११. अणुज्योतीयमिन्द्रियम्

सद्यःकालनियतं रिष्टमभिधाय कालविशेषनियतारिष्टाभिधायकमणुज्योतीयमुच्यते| अणुज्योतिश्चेह यथाश्रुतं रोगं वर्जयित्वा सञ्ज्ञायामनुक्रियते||१-२||

ज्योतिः सकलशरीरान्तर्गतं तेजः, अणुज्योतिर्मन्दाग्निः| अनेकाग्रः व्याकुलचित्तः, दुर्मना इत्यनेन तु मनोदौर्बल्यमुच्यते; तेन न पौनरुक्त्यम्| समान्तरमिति समामध्ये||३||

बलिमिति वायसानां विधिवद्दत्तमन्नम्| महत्तम इति मरणरूपं तमः| विकृत्येति प्रसिद्धं धनादिकारणं विना| विनिमित्तमिति शरीरसम्बद्धधनादिसूचकलक्षणं विना; शरीरसम्बद्धलक्षणवशादेव कस्मिंश्चित्काले धनादि तदपचयो वा भवति; तच्च लक्षणनिमित्तत्वादरिष्टमिति प्रथमाध्याय एवोक्तम्| उपचयमिति शरीर एवोपचयम्| अतो विभ्रंशमिति शोभाद्यभावम्||४-६||

भक्तिः इच्छा| अहेतुकमिति क्रियाविशेषणम्| सङ्ख्येयनिर्देशादेव षट्त्वे लब्धे पुनः षडिति पदं षण्णां समुदितानामेव निवृत्तिररिष्टमिति दर्शयितुम्||७||

जालमिति जालाकारम्| चन्द्रवक्राभिरिति बालचन्द्रवक्राभिः||८-९||

रेत इत्याद्यरिष्टं ‘निष्ठ्यूतं च पुरीषं च’ (इं.अ.९) इत्यादिना यद्यप्युक्तं, तथाऽपीह समासवचनात् समुदितानामेव रेतःप्रभृतीनां मज्जनं स्वजनद्वेषे सति मारकं भवतीति ज्ञेयम्||१०-११||

उभे इति वचनं समुदितहस्तादिशोषमेव दर्शयति| प्रवालकृतगुटिकावदाभासन्त इति प्रवालगुटिकाभासाः| कालपाशपरीतस्येति शीघ्रं मरिष्यतः| परिगृह्णाति स्वस्थवदाहारमिति योजना, अबलः सन् स्वस्थवदाहारमत्यर्थं करोतीत्यर्थः||१२-१७||

समीप इत्यादि| चक्षुषोः समीपेऽङ्गुलीकरं कृत्वा तत् पश्यन् मृगयते प्रार्थयते, स्मयते च विस्मितो भवति| ऊर्ध्वगमनिमिषं च ईक्षणं यस्य स तथा| असत् अविद्यमानं शयनासनादि मृगयते प्रार्थयते||१८-१९||

अहास्यहासीति अहास्यविषये हास्यवान्| दशनच्छदौ ओष्ठौ| शीतशब्द उच्छ्वासान्तैः सम्बध्यते| जनमिति गोबलीवर्दन्यायेन स्वजनम्||२०-२१||

खादीनामिति खादिकार्याणां धातूनां, किंवा खादिकार्याणां श्रोत्रादीनाम्| योग्यविषयाग्रहणमयोगः| अविद्यमानविषयग्रहणमतियोगः||२२||

वासमिव वासं, शरीरमात्मनो गृहमिव भवति| न वा भवतीति सर्वथा न भवतीत्यर्थः||२३-२४||

समवर्तिन इति यमस्य; अन्ये तु समवर्तिशब्देन कालमृत्युं ब्रुवते, चशब्देनोक्तवक्ष्यमाणसकलारिष्टग्रहणं कुर्वन्ति; तेन सर्वमेव रिष्टं कालमृत्योः परं भवतीति वर्णयन्ति| अत्र च द्वेषमनु रोगक्रमणं निष्फलो भेषजप्रयोगश्चापि स्यादित्याह- एतेष्वित्यादि| भेषजं प्रतिहन्यत इति सम्यक्कृतमपि भेषजं हन्यत इत्यर्थः| नैषामन्नानि भुञ्जीतेति प्रायेण तदन्नस्याविशुद्धत्वात्| एवमुदकप्रतिषेधेऽपि बोध्यम्||२५-२६||

पादा भिषगादयः| साधकैर्गुणैरिति “श्रुते पर्यवदातत्वं” (सू.अ.९) इत्यादिभिः षोडशगुणैः सम्पन्नाः| कस्माद्वैद्यादयो गतायुषो रोगान्न साधयन्तीत्याह- द्रव्यं विना नास्ति गुणोदय इति|- द्रव्यं कारणं विना आरोग्यलक्षणो गुणोदयो नास्ति| कारणं चेहारोग्योत्पत्तावगतायुष्ट्वं, तच्च नास्तीति भावः||२७||

आयुर्ज्ञानफलं विद्यमानायुषि भेषजदानम्||२८||

रिष्टलक्षणमाह- क्रियापथमतिक्रान्ता इत्यादि| अतिक्रान्ता इति गताः| दूतादिगतरिष्टलक्षणमेतन्न भवति, किन्तु शरीरगतरिष्टलक्षणं; तेन नाव्याप्तिर्लक्षणस्य वाच्या| सर्वरिष्टव्यापकं तु लक्षणं यथा- आयुषोऽन्तर्ग(ग)तस्य लिङ्गमिति| तच्च इन्द्रियपदेनैवोक्तमिति प्रथमाध्याय एव इन्द्रियपदव्याख्यायां प्रोक्तम्| ननु निर्निमित्तं रिष्टमित्युक्तम्, इह दोषजन्यत्वं रिष्टानामुच्यत इति न कथं विरोधः? न, निर्निमित्तत्वं ह्यनुपलभ्यमाननिमित्तत्वमुक्तं; तेन रूक्षादिहेतुप्राप्तिमन्तरेण प्रत्यासन्नमरणप्रभावकुपितदोषजन्यत्वं तत्तदरिष्टानामुच्यते, तेनेहाप्युपलभ्यमानव्यक्तनिमित्ततासद्भावान्न विरोधः||२९||

इति श्रीचक्रपाणिदत्तविरचितायामायुर्वेददीपिकायां चरकतात्पर्यटीकायामिन्द्रियस्थानेऽणुज्योतीयमिन्द्रियं नामैकादशोऽध्यायः||११||