ஸமாநேந கஶ்சிந்ந ஸ்வாபாவிகோ விரோதிகுணோऽஸ்தி கிந்து ஸஂஸ்காராத்திதமேவேதி தர்ஶயதி| ஊஷ்மாணஂ சேதி ஜ்வரப்ரபாவபூதமூஷ்மாணஂ; ந பித்தோஷ்மாணஂ, தஸ்ய பித்தக்ரஹணேநைவ க்ரஹணாத்| அநேந ஜ்வரஸ்யோஷ்மஹரணேந ஸர்பிஷோ ஜ்வரவ்யாதிப்ரத்யநீகத்வஂ தர்ஶிதஂ பவதி| அத்ர வாதஶமநஂ ஸர்பிஷோऽபிதாய பித்தஶமநேऽபிதாதவ்யே கபஶமநமுச்யதே, ஶேஷதோ வக்தவ்யோஷ்மரூபவ்யாதிப்ரத்யநீகதயாऽபி பித்தஶமநஹேதோஃ ஶைத்யஸ்ய ஸமாநகுணத்வாத்; யதி த்விஹ மத்யே பித்தப்ரஶமநமுச்யதே, ததா புநஃ ஸஂஸ்காராத் கபமித்யுக்த்வா ஶைத்யாதூஷ்மாணமிதி வக்தவ்யஂ ஸ்யாத்| யத்ர து ஶ்லோகபாடே வ்யாதிப்ரத்யநீகத்வஂ கதஸ்ய பதங்நோக்தஂ; தத்ர, ‘ஸ்நேஹாத்வாதஂ ஶமயதி’ இத்யாதௌ வாதமநு பித்தமேவ கதமிதி ஸாது கதம்| தஸ்மாதிதி தோஷவ்யாதிப்ரத்யநீகத்வாத்| ஜீர்ணஜ்வரேஷ்விதி வசநேநாமஜ்வரே நிஷேதயதி, ஸாமே ஹி ஸமாநகுணத்வாத் ஸர்பிரஹிதம்| ஶாந்திமிதி ஸந்தாபஶாந்திம்| அபிப்ரேத்யேதி புத்த்யா ஸ்வீகத்ய, ததா ஜீர்ணஜ்வரே கதஂ ‘ததாதி’ இதி ஶேஷஃ| நந்வத்ர, ஶ்லோகே ஸர்பிர்குணகதநே கிமிதி வ்யாதிரூபோஷ்மஶமநஂ நோச்யதே? ப்ரூமஃ- பித்தோஷ்மாவ்யதிரிக்தத்வேந ஜ்வரோஷ்மணஃ பித்தஶமநேநைவ லப்தத்வாத்| நநு யத்யேவஂ கத்யபாடே பதங்ந தர்ஹி படநீய ஊஷ்மா? ப்ரூமஃ- யாவாநூஷ்மா ஶாரீரஃ ஸ பைத்த ஏவ, யதோ ப்ரூதே- “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி” (வா.சி.அ.௧) இத்யாதி, ததா “பித்தாதூஷ்மோஷ்மணஃ பக்திர்நராணாமுபஜாயதே” (ஸூ.அ.௧௭) இதி; கிந்து, நாஸாவூஷ்மா கதாசித் பித்தேந ஸாம்யேऽப்யேகோ பவதி, யதா- கபஜ்வரே; கதாசித்த்வதிகே பித்தே வஹ்நிரூப ஊஷ்மா மந்தோ பவதி, யதா- பித்தாக்நிமாந்த்யே; ததேவமூஷ்மா பித்தாத்பிந்நோऽபிந்நஶ்ச பவதி; தத்ர பேதஂ கஹீத்வா கத்யபாடே பதக் ஜ்வரோஷ்மா படிதஃ, ஶ்லோகபாடே த்வபேதவிவக்ஷயா ந பதக் படிதஃ| ஜ்வரே து பித்தோஷ்மா ஜ்வரப்ரபாவேண வர்ததே, ஸ ச ப்ரபாவோ ஜ்வரஸ்ய தோஷதூஷ்யவிஶேஷாத்மகஸ்ய, ததா “ஜ்வரஸ்த்ரிபாதஸ்த்ரிஶிரஃ” இத்யாத்யுக்தப்ராணிவிஶேஷஸ்ய ஜ்ஞேயஃ| நநு ஸர்பிஃ கதஂ பித்தஂ ஹந்தி? யதஃ, யதா பித்தவிபரீதஶைத்யஂ ஸர்பிஷி, ததா பித்தஸமாநஃ ஸ்நேஹோऽப்யஸ்தி| நைவஂ, பித்தே “ஸஸ்நேஹஂ” (ஸூ.அ.௧) இதீஷதர்தேந ஸஶப்தேநால்பஸ்ய ஸ்நேஹஸ்யாபிதாநாத், உஷ்ணத்வஂ து பித்தே ப்ரதாநம்| யத்யபி பித்தஂ ஜலேநாப்யாரப்தஂ, ததாऽபி தத்ர ஶைத்யமபிபூயாக்நிகதமௌஷ்ண்யமேவாதிகஂ பவதி, ததா தேஜஸோ ரௌக்ஷ்யேண ஜலகதஸ்நேஹோऽபி பித்தேऽபிபூயதே, த்ரவத்வஂ து ஜலகதஂ தேஜஸா நாபிபூயதே, தஶ்யதே ஹ்யக்நிஸம்பக்தே ஜலே த்ரவத்வமல்பஸ்நேஹதா உஷ்ணதா சேதி| கிஂவா, கிமநேந தப்தஜலதஷ்டாந்தேந, அதஷ்டகத ஏவாயஂ பூதாநாமுத்பாதஃ; தேந, கஶ்சிதேவ குணஃ பாஞ்சபௌதிகத்வேऽபி த்ரவ்யாணாமாவிர்பூதோ பவதி, நது ஸர்வே; யதா- ஶாலிஷு தோயகதஂ மதுரத்வஂ, ந து கௌரவமித்யுக்தஂ ஸூத்ரஸ்தாநே| உத்ஸர்கதஃ ஸஸ்நேஹஸ்யாபி பித்தஸ்ய கதாசித்தேஜோபூயஸ்த்வேந ரூக்ஷத்வமபி பவதி ஜீர்ணஜ்வரே, தேந ஸ்நிக்தஶீதஂ ஸர்பிர்ஹிதஂ தத்ர பவதீதி ந தோஷஃ| அத ஏவோக்தஂ சிகித்ஸிதே- “ரூக்ஷஂ தேஜோ ஜ்வரகரஂ” (சி.அ.௩) இத்யாதி| ந ச வாச்யஂ- யத்- ஸாஂஸித்திகமபி சேத் பித்தஸ்ய ஸ்நிக்தத்வமபைதி ததா வாதஸ்யாபி ரௌக்ஷ்யஂ கிமிதி நாபைதீதி; யதோ விசித்ரா ஏவ ஹி குணா அப்ரதிக்ஷேபணீயாஃ ப்ரதிக்ஷேபணீயாஶ்ச; தத்ர யே ந ஸர்வதா தஶ்யந்தே வாதஶைத்ய-பித்தஸ்நேஹாதயஃ, த ஏவ ப்ரதிக்ஷேபணீயாஃ; நாந்யே, ததைவ தஷ்டத்வாத்| துல்யகுணமிதி ஸர்வதா துல்யகுணம்| நநு ஸஂஸ்காராத் கபஹந்தத்வே ஸஂஸ்காரேணைவ கபோ ஹந்யதே , கஸ்தத்ர ஸர்பிஷோ வ்யாபார இத்யாஹ- நாந்ய இத்யாதி| நாந்ய இதி தைலாதிஃ| ஸஂஸ்காரமநுவர்தத இதி ஸஂஸ்காரகத்ரவ்யகார்யஂ கரோதி| ஏதேநைதத்தர்ஶயதி- யத்- தேநைவ த்ரவ்யேண யாதங்மாநேந கதஂ ஸஂஸ்க்ரியதே, அந்யத்ர தைலாதிஸ்நேஹஸ்ததைவ யதி ஸஂஸ்க்ரியதே ததா கதமேவாந்யஸ்நேஹேப்யோ விஶேஷேண ஸஂஸ்காரகத்ரவ்யகார்யஂ கரோதி; அயஂ கதப்ரபாவோऽதிகஃ, தேந ஸஂஸ்காராத் கபவிஜயே கதமேவ கர்தவ்யமித்யர்தஃ| ப்ரபஞ்சிதஶ்சாயமர்தஃ ஸ்நேஹாத்யாயே||௩௭-௪௦||

நநு ஸ்நேஹாத்வாதஂ ஶமயதீத்யாதிக்ரந்தோ கத்யேநைவோக்தஃ, தத் கிமர்தஂ ஶ்லோகேநோச்யத இத்யாஹ- கத்யோக்தோ ய இத்யாதி| தத்வ்யக்திவ்யவஸாயார்தமித்யத்ர தத்வ்யக்திர்கத்யோக்தார்தஸ்ய வ்யக்திஃ ப்ரஸந்நதேதி யாவத், வ்யவஸாயஃ அத்யவஸாயோ க்ரஹணமித்யர்தஃ; யஸ்மாத் பூர்வோக்தார்தஸ்பஷ்டீகரணார்தஂ புநஃ ஶ்லோகேநாபிதாநஂ, தஸ்மாத் ப்ரயோஜநாந்தரயுக்தத்வாந்ந புநருக்திதோஷ இதி பாவஃ| கத்யோக்தாபேக்ஷயா ஶ்லோகாபிதாநஂ ஸுகக்ரஹணஂ பவதீதி லோகஸித்தமேவ| அத்ர ச கத்யோக்த இத்யுபலக்ஷணஂ, தேந ஶ்லோகோக்தோऽபி ஶ்லோகேநோச்யத இதி போத்தவ்யஂ; யதா- ஆரக்வதீயே| ஏவஂ கத்யோக்தோऽபி கத்யேநேதி போத்தவ்யஂ; யதா- ப்ரபஞ்சேந காரணாத்யபிதாயோக்தம்- “ஏவமஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகஃ ப்ரஜ்ஞாபராதஃ பரிணாமஶ்ச” (ஸூ.அ.௧௧) இத்யாதி| ததா ஶ்லோகேநோக்தோऽபி கத்யேநோச்யதே, யதா- “ப்ரஹ்மணா ஹி யதா ப்ரோக்தஂ” (ஸூ.அ.௧) இத்யாதி ஶ்லோகேநாபிதாய ஆத்யேऽத்யாயே புநரந்யத்ரோக்தஂ- “யமாயுர்வேதமஶ்விநௌ மஹ்யஂ ப்ராயச்சேதாம்” (சி.அ.௧.பா.௪) இத்யாதி| அத்ர ஶ்லோகாபிதாநமேவ ஸுகக்ரஹணார்தமிதி ஜ்ஞேயம்| கிஂவா, தத்வ்யக்திவ்யவஸாயார்தமிதி யதாயோக்யதயா போத்தவ்யம்| தேந, ப்ரபஞ்சாபிதாநமர்தவ்யக்த்யர்தஂ போத்தவ்யஂ, ஸங்க்ஷேபாபிதாநஂ து வ்யவஸாயார்தஂ; தேந கத்யஶ்லோகாபிதாநாப்யாஂ வ்யக்திவ்யவஸாயௌ க்ரியேதே| தத்ர ப்ரபஞ்சாபிதாநேऽர்தஸ்ய வ்யக்திஃ ஸ்புடைவேதி, ஸங்க்ஷேபாபிதாநஂ து ப்ரபஞ்சாபேக்ஷயா ஸுகக்ரஹணஂ பவதி||௪௧||

ஸங்க்ரஹே யத்யபி ஹேதுபர்யாயாஃ பூர்வமுக்தாஸ்ததநு ஹேதுத்ரைவித்யஂ, ததாऽபி சந்தோऽநுரோதேந தத்விபர்யயகதநம்| நாமரூபா யோகரூடாஃ பர்யாயா நாமபர்யாயாஃ| பஞ்சவிதஂ கதமிதி ஆக்நேயாதிபேதேந| ‘கதபர்யாயநாமாநி’ இதி பாடே யல்லிங்கபர்யாயாபிதாநஂ தஸ்ய வ்யாதிபஞ்சவிதக்ரஹஶப்தேநைவ ‘தஸ்யோபலப்திஃ’ இத்யாதிக்ரந்தாந்தர்நிவிஷ்டஸகலார்தஸ்ய கஹீதத்வாத்க்ரஹணம்; ‘கதலக்ஷணபர்யாயாந்’ இதி பாடே து பூர்வபக்ஷோ நாஸ்த்யேவ, பாடஸ்து நாயமதிப்ரஸித்தஃ| ப்ரகஷ்டாஸந்நகாரணஂ ஜ்வரஸ்ய ரூக்ஷாதி ப்ரகஷ்டம், ஆஸந்நஂ வாதாதி; ததா ப்ரகஷ்டஂ ருத்ரகோபஃ, ஆஸந்நஂ து ரூக்ஷாதி| யத்யபி ரூபாத் பஶ்சாத் பூர்வரூபமுக்தஂ, ததாऽபி சந்தோநுரோதாத் பூர்வரூபமக்ரே கதஂ; கிஂவா, வாதாதிஜவிஶிஷ்டஜ்வரலக்ஷணாநாமவ்யக்தாநாஂ விஶிஷ்டஜ்வரபூர்வரூபதாஂ ஸூசயதா பூர்வரூபஂ பூர்வங்கதஂ; வாதாதிஜ்வரலக்ஷணாநி ஹ்யவ்யக்தாநி பூர்வரூபாணி பவந்தி||௪௨-௪௪||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தவிரசிதாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ நிதாநஸ்தாநே ஜ்வரநிதாநஂ நாம ப்ரதமோऽத்யாயஃ||௧||