१. ज्वरनिदानम्

सङ्क्षेपेण हेतुलिङ्गाभिधायकं सूत्रस्थानमनु प्रपञ्चेन हेतुलिङ्गाभिधायकं निदानस्थानमुच्यते; हेतुलिङ्गज्ञानपूर्विका हि चिकित्सा साध्वी भवति| यच्च चिकित्सासूत्रमात्रमभिधातव्यं, तदुपशयान्तर्गतमेवेति कृत्वा; किंवा, हेतुलिङ्गाभिधानस्यापि चिकित्सार्थत्वाच्चिकित्सासूत्रमात्राभिधानमिह | तत्रापि च शारीरविकारेषु प्रधानत्वाज्ज्वरस्यैव निदानमादावुच्यते| यथा च ज्वरः प्रधानं तथाऽत्रैव ‘ज्वरस्तु खलु’ इत्यादिना वक्ष्यति; तथा चिकित्सितेऽपि वक्ष्यति- “देहेन्द्रियमनस्तापी सर्वरोगाग्रजो बली” (चि.अ.३) इत्यादि| यत्तु वक्ष्यति- “पुरा गुल्मोत्पत्तिरभूत्” (नि.अ.८) इति; तत्र पुराशब्द आद्याविर्भावे गुल्मस्य वर्तते, नतु ज्वरस्य प्राग्भावे; दक्षाध्वरोद्ध्वंसे हि ज्वरपरिगृहीतानां प्राणिनां दिक्षु विद्रावणादिना गुल्मोत्पत्तेरुक्तत्वात्| निदानं कारणमिहोच्यते, तच्चेह व्याधिजनकं व्याधिबोधकं च सामान्येनोच्यते| तत्र व्याधिजनकं निदानं हेतुः, व्याधिबोधकं च कारणं निदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्तिरूपम्| तत्र हेतुरूपं निदानं जनकं च भवति, व्याधेर्बोधकं च भवति| अत एव प्रथमम् ‘इह खलु’ इत्यादिना हेतुमभिधाय तस्योपलब्धिर्निदानेत्यादिना पुनर्हेतुरप्युक्तः| ज्वरस्य निदानं ज्वरनिदानम्| किंवा, निदानशब्दो जनककारणवचन एव; तं ज्वरस्य जनककारणं निदानमधिकृत्य कृतोऽध्यायो ज्वरनिदानम्| तेन पूर्वरूपादीनामपि ज्ञप्तिहेतूनां तथा चिकित्सासूत्रस्य च ग्रहणम्||१-२||

तदेवं ज्वरनिदाने वक्तव्ये सर्वव्याधिसाधारणमेव निदानं वक्तुमुद्यतः सामान्यपूर्वकत्वाद्विशेषस्य, तत्राप्युत्पन्नस्य व्याधेर्लक्षणं युक्तमिति कृत्वा उत्पत्तिहेतुमेव व्यवहारार्थं लक्षणार्थं च पर्यायैराह- इह खल्वित्यादि| इहेति इह प्रकरणे कारणाभिधायके हेत्वादयोऽनर्थान्तरे ; प्रकरणान्तरे अर्थान्तरेऽपि हेत्वादिशब्दा भवन्तीति दर्शयति; यथा- वक्ष्यति- “हेतुरकृतकत्वात्” (वि.अ.८) इति, तथा “दशैवायतनानि स्युः” (सू.अ.२९), तथा “कर्ता, मन्ता, वेदिता, बोद्धा” (शा.अ.४) इत्यादौ, प्रत्ययस्य लडादौ, उत्थानस्य उद्गमनादौ| हेत्वादिभूरिपर्यायकथनं शास्त्रे व्यवहारार्थं, तथा हेत्वादिशब्दानामर्थान्तरेऽपि वर्तमानत्वे पर्यायान्तरेण समं सामानाधिकरण्यात् कारण एव वृत्तिर्नियम्यते; तेन, एकस्मिन्नर्थे यस्मिंस्ते शब्दाः प्रवर्तन्ते तत् कारणमितरहेत्वाद्यर्थेभ्यो व्यवच्छिद्यते; तेन, लक्षणार्थं च पर्यायाभिधानं भवति| एवमन्यत्रापि व्याध्यादिपर्यायाभिधानेऽपि व्याख्येयम्| इह चाष्टसङ्ख्याया मङ्गलत्वेन, तथाऽष्टविधव्याधिज्वराद्यभिधानानुषङ्गाच्चाष्टावेव हेतुपर्याया उक्ताः; तेनापरेऽपि योनिमूलमुखप्रकृत्यादयो हेतुपर्याया बोद्धव्याः, ते च तन्त्रविस्तरभयान्नोक्ताः| एवं रोगपर्यायान्तरानभिधानेऽपि ग्रन्थविस्तरभयाद्यनुसरणीयम्| हेतोर्भेदमाह- तत् त्रिविधमित्यादि| एतच्चासात्म्येन्द्रियार्थसंयोगादि दीर्घञ्जीवितीये तिस्रैषणीये च प्रपञ्चितमिति नेह प्रपञ्च्यते| अत्र पाठादेव त्रित्वे सिद्धे त्रिविधमितिवचनं बहुप्रपञ्चस्याप्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगादेस्त्रैविध्यानतिक्रमोपदर्शनार्थं, तथा प्रत्येकमयोगातियोगमिथ्यायोगभेदात्त्रिविधत्वदर्शनार्थं च| एतच्च हेतुत्रितयमुक्तमपि पुनः प्रकरणवशादुच्यमानमिह न पुनरुक्तं दोषमावहति| एतच्चासात्म्येन्द्रियार्थादेस्त्रैविध्यं मूलकारणं प्रति नियामकं, तेन “ज्वरसन्तापाद्रक्तपित्तमुदीर्यते” (नि.अ.८) इत्याद्युक्तरोगादिरूपप्रत्यासन्नकारणानवरोधो नोद्भावनीयः| किंवा, रक्तपित्तादिकारणे ज्वरादावप्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगाद्येव मूलकारणं, तेन ज्वरादिकार्ये रक्तपित्तादौ ज्वरादिकारणमेव मूलकारणं भवति| “कालबुद्धीन्द्रियार्थानां योगो मिथ्या न चाति च” (सू.अ.१) इति पूर्वोक्तक्रमभेदेनेहासात्म्येन्द्रियार्थसंयोगस्यादावभिधानेन सर्वेषामेवैषां रोगकर्तृत्वे प्राधान्यं दर्शयति, मा भूदेकान्ताभिधानेन प्रधानतानियमः| यद्यपि च मूलभूतत्वेन प्रज्ञापराधः प्रधानं भवति , तथाऽपि प्रत्यासन्नकारणत्वेन तथाऽबुद्धिपूर्वकस्याप्युत्कटशब्दमिथ्यायोगादेरपि कारणत्वेनासात्म्येन्द्रियार्थसंयोगोऽपि प्रधानम्| यद्यपि कालो दुष्परिहरत्वेन प्रधानं, तथाऽपि सोऽपीन्द्रियार्थपराधीनत्वेनाप्रधानं, कालातियोगादयो हीन्द्रियार्थशीताद्यतियोगादिभ्य एव प्रायो भवन्ति||३||

हेतोर्हेतुत्वं कार्ये भवतीति हेतुकार्यं व्याधिमाह- अतस्त्रिविधा इत्यादि| न चात्र यथासङ्ख्यम्, एकरूपादपि हेतोस्त्रिविधव्याध्युत्पादात्| अत्रापि त्रिविधवचनमानन्त्येऽपि रोगाणामाग्नेयत्वाद्यनतिक्रमोपदर्शनार्थम्| आग्नेयाः पैत्तिकाः, सौम्याः कफजाः, वायव्याः वातजाः| यद्यपि प्रधानत्वेन वायव्या एव प्रथमं निर्देष्टुं युज्यन्ते, तथाऽपीह ज्वरे पित्तस्य प्रधानत्वादाग्नेयाभिधानम्| आग्नेयसौम्यवायव्या इति समासेनैकैकस्मादप्यसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगादेस्त्रिविधरोगोत्पत्तित्वं दर्शयति, असमासे हि यथासङ्ख्यमपि शङ्क्येत| अन्यथाऽपि व्याधीनुक्तहेतुजानाह- द्विविधाश्चापरे इत्यादि| राजसतामसानां च विच्छिद्य पाठेनेह तन्त्रे शारीरव्याध्यधिकारप्रवृत्तेऽनधिकारत्वेनाप्रपञ्चनीयत्वं दर्शयति, अभिधानं च राजसतामसयोरिह व्याधिकथनस्य न्यूनतापरिहारार्थम्| आगन्तवश्चाभिघातादिजा रोगा आग्नेयादिष्वेवान्तर्भवन्ति; यतस्तत्रापि हि दोषप्रकोपोऽव्यपदेश्योऽस्त्येव; किंवा, अपरे इति अप्रधानाः, परो हि श्रेष्ठ उच्यते; अप्रधानत्वे चोक्तैवोपपत्तिः||४||

व्याधीनामाग्नेयादिविभागं दर्शयित्वा व्यवहारार्थं लक्षणार्थं च पर्यायानाह- तत्र व्याधिरित्यादि| अत्रापि पर्यायाणामनर्थान्तरेणातङ्कादिशब्दानां भयाद्यर्थताव्युदासाद्व्याधिलक्षणत्वं बोध्यम्| आतङ्कशब्देन हि भयमप्युच्यते, विकारशब्देन हि इन्द्रियादयोऽपि षोडश विकारा उच्यन्ते| तथा व्याध्यादिशब्दानां व्युत्पत्त्या रोगधर्मा लक्षणीयाः| तथा हि- विविधं दुःखमादधातीति व्याधिः; प्रायेणामसमुत्थत्वेनामय इत्युच्यते; आतङ्क इति दुःखयुक्तत्वेन कृच्छ्रजीवनं करोति, वचनं हि- “आतङ्कः कृच्छ्रजीवने” इति; यक्ष्मशब्देन च राजयक्ष्मवदनेकरोगयुक्तत्वं विकाराणां दर्शयति; ज्वरशब्देन च देहमनःसन्तापकरत्वं; विकारशब्देन च शरीरमनसोरन्यथाकरणत्वं व्याधेर्दर्शयति; रोगशब्देन च रुजाकर्तृत्वम्||५||

इदानीं व्याधेर्जनकहेतुमभिधाय तथा तद्धेतुजन्यं च व्याधिमुक्त्वा तस्य व्याधेर्ज्ञानोपायमाह- तस्येत्यादि| अविज्ञाते हि व्याधौ चिकित्सा न प्रवर्तते, अतः सामान्येन व्याधिज्ञानोपायनिदानपञ्चकाभिधानं युक्तम्||६||

निदानं विवृणोति- तत्रेत्यादि| अग्रे उक्तमिति ‘इह खलु’ इत्यादिना ‘परिणामश्च’ इत्यन्तेन| कारणं च व्याधीनां सन्निकृष्टं वातादि, विप्रकृष्टं चार्थानामयोगादि; पुनर्विप्रकृष्टं कारणं रक्तपित्तस्य ज्वरसन्ताप इत्यादि; पुनश्च व्याधीनां सामान्येन विप्रकृष्टं कारणमुक्तं यथा- “प्रागपि चाधर्मादृते न रोगोत्पत्तिरभूत्” (वि.अ.३) इत्यादि; तदेतत् सर्वमपि कारणशब्देन ग्राह्यम्| तत्राधर्मकार्यत्वेन व्याधीनां दैवव्यपाश्रयप्रायश्चित्तबलिमङ्गलेत्यादिचिकित्सासाध्यत्वं प्रतीयते, रुद्रकोपभवत्वेन च ज्वरस्य महाप्रभावत्वं तथाऽऽग्नेयत्वं च प्रतीयते; क्रोधो ह्याग्नेयः, तेन तन्मयो ज्वरोऽप्याग्नेयः| तथाच वचनम्- “ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना| तस्मात् पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम्” (वा.चि.अ.१) इति| वातादिजन्यत्वज्ञानेन च वातादिविपरीतभेषजसाध्यत्वं तथाऽनुद्भूतवातादिविकारान्तरसम्बन्धोऽपि भावी कल्प्यते| असात्म्यरूक्षादिहेतुसेवादर्शनेन च भावी व्याधिस्तज्जन्य उन्नीयते| व्याधिपरीक्षायां च सन्देहे जाते यस्य व्याधेर्हेतुसेवा दृश्यते, स परिकल्प्यते; एवमादि हेतुना व्याधिपरीक्षणम्||७||

निदानानन्तरीयकत्वात् पूर्वरूपादीनां निदानानन्तरं पूर्वरूपादीन्युच्यन्ते , अतः पूर्वरूपलक्षणमाह- पूर्वेत्यादि| उत्पत्तेः प्राक् प्रागुत्पत्ति| एतेन उत्पत्तेः पूर्वं यद्भविष्यद्व्याधेर्लक्षणं तत् पूर्वरूपम्| निदानसेवा तु भाविव्याधिबोधिका भवत्यपि निदानशब्दगृहीतत्वादेव तथा लक्षणशब्दानभिधेयत्वाच्च न पूर्वरूपशब्देनोच्यते| उक्तं ह्यन्यत्र- “स्थानसंश्रयिणः क्रुद्धा भाविव्याधिप्रबोधकम्| लिङ्गं कुर्वन्ति यद्दोषाः पूर्वरूपं तदुच्यते” इति| न च वाच्यं यदनुत्पन्नस्याविद्यमानस्य व्याधेः कथं लक्षणं भवतीति; यतो मेघादपि भाविनी वृष्टिरनुमीयते, तथा रोहिण्युदयं दृष्ट्वा कृत्तिकोदयोऽनुमीयते| तच्च पूर्वरूपं द्विविधम्- एकं भाविव्याध्यव्यक्तरूपं, यदुक्तम्- “अव्यक्तं लक्षणं तस्य पूर्वरूपमिति स्मृतम्” (चि.अ.११) इति, तथा “लिङ्गमव्यक्तमल्पत्वाद्व्याधीनां तद्यथायथम्” (वा. नि. अ.१) इति ; द्वितीयं तु दोषदूष्यसम्मूर्च्छनावस्थाजन्यमव्यक्तलिङ्गादन्यदेव; यथा- ज्वरे बालप्रद्वेषरोमहर्षादि; न ह्येतत् पूर्वरूपं ज्वरावस्थायां नियमेन व्यक्तं भवति, किन्तु ज्वरपूर्वकाल एव; यत्र तु व्यक्तं भवति, स चासाध्यो मतः| अत एवैवम्भूतपूर्वरूपाभिप्रायेणैवारिष्टे वक्ष्यति- “पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया| यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरस्सरः” (इं.अ.५) इति; तथा- “अन्यस्यापि च रोगस्य पूर्वरूपाणि यं नरम्| विशन्त्यनेन कल्पेन तस्यापि मरणं ध्रुवम्” (इं.अ.५) इति| एतद्धि यद्यव्यक्तलक्षणपूर्वरूपाभिप्रायेण वचनं स्यात्तदा सर्वज्वराणामसाध्यत्वं स्यात्, यतः पूर्वरूपावस्थायामव्यक्तानि लक्षणानि ज्वरे जाते व्यक्तानि सर्वाणि सर्वत्रैव भवन्ति; तस्मात् पूर्वरूपावस्थाप्रतिनियतपूर्वरूपाभिप्रायेणैवैतद्वचनम्| अव्यक्तता च लक्षणानामियमेव- यदल्पत्वेनास्फुटत्वम्| यत्तु पूर्वरूपं दोषदूष्यसम्मूर्च्छनावस्थानियतं तद् व्याधिमात्रस्य गमकं, न तद्दोषविशेषं गमयति| एतत्पूर्वरूपाभिप्रायेण च वाग्भटेऽप्युक्तं यत्- “प्राग्रूपं येन लक्ष्यते| उत्पित्सुरामयो दोषविशेषेणानधिष्ठितः ” (वा. नि.अ.१) इति| यत्तु अव्यक्तलिङ्गं रूपं पूर्वरूपं, तद्दोषविशेषमपि व्याधेर्गमयति, यदुक्तं हारीते- “इति पूर्वरूपमष्टानां ज्वराणां सामान्यतः, विशेषतस्तु जृम्भाङ्गमर्दभूयिष्ठं हृदयोद्वेगि वातजम्” इत्यादि, तथा सुश्रुतेऽप्युक्तं- “सामान्यतो, विशेषात्तु जृम्भाऽत्यर्थं समीरणात्| पित्तान्नयनयोर्दाहः कफान्नान्नाभिनन्दनम्” (सु.उ.अ.३९) इति, एतद्धि पूर्वरूपं भाविज्वरलिङ्गमेवाव्यक्तमल्पत्वेनेति ज्ञेयम्| व्यक्ते हि ज्वरे वातादिजे जृम्भादयः पूर्वरूपापेक्षयाऽत्यर्थं भवन्ति| एवं पूर्वरूपद्वैविध्ये यत्र विशिष्टं पूर्वरूपमस्ति तत्र साक्षादेवाभिधीयते, यत्र विशिष्टं नास्ति तत्र लिङ्गमात्रं वक्ष्यति; तेनाव्यक्तान्येव लिङ्गानि पूर्वरूपमिति तत्र ज्ञातव्यम् ||८||

लक्षणमाह- प्रादुर्भूतेत्यादि| उत्पन्नव्याधेः स्वरूपं, तथा वाताद्यामपक्वादिविशेषणविशिष्टं व्याधिं निदानोपशयसम्प्राप्तिव्यतिरिक्तं यद्बोधयति, तल्लिङ्गम्| अनेन च व्याधिप्रतिनियतं लिङ्गं यथा- ज्वरस्य सन्तापः, तथा अतिसरणमतीसारस्येत्यादि गृह्यते; तथा वातादिकृतं च वातादिज्वरस्य विषमारम्भविसर्गित्वादि गृह्यते; तथा आमपक्वजीर्णज्वरलक्षणादीनि विशिष्टव्याधिबोधकानि गृह्यन्ते; तथा उपद्रवाश्चासाध्यताद्यवस्थापन्नव्याधिबोधकत्वेन लक्षणान्येव| रिष्टं तु मरणस्य पूर्वरूपमेव| निदानादयस्तु यद्यप्युत्पन्नव्याधिगमका अपि भवन्ति, तथाऽपि पृथग्लक्षणानिर्देशान्न ते इह लिङ्गशब्देनोच्यन्ते| व्यवहारार्थं तथा लक्षणार्थं च लिङ्गपर्यायानाह- तत्र लिङ्गमित्यादि| अस्मिन्नर्थेऽनर्थान्तरमिति लिङ्गलक्षणेऽर्थेऽभिधेयेऽनर्थान्तरं, प्रकरणान्तरे त्वर्थान्तरेऽपि लिङ्गादयो भवन्ति; यथा- “बली लिङ्गं समर्पयेत्” (चि.अ.२) इत्यत्र शेफ उच्यते, तथा “संस्थानमाकृतिर्ज्ञेया सुषमा विषमा च या” (इ.अ.७); तथा “लक्षणवच्चोदाहरणवच्च” (वि.अ.८), तथा “तैलसर्पिर्भ्यां व्यञ्जनान्युपकल्पयेत्”, तथा “रूपस्य सत्त्वस्य च सन्ततिर्या” (शा.अ.२) इत्यादौ| ननु, यथेह ‘अस्मिन्नर्थे’ इत्युक्तं तथा हेतुव्याधिसम्प्राप्तिपर्यायाभिधानेऽपि ‘अस्मिन्नर्थे’ इति वक्तव्यम्| न, हेतुपर्यायाभिधाने तावत् ‘इह खलु’ इत्यनेनैव तदर्थ उक्त एव, सम्प्राप्तिपर्यायकथने च व्याधेरिति पदेनैव ‘अस्मिन्नर्थे’ इतिपदस्यार्थो लभ्यत एव, गदपर्यायेषु तु नार्थान्तरता प्रायो दृश्यते, तेन तत्र ‘अस्मिन्नर्थे’ इति न कृतम्| अयं चाचार्याभिप्रायो यत्- यत्रान्यार्थतां शब्दस्य पश्यति, तत्रैव ‘अस्मिन्नर्थे’ इति करोति, यथा- ‘समवेतानां पुनर्दोषाणामंशांशविकल्पो विकल्पोऽस्मिन्नर्थे’ इति| विकल्पशब्दो ह्ययमन्यत्रापि वर्तते, यथा- “अन्यैश्च विकल्पैर्विकल्पितानां” (वि.अ.१), तथा “विकल्पो न त्वसाध्यानां” (सू.अ.१०) इत्यादि| ननु पूर्वरूपोपशययोः किमिति पर्यायानभिधानम्? ब्रूमः- पूर्वरूपस्य तावत् पर्यायाभिधानं यदेव रूपस्य तदेव; यतः, रूपादय एव हि पूर्वशब्दयुक्ताः पूर्वरूपपर्याया भवन्ति; उपशयस्तु चिकित्सा, तस्यास्तु पर्यायाश्चिकित्सित एव स्वाधिकारत्वेन वक्तव्या इति नेह पुनरुक्ताः||९||

उपशयमाह- उपशय इत्यादि| उपशयनमुपशयः सुखानुबन्ध इत्यर्थः| हेतुना, तथा व्याधिना, तथा हेतुव्याधिभ्यां च विपरीता हेतुव्याधिविपरीताः; तेषामौषधाहारविहाराणां, तथा हेतुव्याधिविपरीतार्थकारिणां चौषधान्नविहाराणां; सुखानुबन्ध इति सुखरूपोऽनुबन्धः, अनुबन्धश्च सुखकारणमित्यर्थः | अयं चोपशयो गूढलिङ्गे च व्याधौ ज्ञानोपायो भवति| यदुक्तं- “गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयाभ्यां परीक्षेत” (वि.अ.४) इति; उक्तं च त्रिशोथीये- “स्नेहोष्णमर्दनाभ्यां च प्रणश्येत् स च वातिकः” (सू.अ.१८)| अत्र च विपरीतार्थकारि तदेवोच्यते यदविपरीततयाऽऽपाततः प्रतीयमानं विपरीतस्यार्थं प्रशमलक्षणं करोति| अत्रोदाहरणानि लिख्यन्ते- हेतुविपरीतमौषधं यथा- शीतकफजे ज्वरे शुण्ठ्याद्युष्णं भेषजं, हेतुविपरीतमन्नं यथा- श्रमानिलजे ज्वरे रसौदनः, हेतुविपरीतो विहारो यथा- दिवास्वप्नोत्थकफे रात्रौ जागरणं, व्याधिविपरीतमौषधं यथा- अतीसारे स्तम्भनं पाठादि, व्याधिविपरीतमन्नं यथा- अतीसारे स्तम्भनं मसूरादि, व्याधिविपरीतो विहारो यथा- उदावर्ते प्रवाहणं, हेतुव्याधिविपरीतमौषधं यथा- वातशोथे वातहरं शोथहरं च दशमूलं, हेतुव्याधिविपरीतमन्नं यथा- शीतोत्थज्वरे उष्णा ज्वरघ्नी च यवागूः, हेतुव्याधिविपरीतो विहारो यथा- स्निग्धदिवास्वप्नजायां तन्द्रायां रूक्षं तन्द्राविपरीतं च रात्रिजागरणं , हेतुविपरीतार्थकार्यौषधं यथा- पित्तप्रधाने पच्यमाने शोथे पित्तकर उष्ण उपनाहः, हेतुविपरीतार्थकार्यन्नं यथा- पच्यमाने पित्तप्रधाने शोथे विदाह्यन्नं, हेतुविपरीतार्थकारी विहारो यथा- वातोन्मादे सन्त्रासनं, व्याधिविपरीतार्थकार्यौषधं यथा- छर्द्यां वमनकारकं मदनफलादि; व्याधिविपरीतार्थकार्यन्नं यथा- अतीसारे विरेककारकं क्षीरं, उक्तं हि- “बहुदोषस्य दीप्ताग्नेः सप्राणस्य न तिष्ठति| पैत्तिको यद्यतीसारः पयसा तं विरेचयेत्” (चि. अ.१९) इति; व्याधिविपरीतार्थकारी विहारो यथा- छर्द्यां वमनसाध्यायां वमनार्थं प्रवाहणं; हेतुव्याधिविपरीतार्थकार्यौषधं यथा- अग्निना प्लुष्टेऽगुर्वादिना लेपः, उष्णं हि हेतावग्नौ व्याधौ च दाहेऽनुगुणं प्रतिभाति; हेतुव्याधिविपरीतार्थकार्यन्नं यथा- मद्यपानोत्थे मदात्यये मदकारकं मद्यं; हेतुव्याधिविपरीतार्थकारी विहारो यथा- व्यायामजनितसम्मूढवाते जलप्रतरणादिरूपो व्यायामः, अयं हेतौ व्यायामे व्याधौ च सम्मूढवातेऽनुगुणः प्रतिभाति| ननूपशयवदनुपशयोऽपि व्याधिपरीक्षकोऽस्ति, उच्यते च- “गूढलिङ्गं व्याधिमुपशयानुपशयाभ्यां परीक्षेत” (वि. अ.४), तथा वाग्भटेऽप्युक्तं- “विपरीतोऽनुपशयः स ह्यसात्म्यमिति स्मृतः” (वा. नि. अ.१) इति; सत्यमस्ति च, परं निदानग्रहणेनैव गृहीतत्वान्न पृथगुच्यते; अनुपशयोऽपि हेतुसेवयैव भवति||१०||

यद्यपि सम्प्राप्त्यनन्तरं लिङ्गप्रादुर्भावः, तथाऽपि सम्प्राप्तेर्व्याधिनिरूपणं प्रत्यल्पप्रयोजनत्वाच्छेषतः सम्प्राप्तिमाह- सम्प्राप्तिरित्यादि| जातिः जन्म; सम्प्रात्प्यागतिजातिशब्दैर्योऽर्थोऽभिधीयते सा व्याधेः सम्प्राप्तिरित्यर्थः| अ(त)त्रैके व्याधिजन्ममात्रमन्त्यकारणव्यापारजन्यं सम्प्राप्तिमाहुः| इयं च सम्प्राप्तिर्यद्यपि निदानादिवद् व्याधिबोधिका न भवति, तथाऽपि नानुत्पन्नस्य व्याधेर्लक्षणं भवतीति कृत्वा उपपत्तेर्व्याध्युपलम्भकत्वं वर्णयन्ति| एतच्चान्ये न मन्यन्ते, यतो नैवं सति सम्प्राप्तितः कश्चिद्विशेषो व्याधेरधिगम्यते| न चायं नियमः- यदुत्पन्न एव परं व्याधिरुपलभ्यते, यतो निदानपूर्वरूपाभ्यामनुत्पन्नोऽपि व्याधिर्भावित्वेन बुध्यते| तस्माद् व्याधिजनकदोषव्यापारविशेषयुक्तं व्याधिजन्मेह सम्प्राप्तिशब्देन वाच्यम्, अत एव पर्याये ‘आगतिः’ इत्युक्तम्| आगतिर्हि उत्पादकारणस्य व्याधिजननपर्यन्तं गमनम्| इयं च सम्प्राप्तिर्व्याधिविशेषं बोधयत्वेव| यथा ज्वरे- ‘स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयम्’ इत्यारभ्य ‘तदा ज्वरमभिनिर्वर्तयति’ इत्यन्तेन या सम्प्राप्तिरुच्यते, तया ज्वरस्यामाशयदूषकत्वाग्न्युपघातकत्वरसदूषकत्वादयो धर्माः प्रतीयन्ते| न च वाच्यं- दोषाणामयमामाशयदूषकत्वादिर्धर्मः , ततश्च कारणधर्माणां निदानग्रहणेनैव ग्रहणं भवतीति; यतः, कारणधर्मोऽप्ययं व्याधिजनकदोषव्यापाररूपः सम्प्राप्तिशब्देन विशेषबोधनार्थं पृथक् कृत्वोच्यते; यथा- लिङ्गत्वाविशेषेऽपि भाविव्याधिबोधकत्वविशेषात् पूर्वरूपं पृथगुच्यते, अत एव वाग्भटेऽप्येवमेव सम्प्राप्तिलक्षणमुक्तं- “यथादुष्टेन दोषेण यथा चानुविसर्पता| निर्वृत्तिरामयस्यासौ सम्प्राप्तिर्जातिरागतिः ” (वा. नि.अ.१) इति||११||

सम्प्रति सम्प्राप्तेः प्रतिव्याधिव्यक्तिभिन्नायाः सर्वत्र व्याधौ तत्प्रयोजनाभावान्न भेदो वक्तव्यः, यस्तूपयुक्तो भवति सम्प्राप्तिविशेषस्तमभिधास्यत्येव, “स यदा प्रकुपितः प्रविश्यामाशयम्” इत्यादिना ग्रन्थेन; अतः सर्वसम्प्राप्त्यनभिधानान्न्यूनतादोषपरिहारार्थं सर्वव्याधिसाधारणान् सम्प्राप्तिभेदानाह- सा सङ्ख्येत्यादि|- सा सम्प्राप्तिः सङ्ख्यादिभिर्भिद्यते इति सङ्ख्यादिभिन्ने व्याधौ भिन्ना भवतीत्यर्थः; यतो न भिन्नानां भावानामभिन्नोत्पत्तिर्भवति, किन्तर्हि भिन्नैव भवति; यद्यपि च प्रतिव्याधि व्यक्ताऽपि सम्प्राप्तिर्भिन्नैव भवति, तथाऽपि स भेदः सम्प्राप्तेरिह प्रयोजनाभावान्नोच्यते; यतः, सङ्ख्याप्राधान्यविध्यादितुल्यासु ज्वरव्यक्तिषु एकरूपनिदानलिङ्गचिकित्सितासु भेदप्रतिपादने न किञ्चित् प्रयोजनमस्ति, सङ्ख्यादिभिन्ने तु ज्वरादौ निदानलिङ्गचिकित्साभेदोऽस्ति, अतः सङ्ख्यादिभेदजनकायाः सम्प्राप्तेर्भेदकथनमुचितमेव||१२(१)||

सङ्ख्याभेदमुदाहरति- सङ्ख्या तावदित्यादि| यद्यपि प्राधान्यादिभेदभिन्नेऽपि व्याधौ सङ्ख्याभेदोऽस्त्येव, तथाऽपीह यैव शास्त्रसिद्धा अष्टौदरीयादिप्रतिपादिता सङ्ख्या सैव सङ्ख्याशब्देन प्राप्ता| अत एवाष्टौ ज्वरा इत्यभिधाय द्विविधं शोणितपित्तमिति क्रमात् प्राप्तं रक्तपित्तं नोदाहृतं; यतः द्विविधत्वं हि रक्तपित्तस्य विधिभेदे प्रविशति न सङ्ख्यायां, ‘द्विविधं शोणितपित्तम्’ इति विधिशब्देनैवोक्तत्वात्||१२(२)||

प्राधान्यं पुनरित्यादौ तरतमाभ्यामिति तरतमशब्दाभिधेयाभ्यां वृद्धिभ्याम्| तरतमशब्दयोर्विषयं विभजते- द्वयोरित्यादि|- द्वयोस्तर इति द्वयोर्दोषयोर्वृद्धयोस्तरप्रयोगो भवति- वृद्धतर इति| एवं त्रिषु तम इति त्रिषु दोषेषु वृद्धेषु सत्सु तमप्रयोगो भवति- वृद्धतम इति| तदेवं द्वन्द्वारब्धे विकारेऽन्यतरदोषस्य तरशब्दलक्षितेन प्राधान्येन सम्प्राप्तिर्भिद्यते, तथा त्रिदोषारब्धे विकारे तमशब्दलक्षितान्यतमदोषप्राधान्यात् सम्प्राप्तिर्भिद्यते, इत्युक्तं भवति||१२(३)||

सम्प्राप्तिभेदं क्रमागतं विधिमाह- विधिर्नाम द्विविधा व्याधयो निजागन्तुभेदेनेत्यादिना| विधिरिति विधिकृत इत्यर्थः| तेन द्विविधत्वादयो भेदा यतो भवन्ति स विधिः; विधिश्च प्रकारो भेद इत्यर्थः| साध्यासाध्यमृदुदारुणभेदेनेति साध्यासाध्यगतेन मृदुदारुणभेदेन; तेन, मृदुसाध्यं सुखसाध्यं, दारुणसाध्यं कृच्छ्रसाध्यं रोहिणीवलयादि, तथा मृद्वसाध्यं याप्यं, दारुणासाध्यं प्रत्याख्येयमिति भेदचतुष्टम्| यद्यपि च सङ्ख्याप्राधान्यादिकृतोऽपि व्याधेर्विधिभेदो भवत्येव, तथाऽपि सङ्ख्यादिभेदानां स्वसञ्ज्ञयैव गृहीतत्वाद्गोबलीवर्दन्यायात् सङ्ख्याद्यगृहीते व्याधिप्रकारेऽयं विधिशब्दो वर्तनीयः||१२(४)||

क्रमागतं विकल्पमाह- समवेतानामित्यादि|- समवेतानामिति सर्वेषां; तेन, एकशो द्विशो मिलितानां च दोषाणां ग्रहणम्| अंशमंशं प्रति बलमंशांशबलं, तस्य विकल्प उत्कर्षापकर्षरूपोंऽशांशबलविकल्पः; एवम्भूतो दोषाणामंशांशबलविकल्पोऽस्मिन्नर्थ इति अस्मिन् प्रकरणे विकल्प उच्यते| प्रकरणान्तरे तु विकल्पशब्देन भेदमात्रमुच्यते; यथा- “विकल्पो न त्वसाध्यानां” (सू.अ.१०) इत्यादाविति भावः| तत्र दोषाणामंशांशविकल्पो यथा- वाते प्रकुपितेऽपि कदाचिद्वातस्य शीतांशो बलवान् भवति, कदाचिल्लघ्वंशः, कदाचिद्रूक्षांशः, कदाचिल्लघुरूक्षांश इत्यादि; एवं पित्तकफयोरप्युदाहार्योंऽशांशविकल्पः; अयं चांशांशबलविकल्पो दोषाणां शीतादिगुणोद्भूतहेतुभेदाद्भवति||१२(५)||

बलकालविशेषमाह- बलेत्यादि|- बलस्य कालो बलकालः, तस्य विशेषो वसन्तपूर्वाह्णादिर्बलकालविशेषः| ऋतवश्चाहोरात्राहारयोः कालाश्च ऋत्वहोरात्राहारकालाः, तेषां भेदो विधिः, तत्र विशेषेण नियतो बलकालविशेषः ऋत्वहोरात्राहारकालविधिविनियतः; तत्र ऋतुविनियतो बलकालविशेषो यथा- श्लेष्मज्वरस्य वसन्तः, अहोरात्रविनियतो यथा- श्लेष्मज्वरस्य पूर्वाह्णः प्रदोषश्च, आहारविनियतो यथा- श्लेष्मज्वरस्य भुक्तमात्रकालः, एवमाद्युन्नेयम्| केचित्तु विधिशब्देन पूर्वकृतं कर्म ब्रुवते, तत्रापि कर्मनियतो बलकालविशेषः पच्यमानकर्मकाल एव ज्ञेयः| एषु च बलकालेषु यद्यपि व्याधेरभूतप्रादुर्भावरूपा सम्प्राप्तिर्न भवति, तथाऽपि व्याधिसन्ताने तत्कालं व्याध्युत्पत्तौ सम्प्राप्तिर्भिन्नैव भवतीति मन्तव्यम्| इयं च कालविशेषप्राप्त्या बलवद्व्याधिजनिका सम्प्राप्तिर्व्याधेर्विशेषं स्फुटमेव बोधयति| यतः पूर्वाह्णे बलसम्प्राप्त्या ज्वरस्य कफजत्वमुन्नीयते, मध्याह्ने च बलप्राप्त्या पित्तजत्वमित्यादि| इह च सम्प्राप्तेरेव विशेषाः सङ्ख्यादिकृता उक्ताः, न तु निदानादीनां विशेषाः; यतो निदानादिविशेषाः प्रतिव्याधिवक्ष्यमाणभेदेनैवोपयुक्ताः| यतो यादृग् ज्वरे निदानं न तादृग् रक्तपित्ते; ये च पूर्वरूपादिविशेषा ज्वरे, न ते रक्तपित्तादौ, किन्तु भिन्नजातीया एव| स च भेदो निदानादीनां व्याधिभेदगमकत्वेनोपयुक्तो व्याधिभेदकथन एव वक्तव्यः| सम्प्राप्तेस्तु सङ्ख्यादिभेदः सर्वव्याधिष्वेकजातीयत्वेन न विशेषगमक इति इहैव सर्वव्याधिनिदाने कथ्यते; निदानादिविशेषास्तु प्रतिव्याधिविशिष्टत्वेन नेह प्रपञ्चेनोच्यन्ते| अत एव चात्रैवाध्याये सम्प्राप्तेः सामान्याभिधानेनैवोक्तत्वात् सम्प्राप्तिं परित्यज्य निदानादिविशेषं प्रतिजानीते- तस्य निदानपूर्वरूपलिङ्गोपशयविशेषाननुव्याख्यास्याम इति||१२||

यस्मादिमे निदानादय उक्तेन न्यायेन व्याधिपरीक्षायामुपयुक्ताः, तस्माद्व्याधीन् भिषग् हेत्वादिभिः परीक्षेतेति योजना| न च वाच्यं यत्- निदानादीनां मध्ये चेदन्यतमेनापि व्याधिपरिच्छेदं कर्तुं समर्थस्तत् किं पञ्चकाभिधानेनेति; यतो यावन्तो ज्ञानोपाया व्याधीनां ते सर्व एवोपदर्शनीयाः| तत्र यो निदानं विस्मृतवान्, तस्य पूर्वरूपादिभिर्व्याधिः परीक्ष्यते; तथा यत्र च पूर्वरूपादयो विस्मृताः सन्दिग्धा वा, तत्रोपशयेन परीक्षा भवति; एवं कफजत्वसन्देहे ज्वरस्य सम्प्राप्तिरपि पूर्वाह्णे भुक्तमात्रे वा भवन्ती कफजत्वं गमयतीत्यादि प्रयोजनमनुसरणीयम्| तथा पूर्वरूपेणापि लिङ्गसामान्यनिश्चय उक्तः; यदुक्तं- “हारिद्रवर्णं रुधिरं च मूत्रं विना प्रमेहस्य हि पूर्वरूपैः| यो मूत्रयेत्तं न वदेत् प्रमेहं रक्तस्य पित्तस्य हि स प्रकोपः” (चि.अ.६) इति| तथा लिङ्गनिश्चितेऽपि व्याधौ पूर्वरूपेणासाध्यत्वमुक्तं, यथा- “पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया| यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः” (इ.अ.५) इति| तस्मान्निदानादिपञ्चकमभिधातव्यमेव| ननु, लिङ्गेन व्याधिः परीक्षणीय इति वचनाल्लिङ्गव्यतिरिक्तो व्याधिरित्युक्तं भवति; तत्र च न लिङ्गसमुदायव्यतिरिक्तो व्याधिरुपलभ्यते, विषमारम्भिविसर्गित्वादयो हि सन्तापसहिता ज्वराः, तथा प्रतिश्यायकासाद्येकादशरूपमेलक एव यक्ष्मा| नैवं, लिङ्गत्वेन शास्त्रे प्रतिपादितानां तदतिरिक्तव्याध्यभावे लिङ्गत्वानुपपत्तेः, वचनं हि- “विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते” (नि.अ.८) इति| विकारश्चैह दोषदूष्यमेलकविशेषो ज्वरादिशब्देनोच्यते| स च दोषदूष्यविशेषात्मा ज्वरोऽरुच्यादिभ्यो दोषदूष्यवैषम्यविशेषेभ्योऽर्थान्तरमेव| न च वाच्यं ज्वरलिङ्गारुच्यङ्गमर्दादिरूपधातुवैषम्यविशेषमेलको ज्वरोऽस्तु, अलं तदतिरिक्तज्वरकल्पनया, लिङ्गलिङ्गिभावश्च समुदायसमुदायिभेदाद्भविष्यतीति; यत एवमप्यरुच्यङ्गमर्दादिधातुवैषम्यानुगतो धातुवैषम्यविशेषो ज्वररूपोऽवयवीति भिन्न एव वक्तव्यः; जङ्घाबाहुशिरोन्तराध्यवयवानतिरिक्तमेव शरीरमवयविरूपम्| दुःखमेव व्याधिरिति पूर्वमेव पराकृतं, तेन दुःखरूपत्वाद्व्याधेरवयवित्वं न सम्भवतीति न वाच्यम्| लिङ्गानि तु स्वरूपेण व्याधयो भवन्ति, ते च बोद्धव्यव्याध्यपेक्षया लिङ्गानि भवन्ति| तदुक्तं- “व्याधयस्ते तदात्वे तु लिङ्गानीष्टानि नामयाः” (नि.अ.८) इति| लिङ्गलिङ्गिभावश्च जिज्ञासावशाद्भवति| यद्वक्ष्यति- “विषमारम्भमूलानां लिङ्गमेकं ज्वरो मतः| विषमारम्भमूलैश्च ज्वर एको निरुच्यते” (नि.अ.८) इति| अस्य चार्थमपस्मारनिदाने प्रकरणागतं व्याख्यास्यामः| तस्मात् सुस्थितं व्याधिगमकत्वं निदानादिपञ्चकस्येत्यर्थः||१३||

इतीत्यादौ इति परिसमाप्तौ| निदानस्थानस्येति सर्वव्याधिनिदानस्य| अर्थसङ्ग्रह इत्यनेनैव सङ्क्षेपार्थाभिधाने लब्धे उद्दिष्ट इति सङ्क्षेपाभिधायिपदकरणेन सङ्क्षेपस्यापि सङ्क्षेपाभिधानमेतदिति दर्शयति| तमिति सामान्यनिदानोद्देशम्, अतो निदानोद्देशमात्रतो भूयस्तरमुपदिशन्तो विस्तरेण व्याख्यास्याम इति योजना| तेनैतदतिसङ्क्षेपकथनापेक्षया प्रपञ्चकथनमेवेह विस्तरशब्दार्थ इति दर्शयति; तेन निदानादीनां यावद्विस्तरकथनमुत्तरत्रोपपन्नं भवति||१४||

तत्रेत्यादिना ज्वराद्यष्टविधरोगस्य निदानस्थाने कथनं प्रतिजानीते| प्रथमत एव तावदित्यनेन पश्चाच्चिकित्साभिधेयानर्शः- प्रभृतीन् सूचयति| आद्य नित्यनेन आदौ दक्षाध्वरोद्ध्वंसे उत्पन्ना ये तेषामिह कथनं दर्शयति| यद्यपि च राजयक्ष्मा पृथगेवोत्पन्नः, वचनं हि- “अतिव्यवायात् पुनर्नक्षत्रराजस्य यक्ष्मा” (नि.अ.८) इति, तथाऽप्यस्य प्राधान्यादिहाभिधानम्| यद्यपि च दक्षाध्वरोद्ध्वंसोद्भूतानपस्मारान्तानभिधाय पृथगुत्पन्नस्य यक्ष्मणोऽभिधानमुचितं, तथाऽप्युन्मादापस्मारयोरागन्तुत्वेन शोषमप्यभिधायान्तेऽभिधानम्| लोभाभिद्रोहप्रभवानित्यनेन जनपदोद्ध्वंसनीये “प्रागपि चाधर्मादृते न रोगोत्पत्तिरभूत्” (वि.अ.३) इत्यनेन वक्ष्यमाणानां ज्वरादीनां लोभाभिद्रोहजन्यतां दर्शयति, अनेनाधर्मजत्वं ज्वरादीनामुक्तं भवति| निदानपूर्वेणेति निदानप्रथमेन| क्रमेणेति रोगसामान्योक्तनिदानपूर्वरूपरूपोपशयसम्प्राप्तिरूपेण| अयं च क्रमः क्वचित् प्रयोजनवशाद्बाध्यते; यथाऽत्रैव ज्वरेऽग्रे हि रूपमभिधाय पूर्वरूपमभिधातव्यम्| क्रमभेदप्रयोजनं चेह यत्- रूपाण्यत्र प्रतिज्वरमभिधातव्यानि, न तु प्राग्रूपाणि प्रतिज्वरमभिधातव्यानि; तेन सर्वसाधारणत्वात् सर्वमभिधाय प्राग्रूपं सामान्यमभिधातव्यम्| तथा, सूत्रसङ्ग्रहमात्रं चिकित्साया व्याख्यास्याम इति सम्बन्धः| निदाने च चिकित्साभिधानप्रयोजनं प्रागेवोक्तम्| सूत्रमिति कृत्वा यत् सङ्ग्रहमिति करोति तेन सूत्रस्यापि सङ्क्षेपेणाभिधानं दर्शयति; तथा चिकित्सासूत्रमपीह किञ्चिन्न वक्तव्यं, यथा- लङ्घनकालयवाग्वादयः| चिकित्सितेष्वित्यनेनैव चोत्तरकालत्वे लब्धे पुनरुत्तरकालमिति वचनं चिकित्सितस्थानेऽपि ज्वराद्यभिधानोत्तरकालमेव यथोपचितविकाराणां निदानादिकथनं दर्शयति| यथोपचितमिति ये ये उपचिता विकाराः शोथार्शःप्रभृतयस्तान्| किंवा, ‘यथाचितम्’ इति पाठः, तत्रापि यथाप्रधानमित्यर्थ उन्नेयः| चिकित्सिते च विकाराणां निदानाद्यभिधानं निदानादिनाऽव्यवधानेन प्रतीते विषये चिकित्सा सम्यक् प्रतीयत इत्यभिप्रायेण| अत एव च ज्वरादीनामपि पुनर्निदानाद्यभिधास्यति, इह तु ज्वरादीनां निदानाद्यभिधानं बहुवक्तव्यत्वेन स्थानभेदं कृत्वा कृतम्| स्थानभेदकरणेन च चिकित्सावदायुर्वेदे निदानस्यापि ज्ञेयत्वेन प्राधान्यं दर्शयति||१५||

इह खल्विति अष्टविधव्याधिनिदाने वक्तव्ये| शारीराणामित्यनेन कामक्रोधादिमानसं रोगं प्रति न ज्वरस्य प्रथमत्वमिति दर्शयति||१६||

ज्वरस्य निरूपणीयस्य कारणकृतं भेदमाह- अथेत्यादि| एतच्च कारणं वातादि सन्निकृष्टम्| मनुष्याणामितिवचनेन गोगजशकुन्यादीनां नावश्यमिदं ज्वराष्टत्वमनुगामीति दर्शयति; तथाहि- हस्त्यादीनां पाकलादयो नाष्टविधाः प्रतिपाद्यन्ते| आगन्तोरिति वक्तव्ये अष्टमादिति वचनमागन्तोरभिघातादिचतुष्कारणभेदेऽप्येकत्वोपदर्शनार्थम्| आगन्तुर्हि कारणभेदोत्पन्नोऽप्येकरूप एव, यत आगन्तुः सर्वो व्यथापूर्वमेव भवति; यस्तु तत्र, “कामशोकभयाद्वायुः” (चि.अ.३) इत्यादिना भेदो वक्तव्यः, स वातादिकृत एवेति भावः||१७||

तस्येत्यादौ तस्येति ज्वरस्य| विशेषानिति निदानादिभिः प्रत्येकं सम्बध्यते| निदानादिविशेषाश्चेह रोगान्तररक्तपित्ताद्यपेक्षया तथा परस्परं वातादिज्वरापेक्षया च यथासम्भवं बोद्धव्याः| तेन पूर्वरूपविशेष इह रक्तपित्तादिपूर्वरूपापेक्षया बोद्धव्यः, पूर्वरूपस्य विशेषेणेहानभिधानात्| उपशयविशेषानभिधानं च निदानविशेषाभिधानादेव लभ्यते, यतो निदानविपर्ययेणोपशयमभिधास्यति| पूर्वरूपं चेह विशिष्टमव्यक्तलिङ्गविशेषरूपमेव ज्ञेयम्| सम्प्राप्तेस्तु वक्ष्यमाणाया इहाप्रतिज्ञानं, तस्याः सर्वरोगे सम्प्राप्तिभेदाभिधाने च कथितत्वात्, तथा निदानादिवत् सम्प्राप्तेर्व्याधिबोधनं प्रत्यप्रधानत्वाच्च; यश्च सम्प्राप्तिभेदोऽभिधातव्यः स सर्वरोगसाधारण एव; भेदस्तु तस्या वातादिदोषमात्रकृत एव, वातादिभेदश्च निदानभेद एव| अन्ये तु ब्रुवते- सम्प्राप्तिं नाभिधास्यत्येवायं, यदेतत् ‘स यदा प्रकुपितः’ इत्याद्यभिधास्यति, तन्निदानरूपवातादिधर्मकथनमिति कृत्वा निदानान्तर्गतमेव||१८||

रूक्षेत्यादि| वातप्रकोपणं प्रति रूक्षस्य प्रधानत्वेनाग्रेऽभिधानं, रूक्षो हि गुणो वातगुणेषु प्रधानम्| आस्थापनं यद्यपि वातहरमुक्तम्- “आस्थापनानुवासनं तु खलु सर्वोपक्रमेभ्यो वातविकारेषु प्रधानम्” (सू.अ.२०) इति वचनात्, तथाऽपीहास्थापनस्यातियोगो वातहेतुरुक्त एवेति न दोषः| वचनं हि- “उत्क्लेशाग्निवधौ स्नेहान्निरूहात् पवनाद्भयम्” (सि.अ.४) इति| निरूहश्चानुवासनं कृत्वा युक्त एव, मात्राकृतश्च साधारणवातहर इति सिद्धान्तः||१९||

स यदेत्यादिना सम्प्राप्तिमाह| यदेति वचनादेवङ्कुपितोऽपि वायुर्यदाऽऽमाशयप्रवेशादिसम्प्राप्तियुक्तो भवति तदैव ज्वरं करोति, नान्यदेति दर्शयति| प्रविश्यामाशयमित्यनेन ज्वरकर्तुर्दोषस्यामाशयदूषकत्वं दर्शयति| अत एव सर्वज्वरेष्वामाशयविशुद्ध्यर्थं लङ्घनमुत्सर्गतो वदन्ति| यद्यपि चामाशयप्रवेशादेवोष्मणाऽपि मिश्रत्वं लभ्यत एव, यत आमाशय एव वह्निस्थानं, “नाभिस्तनान्तरं जन्तोरामाशय इति स्मृतः” (वि.अ.२) इति वचनात्, तथाऽपि वह्निस्थानस्यामाशयैकदेशत्वेनामाशयप्रवेशेऽपि नावश्यं ग्रहणीरूपवह्निस्थानदुष्टिर्विशेषेण लभ्यत इति; अत एवोक्तम्- ऊष्मणा सह मिश्रीभूयेति| रसनामानमित्युच्यमाने आहाररसेऽपि मधुररसादौ प्रसक्तिः स्यात्, अत उक्तम्- आहारपरिणामधातुमिति; आहारपरिणामभवो धातुराहारपरिणामधातुः, तमिति| आहारपरिणामधातुत्वं च परम्परया रक्तादिष्वप्यस्तीत्याह- आद्यमिति; प्रथममित्यर्थः| रसमिति वक्तव्ये रसनामानमिति यत् करोति तेन रसतीति रस इति व्युत्पत्तिमात्रेण रक्तादिषु रससञ्ज्ञां निषेधयति, यत्रैव रससञ्ज्ञा रूढा तं ग्राहयति; एवमन्यत्रापि च यत् पदमधिकार्थमिह प्रतीयते तत् स्पष्टार्थमेव, यतस्त्रिविधशिष्यबुद्धिहितमेव विस्पष्टार्थं तन्त्रं युज्यते| अन्विति यथोक्तक्रमेण| अवेत्येति गत्वा| पिधायेति अवरुध्य| पक्तिस्थानात् पाचकाग्निस्थानात्| ऊष्माणमिति पाचकवह्निम्| बहिरिति पक्तिस्थानव्यतिरिक्तशरीरे| यद्यपि चोष्माणं निरस्येतिवचनादेव पक्तिस्थानादिति लभ्यते, तथाऽपि पक्तिस्थानादितिवचनेन पक्तिस्थानात् कृत्स्नस्य वह्नेर्निरसनं दर्शयति, इह चोष्मशब्देन पाचकाग्निं व्यपदिशन् पाचकस्य वह्नेरूष्मरूपतां दर्शयति, बाह्यवह्निसदृशज्वालाकरं पित्तं निषेधयति| अत एव च वह्नेर्निरसनादग्निमान्द्यं ज्वरे दर्शितं भवति| वायुश्चात्रातिवृद्धत्वेन वह्नेर्निरासकः, तेनाग्निदीप्तिं न करोति; यत्र हि प्रेरकमात्रो भवति वायुस्तत्र वह्नेर्वृद्धिं करोति; यथा - मेदस्विनः कोष्ठे चरन् वायुरग्निवृद्धिकरो भवति||२०||

लिङ्गान्याह- तद्यथा विषमेत्यादि| तदिति सामान्येन स्त्रीलिङ्गपुंलिङ्गनपुंसकलिङ्गवक्ष्यमाणरूपप्रत्यवमर्शकं , सर्वलिङ्गप्रत्यवमर्शे हि तदिति सर्वनाम युक्तम्| यथेति उदाहरणे| आरम्भ उत्पादः, विसर्गो मोक्षः, तौ विषमौ यस्य स विषमारम्भविसर्गी; विषमत्वं च कदाचिच्छिरो गृहीत्वा भवति, कदाचित् पृष्ठं, कदाचिज्जङ्घे इत्यादि; एवं मोक्षोऽपि कदाचिच्छिरोऽग्रे मुच्यते इत्यादि; किंवा, ज्वरारम्भमोक्षकालानवस्थितत्वमेव वैषम्यम्| ऊष्मणो वैषम्यमिति क्वचिच्छरीरप्रदेशे महानूष्मा, क्वचिन्मन्द इत्यादि| तीव्रतनुभावानवस्थानानीति तीव्रभावस्तनुभावश्च ज्वरस्य कालाप्रतिनियत इत्यर्थः| एतत्सर्वं वायोरनवस्थितत्वेनोपपन्नम्| यच्च वायोर्जरणान्तदिवसान्तादिषु बलवत्कार्यकर्तृत्वमुक्तं, तदपि प्रायिकत्वेन ज्ञेयम्| अन्यथा, एतदेवारम्भादिवैषम्यं न स्यात्| यदि कालविशेषे जरणान्तादौ शरीरप्रदेशविशेषे च जङ्घादौ प्रतिनियमेन वातकोपः स्यात्, तदा शरीरप्रदेशविशेषे वातस्थाने जङ्घादौ कालविशेषे जरणान्तादौ च वातप्रकोपः प्रायिको ज्ञेयः| एतमेव प्रायिकवातकालमाश्रित्याह- जरणान्त इत्यादि| घर्मान्त इति प्रावृषि मुक्तिभाववतो ज्वरस्य सततकादेरभ्यागमनं, नित्यानुषक्तस्य त्वतिवृद्धिरिति व्यवस्था| परुषारुणत्वं च नखादिष्वेव प्रव्यक्तमुपलभ्यत इति कृत्वा नखादय इहोच्यन्ते| त्वग्ग्रहणेनैव वदनग्रहणे लब्धेऽपि वदनग्रहणं वदनत्वचि विशेषेण परुषत्वादिदर्शनार्थम्| क्लृप्तीभावः अप्रवृत्तिः, सा च योग्यतया मूत्रपुरीषयोरेव नखादिषूक्तयोर्मन्तव्या; किंवा, क्लृप्तीभावो भेदः स्फुटनमिति यावत्; स च नखादीनाम्| चलाश्च काश्चिद्वेदना अचलाश्च काश्चिन्नित्यानुषक्तत्वेनेति चलाचलाः; किंवा अत्यर्थं चलाश्चलाः| पिण्डिका जान्वधो जङ्घामध्यमांसपिण्डिका | भग्नं किञ्चिदवशेषेण च्छिन्नं, रुग्णं किञ्चिच्छिन्नं, मृदितं पार्श्वावमोटितम्, अवपाटितम् एकदेशोत्पाटितम्, अवनुन्नं प्रेरितम्; एषां च भग्नादीनां लोकत एवार्थावगतिः, यतो लौकिकैरेवैते शब्दाः प्रसिद्धत्वेन तत्र तत्र शास्त्रेऽभिधीयन्ते | हन्वोरप्रसिद्धिरिति हन्वोः स्वव्यापाराकरणम्| आस्यवैरस्यमिति अरसज्ञता| अन्नरसखेदः अन्नरसे खेदोऽवसादोऽन्नरसखेदः, सर्वरसेष्वनिच्छेत्यर्थः| अरुचिस्तु वक्ष्यमाणा वक्त्रे प्रविष्टान्नानभ्यवहरणाद्बोद्धव्या| उष्णाभिप्रायता उष्णप्रियता| निदानोक्तानामनुपशय इति वचनेनैव विपरीत उपशयोऽर्थलब्धोऽपि स्पष्टार्थमुच्यते; किंवा, अर्थापत्तेरनैकान्तिकत्वेन उच्यते; यथा- नवज्वरे दिवास्वप्ने प्रतिषिद्धेऽर्थापत्त्या पुराणज्वरे दिवास्वप्नः प्राप्नोति, अथ च तत्र दिवास्वप्नो न विहित इत्यर्थापत्तेरनैकान्तिकत्वं वदन्ति| निदानोक्तानामित्यत्रोक्तग्रहणाद्यदेव निदानत्वेनोक्तं तस्यैवानुपशयित्वं निदर्शयति न पुनर्यस्यापाततो निदानत्वं प्रतिभाति; तेन, मदात्ययादौ मद्यादेर्निदानत्वेन प्रतीयमानस्यापि उपशयित्वमेव||२१||

उष्णेत्यादिना पित्तज्वरमाह- तद्यथेत्यादि|- पूर्ववद्व्याख्येयम्| द्रवत्वादग्निमुपहत्येतिवचनादुष्णस्यापि पित्तस्य द्रवत्वेनाग्निविपरीतेन गुणेनाग्निहन्तृतां दर्शयति| वक्ष्यति हि ग्रहण्यध्याये- “आप्लावयद्धन्त्यनलं जलं तप्तमिवानलम्” (चि.अ.१५) इति| बहिर्निरस्य प्रपीडयदितिवचनेन पित्तज्वरे वातज्वर इव न सहसा वह्निक्षेपणं भवति, किन्तु शनैः स्तोकक्रमेणेति दर्शयति| युगपदेवेति न वैषम्येण| अभ्यागमनमभिवृद्धिर्वेति च पूर्वेण युगपदेवेत्यादिना परेण च विशेषेणेत्यन्तेन च ग्रन्थेन सम्बध्यते| कोठाभिनिर्वृत्तिः शरीर इति च्छेदः||२२-२४||

स्निग्धेत्यादिना श्लेष्मज्वरमाह| स यदेत्यादि पूर्ववत् कफज्वरेऽपि व्याख्येयम्| ननु, श्लेष्मण आमाशयः स्थानं, तत् किं प्रविश्यामाशयमिति वचनेन? नैवं, श्लेष्मण उरोऽपि प्रधानं स्थानं, तेनेहोरःस्थस्यापि श्लेष्मण आमाशयप्रवेशं दर्शयति| यत्र केवलामाशयवृत्ति पित्तं, तत्र ‘आमाशयं प्रविश्य’ इति न कृतं, किन्तु ‘आमाशयादूष्माणमुपसृज्य’ इति कृतं; पित्तं ह्यामाशयप्रविष्टमेव भवति, तच्चामाशयैकदेशस्थं ग्रहणीरूपामाशयैकदेशं वह्निस्थानं स्वस्थानाद्गच्छतीति युक्तम्||२५-२६||

युगपदिति एककालम्; एकदैव कफज्वरे सर्वशरीरव्याप्त्या आगमनमभिवृद्धिर्वा भवतीति दर्शयति| शीतपिडकास्तन्त्रान्तरे श्वेतपिडका उच्यन्ते| ‘तस्येमानि लिङ्गानि भवन्ति’ इत्येतावतैव कफज्वरलिङ्गत्वे लब्धे पुनः ‘श्लेष्मज्वरलिङ्गानि भवन्ति’ इति वचनं किमर्थं? ब्रूमः- तस्येतिपदेन स्वदोषमात्रप्रत्यवमर्शोऽपि स्यात्, तेन दोषलिङ्गतैव परं लिङ्गानां मा स्यादित्येतदर्थं पुनरभिधानम्; किंवा, पूर्वप्रतिज्ञया लिङ्गानां प्रागवच्छेद उक्तः, उत्तरेण श्लेष्मज्वरलिङ्गानि भवन्तीत्यनेनान्त्यावच्छेद उच्यते; एवमन्यत्रापि वातज्वरादौ पूर्वरूपे च पुनरुक्तिः परिहर्तव्या||२७||

विषमाशनादित्यादिना द्वान्द्विकसान्निपातिकज्वरानाह| अनशनं यद्यपि न पित्तश्लेष्मकरं, तथाऽप्यग्निमान्द्यकरत्वात्त्रिदोषकरमपि भवति; किंवा एषु विषमाशनादिषु यथायोग्यतया द्वन्द्वकारणत्वं त्रिदोषकारणत्वं चोन्नेयं, तेनानशनं वातपित्तकरं बोद्धव्यं; यत्तु पित्तहरत्वमुक्तमनशनस्य, तत्तु पित्तद्रवांशक्षयात्| वचनं हि- “कफपित्ते द्रवे धातू सहेते लङ्घनं महत्” इति| अन्नपरिवर्तादिति सहसैवाक्रमेण कृताभ्यस्तान्नपरिवर्तात्| असात्म्यगन्धो गन्धद्रव्यस्य नासिकयाऽन्तःप्रवेशाद्यथा दोषकरो भवति न तथाऽसात्म्यरूपादयः, ते हि नावश्यं शरीरं विशन्ति, तेन नेहासात्म्यरूपादय उक्ताः| यथानिदानमिति यदा द्वयोर्निदानं सेव्यते तदा द्वन्द्वः, यदा त्रयाणां निदानं सेव्यते तदा त्रयो दोषाः; द्वन्द्वेऽपि यदा वातपित्तयोर्निदानं सेव्यते तदा वातपित्तरूपं द्वन्द्वम्; एवमन्यदपि कुप्यतीत्यर्थः| सर्वे त्रयो दोषा इत्यनेनैव लब्धेऽपि युगपदितिवचनं क्रमप्रकोपप्रतिषेधार्थं, युगपदेव प्रकोपमापद्यन्ते न क्रमेणेत्यर्थः||२८||

ज्वरलिङ्गानामित्यादौ मिश्रीभावविशेषो वातपित्तलिङ्गं वा, वातश्लेष्मलिङ्गं वा, पित्तश्लेष्मलिङ्गं वा| अन्यतममिति वातपित्तज्वरादिकम्||२९||

आगन्तुज्वरमाह- अभिघातेत्यादि| अभिघातो लगुडाद्यभिघातः, अभिषङ्गः कामाद्यभिषङ्गः, अभिचारोऽथर्वमन्त्रादिर्ज्वरकरः, अभिशापस्तु गुरुसिद्धाद्यभिशपनम्; एतत् प्रधानत्वेन चतुर्विधं कारणमिहोक्तं; तेन, ओषधिगन्धभूताभिषङ्गदुष्टग्रहनिरीक्षणादयोऽप्यागन्तुज्वरहेतवो बोद्धव्याः; किंवा, अभिघातग्रहणेन शरीराभिहननवाचिनाऽसात्म्यगन्धादयो ग्राह्याः, अभिषङ्गेण तु भूताभिषङ्गादयः| व्यथापूर्वमिति आगन्तौ प्रथमं व्यथा भवति, पश्चाद्दोषानुबन्धकृतानि लक्षणानीति दर्शयति; किंवा, व्यथापूर्वमितिवचनादागन्तौ ज्वरे व्यथैव पूर्वरूपमिति वदन्ति| रूपं तु यदेव ज्वरस्य प्रात्यात्मिकं सन्तापरूपं तदेव वातज्वरादिलक्षणरहितं बोद्धव्यं प्रथमतः, उत्तरकालीनदोषानुबन्धे तु यथावक्ष्यमाणदोषलिङ्गान्येव भवन्ति| अष्टम इतिवचनेनाभिघातादिहेतुचतुष्टययोगप्राप्तं चातुर्विध्यं निषेध्य व्यथापूर्वकत्वेनैकरूपयोगादेकविधत्वं चतुर्णां दर्शयति; चातुर्विध्ये ह्यागन्तोर्नाष्टमत्वं, नवमत्वादयोऽपि स्युः| किञ्चित्कालमिति स्तोककालं; केचित् त्र्यहं वदन्ति, अन्ये सप्ताहमाहुः| आगन्तौ हि सप्ताहादूर्ध्वं दोषलिङ्गानि भवन्तीति दृष्टम्| तत्र यस्यागन्तोर्यादृशो दोषानुबन्धो भवति तमाह- तत्राभिघातेत्यादि| वातपित्ताभ्यामिति कश्चिद्वातेन, कश्चित् पित्तेन, कश्चिद्वातपित्ताभ्याम्| वचनं हि- “कामशोकभयाद्वायुः, क्रोधात् पित्तं, त्रयो मलाः| भूताभिषङ्गात् कुप्यन्ति भूतसामान्यलक्षणाः” (चि.अ.३) इति| भूताभिषङ्गे तु यद्यपि त्रिदोषप्रकोप उक्तः, तथाऽपि तत्र वातपित्तयोरेवैतद्वचनबलात् प्राधान्यम्||३०||

आगन्तोर्निजाद्भेदमाह- स इत्यादि| विशेषलिङ्गता आगतोर्व्यथापूर्वकव्याख्याने व्याकृता, समुत्थानविशेषोऽप्यभिघातादिरुक्तः, उपक्रमविशेषोऽपि ‘साधारणेन कर्मणा चोपचर्यते’ इति वचनेनैवात्र कथ्यते| साधारणेनेति दैवयुक्तिव्यपाश्रयेण; दैवव्यपाश्रयं हि बलिमङ्गलहोमादि, युक्तिव्यपाश्रयं हि लघ्वशनापतर्पणयवागूकषायपानादि| प्रकृतिरुक्तेति स्वभावोऽपि वातादिज्वराणां निदानाद्युपहित उक्त इत्यर्थः||३१||

निजागन्तुविशेषाच्च द्विविधमिति सम्बन्धः| निजं द्विविधमित्यादौ द्वैविध्यं (संसृष्टासंसृष्टजन्यत्वेन ) शीतोष्णाभिप्रायभेदात्, त्रिविधं त्रिदोषभेदात्, चतुर्विधं प्रत्येकं वातादिदोषजन्यभेदात्| तत्र चातुर्विध्ये द्वन्द्वज्वराः प्रतिक्षिप्यन्ते, तेषां प्रत्येकं वातादिज्वरसदृशत्वात्; त्रिदोषज्वरस्तु असाध्यतायोगात् कृच्छ्रसाध्यतायोगाद्वा पृथगुच्यते||३२||

तस्येमानीत्यादिना सर्वज्वरसाधारणं पूर्वरूपमाह| एतानि च पूर्वरूपाण्यागन्तोरपीत्येके वदन्ति; अन्ये तु निजानामेवैतानीति वदन्ति, आगन्तोस्तु व्यथैव पूर्वरूपम्| अत्राप्यनन्नाभिलाषारोचकयोः पूर्ववद्भेदः| दौर्बल्यं शरीरबलहानिः, अल्पप्राणता च मानसबलहानिर्बोद्धव्या; किंवा दौर्बल्यं मांसापचयः| दीर्घसूत्रता चिरेण कार्यकर्तृत्वम्| ज्वरपूर्वरूपाणि भवन्ति प्राक्सन्तापादिति च्छेदः, ज्वररूपसन्तापात् प्रागेतानि पूर्वरूपाणि भवन्तीत्यर्थः| अपिच सन्तापार्तमनुबध्नन्तीत्यनेन प्रव्यक्तेऽपि ज्वरे कानिचित्पूर्वरूपाणि मुखवैरस्यारुच्यादीनि भवन्तीति दर्शयति| न चैवं पूर्वरूपानुवृत्तौ रिष्टत्वं वाच्यं; यतः सर्वपूर्वरूपाणामतिमात्रानुवर्तनं रिष्टमुक्तम्| वचनं हि- “पूर्वरूपाणि सर्वाणि ज्वरोक्तान्यतिमात्रया| यं विशन्ति विशत्येनं मृत्युर्ज्वरपुरःसरः” (इ.अ.५) इति; किंवा, अस्य श्लोकस्यान्य एवार्थः, तमिन्द्रिये वक्ष्यामः| न चारुच्यादीनां व्यक्तज्वरभावित्वेन पूर्वरूपत्वं हन्यते, यतो लिङ्गान्तरयुक्तान्यरुच्यादीनि लिङ्गानि भवन्ति, लिङ्गान्तरविरहितानि तु पूर्वरूपाणि||३३||

एकैकशो ज्वरलिङ्गानीत्यत्र लिङ्गशब्देन निदानपूर्वरूपादीन्युच्यन्ते| विस्तरसमासाभ्यामिति विस्तरेण वातादिज्वरोक्ताः, समासेन संसर्गसन्निपातजाः; यस्त्वत्र समासेनोक्तः स चिकित्सिते प्रपञ्चनीय इति भावः||३४||

सम्प्रति ज्वरस्य महाप्रभावतां दर्शयितुं पूर्वोत्पत्तिप्रकारमाह- ज्वरस्त्वित्यादि| महेश्वरकोपप्रभव इत्यनेन ज्वरचिकित्सिते “द्वितीये हि युगे शर्वमक्रोधव्रतमास्थितम्” (चि.अ.३) इत्यादिग्रन्थे वक्ष्यमाणां ज्वरोत्पत्तिमाह| क्रोधभवत्वेन च श्लेष्मजन्यस्याप्याग्नेयत्वं दर्शयति; क्रोधो ह्यग्निरूपः, तेन तन्मयोऽपि ज्वरस्तथैव; अत एवोक्तम्- “ऊष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नास्त्यूष्मणा विना| तस्मात् पित्तविरुद्धानि त्यजेत् पित्ताधिकेऽधिकम्” (वा.चि.अ.१) इति| न च रुद्रकोपभवत्वेन लोभाभिद्रोहप्रभवत्वं ज्वरस्य विरुध्यते; यतो रुद्रकोपोद्भूत एव ज्वरो लोभाभिद्रोहस्वरूपपापाचारप्राप्त्या पुरा मनुष्येषु भूतः| सर्वप्राणिनां ज्वर एव प्राणहर इति मरणकाले सर्वप्राणिनां ज्वर एव प्राणहर इति दर्शयति| देहेन्द्रियमनस्तापकर इत्यत्र प्रत्येकं तापलक्षणं ज्वरचिकित्सिते बोद्धव्यं “वैचित्त्यमरतिर्ग्लानिर्मनःसन्तापलक्षणम्” (चि.अ.३) इत्यादिना| ज्वरयति सन्तापयति| इतिशब्दो हेतौ; तेन, यस्मादुक्तमहेश्वरक्रोधप्रभवत्वादियुक्तः, तस्मात्| सर्वरोगाणामधिपतिरिवेति सर्वरोगाधिपतिः| नानाविधैः शब्दैरिति हस्तिषु पाकलो, गोषु खेरिको , मत्स्यानामिन्द्रजालो, विहङ्गानां भ्रामरक इत्यादिशब्दैः| सर्वप्राणभृतः सज्वरा एव जायन्ते सज्वरा एव म्रियन्ते च तत् किमिति तेषां जन्मनि मरणे वा सन्तापात्मा ज्वरो न लक्ष्यत इत्याह- स महामोह इति; जन्ममरणयोर्महामोहरूपो ज्वरो भवति, न सन्तापात्मेत्यर्थः| अत एवोक्तं- “ज्वरप्रभावो जन्मादौ निधने च महत्तमः” (चि.अ.३) इति| जन्मनि महामोहरूपतामाह- तेनेत्यादि| प्राग्दैहिकं जन्मान्तरकृतम्| ननु, शुद्धसत्त्वानुगमात् प्राग्दैहिकं स्मरणं युक्तं; वचनं हि- “यदा तेनैव शुद्धेन मनसा युज्यते, तदा जातिमतिक्रान्तामपि स्मरति” (शा.अ.३) इति| न, तस्य शुद्धमनःसत्त्वानुवृत्तेरपवादत्वादेतत्परित्यज्यान्यत्र ज्वरस्य प्राग्दैहिकविस्मारकत्वं ज्ञेयम्| मरणे महामोहतामाह- सर्वप्राणभृतामित्यादि| ज्वर एव महामोहरूप एवेति भावः; तेन म्रियमाणाः सर्वे महामोहं प्रविशन्तीत्यर्थः||३५||

सम्प्रति सूत्रितं चिकित्सासूत्रमाह- तत्रेत्यादि| यद्यपि चिकित्सिते ज्वरादौ लङ्घनं वक्ष्यति, तथाऽपीह पाक्षिकलघ्वशनविधानं न विरोधि, लघ्वशनस्यापि लाघवकर्तृत्वेनैव लङ्घनत्वात्; किंवा, यत्र वातादिज्वरे लङ्घनं न कर्तव्यं तत्र लघ्वशनं बोद्धव्यम्, अपतर्पणं च लङ्घनमेव| अथ किमिति वातिकेऽपि ज्वरे वातकारकं लघ्वशनमपतर्पणं वा कार्यमित्याह- आमाशयसमुत्थत्वादित्यादि| आमाशयसम्बन्धेन वातोऽपि मनाग्लङ्घनीयः स्थानापेक्षया भवतीति भावः| वचनं हि- “स्थानं जयेद्धि पूर्वं स्थानस्याविरोधेन” इति||३६||

यथास्वौषधसिद्धस्येति वातादिज्वरे वातज्वरादिहरद्रव्यसिद्धस्य| कथं सर्पिः सर्वत्र कार्यमित्याह- सर्पिर्हि स्नेहादित्यादि| संस्कारात् कफमिति कटुतिक्तादिकफहरसंस्कारात्| यद्यपि च ‘यथास्वौषधसिद्धस्य’ इति वचनाद्वातेऽपि वातहरसंस्कृतमेव सर्पिर्विहितं , तथाऽपि वाते रूक्षविपरीतेन स्नेहेनापि सर्पिर्वातहरमेव, पित्तेऽप्युष्णविपरीतशैत्यान्वितं, कफे तु सर्पिषः स्नेहशैत्यादिना समानेन कश्चिन्न स्वाभाविको विरोधिगुणोऽस्ति किन्तु संस्काराद्धितमेवेति दर्शयति| ऊष्माणं चेति ज्वरप्रभावभूतमूष्माणं; न पित्तोष्माणं, तस्य पित्तग्रहणेनैव ग्रहणात्| अनेन ज्वरस्योष्महरणेन सर्पिषो ज्वरव्याधिप्रत्यनीकत्वं दर्शितं भवति| अत्र वातशमनं सर्पिषोऽभिधाय पित्तशमनेऽभिधातव्ये कफशमनमुच्यते, शेषतो वक्तव्योष्मरूपव्याधिप्रत्यनीकतयाऽपि पित्तशमनहेतोः शैत्यस्य समानगुणत्वात्; यदि त्विह मध्ये पित्तप्रशमनमुच्यते, तदा पुनः संस्कारात् कफमित्युक्त्वा शैत्यादूष्माणमिति वक्तव्यं स्यात्| यत्र तु श्लोकपाठे व्याधिप्रत्यनीकत्वं घृतस्य पृथङ्नोक्तं; तत्र, ‘स्नेहाद्वातं शमयति’ इत्यादौ वातमनु पित्तमेव कृतमिति साधु कृतम्| तस्मादिति दोषव्याधिप्रत्यनीकत्वात्| जीर्णज्वरेष्विति वचनेनामज्वरे निषेधयति, सामे हि समानगुणत्वात् सर्पिरहितम्| शान्तिमिति सन्तापशान्तिम्| अभिप्रेत्येति बुद्ध्या स्वीकृत्य, तथा जीर्णज्वरे घृतं ‘ददाति’ इति शेषः| नन्वत्र, श्लोके सर्पिर्गुणकथने किमिति व्याधिरूपोष्मशमनं नोच्यते? ब्रूमः- पित्तोष्माव्यतिरिक्तत्वेन ज्वरोष्मणः पित्तशमनेनैव लब्धत्वात्| ननु यद्येवं गद्यपाठे पृथङ्न तर्हि पठनीय ऊष्मा? ब्रूमः- यावानूष्मा शारीरः स पैत्त एव, यतो ब्रूते- “ऊष्मा पित्तादृते नास्ति” (वा.चि.अ.१) इत्यादि, तथा “पित्तादूष्मोष्मणः पक्तिर्नराणामुपजायते” (सू.अ.१७) इति; किन्तु, नासावूष्मा कदाचित् पित्तेन साम्येऽप्येको भवति, यथा- कफज्वरे; कदाचित्त्वधिके पित्ते वह्निरूप ऊष्मा मन्दो भवति, यथा- पित्ताग्निमान्द्ये; तदेवमूष्मा पित्ताद्भिन्नोऽभिन्नश्च भवति; तत्र भेदं गृहीत्वा गद्यपाठे पृथग् ज्वरोष्मा पठितः, श्लोकपाठे त्वभेदविवक्षया न पृथक् पठितः| ज्वरे तु पित्तोष्मा ज्वरप्रभावेण वर्धते, स च प्रभावो ज्वरस्य दोषदूष्यविशेषात्मकस्य, तथा “ज्वरस्त्रिपादस्त्रिशिरः” इत्याद्युक्तप्राणिविशेषस्य ज्ञेयः| ननु सर्पिः कथं पित्तं हन्ति? यतः, यथा पित्तविपरीतशैत्यं सर्पिषि, तथा पित्तसमानः स्नेहोऽप्यस्ति| नैवं, पित्ते “सस्नेहं” (सू.अ.१) इतीषदर्थेन सशब्देनाल्पस्य स्नेहस्याभिधानात्, उष्णत्वं तु पित्ते प्रधानम्| यद्यपि पित्तं जलेनाप्यारब्धं, तथाऽपि तत्र शैत्यमभिभूयाग्निकृतमौष्ण्यमेवाधिकं भवति, तथा तेजसो रौक्ष्येण जलकृतस्नेहोऽपि पित्तेऽभिभूयते, द्रवत्वं तु जलकृतं तेजसा नाभिभूयते, दृश्यते ह्यग्निसम्पृक्ते जले द्रवत्वमल्पस्नेहता उष्णता चेति| किंवा, किमनेन तप्तजलदृष्टान्तेन, अदृष्टकृत एवायं भूतानामुत्पादः; तेन, कश्चितेव गुणः पाञ्चभौतिकत्वेऽपि द्रव्याणामाविर्भूतो भवति, नतु सर्वे; यथा- शालिषु तोयकृतं मधुरत्वं, न तु गौरवमित्युक्तं सूत्रस्थाने| उत्सर्गतः सस्नेहस्यापि पित्तस्य कदाचित्तेजोभूयस्त्वेन रूक्षत्वमपि भवति जीर्णज्वरे, तेन स्निग्धशीतं सर्पिर्हितं तत्र भवतीति न दोषः| अत एवोक्तं चिकित्सिते- “रूक्षं तेजो ज्वरकरं” (चि.अ.३) इत्यादि| न च वाच्यं- यत्- सांसिद्धिकमपि चेत् पित्तस्य स्निग्धत्वमपैति तदा वातस्यापि रौक्ष्यं किमिति नापैतीति; यतो विचित्रा एव हि गुणा अप्रतिक्षेपणीयाः प्रतिक्षेपणीयाश्च; तत्र ये न सर्वदा दृश्यन्ते वातशैत्य-पित्तस्नेहादयः, त एव प्रतिक्षेपणीयाः; नान्ये, तथैव दृष्टत्वात्| तुल्यगुणमिति सर्वथा तुल्यगुणम्| ननु संस्कारात् कफहन्तृत्वे संस्कारेणैव कफो हन्यते , कस्तत्र सर्पिषो व्यापार इत्याह- नान्य इत्यादि| नान्य इति तैलादिः| संस्कारमनुवर्तत इति संस्कारकद्रव्यकार्यं करोति| एतेनैतद्दर्शयति- यत्- तेनैव द्रव्येण यादृङ्मानेन घृतं संस्क्रियते, अन्यत्र तैलादिस्नेहस्तथैव यदि संस्क्रियते तदा घृतमेवान्यस्नेहेभ्यो विशेषेण संस्कारकद्रव्यकार्यं करोति; अयं घृतप्रभावोऽधिकः, तेन संस्कारात् कफविजये घृतमेव कर्तव्यमित्यर्थः| प्रपञ्चितश्चायमर्थः स्नेहाध्याये||३७-४०||

ननु स्नेहाद्वातं शमयतीत्यादिग्रन्थो गद्येनैवोक्तः, तत् किमर्थं श्लोकेनोच्यत इत्याह- गद्योक्तो य इत्यादि| तद्व्यक्तिव्यवसायार्थमित्यत्र तद्व्यक्तिर्गद्योक्तार्थस्य व्यक्तिः प्रसन्नतेति यावत्, व्यवसायः अध्यवसायो ग्रहणमित्यर्थः; यस्मात् पूर्वोक्तार्थस्पष्टीकरणार्थं पुनः श्लोकेनाभिधानं, तस्मात् प्रयोजनान्तरयुक्तत्वान्न पुनरुक्तिदोष इति भावः| गद्योक्तापेक्षया श्लोकाभिधानं सुखग्रहणं भवतीति लोकसिद्धमेव| अत्र च गद्योक्त इत्युपलक्षणं, तेन श्लोकोक्तोऽपि श्लोकेनोच्यत इति बोद्धव्यं; यथा- आरग्वधीये| एवं गद्योक्तोऽपि गद्येनेति बोद्धव्यं; यथा- प्रपञ्चेन कारणाद्यभिधायोक्तम्- “एवमसात्म्येन्द्रियार्थसंयोगः प्रज्ञापराधः परिणामश्च” (सू.अ.११) इत्यादि| तथा श्लोकेनोक्तोऽपि गद्येनोच्यते, यथा- “ब्रह्मणा हि यथा प्रोक्तं” (सू.अ.१) इत्यादि श्लोकेनाभिधाय आद्येऽध्याये पुनरन्यत्रोक्तं- “यमायुर्वेदमश्विनौ मह्यं प्रायच्छेताम्” (चि.अ.१.पा.४) इत्यादि| अत्र श्लोकाभिधानमेव सुखग्रहणार्थमिति ज्ञेयम्| किंवा, तद्व्यक्तिव्यवसायार्थमिति यथायोग्यतया बोद्धव्यम्| तेन, प्रपञ्चाभिधानमर्थव्यक्त्यर्थं बोद्धव्यं, सङ्क्षेपाभिधानं तु व्यवसायार्थं; तेन गद्यश्लोकाभिधानाभ्यां व्यक्तिव्यवसायौ क्रियेते| तत्र प्रपञ्चाभिधानेऽर्थस्य व्यक्तिः स्फुटैवेति, सङ्क्षेपाभिधानं तु प्रपञ्चापेक्षया सुखग्रहणं भवति||४१||

सङ्ग्रहे यद्यपि हेतुपर्यायाः पूर्वमुक्तास्तदनु हेतुत्रैविध्यं, तथाऽपि छन्दोऽनुरोधेन तद्विपर्ययकथनम्| नामरूपा योगरूढाः पर्याया नामपर्यायाः| पञ्चविधं गदमिति आग्नेयादिभेदेन| ‘गदपर्यायनामानि’ इति पाठे यल्लिङ्गपर्यायाभिधानं तस्य व्याधिपञ्चविधग्रहशब्देनैव ‘तस्योपलब्धिः’ इत्यादिग्रन्थान्तर्निविष्टसकलार्थस्य गृहीतत्वाद्ग्रहणम्; ‘गदलक्षणपर्यायान्’ इति पाठे तु पूर्वपक्षो नास्त्येव, पाठस्तु नायमतिप्रसिद्धः| प्रकृष्टासन्नकारणं ज्वरस्य रूक्षादि प्रकृष्टम्, आसन्नं वातादि; तथा प्रकृष्टं रुद्रकोपः, आसन्नं तु रूक्षादि| यद्यपि रूपात् पश्चात् पूर्वरूपमुक्तं, तथाऽपि छन्दोनुरोधात् पूर्वरूपमग्रे कृतं; किंवा, वातादिजविशिष्टज्वरलक्षणानामव्यक्तानां विशिष्टज्वरपूर्वरूपतां सूचयता पूर्वरूपं पूर्वङ्कृतं; वातादिज्वरलक्षणानि ह्यव्यक्तानि पूर्वरूपाणि भवन्ति||४२-४४||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायां चरकतात्पर्यटीकायामायुर्वेददीपिकायां निदानस्थाने ज्वरनिदानं नाम प्रथमोऽध्यायः||१||