४. इन्द्रियानीकमिन्द्रियम्

उद्देशक्रमानुरोधादिन्द्रियगोचरारिष्टाभिधानार्थमिन्द्रियानीकमुच्यते| इन्द्रियाणामनीकं समूहः, तमधिकृत्य कृतमिन्द्रियानीकम्||१-२||

दर्शनं चक्षुः; दर्शनादीनि चक्षुरादीनि पञ्चेन्द्रियाणि| इन्द्रियाणां परीक्षा न प्रत्यक्षेणेत्याह- अद्धा हीत्यादि| अद्धेति अवितथम्| इन्द्रियाणामतीन्द्रियत्वादनुमानेनैव परीक्षणमिति शेषः ||३-४||

स्वस्थेभ्य इति प्रकृतिस्थेभ्य इन्द्रियेभ्यः; ‘उत्पन्नम्’ इति शेषः| इन्द्रियसंश्रयमिति बाह्येन्द्रियजन्यम्| अनिमित्तेनेति विकृतिज्ञानजनकबाह्यहेतुव्यतिरेकेण; इन्द्रियगतिकृतज्ञानजनकदोषनिरासस्तु ‘स्वस्थेभ्यः’ इति विशेषणेनैव कृतः| अशुभोदयमिति मरणकारणम्| पुनःशब्दः प्रकाशने, यथा- “दोषाः पुनस्त्रयः” (वि.अ.१) इति| भूयःशब्दः पुनःपुनरर्थे, किंवा भूयःशब्दो महदर्थः; तेन, पुनर्भूयःशब्दयोर्भिन्नार्थत्वम्||५-६||

घनीभूतमिति कठिनतां गतं; किंवा भूतशब्दः कृतार्थे, यथा- उपधानीभूतम्| तेन, इवशब्दश्चोपमाने भवति| अन्ये तु घनीभूतं पृथिवीरूपतां यातं वदन्ति| आकाशमिव मेदिनीमिति शून्यरूपां मेदिनीम्| विगीतमिति विपरीतत्वेन ज्ञातम्| उभयमित्यनेन यौगपद्येन पृथिव्याकाशविपरीतोपलम्भो रिष्टं, नैकैकश्येन| अयं चारिष्टमहिमा यदेवंरूपमेव रिष्टं भवति, एवमुक्तारिष्टेषु तथा तथोत्पादः स्वमहिम्नैव ज्ञेयः| एतानि चारिष्टानि सामान्येनैवेन्द्रियारिष्टाभिधायकप्रकरणलब्धान्यपि प्रायोभावित्वेन शृङ्गग्राहिकयाऽभिधीयन्ते||७||

दर्शनमिति चक्षुर्गोचरताम्| अम्बरगोचर इत्यनेन भूमिष्ठदेवतारूपवातदर्शनं निषेधयति| एतेन ‘एष वायुः, इत्याकारवान्’ इतिति मारुतप्रत्यक्षज्ञानमरिष्टम्| नायाति दर्शनमिति सम्बन्धः||८||

स्थिते इति स्थिरे| गच्छति वहमाने| येषु चेह रिष्टेषु मरणकालनियमो नोक्तस्तत्र संवत्सरमवधिर्भवति, ततः परेण हि रिष्टे मरणानभिधानात्||९||

प्रेतानित्यादिबहुवचनान्नैकप्रेतादिदर्शनं रिष्टमिति भावः||१०||

प्रकृतिवर्णस्थमिति वैवर्ण्यविकृत्यादिकारकसविषान्नवर्णादिविरहेण स्वीय एव लोहितकपिले वर्णे व्यवस्थितम्| सप्तमीं निशां व्रजति, तेनाष्टाहान्मरणम्||११||

मरीचीनसत इत्यत्र प्रकरणान्मरीचिशब्देन मेघज्योतिरुच्यते| मरीचीनां विशेषणम्- असत इति| विद्युतो वा विना मेघादिति अभ्रान्तच्छटा एव सर्वदा मेघसम्बन्धोपलभ्यमाना ग्राह्या, नान्या विद्युदिति; ता हि विना मेघदर्शनमपि सुदूरात् स्वस्थैरप्युपलभ्यन्ते||१२||

शुद्धमिति मेघानन्तरितम्| रात्रावित्यनेन दिवा वह्निनिष्प्रभत्वदर्शनमरिष्टं नैवेति दर्शयति| विलिङ्गानिति विगतसहजलिङ्गान्| तेन प्रभाव्यतिरिक्ताञ्जनादि(?)लिङ्गविपर्यये रिष्टं भवति| भावानिति प्राणान्; किंवा भावानिति पञ्चमहाभूतानि शरीररूपाणि| व्याकृतीनीति विविधाकृतीनि| विवर्णानीति विरुद्धवर्णानि| विसङ्ख्योपगतानीति विपरीतसङ्ख्यायुक्तानि| विनिमित्तानीति विगतनिमित्तानि| व्याकृत्यादिकारकहेतुव्यतिरेकेण व्याकृत्यादियुक्तरूपदर्शनमरिष्टमित्यर्थः| रूपाणीति रूपवन्ति द्रव्याणि||१३-१८||

अशब्दस्येत्यादिना श्रोत्रारिष्टमाह| ज्वालायाः शब्द इव शब्दो ज्वालाशब्दः, तम्||१९-२०||

विपर्ययेणेत्यादिना घ्राणारिष्टमुच्यते| न वा तान् सर्वशो विद्यादिति सर्वथैव गन्धाञ्छुभानशुभान् वा न वेत्ति||२१||

तत्त्वत इति स्वकीयेन रूपेण| मुखपाकशब्दो रसनादोषोपलक्षणं; तेन, पित्तदुष्टरसनत्वाद्रसान्यथात्वग्राहकस्य व्युदासोऽवरुध्यते| पक्वमिति सम्पूर्णायुःकालम्||२२||

ततोऽन्यत्वमिति उष्णे शीतत्वं, श्लक्ष्णे खरत्वमित्यादि मन्यते||२३||

सम्प्रति सर्वेन्द्रियरिष्टं सामान्येन ब्रूते- अन्तरेणेत्यादि| अन्तरेणेति विना| योगमित्यस्य विशेषणं- विधिपूर्वकमिति; अनेन यथाविधिकृतस्यैव योगस्यातीन्द्रियज्ञाने समर्थत्वमुक्तम्| अधिकमिति अस्मदादीन्द्रियाविषयम्| पञ्चत्वमिति मरणम्| दृष्टिः उपलब्धिः, तया दृष्ट्या दृष्टिशक्तिरुपचारादुच्यते; तेन ऋते दृष्टिमिति उपलब्धिं विना; ततश्चेन्द्रियाणामुपलब्धिशाक्तिं विना य इन्द्रियैरुपलब्धुमशक्यान् पश्येदिन्द्रियैः, न स जीवति| अदोषजानित्यनेन च दोषस्वभावादिन्द्रियाशक्यार्थग्रहणं निराकरोति| यथा- अङ्गुलियन्त्रितं चक्षुर्वातदुष्ट्याऽऽसन्नवस्तुद्वयमिन्द्रियाविषयं पश्यति, तथा पित्तदुष्टरसनं गुडं न मधुरं प्रत्येतीत्यादि बोध्यम्||२४-२५||

स्वस्था इति अविकृतेन्द्रियमनसः| प्रज्ञाविपर्यासैरिति शेषीभूतासुप्रभावकृतः प्रज्ञाविपर्यासः| असदिति अयथाभूतम्| बहुश इत्यनेन सकृद्दर्शनस्य नारिष्टत्वम्||२६||

इन्द्रियविज्ञानमिन्द्रियगतरिष्टविज्ञानम्| जीवितज्ञानं चेह रिष्टशून्येन्द्रियज्ञाने सति भवतीति ज्ञेयम्||२७||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकायां चरकतात्पर्यटीकायामिन्द्रियस्थाने इन्द्रियानीकमिन्द्रियं नाम चतुर्थोऽध्यायः||४||