௯. ஜ்வரசிகித்ஸிதம்

ஸ்வஸ்தோர்ஜஸ்கரமபிதாய வ்யாதிநிர்காதகரசிகித்ஸிதஂ வக்தவ்யம்| ஸர்வரோகப்ரதாநத்வேந ஜ்வரஸ்யைவாதௌ சிகித்ஸிதஂ தத்ரோச்யதே| ஜ்வரஸ்ய ச யதா ப்ராதாந்யஂ ததாऽத்ரைவ வக்ஷ்யதி| ஜ்வரசிகித்ஸிதாபிதாயகோऽத்யாயோ ஜ்வரசிகித்ஸிதமுச்யதே, அபிதாநாபிதேயயோரபேதோபசாராத்| ஏவமுத்தராத்யாயேஷ்வபி வ்யாக்யேயம்||௧-௨||

விஜ்வரமிதி விஜ்வரஶப்தோ நீரோகோபதர்ஶகஃ ; யதோ ஜ்வரஶப்தேந சாத்ர ஸாமாந்யேந ரோகோऽபிமதஃ, யதா- “ஜ்வரோ விகாரோ ரோகஶ்ச” இத்யாதி| நீரோகத்வேநேஹ ரோகப்ரஶமநபச்சாஶ்ரயதாஂ குரோர்ப்ரவீதி| ஜ்வரஸந்தேஹமிதி ஜ்வரநிதாநோக்தாதிரிக்தஜ்வரதர்மவிஷயஂ ஸந்தேஹம்| விவிக்த இத்யாதிநா ஏவஂ குரவஃ ப்ரஷ்டவ்யா இதி தர்ஶயதி||௩||

தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபீத்யாதி ஹேதுகர்பஂ ஜ்வரப்ரதாநத்வே விஶேஷணம்| கேசித்தேஹமாத்ரதாபிநோऽர்புதாதயஃ, கேசிந்மநஸ்தாபிந ஏவாதத்த்வாபிநிவேஶாதயஃ, கேசிதிந்த்ரியதாபிந ஏவ திமிராதயஃ; அயஂ து த்ரிதயதாபீ| வக்ஷ்யதி ஹி- “ஜ்வரேணாவிஶதா பூதஂ ந ஹி கிஞ்சிந்ந தப்யதே” இதி| தத்ர ஶரீரதாபித்வஂ ஸந்தாபாதிநா, மந-இந்த்ரியதாபித்வஂ ச “வைசித்த்யஂ” இத்யாதிநா வக்ஷ்யதி| ஸர்வரோகாக்ரஜ இதி ஶாரீரஸர்வரோகாக்ரஜஃ; மாநஸாஸ்து ரோகா ஜ்வராதேஃ ப்ராகவஸ்திதா ஏவ ஸத்யயுகாதாவபி| பலித்வஂ சாஸ்ய பூரிவிகாரகர்தத்வாத்| ப்ரதாநத்வஂ ச தேஹமநஸ்தாபித்வாதிதர்மயோகாத்| ப்ராணிஸபத்நஸ்யேதி மாரகத்வேந ப்ராணிஶத்ரோஃ| த்ருவஸ்யேதி அவஶ்யம்பாவிநஃ| ப்ரலயோதயே மரணே ஜந்மநி ச| அத்ர ச தமோரூபோ ஜ்வரோ ஜ்ஞேயஃ| வக்ஷ்யதி ஹி- “ஜ்வரப்ரபாவோ ஜந்மாதௌ நிதநே ச மஹத்தமஃ” இதி| ப்ரகத்யாதயஃ ஸமஸ்தாத்யாயவ்யாகரணீயா யதாவஸரஂ வ்யாக்யேயாஃ| பலஂ ச காலஶ்சாத்மலக்ஷணஂ சேதி பலகாலாத்மலக்ஷணமிதி த்வந்த்வஃ| வ்யாஸதோ விதிபேதாச்சேதி ப்ரபஞ்சேந விதிபேதாத்| யத இதி யேப்யோ வ்யவாயாதிப்யோ ரக்ஷ்யஃ| த்விதீயோ யதஃஶப்தோ யேந ஹேதுநா ரக்ஷணீய இத்யர்தஃ| ஜகத்திதார்தமித்யநேந யச்ச ஶ்ருத்வா ஜகத்திதஂ சிகித்ஸாப்ரவர்தநஂ கரிஷ்யாமீத்யக்நிவேஶஃ காருணிகதாஂ ஶிஷ்யகுணேஷூபாதேயாமாத்மநோ தர்ஶயதி| ஜ்வராதிகாரே இத்யாதிர்நிர்தேஶக்ரந்தஃ||௪-௧௦||

ஜ்வரோ விகார இத்யாதி| ப்ரஶ்நக்ரந்தாஸூசிதஸ்யாபி பர்யாயகதநஂ வத்தமேவ, ததாऽபி புநஃப்ரகரணவஶாதபிதாநமிதி ந புநருக்ததோஷ இதி ப்ருவதே; கிஂவா ஜ்வரஸ்யைவாதிகதஸ்யைதத்பர்யாயகதநம்| விகாராதயஶ்ச யத்யபி ஸாமாந்யேந ரோகாபிதாயிநஃ, ததாऽபி ப்ரகரணாதிஹ ஜ்வர ஏவ விஶிஷ்டே வ்யாதௌ வர்தந்தே| யதா- ப்ராஹ்மணஂ போஜயேதித்யத்ர போஜநப்ரகரணாத் ஸாமாந்யோऽபி ப்ராஹ்மணஶப்த ஆமந்த்ரிதப்ராஹ்மணே வர்ததே| தஸ்மிஂஶ்ச வ்யாக்யாநே ஜ்வராதிபர்யாயாபிதேயரூபா விவதிஃ ‘ஜ்வரோ விகாரஃ’ இத்யாதிநா உச்யத இதி நாபி புநருக்திஶங்கா| நாமஶப்தஃ ப்ரகாஶநே, தேந ஏகோऽர்தோ நாம ஜ்வரலக்ஷணோ ரோகலக்ஷணோ வா பர்யாயைருச்யத இத்யர்தஃ| பர்யாயா ஏகார்தாபிதாயிநோ பிந்நஜாதீயாஃ ஶப்தாஃ; கிஂவா, நாமபர்யாயைரிதி நாமரூபைஃ பர்யாயைஃ; வ்யவஹ்ரியமாணைஃ பர்யாயைரித்யர்தஃ| யதஃ பர்யாயோऽவ்யவஹ்ரியமாணோऽபி பவதி, யதா- ஆயுஷி நித்யகாநுபந்தஶப்தரூபௌ பர்யாயாவுக்தௌ||௧௧||

ப்ரகதிஶப்தேநேஹ ஸ்வபாவஃ, ததா யத்காரணமயஂ கார்யஂ பவதி ததுச்யதே; தத்ர ப்ரத்யாஸந்நகாரணரூபாஂ ப்ரகதிமாஹ- தஸ்யேத்யாதி| உத்திஷ்டேதி ஸங்க்ஷேபாதபிஹிதா| தோஷாணாஂ ஜ்வரப்ரகதித்வே ஹேதுமாஹ- தேஹிநமித்யாதி| ஸர்வதோஷாவ்யபிசாராஜ்ஜ்வரஸ்ய தோஷப்ரகதித்வஂ ஸித்தமிதி பாவஃ| தேஹிஶப்தேந ஶரீரவாந் புருஷோऽபிப்ரேதோ ந கேவல ஆத்மா, தஸ்ய நிர்விகாரத்வாத்| ‘ஸமுபஸேவதே’ இதி பாஷயா பூதவிஶேஷரூபஸ்ய ஜ்வரஸ்யாவேஶஂ தர்ஶயதி; விக்ரஹஶ்ச ஜ்வரஸ்ய ஸ்வதந்த்ரே வக்தவ்ய ஏவ- ‘ஜ்வரஸ்த்ரிபாதஸ்த்ரிஶிராஃ’ இத்யாதிநோக்தஃ||௧௨||

ஸ்வபாவரூபாஂ ஜ்வரப்ரகதிமாஹ- க்ஷய இத்யாதி| தேஹக்ஷயஹேதுத்வாத் க்ஷயஃ, மோஹகர்தத்வாத்தமஃ, பாபநிர்வர்த்யத்வாத் பாப்மா, மத்யுகாரணத்வாந்மத்யுர்ஜ்வர ஏவோச்யதே| அத்ர ச ‘உக்தாஃ’ இதி ததா ‘யமாத்மகாஃ’ இதி பஹுவசநமேகஸ்மிந்நர்தே ஜ்வரே க்ஷயகர்தத்வாதிதர்மபேதவிவக்ஷயா ஜ்ஞேயம்| யமாத்மகா இதி யமஸ்வரூபாஃ; யமோ ஹி யதா மாரகஃ, ததாऽமீ மாரகா இத்யதோ யமாத்மகா இத்யர்தஃ| கிஂவா ‘யமாத்மஜாஃ’ இதி பாடஃ; அத்ராபி யமபுத்ரத்வேந பிதஸமாநக்ரியாகர்தத்வமுச்யதே| கிஞ்ச க்ஷயாதயஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தா யமஸ்வரூபா பிந்நா ஏவ ஜ்வராத், இஹ து ஜ்வரஸ்ய யமாத்மகத்வாபிதாநப்ரஸங்காத்தேऽப்யுச்யந்தே| அஸ்மிந் வ்யாக்யாநே மத்யுஶப்தேந மத்யுஸூசகஂ ரிஷ்டமுச்யதே, யதோ ந மத்யுரேவ மத்யுகரோ பவதி| யமாத்மகத்வே ஹேதுமாஹ- பஞ்சத்வப்ரத்யயாந்நணாஂ க்லிஶ்யதாஂ ஸ்வேந கர்மணேதி| ஏதேந, யதா யமஃ ஸ்வகர்மக்லிஶ்யமாநாநாஂ ப்ராணிநாஂ பஞ்சத்வே ஹேதுர்பவதி, ததா க்ஷயாதயோऽபி ப்ராக்தநகர்மணா க்லிஶ்யமாநாந் மாரயந்தீத்யர்தஃ| ‘பஞ்சத்வப்ரத்யயா’ இதி வா பாடஃ, ததாऽபி ஸ ஏவார்தோ ஜ்ஞேயஃ ||௧௩||-

க்ரமாகதாஂ ப்ரவத்திமாஹ- ப்ரவத்திஸ்த்வித்யாதி| ப்ரவத்திஃ ப்ரதமாவிர்பாவஃ| பரிக்ரஹாதிதி ஜநபதோத்த்வஂஸநீயே “ப்ரஶ்யதி து கதயுகே” (வி.அ.௩) இத்யாதிநா பரிக்ரஹாஜ்ஜ்வராதிப்ரவத்திமுக்தாஂ ஸ்மாரயதி| ததா ருத்ரகோபாத்தாருணாத்யா ப்ரவத்திர்ஜ்வரஸ்ய, ஸா நிதாநே பூர்வமுத்திஷ்டா; “ஜ்வரஸ்து கலு மஹேஶ்வரகோபப்ரபவஃ” (நி.அ.௧) இதி க்ரந்தேந நிதாநே ஸங்க்ஷேபேணோக்தேத்யர்தஃ| பூர்வமிதி பதேந ருத்ரகோபப்ரபவா ப்ரதமா, பரிக்ரஹப்ரபவா து த்விதீயா ப்ரவத்திரிதி தர்ஶயதி||௧௪||

யதஶ்ச பரிக்ரஹபவத்வஂ விஸ்தரோக்தஂ ருத்ரகோபபவத்வஂ ச ஸங்க்ஷேபோக்தம், அதோ ருத்ரகோபோத்பவத்வமேவ விவணோதி- த்விதீயே ஹீத்யாதி| விநா க்ரோதஂ சர்யதே யத் ததக்ரோதவ்ரதம்| தபோவிக்நாஶநாஃ தபோவிக்நோபஜீவிநஃ| த்ருவமிதி அவஶ்யதேயம்| ஸத்ரநாஶநமிதி யஜ்ஞநாஶநம்| ஶைவே இதி கல்யாணகரே| அபசாராந்தரேஷ்விதி ஜ்வரநிதாநஸேவாஸு| அத்ர ச ஸத்யயுகேऽபி ஜந்மமரணயோர்மோஹரூபஜ்வரஸ்ய வித்யமாநத்வாத் த்விதீயயுகேऽபி ஜந்மரணயோர்பவநஂ ந ஜ்வரஸ்யாநுபபந்நம்| தேந, யோ ஜந்மாதௌ நிதநே ச வ்யவஸ்திதஃ ஸ இதாநீமபசாராந்தரேஷு பவிஷ்யஸீதி யோஜநீயம்| கிஂவா, ஸத்யயுகே ச ஜந்மமரணயோர்மோஹரூபஜ்வரோ நிஷ்கல்மஷாணாஂ புருஷாணாஂ நாஸீதேவேதி மந்தவ்யம்| கல்யாணகரஸ்வரூபஸ்யாபி ஶிவஸ்ய ப்ராணிபீடாகரஜ்வரவிஸர்கஃ ப்ராணிநாமேவாதர்மப்ரபாவாதவஶ்யோபபோக்யாஂ பீடாஂ தஷ்ட்வேதி மந்தவ்யம்||௧௫-௨௫||

ஸந்தாப இத்யாதிநா ப்ரபாவமாஹ| ப்ரபாவஶ்சாநௌபாதிகா ஶக்திருச்யதே, தேந ஸந்தாபாதீநாஂ ப்ரபாவவ்யபதேஶஃ| யதஶ்சாயஂ ரோகப்ரபாவஃ, ததோ வாதஶ்லேஷ்மகதேऽபி ஜ்வரேऽநுஷ்ணரூபஸ்தாபோ பவதி, ததா ஜந்மாதௌ நிதநே ச மஹத்தமோரூபத்வஂ ஜ்வரப்ரபாவ இத்யர்தஃ| ப்ரகதிஶ்சேத்யாதிநா ப்ரகரணஸங்க்ரஹஂ கரோதி, ‘இத்யஸ்ய ப்ரகதிஃ ப்ரோக்தா’ இத்யநேந து ப்ரஸ்தாவஸங்க்ரஹஃ கதஃ, அத்யாயாந்தே த்வத்யாயார்தஸங்க்ரஹஂ கரிஷ்யதி| ஏதச்ச புநஃ புநஃ ஸங்க்ரஹகரணஂ தந்த்ரர்மத்வாச்சிஷ்யபுத்திஸமாதாநார்தஂ கதஂ ஜ்ஞேயம்||௨௬||-

நிதாந இத்யாதிநா காரணமாஹ| அஷ்டௌ காரணாநீதி ரூக்ஷாதயஸ்த்ரயோ ஜ்வராரம்பகவாதாதிகர்தத்வேநோக்தாஃ, ததா “யதோக்தாநாஂ ஹேதூநாஂ மிஶ்ரீபாவாத்” (நி.அ.௧) இத்யாதிநா து த்வந்த்வாநாஂ ஸந்நிபாதஸ்ய ச காரணமுக்தஂ, ததா ஆகந்தோஃ காரணஂ தத்ர கண்டரவேணைவோக்தம்| அந்யே து வாதாதீநேவ ஜ்வராரம்பகஸம்ப்ராப்திப்ராப்தாந் “இஹ கல்வஷ்டாப்யஃ காரணேப்யோ ஜ்வரஃ ஸஞ்ஜாயதே” (நி.அ.௧) இத்யாதிக்ரந்தேந நிதாநோக்தாந் காரணாநீதி பதேந க்ராஹயந்தி; ப்ரகதிஶப்தேந து பீஜபூதா அவ்யவஹிதஸம்பத்தா தோஷா கஹ்யந்தே, ரூக்ஷாதயஸ்து தோஷப்ரகோபகாரணபூதா ந ஜ்வரகாரணாநீதி வதந்தி| தஸ்மிந் பக்ஷே ரூக்ஷாதீநாஂ ஜ்வரஹேதுபூதாநாமிஹாக்ரஹணஂ ஸ்யாத்; ரூக்ஷாதீநாஂ து ஜ்வரே ஹேதுத்வஂ தோஷப்ரகோபாவாந்தரவ்யாபாரத்வேந பவத்யேவ, யதா- யாகஸ்ய ஸ்வர்ககர்தத்வம்| த்விவிதஂ ச காரணஂ ரோகாணாஂ- வ்யவஹிதஂ ரூக்ஷாதி, ப்ரத்யாஸந்நஂ ச தோஷா இதி ஶாஸ்த்ரஸித்தாந்த ஏவ| ‘நிதாநே’ இதி பதேநைவ பூர்வத்வே லப்தே, பூர்வோக்தாநீதி பதமிஹ வக்தவ்யஜ்வரநிதாநவ்யுதாஸார்தம்||௨௭||

யத்யபி நிதாநேऽபி பூர்வரூபாண்யுக்தாநி, ததாऽபீஹ ப்ரகரணவஶாத்யநி ப்ராயஃ ப்ராதுர்பவந்தி, தாநி பட்யந்தே- ஆலஸ்யமித்யாதி||௨௮-௨௯||

கேவலமிதி கத்ஸ்நஂ, தேந பாஹ்யேந்த்ரியாணாமப்யவரோதஃ| அநேந தேஹமநஸீ அப்யவஶ்யஂ ஜ்வரேண தப்யேதே இத்யுக்தம்| பலஸ்யாபிவத்திலக்ஷணஸ்ய ஜ்வராப்யாகமநலக்ஷணஸ்ய வா காலோ பலகாலஃ, ஸ ச நிதாநே “திவஸாந்தே கர்மாந்தே ஜரணாந்தே வா ஜ்வராகமநமபிவத்திர்வா” (நி.அ.௧) இத்யேவம்ப்ரகாரக்ரந்தேநோக்தஃ||௩௦||

ஜ்வரப்ரத்யாத்மிகஂ லிங்கமித்யாதிநாऽऽத்மலக்ஷணமாஹ| ஆத்மலிங்கமிதி அவ்யபிசாரிலக்ஷணம்| இஹ ஸந்தாபஶப்தேந ஸாமாந்யேந பீடா வக்தவ்யா, ஸா ச தேஹவிஶேஷணாபிதாநாத்தாபலக்ஷணைவ பவதி, மநஸி து ததா சேந்த்ரியேஷு தேஹகுணகஹீதேஷு வைசித்த்யாதிரூபா “வைசித்த்யஂ” இத்யாதிக்ரந்தவக்தவ்யா ஜ்ஞேயா| ஜ்வரப்ரபாவே ஸந்தாபோऽசிந்த்யகார்யதயோக்தஃ, இஹ து ஜ்வராவ்யபிசாரித்வேநேதி விஶேஷஃ| அந்யே து, அருச்யாதியுக்தஃ ஸந்தாபஃ ப்ரபாவோ பவதி, அருச்யாதிரஹிதஸ்த்வாத்மலக்ஷணஂ பவதி| ஸந்தாபஸ்ய ப்ரத்யாத்மலக்ஷணத்வே ஹேதுமாஹ- ஜ்வரேணேத்யாதி| பூதஶப்தேந ஸர்வப்ராணிந உச்யந்தே| ததஶ்ச ஜ்வரேண பூதமாவிஶதா ந கிஞ்சிந்மநுஷ்யாதி ந தப்யதே, கிந்து தப்யத ஏவ, ததோ ஜ்வராவ்யபிசாரிதயா ஜ்வராத்மலக்ஷணமேவ ததுபபந்நமிதி பாவஃ| அத்ர பக்ஷே கஜாதிஷ்வபி கூடபாகலாதிஶப்தாபிதேயேஷு ஜ்வரேஷ்வந்தர்தாஹரூபா வேதநா பவதீதி ஜ்ஞேயம்| கிஂவா, அத்ர தேஹஸந்தாபௌ மிலிதௌ வா பர்யாயேண வா ஜ்வராத்மலிங்கஂ பவேதாஂ; ந தாவத் பர்யாயேண, ததா ஹி ஸதி க்வசிஜ்ஜ்வரே தேஹஸந்தாப ஏவ க்வசிஜ்ஜ்வரே மநஃஸந்தாப ஏவ பவதீதி வாச்யஂ, ததஶ்சாநயோர்வ்யபிசாராந்நாவ்யபிசாரிலிங்கத்வஂ; தஸ்மாந்மிலிதாவேவ தேஹமநஃஸந்தாபாவாத்மலக்ஷணஂ ஜ்வரஸ்யேதி வாச்யம்; ஏவஂ வ்யவஸ்திதே கஸ்மாத் ஸர்வஜ்வரேஷு தேஹமநஸ்தாபௌ பவத இத்யாஹ- ஜ்வரேணேத்யாதி| ஜ்வரேண பூதமாவிஶதா நஹி கிஞ்சிச்சரீரஂ மநோ வா ந தப்யதே, கிந்து தப்யத ஏவ; அதோ தேஹமநஸ்தாபஃ ஸர்வஜ்வரேஷூபபந்ந இத்யர்தஃ| அஸ்மிஂஶ்ச பக்ஷே ஶாரீரமாநஸஜ்வரபேதோபதர்ஶநே “ஶாரீரோ ஜாயதே பூர்வஂ தேஹே” இத்யாதிநா ஶாரீரஸ்ய யத்தேஹமாத்ராஶ்ரயத்வஂ மாநஸஸ்ய யந்மநோமாத்ராஶ்ரயத்வஂ வக்தவ்யஂ தத் ஸூக்ஷ்மகாலாபிப்ரயேண; தஸ்மிஂஶ்ச ஸூக்ஷ்மகாலே ஜ்வர உபயாதாபகோऽப்யநந்தரோத்பத்யமாநோபயதாபித்வதர்மாபேக்ஷயா பவத்யேவ தேஹமநஸ்தாபீ, யதா ப்ரதமக்ஷணோத்பந்நஂ த்ரவ்யஂ நிர்குணம், அநந்தரோத்பத்யமாநஂ ஸகுணஂ த்ரவ்யமுக்தஂ த்ரவ்யலக்ஷணே||௩௧||

த்விவித இத்யாதிநா விதிபேதமாஹ| ஏதே ச பேதா விவரணே வ்யக்தா பவிஷ்யந்தி| ஸௌம்ய இதி ஶீதகாரணாரப்தத்வேந ஸோமதேவதாகஃ, ஆக்நேயோऽப்யுஷ்ணகாரணாரப்தத்வேநாக்நிதேவதாகஃ| புநஃ பஞ்சவிதோ தஷ்ட இத்யத்ர ந பஞ்சவிதேந பேதேந ஸர்வஜ்வரவ்யாப்திஃ, யதஃ “ப்ராயஶஃ ஸந்நிபாதேந தஷ்டஃ பஞ்சவிதோ ஜ்வரஃ” இதி வக்ஷ்யதி| ததஶ்ச கேவலவாதாதிஜ்வராணாஂ ந ஸந்ததாதிபேதேந க்ரஹணஂ; ததா ஸந்ததாதீநாஂ காலநியமோ வக்தவ்யஃ, ததஶ்ச யே காலாநியதாஸ்தே ஸந்ததாதிபிந்நா ஏவ; தஸ்மாத்தோஷகாலபலாபலாத்யே ஜ்வரா பவந்தி, தே பஞ்சத்விதா ஏவேதி வாக்யார்தஃ| தோஷகாலபலாபலாதிதி தோஷகதாத் காலபலாபலாத்; காலபலாபலே ஜ்வரகாலப்ரகர்ஷாப்ரகர்ஷௌ| தத்ர ஸந்ததே ஜ்வரே பலவதா தோஷேண ஸப்தாஹாதிஃ ப்ரகஷ்டத்வாத்பலவாந் காலோ நியம்யதே, ஸததகே து ஸந்ததகாலாபேக்ஷயா ஹீநபலேந தோஷேணாபலோ ஜ்வரகாலஃ, ஸ ஹ்யஹோராத்ரே த்விகாலேநாத்ர வ்யாபகோ பவதி, ததாऽயமேவ ஸததகஜ்வரகாலோ ஹீநபலகாலாந்யேத்யுஷ்காபேக்ஷயா பலவாந் பவதி; ஏவமந்யேத்யுஷ்காதிஜ்வரகாலோऽபி வ்யாக்யேயஃ | கிஂவா, தோஷகாலோ துஷ்டிகாலோ ஜ்வரகால இத்யர்தஃ, தஸ்ய பலாபலாத் ப்ரகர்ஷாப்ரகர்ஷாதித்யர்தஃ| காலப்ரகர்ஷாப்ரகர்ஷநியமாஶ்ச வ்யாக்யாதா ஏவ| அந்யே து, தோஷஶ்ச காலஶ்ச தோஷகாலௌ, தயோர்பலாபலாதிதி வதந்தி| தத்ர தோஷபலாத் காலபலாச்ச ஸந்ததோ பவதி; யதுக்தஂ- “காலதூஷ்யப்ரகதிபிர்தோஷஸ்துல்யோ ஹி ஸந்ததம்” இத்யாதிநா| தோஷகாலபலத்வமபலத்வஂ ச விவரணக்ரந்தேநோக்தஂ; ததா தோஷஸ்யாபலத்வஂ ஸப்ரத்யநீகதயா ஸததகாதிஷு பவதி, ததா ஜ்வரவேகவிகமே ச ஸததகாதௌ காலஸ்யாபலத்வஂ பவதி| அத்ர பக்ஷே தோஷகாலபலாபலாப்யாஂ ஸர்வஜ்வரா வ்யாப்யந்தே, ததஶ்ச ஸந்ததாதிபஞ்சஜ்வரநியமோ துர்கடஃ ஸ்யாத்| அந்யே து வ்யுத்க்ரமாபிதாநேந ‘தோஷபலாபலகாலாத்’ இதி கத்வா வ்யாக்யாநயந்தி| ஏதச்சாஶப்தஂ வ்யாக்யாநம்| ததீயகசதுர்தகாவிதி ஸமாஸநிர்தேஶேந ததீயசதுர்தகயோராகந்த்வநுபந்தத்வாதிஸாதாரணதர்மயோகிதாஂ தர்ஶயதி||௩௨-௩௫||

‘பதக்பிந்நஸ்ய சாகதிம்’ இதி ப்ரஶ்நஸ்ய க்ரமாகதமுத்தரஂ- ஶாரீர இத்யாதி| பூர்வமிதி வசநாதுத்தரகாலஂ ஶாரீரோ ஜ்வரோ மநஸ்யபி பவதி, ஏவஂ மாநஸோ மநஸ்யுத்பாதாநந்தரஂ தேஹேऽபி பவதீதி ஜ்ஞேயம்| ஏவஂ ச யத்யபி ஸர்வஜ்வராணாஂ தேஹமநோதிஷ்டாநத்வஂ, ததாऽபி யோ தேஹாஶ்ரயீ ப்ரதமஂ ஶரீரதோஷேண பலவதா ப்ராரப்தஃ ஸ்யாத் ஸ தத்தோஷசிகித்ஸயைவ சிகித்ஸ்யஃ; ஏவஂ மாநஸோऽபி மாநஸதோஷசிகித்ஸயைவ சிகித்ஸ்ய இதி தர்ஶயிதுஂ ஶாரீரமாநஸபேதோபதர்ஶநஂ ஸாது| நநு ஶாரீரஸ்ய ஜ்வரஸ்ய ஸந்தாபலக்ஷணஂ வ்யக்தஂ, மாநஸஸ்ய து ஜ்வரஸ்ய கதஂ ஸந்தாபஃ, யத்தஸ்ய லக்ஷணஂ பவதீத்யாஹ- வைசித்த்யமித்யாதி| வைசித்த்யாதயோ மாநஸஸந்தாபஶப்தேநோச்யந்தே, தாபஶப்தஸ்ய பீடாவசநத்வாதித்யர்தஃ| மநஸ்தாபப்ரஸ்தாவேந ‘தேஹேந்த்ரியமநஸ்தாபீ’ இத்யத்ர ய இந்த்ரியதாபோ ஜ்வரஸ்யோக்தஸ்தஂ ச வ்யாசக்ஷதே- இந்த்ரியாணாஂ சேத்யாதி| வைகத்யமிதி ஸ்வபாவாந்யதாத்வஂ, தச்சார்தாக்ரஹணாத்யநுமேயம்||௩௬||-

ஸௌம்யாக்நேயபேதயோஃ ப்ரதிலோமவ்யாக்யாக்ரமேண விவரணஂ- வாதபித்தாத்மக இத்யாதி| வாதாபித்தாத்மக இதி வாதபித்தகாரணகஃ| அத்ர ச கேவலவாதாரப்தஃ, ததா கேவலகபாரப்தஶ்ச ஶீதஸ்வபாவகாரணதயா ஸௌம்யத்வேநோஷ்ணமிச்சதி, ததா வாதகபாத்மகோऽப்யுபலப்யதே, ததா கேவலபித்தாத்மகோऽப்யாக்நேயத்வாதநுஷ்ணாபிப்ராய இதி வ்யக்தஂ, தேநேதாநீஂ வாதபித்தாத்மகஃ ஶீதேந வாதேந பித்தேந சோஷ்ணேந கதஸ்தஸ்ய துருபபந்நாயாமாக்நேயதாயாஂ ப்ருவதே- வாதபித்தாத்மகஃ ஶீதமிதி| ஏவஂ வ்யவஸ்திதே வாதபித்தஜ்வரே சேத்வாயுஃ ஸஂயோகமஹிம்நா விபரீதாநுகாரீ தஷ்டஃ, தத் கிஂ கபஸஂயுக்தோऽபி வாயுர்விபரீதமர்தஂ கரோதீத்யாஶங்க்யாஹ- உஷ்ணஂ வாதகபாத்மக இதி; வாதகபாத்மகோ விஶேஷேணோஷ்ணமிச்சதீத்யர்தஃ| வ்யாமிஶ்ரலக்ஷண இதி உக்தவ்யாமிஶ்ரதோஷலக்ஷணஜ்வரவ்யதிரிக்தஃ கபபைத்திகஃ ஸாந்நிபாதிகஶ்ச, ஸ சோஷ்ணஶீதாபிப்ராயதயா ஸௌம்யாக்நேயராஶித்வயாதிரிக்த ஏவ ஜ்வரஃ; யதா- அங்குலீத்வயவ்யதிரிக்தஂ த்ர்யங்குலம்| ஏவஂ ஶாரீரமாநஸமிஶ்ரீபாவேऽபி சிந்தநீயம்| ஜ்வர இச்சதீதி வசநஂ ஜ்வரயுக்தபுருஷேச்சாயா ஜ்வரே உபசாராஜ்ஜ்ஞேயம்||௩௭||-

வாதபித்தஜ்வரே ஶீதாபிப்ராயதாமுபபாதயிதுஂ வாயோர்யோகவாஹிதாமாஹ- யோகவாஹ இத்யாதி| யோகாத்யோகிநோ குணஂ வஹதீதி யோகவாஹஃ| பரமிதி அத்யர்தம்| ஸஂயோகாதிதி உஷ்ணேந ஶீதேந ச ஸஂயோகாத்| உபயார்தகதிதி யதாஸங்க்யமிஹ உஷ்ணஶீதார்தகாரீ| ஏததேவ விபஜதே- தாஹகதித்யாதி| ‘பித்தேந’ இதி வக்தவ்யே யத் ‘தேஜஸா’ இதி கரோதி, தேந பாஹ்யேநாப்யாதபாதிநா யுக்தோ வாயுர்தாஹஂ கரோதீதி லோகப்ரஸித்தமர்தஂ தஷ்டாந்தார்தஂ ஸூசயதி| ஶீதகாரித்வஂ து வாயோஃ ஶீதத்வேநைவ யத் ஸித்தஂ தத் ஸோமரூபகபபாநீயாதியோகாத்விஶேஷேண பவதீதி ஜ்ஞேயம்||௩௮||-

அந்தர்தாஹ இத்யாதிநா அந்தர்வேகபஹிர்வேகவிவரணம்||௩௯-௪௧||

ப்ராகத இத்யாதிநா ப்ரகரணேந ப்ராகதவைகதவிவரணம்| தத்ரேஹ காலஸ்வபாவப்ரகுபிதோ தோஷஃ ப்ரகதிருச்யதே , தஜ்ஜாதீயாச்ச தோஷாதுத்பூதோ ஜ்வரஃ ப்ராகத உச்யதே| யத்வக்ஷ்யதி- “காலப்ரகதிமுத்திஶ்ய நிர்திஷ்டஃ ப்ராகதோ ஜ்வரஃ” இதி| ஏவமபி வர்ஷாகாலப்ரகதிபூதேந வாதேந கதோ ஜ்வரஃ ப்ராகதஃ ஸ்யாத், தந்நிஷேதாயாஹ- ஸுகஸாத்யஸ்து வஸந்தஶரதுத்பவ இதி| துஶப்தோऽவதாரணே| தேந, ய ஏவ ஸுகஸாத்யோ வஸந்தஶரதுத்பவஃ ப்ராகதஃ ஸ ஏவேஹ ப்ராகதஶப்தேநோச்யத இத்யர்தஃ; வர்ஷாகாலபவவாதிகஸ்து ந ஸுகஸாத்ய இதி, தேந நாஸௌ ப்ராகத உச்யதே| ப்ராகதவைகதஸஞ்ஜ்ஞாவ்யவஹாரோ ஹி யதாக்ரமஂ ஸுகஸாத்ய-கச்ச்ரஸாத்யபோதப்ரயோஜநகஃ ; தத்யதி கச்ச்ரேऽபி வாதஜே ப்ராகதத்வஂ ஸ்யாத்ததா கிஂ ப்ராகதவ்யவஹாரேண| யதஶ்ச வஸந்தஶரதுத்பவாவேவ ப்ராகதௌ, தேந தயோரேவ ‘உஷ்ணஂ’ இத்யாதிந க்ரந்தேந விவரணஂ ப்ரபஞ்சேந கரிஷ்யதி ந வாதிகஸ்யேதி| அத்ரார்தே ஜதூகர்ணே- “ஸௌம்யாக்நேயாவுஷ்ணஶீதகாமௌ, ஜீர்ணஸ்த்ரயோதஶே| திநே, வஸந்தஶரதோஃ ப்ராகதோऽந்யத்ர வைகதஃ” இதி| யத்யபி வஸந்தஜஃ பூர்வமுக்தஸ்ததாऽபி ப்ரதிலோமவ்யாக்யயா ‘உஷ்ணஂ’ இத்யாதிநா ஶரதுத்பவஂ நிர்திஶதி| உஷ்ணஂ பித்தஂ சிதஂ வர்ஷாஸு ஶரத்யுதீர்ணேநாதபேந குப்யதீதி விஜ்ஞேயம்| ஶீதே இதி ஹேமந்தே| உஷ்ணமித்யாதிநா நிர்திஷ்டஸ்ய வர்ஷாஸ்வித்யாதி பாஷ்யம்| நநு யதி வர்ஷாஸ்வம்லவிபாகித்வஂ ஸர்வாஸாமோஷதீநாஂ, ததா ப்ரதித்ரவ்யாபிஹிதவிபாகஸ்யாவ்யவஸ்தா ஸ்யாத், தஸ்ய காலவஶேநாம்லத்வதர்ஶநாத் | மைவஂ, யதா நிஷ்டாபாகேந யந்மதுரஂ த்ரவ்யஂ, தத்யதாऽऽவஸ்திகேந பாகேநாம்லஂ பவதி, யதுக்தஂ- “பரஂ து பச்யமாநஸ்ய விதக்தஸ்யாம்லபாவதஃ” (சி.அ.௧௫) இத்யாதிநா, ததேஹாபி காலமஹிம்நாऽம்லவிபாகித்வமபி பவிஷ்யதி; ஏவஂ ஹேமந்தே யந்மதுரபாகித்வமோஷதீநாஂ தத்ராபி வ்யாக்யேயம்| அந்யே து, வர்ஷாஸு வஹ்நிமாந்த்யாத்விதாஹநிமித்தமோஷதீநாமம்லவிபாகித்வமிதி ப்ருவதே| யதுக்தஂ- “வர்ஷாஸு விதஹத்யந்நஂ........| ததா ஹி ஸர்வமேவாந்நஂ ப்ராயோ ஹ்யஸ்ய விதஹ்யதே” இதி| ஏவமபி தைர்ஹேமந்தே மதுரபாகித்வஂ நோக்தமேவ; தஸ்மாத் காலமஹிம்நைவ பாகாந்தரமோஷதீநாஂ ஸாது| ஆஶ்விதி பித்தஸ்யாஶுகாரித்வாச்சீக்ரஂ ஜநயதி| அநுபல இதி அநுபந்தரூபஃ கபோ பவதி| ஏவஂ ஜ்வரஸ்ய லங்கநீயதாமாஹ- ப்ரகத்யைவேத்யாதி| விஸர்கஸ்ய ப்ரகத்யேதி விஸர்கரூபகாலஜயா ப்ரகத்யா ஸௌம்யாதிரூபயாऽநஶநாத்பயஂ ந பவதி| விஸர்கோ ஹி ஸௌம்யஃ ஸ்நிக்தஃ , தத்ர பலவந்தஶ்ச புருஷாஃ தேந தத்ரோத்பந்நோ ஜ்வர ஆமாஶயஸமுத்பந்நத்வேந லங்கநார்ஹோ லங்கநீய ஏவ| கிஂவா, ‘ப்ரகத்யைவ விஸர்காச்ச’ இதி பாடஃ| ததா ப்ரகத்யேதி ஜ்வரகாரணேந கபபித்தரூபேண லங்கநஹேதுநா, ததா விஸர்காச்ச காலால்லங்கநே பயஂ நாஸ்தி| உக்தஂ ஹி- “கபபித்தே த்ரவே தாதூ ஸஹேதே லங்கநஂ மஹத்” இதி| ஹேமந்தே சிதஃ கபோ வஸந்தே குப்யதீதி யுக்தமேவ, யதோ தோஷசயாதிக்ரமே ஶிஶிரோ நாஸ்த்யேவ| ஆதாநமத்யே தஸ்யாபி வாதபித்தஂ பவேதந்விதி தஸ்யாபி வஸந்தஜகபஜ்வரஸ்ய வாதபித்தம் அந்விதி அநுபந்தரூபஂ பவதி| தத்ர வஸந்தாதௌ துர்பலஂ வாதபித்தஂ, மத்யே து மத்யஂ, அந்தே து ப்ரபலஂ பவதி; ஏவஂ ஶரத்யபி கபோ பவதி||௪௨-௪௬||-

ததேதாந் விஶேஷாந் புத்த்வா சிகித்ஸா கர்தவ்யேதி தர்ஶயந்நாஹ- ஆதாவித்யாதி| ஶரத்வஸந்தயோராதௌ மத்யே சாந்தே ச ஜ்வரஸ்ய தோஷபலாபலஂ புத்த்வேதி யோஜநா||௪௭||-

காலப்ரகதிமுத்திஶ்ய நிர்திஷ்டஃ ப்ராகதோ ஜ்வர இதி ப்ராகத ஜ்வரபோதிகா பரிபாஷா| காலப்ரகதிமிதி காலஸ்வபாவஸம்பத்தஂ தோஷம்; உத்திஶ்யேதி காரணத்வேந லக்ஷ்யீகத்ய| நந்வேவமபி வர்ஷாகாலப்ரகதிநா வாதேந கதோ ஜ்வரஃ ப்ராகதஃ ஸ்யாதித்யாஹ- ப்ராயேணாநிலஜோ துஃக இதி; அநிலஜோ ஜ்வரஃ காலப்ரகதிஸமாநோऽபி துஃகோ பவதி, விருத்தோபக்ரமத்வாத்| யதோ ஜ்வரஸ்யாமாஶயோத்தத்வேந லங்கநாதி பத்யஂ, தச்ச வாயோரபத்யமிதி விருத்தோபக்ரமத்வாத்துஃகத்வேந ந ப்ராகதத்வஂ வாதிகஸ்ய; யதஃ ப்ராகதத்வேऽபி யஃ ஸுகஸாத்யஃ ஸ ஏவ ப்ராகத உச்யத இதி பாவஃ| ஏவஂ தாவத் ஸர்வோ வாதஜோ வைகதஃ, ததா வஸந்தஶரத்வ்யதிரிக்தகாலபவஃ | கபஜஸ்ததா பைத்திகோऽபி வைகத ஏவேதி தர்ஶயந்நாஹ- காலேஷ்வந்யேஷு வைகத இதி; ‘கபஜஃ பித்தஜோ வா ’ இதி ஶேஷஃ| அத வைகதஸ்ய ஜ்வரஸ்ய கோ ஹேதுரித்யாஹ- ஹேதவ இத்யாதி| அந்யே து ப்ருவதே- வர்ஷாகாலே வாதஜோऽபி ப்ராகதஃ, கிந்த்வயஂ கச்ச்ரஃ, வஸந்தஶரதுத்பவஸ்து ப்ராகதஃ ஸுகஸாத்யோ பவதீதி விஶேஷஃ; ததா ச வாக்படேந- “ப்ராகதஶ்சாநிலோத்பவஃ” (வா. நி.அ.௨) இதி கதமிதி||௪௮-௪௯||

பலவத்ஸ்வித்யாதிநா ஸுகஸாத்யஜ்வரவிவரணம்| ஜ்வரோபத்ரவா யத்யபி ஸாக்ஷாந்ந படிதாஃ, ததாऽபி ஸாமாந்யோபத்ரவலக்ஷணயுக்தா ரோகா இஹ ஜ்ஞேயாஃ; யதுக்தம்- “உபத்ரவஸ்து கலு ரோகோத்தரகாலஜோ ரோகாஶ்ரயோ ரோக ஏவ ஸ்தூலோऽணுர்வா, ரோகாத் பஶ்சாஜ்ஜாயத இத்யுபத்ரவஸஞ்ஜ்ஞஃ” (சி.அ.௨௧) இதி; தந்த்ராந்தரே ச- “ஹிக்காஶ்வாஸகாஸதஷ்ணாச்சர்த்யதீஸாரமூர்ச்சாங்கபேதாரோசகாஃ கச்ச்ரவிட்கதா சேதி தஶோபத்ரவா ஜ்வரமுபத்ரவந்தி” இத்யுக்தாஃ|௫௦|

நநு பலிபிர்பஹுபிஶ்ச ஹேதுபிர்ஜாதோ பஹுலக்ஷண ஏவ பவிஷ்யதி, தத் கிஂ ‘பஹுலக்ஷணஃ’ இதி பதேந? உச்யதே- புருஷஸ்யாக்நிபலாதிவிஶேஷேண தோஷஹேதவோ யதோக்ததோஷகுணா அபி ந பஹுலக்ஷணஂ ரோகஂ குர்வந்தி, ததா ஸம்ப்ராப்திவிஶேஷாபாவாச்ச ந பஹுலக்ஷணத்வஂ பவதி| யதுக்தம்- “ஏகஂ த்வௌ த்ரீந் பஹூந் வாऽபி தேஹே தாத்வாதியோகதஃ| தர்ஶயந்தி விகாராஂஸ்து குபிதாஃ பவநாதயஃ” இதி| ஶீக்ரமிதி உத்பந்நமாத்ர ஏவ||௫௦||-

ஸப்தாஹாத்வேத்யாதி| ஸப்தாஹாத்வாதோத்தரஃ ஸப்ரலாபப்ரமஶ்வாஸஸ்தீக்ஷ்ணோ ஹந்தி, ஏவங்குண ஏவ பைத்திகோ தஶாஹாத், ததைவங்குண ஏவ கபஜோ த்வாதஶாஹாத்தந்தி, ஶீக்ரதம-ஶீக்ரதர-ஶீக்ரவிகாரகாரித்வாத்வாதபித்தகபாநாமிதி வர்ணயந்தி| வாஶப்தஶ்ச விகல்பார்தஃ; தேந ஸப்தாஹாதிஷ்வப்யர்வாகபி பரேண வா ஹநநஂ லக்ஷ்யதே| அந்யே து ஸப்தாஹாத் ஸப்ரலாபஃ, தஶாஹாத் ஸப்ரமஃ, த்வாதஶாஹாத் ஸஶ்வாஸோ ஹந்தீதி வ்யாக்யாநயந்தி||௫௧||-

கம்பீரஃ அந்தர்வேகஃ; கிஂவா, கம்பீரதாதுஸ்தஃ | தைர்கராத்ரிகஃ தீர்ககாலாநுபந்தீ; கிஂவா தீர்காஂ ராத்ரிஂ மரணரூபாஂ கரோதீதி தைர்கராத்ரிகஃ||௫௨||-

ஸ்ரோதோபிரித்யாதிநா ஸந்ததாதிபேதமாஹ| குரவ இதி வத்தாஃ| தஶாஹமித்யாதி தஶாஹாதீந் வ்யாப்ய| ஸுதுஃஸஹஃ ‘பவதி’ இதி ஶேஷஃ| ஶீக்ரமிதி தஶாஹாதய ஏவ ப்ரபூததரகாலாந்தராபேக்ஷயா ஶீக்ரஶப்தவாச்யாஃ| தஶாஹாதிவிகல்பஶ்ச யதாக்ரமஂ பித்தகபாநிலோத்தரஸந்நிபாதாரப்தத்வாத் ஸந்ததஜ்வரஸ்ய ஜ்ஞேயஃ| யதுக்தமந்யத்ராபி- “பித்தகபாநிலவத்த்யா தஶதிவஸ-த்வாதஶாஹ- ஸப்தாஹாத்| ஹந்தி விமுஞ்சதி வாऽऽஶு த்ரிதோஷஜோ தாதுமலபாகாத்” இதி| ததா “தஶ-த்வாதஶ-ஸப்தாஹைஃ பித்தஶ்லேஷ்மாநிலாதிகஃ| தக்த்வோஷ்மணா தாதுமலாந் ஹந்தி முஞ்சதி வா ஜ்வரஃ” இதி| ஹநநமோசநவிகல்பஸ்து ரஸாதீநாமப்யஶுத்த்யா ஶுத்த்யா ச வக்தவ்யஃ| கஸ்மாதேவமயஂ துஃஸஹஃ ஶீக்ரகாரீ ச ஸந்ததோ பவதீத்யாஹ- காலேத்யாதி| காலஃ வர்ஷாதிஃ, தூஷ்யஃ ரஸாதிஃ, ப்ரகதிஃ தேஹப்ரகதிஃ ஶ்லேஷ்மப்ரகத்யாதிகா| நநு காலாதிதுல்யதா தோஷஸ்ய கதாசிதேவ ஸம்பவதி, யதா- வஸந்தே, ஶ்லேஷ்மப்ரகதௌ, மேதஸி தூஷ்யே, கபோ தோஷஃ; ஏவஂ ஶரதி பித்தமபி ஜ்ஞேயம்; இதரேஷாஂ து த்ரிதோஷாதீநாஂ காலாதிதுல்யத்வஂ துஷ்ப்ராபம்; அதஸ்தத்கதஸந்ததஃ கதஂ பவது, ஸந்ததஶ்ச த்வாதஶாஶ்ரயத்வேந த்ரிதோஷஜ ஏவ வக்தவ்யஃ| உச்யதே- துல்ய இத்யபிதாயாபி யத் ‘நிஷ்ப்ரத்யநீகஃ’ இதி கரோதி, தேந காலாத்யநுகுணதாமேவ காலாதிதுல்யதாஂ ஸ்போடயதி | காலாதீநாஂ சாஸமாநாநாமபி பலவதா தோஷேண பரிகஹீதாநாஂ ப்ரதீபார்தகரணாஸாமர்த்யேநாநுகுணதைவ பவதி; யதா- பலவதோ ராஜ்ஞோ ஹதயேந ப்ரதிகூலா அபி க்ஷுத்ரராஜாநோऽநுகுணா ஏவ பவந்தி| கிஞ்ச, த்ரிதோஷாரப்த ஏவாஸ்மந்மதே ஸந்ததஃ, தஸ்ய சாந்யதரஂ தோஷஂ ப்ரதி காலாதீநாஂ துல்யத்வஂ ஸம்பவத்யேவ| அத்ரைகே ‘தஸ்மாஜ்ஜ்ஞேயஃ ஸுதுஃஸஹஃ’ இத்யதோऽநந்தரஂ ‘யதா தாதூந்’ இத்யாதி படந்தி, இதஶ்ச ‘ப்ராயஃ ப்ராகபதர்பணைஃ’ இத்யந்தஂ படித்வா ‘ரக்ததாத்வாஶ்ரயஃ’ இத்யாதிநா ஸததகாதிலக்ஷணஂ படந்தி| அந்யே து- ‘ஸுதுஃஸஹஃ’ இதி படித்வா ஸததாந்யேத்யுஷ்கலக்ஷணே படந்தி, ததநு ‘யதா தாதூந்’ இத்யாதிக்ரந்தஂ, ததஃ புநராசார்யாந்தரமதேநாந்யேத்யுஷ்காதிஜ்வரத்ரயலக்ஷணஂ படந்தி| தத்ர ப்ரதமபாடக்ரமே ‘யதா தாதூந்’ இத்யாதிநா ஸந்ததஸ்யோத்பாதாதிக்ரமஂ ப்ருவதே| தாதூநிதி ரஸாதிதாதுஸப்தகம்| ரஸதுஷ்ட்யபிதாநேந விஶேஷேண ரஸதுஷ்டிர்ஜ்ஞேயா| யதேதி யேந ப்ரகாரேண குருத்வஸ்தப்தத்வாதிநா| யுகபதிதி ஏககாலம்| நியமாதிதி ஸர்வாநேவ தாத்வாதீந் ஸர்வ ஏவ தோஷாஶ்சாநுபத்யந்தே| ஸ ஶுத்த்யா வேத்யாதி| ஸ ஸந்ததஃ; யதா ஸர்வே ரஸாதயஃ ஸர்வதா விஶுத்தா பவந்தி ததா ப்ரஶாம்யதி ஸப்தாஹாதிஷு, யதா ரஸாதயஃ ஸர்வே ஸர்வதா வாऽவிஶுத்தா பவந்தி ததா ஹந்தீத்யர்தஃ| அத யதா ஸ்தோகா ஶுத்திஸ்ததா கா விதேத்யாஹ- யதா த்வித்யாதி| நாதிஶுத்யந்தீதி ஸர்வ ஏவ நாதிவிஶுத்தா பவந்தி ஸாவஶேஷதோஷா பவந்தீத்யர்தஃ| ந வா ஶுத்யந்தி ஸர்வஶ இதி ரஸாதிஷு மத்யே கதிசிச்சுத்யந்தி, கதிசிச்சாவிஶுத்தா வர்தந்த இத்யர்தஃ| த்வாதஶேதி ஸப்த தாதவஸ்த்ரயோ தோஷா மூத்ரஂ புரீஷஂ ச| தோஷாணாஂ சேஹ ஶுத்திஃ ப்ரகதிகமநேந ஜ்ஞேயா| த்வாதஶாஶ்ரயத்வேந ஸந்ததஸ்யைகதோஷாரப்தத்வஂ யதுச்யதே, தந்நிரஸ்தமேவ ஜ்ஞேயம்| விஸர்கமிதி பரித்யாகம்| விஸர்கஸ்வரூபமாஹ- அவ்யக்தலக்ஷணமிதி; அவ்யக்தஂ லக்ஷணஂ யஸ்ய தமவ்யக்தலக்ஷணஂ விஸர்கம்; ஏதேந, ததாऽபி ஜ்வரோ லீநோऽஸ்த்யேவ, பரஂ லக்ஷணாநி தஸ்ய வ்யக்தாநி ந பவந்தீதி தர்ஶயதி; ததநு த்ரயோதஶதிநாதாரப்ய தீர்ககாலமநுவர்ததே, ததோ துர்லபோபஶமோ பவதீதி யுக்தமுக்தம்| ஏபிஶ்ச தாத்வாதித்வாதஶாஶ்ரயித்வ-தஶாஹாதிவ்யாபகத்வாதிபிர்தர்மைஃ ஸந்ததோ பிந்ந ஏவ வாதாதிஜ்வரேப்யஃ காலாநியமேந த்வித்ர்யாதிதிநேஷு வ்யவச்சேதேநாநுஸக்தேப்யஃ| யஸ்து தந்த்ராந்தரே “ததா ஸந்தத ஏவாந்யஃ ஸ்வல்பதுர்பலகாரணஃ| ஏகதோஷோ த்விதோஷோ வா ஸ்வல்போபத்ரவலக்ஷணஃ|| அதுல்யதூஷ்யப்ரகதிஃ” இத்யாதிநா க்ரந்தேநோச்யதே, ஸோऽஸ்மாதந்ய ஏவேதி தந்த்ராந்தரேऽப்யந்யஶப்தப்ரயோகாத் ப்ரதிபாதிதமிதி ந விரோதஃ||௫௩-௬௦||-

ஸததகஂ விவணோதி- ரக்ததாத்வாஶ்ரய இத்யாதி| ப்ரயோக்ரஹணாத் ஸததகோ ரக்தவ்யதிரிக்தஂ மாஂஸாதிதாதுமப்யாஶ்ரயத இதி தர்ஶயதி| ஸப்ரத்யநீக இதி காலாதிஷு மத்யேऽந்யதமஃ ப்ரத்யநீகஃ| காலவத்திக்ஷயாத்மகமிதி காலே வத்திக்ஷயோசிதே காலே வத்திஃ க்ஷயஶ்ச யஸ்ய ஸ காலவத்திக்ஷயாத்மா| தேந , தோஷாநுகுணே காலே ஜ்வரோ பவதி, தோஷாநுகுணகாலவ்யதிரிக்தே ச காலே க்ஷயோ பவதி| ஜ்வரஸ்ய காலப்ரகதிதூஷ்யாணாஂ மத்யேऽந்யதமாத்பலப்ராப்தௌ ஸத்யாமபி தோஷஸம்ப்ராப்தி மஹிம்நா ஹி காலபாவித்வநியமோ ஜ்ஞேயஃ||௬௧-௬௨||

மேதோவஹா இத்யத்ர மேதோவஹநாடீரோதாதேவ மேதோதுஷ்டிர்ஜ்ஞேயா| உக்தஂ ஹி- “தேஷாஂ ஸ்ரோதஸாஂ ரோதாத் ஸ்தாநஸ்தாஶ்சைவ மார்ககாஶ்ச ஶரீரதாதவஃ ப்ரகோபமாபத்யந்தே” (வி.அ.௫) இதி| ‘மாஂஸஸ்ரோதாஂஸ்யநுஸதஃ’ இத்யாதி ததீயகசதுர்தகலக்ஷணஂ கேசித் படந்தி| அத்ராபி ஸ்ரோதோதுஷ்ட்யா தாதுதுஷ்டிரவகந்தவ்யா| யே து ததீயகசதுர்தகயோர்தூஷ்யப்ரதிபாதகஂ க்ரந்தஂ ந படந்தி, தேஷாஂ தந்த்ராந்தரப்ரத்யயாத்தூஷ்யாவரோதஃ| ததீயகசதுர்தகஸஞ்ஜ்ஞயைவ ததீயதிநசதுர்ததிநபாவித்வஂ ஜ்ஞேயம்||௬௩-௬௭||

ஜ்வராணாஂ விச்சேதாப்யாகமே தஷ்டாந்தமாஹ- அதிஶேதே இத்யாதி| அதிஶேதே இதி அதிஷ்டாய திஷ்டதி| தாதுமிதி ஸததகாதிதூஷ்யத்வேந படிதஂ ரக்தாதிதாதும்| காலே இதி ஸ்வகாலே| யதி ஸ்வகாலே ஜ்வரஂ கரோதி தோஷஃ, ததா ததீயகசதுர்தகயோஃ கிமிதி விஶ்ராமதிநேऽபி தோஷாநுகுணே பூர்வாஹ்ணாதிகாலே ந கரோதீத்யாஹ- ஸ வத்திஂ சேத்யாதி| ந கேவலஂ காலமாத்ரமபேக்ஷதே, கிந்து வத்திமப்யபேக்ஷதே ததீயகாதிகரணே தோஷஃ; ஸா ச வத்திஸ்ததீயகே த்ர்யஹேண, சதுர்தகே சதுரஹேணைவ பவதீதி பாவஃ| ப்ரத்யநீகஸ்ய காலப்ரகத்யாதேர்தோஷவிருத்தஸ்ய பலக்ஷயஃ; தேந தோஷவத்த்யா யதா ப்ரத்யநீகஸ்ய க்ஷயோ பவதி ததா ஜ்வரயதீத்யர்தஃ||௬௮-௬௯||

அத ஸததகாதௌ யதா வத்தோ தோஷோ ஜ்வரவேகஂ ஜநயதி, தஸ்ய யதோபஶமோ பவதி, ததாஹ- கத்வேத்யாதி| ஸததகாதௌ தோஷா வேகஂ கத்வா கதபலா பவந்தி, கதபலாஶ்ச புநஃ ஸ்வே ஸ்வே ரக்தாதௌ ஸ்தாநே ஸ்திதா பவந்தி, புநஸ்த ஏவ வத்தாஃ ஸ்வே காலே ஜ்வரயந்தி||௭௦||

தோஷோத்ரேகவிஶேஷேண ததீயகசதுர்தகயோஃ ப்ரபாவமாஹ- கபபித்தாதித்யாதி| பஷ்டமபீதி பஷ்டாத், பஷ்டக்ராஹீத்யர்தஃ; கிஂவா, பஷ்டாதிதி ல்யப்லோபே பஞ்சமீ, தேந பஷ்டமதிஷ்டாயேத்யர்தஃ| ஜங்காப்யாஂ பூர்வமிதி ஜங்கயோஃ ப்ரதமஂ பீடாஂ கரோதி| அத்ர ச ந ஸ்வப்ரதாநஃ பைத்திகஶ்சதுர்தகஃ பித்தகத்ரஸீவத்பவத்யேவாநபிதாநாதிதி மந்தவ்யஂ; ஹாரீதே து பித்தஜந்யத்வஂ யதுக்தஂ ததநுபந்தரூபபித்தஜந்யத்வஂ, பதக்ப்ரபாவாகர்தத்வாத்; ந ஹி ப்ரபாவஶ்சதுர்தகாப்யுபகமவிரோதீ ||௭௧-௭௨||

ஸம்ப்ரதி மத்யே அஹநீ ஜ்வரயத்யாதாவந்தே ச யோ முஞ்சதி ஸ சதுர்தகவிபர்யயத்வேந சதுர்தகக்ரஹணகஹீத ஏவேதி தர்ஶயந்நாஹ- விஷமேத்யாதி| த்ரிவிதோ தாதுரிதி வாதாதிஃ| த்விதாதுஸ்த இதி அஸ்திமஜ்ஜகதஃ| அயஂ ச விஷமஜ்வர இவேதி ஸாமாந்யேநோக்தஂ, ததாऽபி சதுர்தகஸ்ய ப்ரகாரரூபவிஷமஜ்வர ஏவேதி மந்தவ்யம்| அத்ர தந்த்ராந்தரம்- “அஸ்திமஜ்ஜோபயகதே சதுர்தகவிபர்யயஃ| த்ர்யஹாத்த்வ்யஹஂ ஜ்வரயதி ஹ்யாதாவந்தே ச முஞ்சதி” இதி||௭௩||

சதுர்தகவிபர்யயேண ஸஂயுக்தபஞ்சவிதஜ்வராணாஂ ஸமாநஂ தர்மமாஹ- ப்ராயஶ இத்யாதி| ப்ராயஶோக்ரஹணாத் ஸததகாதீநாஂ த்வந்த்வாதிஜந்யத்வமபி ஸூசயதி| நநு, யதி ஸந்நிபாதாரப்தத்வமேஷாஂ தர்ஹி யதுச்யதே சதுர்தகே ஶ்லைஷ்மிகத்வாதி, தத் கதமித்யாஹ - ஸந்நிபாதே து யோ பூயாநித்யாதி; யத ‘ஆகந்துரநுபந்தோ ஹி ப்ராயஶோ விஷமஜ்வர’ இதி க்ரந்தேந பூதாநுபந்தோ வக்தவ்யஃ; ஜதூகர்ணேऽபி ததீயகசதுர்தகவிபர்யயாவுக்த்வாऽபிஹிதஂ- “விஷமஜ்வராஸ்த்ரிதோஷஜத்வேऽப்யதிகதோஷலப்தாக்யாஃ” இதி| ஏதே பஞ்சாபி ஜ்வராஃ கேஷாஞ்சித்விஷமஜ்வரத்வேந ஸம்மதாஃ| ததாஹி- விஷமத்வஂ விஷம(வேக)காலத்வேந பவதி; யதுக்தமந்யத்ர- “விஷமோ விஷமாரம்பக்ரியாகாலோऽநுஷங்கவாந்” (வா. நி.அ.௨) இதி| ஸந்ததே து த்வாதஶாஹவிஸர்கேண த்ரயோதஶாஹே புநரநுபந்தாத் காலேவைஷம்யமஸ்தி, தேந ஸோऽபி விஷம இதி| அந்யே து, ஸந்ததஂ பரித்யஜ்ய ஸததகாதீஂஶ்சதுரோ விஷமஜ்வராநிச்சந்தி; யதஃ ஸந்ததே காலவைஷம்யஂ தாதஶஂ நாஸ்தி; உக்தஂ ச கரநாதேந- “ஜ்வராஃ பஞ்ச மயோக்தா யே பூர்வஂ ஸந்ததகாதயஃ| சத்வாரஃ ஸந்ததஂ ஹித்வா ஜ்ஞேயாஸ்தே விஷமஜ்வராஃ” இதி| அந்யே து- ததீயகசதுர்தகாவேவ விஷமௌ, விஷமாணாஂ சிரேணோத்பாதாத்; யதாஹ தாருவாஹஃ- “ஸூக்ஷ்மஸூக்ஷ்மதராஸ்யேஷு தூரதூரதரேஷு ச| தோஷோ ரக்தாதிமார்கேஷு ஶநைரல்பஂ சிரேண யத்|| யாதி தேஹஂ ந வா(ऽ)ஶேஷஂ பூயிஷ்டஂ ப்ரதிபத்யதே| க்ரமோऽயஂ தேந விச்சிந்நஸந்தாபோ லக்ஷ்யதே ஜ்வரே” இத்யாஹுஃ||௭௪||

ஸம்ப்ரதி ஸந்ததஜ்வர ஏவ யதா ஸததகாதிரூபோ பவதி, ததா ஸததகாதயஃ ஸந்ததாதிரூபா பவந்தி, ததாஹ- த்வஹோராத்ரேத்யாதி| பலாபலாதிதி மநோऽந்தேந ஸம்பத்யதே, பலஂ சாபலஂ ச பலாபலம்| அர்தவஶாதிதி கர்மவஶாத்| த்வாதீநாஂ பலாத்ததா த்வாத்யபலாஜ்ஜ்வரஸ்தஂ தஂ ஸததாதிஜ்வரோக்தஂ காலஂ ப்ரபத்யதே| தத்ர துபலாத்வாதோத்தரஃ ஸததகோ வர்ஷாகாலஜஃ ப்ரத்யநீகாஂ ஶரதஂ ப்ராப்ய அந்யேத்யுஷ்காதிரூபோ பவதி| அஹோராத்ரபலாபலாபலாத் காலவிஶேஷப்ராப்திர்யதா- வஸந்தஸ்ய மத்யேஷ்வஹோராத்ரேஷு வாதிகஶ்சாதுர்திகோ ஜாதோ யஃ ஸ வஸந்தஸ்ய பஶ்சிமாந்யஹோராத்ராணி ரூக்ஷாணி ப்ராப்ய பலவாந் ததீயகாதிரூபோ பவதி, ததோக்ததிநேஷ்வேவ ஶ்லைஷ்மிகஃ ஸததகோ ஜாதஃ ஶேஷதிநேஷு ஶ்லேஷ்மப்ரத்யநீகேஷு அந்யேத்யுஷ்காதிரூபோ பவதி| தோஷபலாபலாத்துஷ்டஹேதுஸேவாபூதாஜ்ஜ்வரபராவத்திர்யுக்தைவ| மநோபலாத் ஸததஜ்வரீ மநோநிவத்த்யாதிநா அந்யேத்யுஷ்காதிஜ்வரவாந் பவதி; மநோதௌர்பல்யாத்பயாதிநா சதுர்தகாதிஜ்வரீ ததியகாதிஜ்வரவாந் பவதி| கர்மவஶாஜ்ஜ்வரபராவத்தௌ ஶுபகர்மணா துஃகஜ்வரபராவத்த்யா யோ யஃ ஸுகஃ ஸ பவதி; பாபகர்மணா து துஃகஜ்வரோ பவதீதி ஜ்ஞேயம்||௭௫-௮௩||

ஸம்ப்ரத்யஷ்டவிதஜ்வராகதௌ வக்தவ்யாநாஹ- ஹேதுபிரித்யாதி| ஹேதவோऽபி ஜ்வரவிஶேஷகமகத்வேநாகதிரூபா பவந்த்யேவேதி கத்வா ஹேதுகதநமபி யத் கதஂ ததப்யுசிதம்| பூர்வமிதி நிதாநே| ஸமாஸேநோபதிஷ்டஸ்யேதி யே நிதாநே த்வாந்த்விகஸாந்நிபாதிகாகந்தவஃ ஸமாஸேநோக்தாஃ, தேஷாமிஹ விஸ்தரேண லக்ஷணஂ ஶண்விதி; யே புநரேகதோஷஜந்யா வாதஜ்வராதயஸ்தே தத்ரைவ ப்ரபஞ்சேநோக்தா இதி நேஹ புநர்வக்தவ்யாஃ| ப்ரமஃ யேந சக்ரஸ்திதமிவாத்மாநஂ மந்யதே, கிஂவா ப்ரமஃ ப்ராந்திஃ| ஶீதகஃ ஶீததா| ஸ்தைமித்யமிதி வஸ்த்ராவகுண்டிதத்வமிவ| ஸந்தாபோ மத்யவேக இதி நாதிதீவ்ரஃ ஸந்தாபஃ| ஸ்வேதஸ்தம்ப இதி ஸ்வேதாப்ரவர்தநம்||௮௪-௮௮||-

ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யோர்த்வமிதி அத்ரோர்த்வஶப்தேநாதிகவாசிநா ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தஸந்நிபாதஜ்வராத்யாந்யதிகாநி விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தஜ்வரஸ்ய லக்ஷணாநி, தாநி வக்ஷ்யாமீத்யர்த இதி கேசித்வ்யாக்யாநயந்தி; யதிஹ ஸாஸ்ராவகலுஷநிர்புக்நலோசநத்வாதி வக்தவ்யஂ ந தத் பதக்வாதாதிஜ்வரோக்தலக்ஷணமேலகே பவதி, கிந்து விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தே ஜ்வரே ஸஂயோகமஹிம்நா பவதீதி| வயஂ து ப்ரூமஃ- யத்யூர்த்வஶப்தேந விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தஜ்வரலக்ஷணாபிதாநமிஹ ப்ரதிஜ்ஞாயதே, ததா யத் ப்ரத்யேகதோஷலக்ஷணமேலகேநோபபந்நஂ லக்ஷணஂ ‘க்ஷணே தாஹஃ க்ஷணே ஶீதஂ’ இத்யாதி, ததிஹாநபிஹிதஂ ஸ்யாத்; ஸாமாந்யேந யாந்யத்ர ப்ராயஃ ப்ராதுர்பவந்தி தாநி விகதிவிஷமஸமவாயாரப்தாநி ததா ப்ரகதிஸமஸமவாயாரப்தாநி ச லக்ஷணாந்யுச்யந்தே; அத ஊர்த்வமிதி பதஸ்ய சாதஃ பரேணேத்யர்தஃ| நிர்புக்நே இதி அதிகுடிலே| பரிதக்தா தக்தவத் கஷ்ணவர்ணா| கரஸ்பர்ஶா கோஜிஹ்வாவத்| ஸ்ரஸ்தாங்கதா நிஃஸஹாவயவதா| ஷ்டீவநஂ ரக்தஸ்ய பித்தஸ்ய வா முகேந ஸ்வல்போத்கிரணம்| ஶிரஸோ லோடநமிதி இதஸ்ததோ நயநம்| கஶத்வஂ நாதிகாத்ராணாஂ தோஷபூர்ணத்வேந| ப்ரததஂ நிரந்தரம்| கோடோ பாலுகீயே- “வரடீதஷ்டஸங்காஶஃ கண்டூமாஂல்லோஹிதோऽஸ்ரகபபித்தாத்| க்ஷணிகோத்பாதவிநாஶஃ ‘கோட’ இதி நிகத்யதே தஜ்ஜ்ஞைஃ” இதி| மூகத்வஂ மந்தவசநத்வம், அவசநதா வா||௮௯-௧௦௮||-

ஸந்நிபாதஸ்யாஸாத்யதாகச்ச்ரஸாத்யதாலக்ஷணமாஹ- தோஷ இத்யாதி| அத்ர தோஷஶப்தோ விபத்தோபபதாந்மலே வர்ததே| நஷ்டேऽக்நாவிதி இதரஜ்வராபேக்ஷயாऽதிகதயா நஷ்டேऽக்நாவித்யர்தஃ| ஸர்வாணி ச ஸம்பூர்ணாநி பலீயாஂஸி லக்ஷணாநி யஸ்ய ஸ ஸர்வஸம்பூர்ணலக்ஷணஃ| அஸாத்யகச்ச்ரஸாத்யாபிதாநேந ஸுகஸாத்யோ ந பவதீதி தர்ஶிதம்| யதுக்தஂ- “ஸந்நிபாதோ துஃஶ்சிகித்ஸ்யாநாஂ” (ஸூ.அ.௨௫) இதி, ததா ச பாலுகிநா- “மத்யுநா ஸஹ யோத்தவ்யஂ ஸந்நிபாதஂ சிகித்ஸதா” இதி||௧௦௯||-

நிதாந இத்யாதி| நிதாநே ஜ்வரநிதாநே, ப்ரோக்தா “தத்ர யதோக்தாநாஂ லிங்காநாஂ” (நி.அ.௧) இத்யாதிநா க்ரந்தேந ப்ராகுக்தேத்யர்தஃ; புநஃ ப்ரகரணாகதத்வாதுச்யத இதி ந பௌநருக்த்யம்| தயா சோக்தஂ ஸ்வலக்ஷணமிதி தயா த்வந்த்வரூபயா த்வந்த்வலக்ஷணஂ, ததா ஸந்நிபாதரூபயா ஸந்நிபாதலக்ஷணமுக்தமித்யர்தஃ||௧௧௦||-

ஆகந்துஂ சதுர்விதஂ விபஜந்நாஹ- ஆகந்துரித்யாதி| கஶா ‘ஸார’ இதி க்யாதா, முஷ்டிஃ ‘கீல’ இதி க்யாதஃ| ஹதே அபிஹதே| ப்ராயோ ரக்தமிதி அத்யர்தஂ ரக்தஂ தூஷயந் மாஂஸாதி சால்பஂ தூஷயதீத்யர்தஃ| யத்யபி நிதாநேऽபி “தத்ராபிகாதஜேந வாயுநா துஷ்டஶோணிதாதிஷ்டாநேந” (நி.அ.௧) இத்யுக்தஂ, ததாऽபீஹ ரக்தஸ்ய ஸாக்ஷாத்துஷ்டிஃ, ததா மாஂஸாதீநாஂ மநாக்துஷ்டிஃ ஸூச்யத இதி விஶேஷஃ||௧௧௧-௧௧௩||-

அபிஷங்கஜ்வரேஷு தோஷாநுபந்தவிஶேஷாநாஹ- காமேத்யாதி| நநு நிதாநே- “அபிஷங்கஜஃ புநர்வாதபித்தாப்யாமநுபத்யதே” (நி.அ.௧) இத்யுக்தஂ, தத் கிமிஹ பூதாபிஷங்கஜஸ்ய த்ரிதோஷாநுபந்த உச்யதே- ந, தத்ர காமாத்யபிஷங்கஜோ யஃ ப்ராயோ பவதி, ததபிப்ராயேணோக்தஂ “வாதபித்தாப்யாமநுபத்யதே” (நி.அ.௧) இதி; காமாதிகேஷு ஹி க்வசித்வாதஃ க்வசித் பித்தமிதி வாதபித்தாநுபந்தோ ஜ்ஞேயஃ| பூதஸாமாந்யலக்ஷணா இதி தேவாதயோऽஷ்டௌ உந்மாதே பூதா உக்தாஃ, தேஷாஂ மத்யே ஆவேஶகர்தபூதஸ்ய யல்லக்ஷணஂ தேந ஸமாந்யத்ர தோஷலக்ஷணாநி பூதஜ்வரே பவந்தி| அத்ர காஶ்மீராஃ “விஷவக்ஷாநிலஸ்பர்ஶாத்” இத்யாதிக்ரந்தஂ விஷஜ்வராபிதாயகஂ படந்தி, விஷஜோऽப்யபிஷங்கஜ ஏவ ப்ரவிஶதி| யே து ந படந்தி, தந்மதேऽப்யபிஷங்கஜே ஏவ விஷௌஷதிகந்தஜஸ்யாப்யவரோதஃ| அந்யே து விஷஜஂ விஷஜநிதபித்தகதத்வேந தோஷஜ ஏவ க்ஷிபந்தி| அபிசாரஃ ஹிஂஸார்தோऽதர்வமந்த்ரஹோமாதிஃ| அபிஶாபஃ அபிஶபநமேவ| ஸித்தா மந்த்ரௌஷததபஃஶமாதிஸித்தாஃ| ‘ஸந்நிபாதஜ்வரஸ்யோக்தஂ’ இத்யாதிக்ரந்தமத்ர காஶ்மீராஃ படந்தி, ஸ ச நாதிப்ரஸித்தஃ||௧௧௪-௧௨௭||-

ஆகந்தோர்நிஜாத்பேதகஂ தர்மமாஹ- தே பூர்வமித்யாதி| கேவலா இதி நிஜதோஷரஹிதாஃ| நிஜைரிதி நிஜதோஷலக்ஷணைஃ| ஹேத்வௌஷதவிஶிஷ்டாஶ்சேதி நிஜஜ்ஜ்வராத்விஶிஷ்டஹேதவோ விஶிஷ்டௌஷதாஶ்ச பவந்தி; தத்ர விஶிஷ்டோ ஹேதுரபிகாதாதிஃ, பேஷஜஂ ச பரிஷேகமந்த்ராதி||௧௨௮||-

ஸஂஸஷ்டா இத்யாதிநா ஸர்வஜ்வரஸாதாரணாஂ ஸம்ப்ராப்திமந்தே ப்ரூதே| ஸம்ப்ராப்திரபி ஹி ஸர்வஜ்வராணாமாகதிரேவ, தேந நோத்ஸூத்ரமஸ்யாபிதாநம் | கிஂவா, க்ரமப்ராப்தே ஸாமஜ்வரலக்ஷணே வக்தவ்யேऽருச்யாதீநாஂ ஸாமஜ்வரலக்ஷணாநாமுத்பாதே உபபத்திஂ தர்ஶயிதுஂ ஸம்ப்ராப்திருச்யதே| ஸஂஸஷ்டா இதி யுக்மபூதாஃ| ஸந்நிபதிதா இதி த்ரயோऽபி மிலிதாஃ| பக்திமிதி பக்திஹேதுதயா ஜாடராக்நிஂ ப்ரூதே| ஸ்தாநாதிதி க்ரஹண்யாஃ, க்ரஹணீ ஹி ஜாடராக்நிஸ்தாநம்| ஸ்வேநேதி தோஷோஷ்மணா; தேநேதி ஜாடராக்ந்யூஷ்மணா| தேஹோஷ்மண இதி ஸகலதேஹசாரிணஃ ப்ராகதோஷ்மணஃ| வாதஶ்லேஷ்மணோஸ்து யத்யபி பித்தவதுஷ்மா நாஸ்தி, ததாऽபி தயோர்பூதத்வேந ஊஷ்மா யோऽஸ்தி, ஸ இஹ க்ராஹ்யஃ; வக்தவ்யஂ ஹி க்ரஹண்யத்யாயே- “பௌமாப்யாக்நேயவாயவ்யாஃ பஞ்சோஷ்மாணஃ ஸநாபஸாஃ” (சி.அ.௧௫) இதி| கிஂவா, தேநேத்யநேந திவ்யரூபஜ்வராதிஷ்டாநப்ரபாவகதஂ தோஷாணாமூஷ்மாணஂ க்ராஹயதி; கிஂவா, ஜ்வரஸாமாந்யஸம்ப்ராப்திப்ராப்தபித்தோஷ்மாணஂ நிதர்ஶயதி , ஸர்வத்ர ஹி ஜ்வரே பித்தமவஶ்யஂ பவதி; யதுக்தஂ- “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா” (வா.சி.அ.௧) இதி| கேவலமிதி ஸமஸ்தம்||௧௨௯-௧௩௧||-

ஸ்வேதஂ நா நாதிகச்சதீத்யத்ர ப்ராய இதி யோஜ்யஂ, க்வசிஜ்ஜ்வரே ஸ்வேதஸ்யாப்யபிஹிதத்வாத்| நா இதி புருஷஃ||௧௩௨||-

அவிஸர்கீதி நித்யாநுஷக்தஃ| தோஷாணாமிதி மலஸம்பத்தாநாஂ தோஷாணாம்| அப்ரவர்தநம் அவிஸர்கஃ| க்ஷுந்நாஶ இதி புபுக்ஷாபாவஃ| ந விட் ஜீர்ணேதி ந புரீஷஂ பக்வம்| ந ச க்லாநிரிதி ந க்ஷீணமாஂஸதா||௧௩௩-௧௩௬||-

க்ஷுத் க்ஷாமதேத்யாதிநா நிராமஜ்வரலக்ஷணமாஹ| அத்ர ச க்ஷுதாதயோ தோஷபாகாத்பவந்தோ விநாऽப்யஷ்டாஹஂ நிராமதோஷாரப்தஜ்வரலக்ஷணஂ பவந்தி| அஷ்டாஹஸ்து க்ஷுதாதீந் விநா தோஷபாகேऽஸத்யபி பேஷஜதாநயோக்யாஂ ஜ்வரஸ்ய வ்யாதேர்நிராமதாஂ ப்ரூதே, அத ஏவ “பாசநஂ ஶமநீயஂ வா கஷாயஂ பாயயேத்து தம்” இதி விகல்பத்வயேந யதாऽஷ்டாஹே க்ஷுதாதிதோஷபாகலக்ஷணாநுதயஸ்ததா தோஷபாகார்தஂ பாசநீயஂ தேயம், அத க்ஷுதாதிஸமுதயோऽபி ஜாதஸ்ததா ஶமநீயஂ தேயஂ ஸர்வதா நிராமத்வாஜ்ஜ்வரஸ்ய| ஏதாமேவ ஸர்வதாநிராமதாமுபதிஶதா கரநாதேநோக்தஂ யத்- “ந ச நிஃஸப்ததைவைகா நிராமஜ்வரலக்ஷணம்| சிராதபி ஹி பச்யந்தே ஸந்நிபாதஜ்வரே மலாஃ|| ஸப்தராத்ராதிவத்திஂ ச க்ஷாமதாதி ச லக்ஷணம்| தஸ்மாதேதத்த்வயஂ தஷ்ட்வா நிராமஂ ஜ்வரமாதிஶேத்” இதி| அஷ்டாஹாதர்வாக்தோஷபாகஜநிதக்ஷுதாதிதர்ஶநாந்நிராமதா ஸுஶ்ருதேநாஷ்டாஹாதர்வாக்பேஷஜதாந தர்ஶயதா ப்ரதிபாதிதா| யதுக்தம்- “அர்வாகபி ச தேயஂ ஸ்யாத்பேஷஜஂ தோஷபாகதஃ” (ஸு.உ.அ.௩௯) இதி| தஸ்மாத் க்ஷுதாதயோऽஷ்டாஹஶ்ச வ்யஸ்தஂ ஸமஸ்தஂ ச லக்ஷணஂ யதோக்தந்யாயாஜ்ஜ்ஞேயம்||௧௩௭||-

ஸௌஷதஂ ச க்ரியாக்ரமமித்யநேந யத்யப்யௌஷதமாதாவுக்தஂ, ததாऽபி தஸ்ய க்ரியாக்ரமவிஶேஷணதயா அப்ராதாந்யமிதி கத்வா ஔஷதமதிக்ரம்ய ‘நவஜ்வரே’ இத்யாதிநா க்ரியாக்ரமஂ ப்ரூதே| க்ரியாயாஶ்சிகித்ஸாயாஃ க்ரமஃ பரிபாடீ| தத்ராப்யஹிதஸ்யைவ ப்ரதமஂ நிஷேதஃ| அந்நஶப்தேந குர்வந்நமபிதத்தே| ஹாரீதேந ஹி- “நவஜ்வரே வ்யவாயாதி ப்ரத்யேகஂ தோஷகோபநம்| குர்வந்நபோஜநாச்சாபி விஷ்டம்போ தோஷகோபநம் ” இத்யுக்தம்| கஷாயாஂஶ்சேதி ஜாதௌ பஹுவசநஂ; தேந கஷாயஂ வர்ஜயேதித்யர்தஃ| உக்தஂ ஹ்யத்ர ஜதூகர்ணேந- “கஷாயரஸகுரூஷ்ணஸ்நிக்தாந்நஸ்நாநாப்யங்காந் நவஜ்வரே வர்ஜயேத்” இதி||௧௩௮||-

ஜ்வரே இத்யாதி| லங்கநஶப்தேநேஹாநஶநஂ விவக்ஷிதஂ, யத்யபி “சதுஷ்ப்ரகாரா ஸஂஶுத்திஃ” (ஸூ.அ.௨௨) இத்யாதிநா லங்கநபஂஹணீயே தஶவிதமேவ லங்கநமுக்தஂ, ததாऽபி தேஷாமிஹாவஸ்தாவிஶேஷேண விநியோகால்லங்கநமேவேதி நியமோऽபவாதவிஷயஂ த்யக்த்வா ஸமுச்சீயமாநாவதாரணே ஜ்ஞேயஃ, யதா- “நரஂ ச நாராயணமேவ சோபௌ ஸ்வதஃ ஸுதௌ ஸஞ்ஜநயாம்பபூவ” இத்யத்ர| தேநாவஸ்தாயாஂ வமநமபி பவதி வக்ஷ்யமாணம்| யத்து லங்கநபஂஹணீயே கபபித்தஜ்வரச்சர்த்யாதிஷு மத்யே ஜ்வரஂ படித்வோக்தஂ- “பாசநைஸ்தாந் பிஷக் ப்ராஜ்ஞஃ ப்ராயேணாதாவுபாசரேத்” (ஸூ.அ.௨௨) இதி, தத்ர பேஷஜப்ரயோகஸ்யாதௌ பாசநஂ கர்தவ்யமிதி ப்ரூதே, ந ஜ்வராதௌ; தேநேஹாதௌ லங்கநாபிதாநஂ ந விருத்யதே| ஹாரீதே து “பித்தஶ்லேஷ்மவிஶுத்த்யர்தஂ குர்யாத்வமநமாதிதஃ” இதி யதுக்தஂ, தத் ‘கபப்ரதாநாந்’ இத்யாதிவக்ஷ்யமாணாவஸ்தாயாஂ ஜ்ஞேயம்| க்ஷயஶப்தேந தாதுக்ஷயகதஂ ஜ்வரஂ கிஂவா ராஜயக்ஷ்மஜ்வரஂ கஹ்ணாதி, அநிலஶப்தேந நிராமாநிலக்ரஹணஂ; கிஂவா க்ஷயநிலஶப்தேந தாதுக்ஷயகுபிதாநிலக்ரஹணம்| யதுக்தஂ- “வாயோர்தாதுக்ஷயாத் கோபோ மார்கஸ்யாவரணேந ச” (சி.அ.௨௮) இதி| யஸ்து மார்காவரணேந வாயுஃ குப்யதி, ஸ ஆவரகதர்மிதயா ப்ராயேண ஸாமோ பவதி, தத்ர ச லங்கநஂ மாத்ரயா கர்தவ்யமேவ| யதுக்தஂ- “ஸாமே வாதேऽபி லங்கநம்| குர்யாதேவாமபக்த்யர்தஂ யுக்த்யா, ந து யதா கபே” இதி| அநிலஜ்வரமுக்த்வாऽபி காமாதிஜ்வராபிதாநஂ தேஷு காலாந்தரேண வாதஸம்பந்தோ பவதி, தேந ப்ரதமமபி வாதாஸம்பந்தே காமாதிஜ்வராணாமலங்கநீயத்வோபதர்ஶநார்தம்||௧௩௯||-

லங்கநபலமாஹ- லங்கநேநேத்யாதி| ப்ராணாவிரோதிநேதி பலாவிரோதிநா, விரோதஶ்சாதிக்ஷயகரத்வேநேஹோச்யதே| ஆரோக்யஂ பலவத ஏவ பவதீதி பலாதிஷ்டாநமாரோக்யமுக்தம்| யதித்யநேநாரோக்யஂ ப்ரத்யவமஶதி||௧௪௦-௧௪௧||-

ப்ரகதஸ்ய லங்கநஸ்ய பாசநதாஂ தர்ஶயந்நபராண்யபி ஸ்வேதாதீநி பாசநாந்யாஹ- லங்கநமித்யாதி| கால இதி அஷ்டாஹஃ| திக்தகோ ரஸோऽத்ர யவாகூபாநீயாதிஸஂஸ்காரகத்வேந ஜ்ஞேயஃ, ஸ்வதந்த்ரபேஷஜப்ரயோகஸ்தருணே நிஷித்த ஏவ| உக்தஂ ஹி- “பேஷஜஂ ஹ்யாமதோஷஸ்ய பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம்” இதி| ‘அவிபக்வாநாஂ தோஷாணாம்’ இதி கத்வாऽபி ‘தருணே ஜ்வரே’ இதி யத் கரோதி, தேநாஷ்டாஹாதூர்த்வமதருணே ஜ்வரேऽபக்வேஷு தோஷேஷு ப்ராதாந்யேந கஷாயபாநஂ பாசநமதிகதஂ, ந லங்கநாதய இதி தர்ஶயதி||௧௪௨||-

லங்கநாதிகாலே ஏவ அவஸ்தாவிஶேஷே தேயஂ ஜலமாஹ- தஷ்யத இத்யாதி| வாதகபஜ்வரே இதி வாதஜ்வரே, கபஜ்வரே, வாதகபஜ்வரே ச| மத்யோத்தே கபாதிஜ்வரேऽபி ஶீதலஂ ஜலஂ ஜ்ஞேயம்| திக்தகைஃ ஶதமிதி வக்ஷ்யமாணமுஸ்தாதிபிஃ ஶதம்| உபயமிதி உஷ்ணஂ ததா திக்தகஶதஶீதஂ ச| த்ரிதோஷகபபித்தஜ்வரயோஸ்து யத்யபீஹ பாநீயஂ நோக்தஂ; ததாऽபி ஸாமாந்யேந விமாநஸ்தாநே யதுக்தஂ- “கிந்நு கலு ஜ்வரிதேப்யஃ பாநீயமுஷ்ணஂ ப்ரயச்சந்தி” (வி.அ.௩) இத்யாதிநா, தத்ப்ராமாண்யாதுஷ்ணமேவ ஜலஂ தேயஂ; வாதபைத்திகே து ஜ்வரேऽத்யர்ததாஹாதிகாரகே ஶீதலமேவ தேயமித்யபி விமாந ஏவ “அத்யர்தோத்ஸந்நபித்தே” (வி.அ.௩) இத்யாதிநா க்ரந்தேந ஸூசிதம்||௧௪௩-௧௪௪|-

முஸ்தேத்யாதிஃ பாநீயஸாதகஃ ஷடங்கப்ரயோகஃ| அத்ர ஶுண்டீ அதிக்தாऽப்யாமாஶயதுஷ்டிகாரகஜ்வரஹிதத்வாத்விஹிதா; அத்ர ஶதஶீதஂ ஜலஂ தத்யாதிதி ஜலஸஂஸ்காரஶ்ருத்யா ந க்வாதபரிபாஷயா க்வாதகரணஂ, கிந்து ஜலஸஂஸ்காரபரிபாஷயா| பரிபாஷா ச ஸ்வதந்த்ராநுக்தாऽபி வத்தவ்யவஹாரஸித்தா ப்ரமாணீபூதைவ| ஸா ச “யதப்ஸு ஶதஶீதாஸு ஷடங்காதி ப்ரயுஜ்யதே| கர்ஷமாத்ரஂ ததோ த்ரவ்யஂ ஸாதயேத் ப்ராஸ்திகேऽம்பஸி|| அர்தஶதஂ ப்ரயோக்தவ்யஂ பாநே பேயாதிஸஂவிதௌ” இதி; பரிபாஷார்தஶ்ச வ்யக்த ஏவ||௧௪௫||-

அவிஶேஷேண தருணாதருணஜ்வரேऽவஸ்தாவிதேயஂ வமநமாஹ- கபப்ரதாநாநித்யாதி| கபஃ ப்ரதாநோ யேஷாஂ தே கபப்ரதாநாஃ| உத்க்லிஷ்டாநிதி ஹல்லாஸாதிநா பஹிர்கமநோந்முகாந்| ஆமாஶயஸ்திதாநித்யநேந ஸர்வஶரீரஂ பரித்யஜ்யாமாஶயகமநஂ தர்ஶயதி| ஜ்வரகராநித்யநேந ஜ்வரகராந் ஹி தோஷாநேவஂவிதாநேவ நவஜ்வரே வமநைர்ஹரேத், நாந்யதேதி தர்ஶயதி| காலே இதி யதோக்தாயாமவஸ்தாயாம்| வமநைரிதி பஹுவசநேந ப்ரகத்யாத்யபேக்ஷயா பஹூநாஂ வமநத்ரவ்யயோகாநாஂ ப்ரயோகஂ தர்ஶயதி| வம்யாநாமித்யநேந அவம்யகர்பிண்யாதிஷு வமநஂ நிஷேதயதி| அத்ர ச ஸ்வயமேவோத்க்லிஷ்டத்வாத்தோஷஸ்ய தோஷோத்க்லேஶப்ரயோஜநகௌ ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ந க்ரியேதே, அல்பௌ வா க்ரியேதே||௧௪௬||-

உக்தாவஸ்தாவ்யதிரேகேண வமநே தோஷமாஹ- அநுபஸ்திதேத்யாதி| ஸர்வதேஹாநுகா இதி ஸூக்ஷ்மஸிராத்வகாத்யநுகதாஃ | ஸாமா இதி ஸாமத்வேந ஸ்த்யாநா அப்ரசலாஶ்ச| தாதுஸ்தா இதி தாதுஷு அத்யந்தாநுப்ரவேஶவ்யவஸ்திதாஃ| ந ஸுகேந நிஹ்ரியந்தே இதி அஸுநிர்ஹராஃ; கிஂவா, அஸூந் ப்ராணாந் நிர்ஹரந்தீதி அஸுநிர்ஹராஃ| அத்ரார்தா பலாநாமித்யாதிநா தஷ்டாந்தமாஹ| ஆமாநாஂ பலாநாஂ யதா ஸ்வரஸா நிர்ஹரணே ஸாத்யயா பவந்தி, ததா யதோக்தா அபி தோஷா இத்யர்தஃ; ஸாத்யயா இதி ஸவ்யாபதஃ ||௧௪௭-௧௪௮||-

வமநலங்கநயோரநந்தரஂ யத்விதேயஂ ததாஹ- வமிதமித்யாதி| வமிதஂ லங்கிதமிதி அவஸ்தாவஶாத் கதாசித்வமிதஂ, கதாசில்லங்கிதஂ, கதாசிச்ச வமிதலங்கிதம்| வமநாநந்தரஂ ஹி யதா ஸம்யக்விஶுத்திர்ந பூதா ததா ததஹர்லங்கநமபி க்ரியதே| காலே இதி அந்நதாநயோக்யே காலே| யதாஸ்வௌஷதஸித்தாபிரிதி யதாவிஷயஂ யஸ்யாஂ யவாக்வாஂ யத்பேஷஜஂ பிப்பலீநாகராதி வக்தவ்யஂ, தத்ஸித்தாபிஃ; கிஂவா, யஸ்மிஞ்ஜ்வரே யத்பேஷஜஂ பாசநஂ வக்தவ்யஂ, தத்ஸித்தாபிஃ| உக்தஂ ஹி ஸுஶ்ருதே- “அந்நகாலே ஹிதா பேயா யதாஸ்வஂ பாசநைஃ கதா” (ஸு.உ.அ.௩௯) இதி| மண்டபூர்வாபிரிதி மண்டப்ரதாநாபிஃ| தத்ர ப்ரதமஂ மண்டஂ பீத்வா ததநு தநுபேயாபாகோ யோஜ்யஃ| யாவஜ்ஜ்வரமதூபாவாதிதி யாவஜ்ஜ்வரஸ்ய தோஷபாகாத்தீக்ஷ்ணதா நிவர்ததே; அஸதி ஜ்வரமதுபாவேऽபி ஷடஹஂ யாவத்| அயஂ ச ஷடஹஃ கிஂ பேயாதிநாத் ப்ரபதி ஆஹோஸ்விஜ்ஜ்வரோத்பாததிநாதிதி பக்ஷத்வயமுத்தரத்ர ‘ஜ்வரிதஂ ஷடஹேऽதீதே’ இத்யத்ர நிர்லோசயிஷ்யாமஃ| ஸ்வேதநாயேத்யாதௌ ‘பவந்தி’ இதி ஶேஷஃ| ஜ்வரஸாத்ம்யத்வமபிதாய யவகூநாமவிஷயஂ ஜ்வரிதமாஹ- த இத்யாதி| தே மத்யஸமுத்திதாதிதி மத்யகாரணே ஜ்வரே நிஷேதஃ| ததா மதாத்யயேऽபி வ்யாதாவந்யஹேதுஜோऽபி யோ ஜ்வரஃ, ததா க்ரீஷ்மே, ததா பித்தகபாதிகே யோ ஜ்வரஃ, ததோர்த்வரக்தபித்திநோ யோ ஜ்வரஃ, தேஷு ஸர்வேஷு பேயா ந தேயா| இஹ மதாத்யயாதீநாஂ பேயார்ஹேஷு ஜாதோऽபி ஜ்வரஃ பேயாநர்ஹஃ| ‘பித்தகபாதிகே’ இத்யநேந பித்தகபயோ ரதிமாத்ரோத்கமே ஸதி பேயாயா அதாநஂ போதயதி| தேந, கபஜே ஜ்வரே பித்தஜே ஜ்வரேऽநுத்பூததோஷே ச பேயா தாதவ்யா| ததா ஹி தந்த்ராந்தரே- “கபஜேऽபி யதா க்ஷீணோ லங்கநாதிக்ரமாத் கபஃ| ஶஸ்தா ஏவ யவாக்வஸ்து ததா பித்தேऽப்யயஂ க்ரமஃ” இதி| ததாऽத்ரேவ- “பைத்திகோ வாऽத ஶீதாஂ மதுயுதாஂ பிபேத்| லாஜபேயாஂ” இத்யநேந பித்தேऽபி யவாகூஂ வக்ஷ்யதி| யத்து- “பாஂஶுதாநே யதா வஷ்டிஃ க்லேதயத்யதி கர்தமம்| ததா ஶ்லேஷ்மணி ஸஂவத்தே யவாகூஃ ஶ்லேஷ்மவர்தநீ” இதி ஹாரீதேநோக்தஂ, தததிவத்தகபவிஷயஂ ஜ்ஞேயம்| அந்யே து மிலிதபித்தகபாதிகேஷு புருஷேஷு யவாகூப்ரதிஷேதமிச்சந்தி| யதி து ‘ஊர்த்வகே கபபித்தே ச’ இதி பாடஸ்ததா வாதஜ்வரிணோऽபி யதா ஊர்த்வகஂ கபபித்தஂ வமநேநாயாதி ஸ்வயஂ ததாऽபி பேயா ந தேயேத்யர்தஃ | ஸுஶ்ருதே து “கபபித்தபரீதஸ்ய ஊர்த்வாஸக்பித்திநஸ்ததா| மத்யநித்யஸ்ய ந ஹிதா யவாகூஃ” (ஸு.உ.தஂ.அ.௩௯) இத்யுக்தஂ, தேந ‘ஊர்த்வகே ரக்தபித்தே’ இதி பாடோ யுக்தஃ||௧௪௯-௧௫௪||-

‘ஊர்த்வகே தர்பணஂ பூர்வஂ’ (சி.அ.௪) இதி வசஸா யவாகூஂ பாதித்வா ஊர்த்வகே ரக்தபித்தே தர்பணஂ யத்யபி விஹிதமேவ, ததாऽப்யூர்த்வகரக்தபித்திநோ யோ ஜ்வரஸ்தத்ராபி தர்பணாதிக்ரமவிதாநமேதத்| தர்பணஂ தோயபரிப்லுதாஃ ஸக்தவஃ| ஜ்வராபஹாநி பலாநி த்ராக்ஷாதாடிமாதீநி| வசநஂ ஹி- “த்ராக்ஷாதடிமகர்ஜூரப்ரியாலைஃ ஸபரூஷகைஃ| தர்பணார்ஹேஷு கர்தவ்யஂ தர்பணஂ ஜ்வரநாஶநம்” இதி||௧௫௫||-

ஜீர்ணஂ தர்பணஂ யஸ்ய தஂ ஜீர்ணதர்பணம்| முத்கயூஷஸ்ய ஜாங்கலரஸஸ்ய ச விகல்பஃ ஸாத்ம்யாபேக்ஷோ பலாபேக்ஷஶ்ச ஜ்ஞேயஃ| துர்பலோ ஹி துர்பலாக்நிஃ ப்ராயோ பவதி, தஸ்ய ச முத்கயுஷோ லகுத்வேந தேயஃ, இதரஸ்ய து ஜாங்கலோ ரஸஃ||௧௫௬-௧௫௯||-

ஸம்ப்ரதி கஷாயபாநவிஷயமாஹ- பாசநமித்யாதி| பாசநமிதி ஆமதோஷபசநம்| ஶமநீயமிதி பக்வதோஷோபஶமநம்| ஏதச்ச விகல்பத்வயஂ யோக்யதயா யதாக்ரமமாமதோஷவிஷயஂ ததா பக்வதோஷவிஷயஂ ஜ்ஞேயம்| ஷடஹேऽதீதே இதி ஜ்வராஹாதாரப்ய ஷடஹேऽதிக்ராந்தே; அதஃ ஸப்தமேऽஹநி லக்வந்நஂ மாத்ரயா ஸ்வரூபேண ச யத், தத்ப்ரதிபோஜிதஂ ஜ்வரிதமஷ்டமேऽஹநி கஷாயஂ பாயயேதிதி வாக்யார்தஃ| ஏவஂ ச பூர்வோக்தாஷ்டாஹகதநிராமதாவ்யவஸ்தாயாஃ பாசநஸ்ய ஶமநீயஸ்ய வா உபயோக உபபந்நோ பவதி| நநு பேயாப்ரயோகே “யாவஜ்ஜ்வரமதுபாவாத் ஷடஹஂ வா விசக்ஷணஃ” இத்யுக்தஂ, ததஶ்ச பேயயைவ தாவத் ஷடஹோ வ்யாப்யதே, பூர்வஂ ச ஜ்வராதௌ லங்கநமுக்தஂ, தச்சாநிர்திஷ்டகாலமபி ‘லங்கநேந க்ஷயஂ நீதே’ இத்யாதிக்ரந்தோக்தலங்கிதபலஂ யாவதா காலேந பவதி தாவத்காலஂ கர்தவ்யஂ; ஹாரீதேந து காலோऽபி தர்ஶிதஃ, யதா- “லங்கநஂ லங்கநீயாநாஂ குர்யாத்தோஷாநுரூபதஃ| த்ரிராத்ரமேகராத்ரஂ வா ஷட்ராத்ரமதவா ஜ்வரே” இதி; தேந ஜ்வரலங்கநதிநைஸ்ததா ஷடஹேந ச ஸமஂ ஜ்வராஹாதாரப்யாஷ்டாஹாதிக்ரமோऽபி பவதி, ததஶ்ச ஜ்வராஹாதாரப்யாஷ்டாஹே பாசநஶமநீயகஷாயோ பவது, தஸ்மாத் பேயாப்ரயோகஷடஹேऽதீதே “பாசநஂ ஶமநீயஂ வா கஷாயஂ பாயயேத்” இத்யபிப்ராயஃ , ததா ‘ஜ்வரே பேயாஃ கஷாயாஶ்ச க்ஷீரஂ ஸர்பிர்விரேசநம்| ஷடஹே ஷடஹே தேயஂ வீக்ஷ்ய தோஷபலாபலே” (சி.அ.௩௦) இத்யநேந க்ரந்தேநாபி பேயாப்ரயோகஷடஹாதூர்த்வஂ கஷாயஷடஹ உக்தஃ, ந து ஜ்வரோத்பாதாதிஷடஹாதூர்த்வம்| அத்ர ப்ரூமஃ- “யாவஜ்ஜ்வரமதூபாவாத் ஷடஹஂ வா விசக்ஷணஃ” இத்யநேநாபி ஜ்வரோத்பாததிநாதாரப்ய ஷடஹபர்யந்தஂ பேயாப்ரயோக உச்யதே, பேயா ஹி ஜ்வரே ப்ராதாந்யேந தோஷபாசநார்தஂ ப்ரயுஜ்யதே| யதுக்தஂ- “லங்கநஂ ஸ்வேதநஂ காலோ யவாக்வஸ்திக்தகோ ரஸஃ| பாசநாந்யவிபக்வாநாஂ தோஷாணாஂ தருணே ஜ்வரே” இதி| லங்கநாதிபாசநீயத்வஂ தோஷாணாமஷ்டாஹதர்வாகேவ, அஷ்டாஹாதூர்த்வஂ து கஷாயேணைவ பாசநமுக்தம் | தத்ராலங்கநீயே வாதஜ்வரே ஆதிதிநாத் ப்ரபதி பேயா ஷடஹமபி வ்யாப்நோதி , ஏகத்வித்ரதிநலங்கிதே ஜ்வரே பேயா பஞ்சசதுஸ்த்ரிதிநப்ரயோகேண ஜ்வரதிநாதாரப்ய ஷடஹபர்யந்தஂ கர்தவ்யா| யத்ர து தோஷாணாமபி ஸாமதயா ஸந்நிபாதஜ்வரே வா லங்கநமேவ ஷட்ராத்ரஂ ஷட்ராத்ராதிக்ரமேண வா க்ரியதே, தத்ர ப்ராதேஶிகே விதௌ நாயஂ பேயாஷட்ராத்ரநியம ஔத்ஸர்கிகஃ ப்ரவர்ததே| கிஞ்சாதிமாத்ரலங்கநப்ரயோகே பேயா ந தோஷபாசநார்தஂ க்ரியதே, கிந்து பூரிலங்கநக்ஷயிதாக்நேஃ ஸந்துக்ஷணார்தஂ, தத்ராக்நிஸந்துக்ஷணே ஜாதே புநரௌஷதபாநமேவ பவதி| “ஜ்வரே பேயாஃ கஷாயஶ்ச” (சி.அ.௩௦) இத்யாதௌ பேயா ஸமாநகார்யாணாஂ லங்கநாதீநாமுபலக்ஷணபூதா; ததஶ்ச பேயா யத்ர ப்ரதிஷித்தா மத்யோத்தஜ்வராதௌ தத்ர தர்பணாதிக்ரமேணாபி ஷடஹோ க்ராஹ்யஃ| தேந, ப்ரதமஷடஹே உத்ஸர்கதோ லங்கநாதிபாசநஂ கர்தவ்யமிதி பேயா ஷடஹே தேயேதி; வசநமப்யத்ரோச்யதே, ததாஹி ஸுஶ்ருதே- “லங்கநாம்புயவாகூபிர்யதா தோஷோ ந பச்யதே| ததா தஂ முகவைரஸ்யதஷ்ணாரோசகநாஶநைஃ|| கஷாயைஃ பாசநைர்ஹத்யைர்ஜ்வரக்நைஃ ஸமுபாசரேத்” (ஸு.உ.தஂ.அ.௩௯) இத்யுக்த்வா, கஷாயபாநகாலநியமே ப்ரோக்தஂ- “ஸப்தராத்ராத் பரஂ கேசிந்மந்யந்தே தேயமௌஷதம்” (ஸு.உ.தஂ.அ.௩௯) இத்யாதி| ததஶ்ச லங்கநாதிஷடஹேऽதிக்ராந்தே ஸப்தராத்ராத்பேஷஜதாநஂ ஸுஶ்ருதேநாஸ்தாப்யாப்ரதிஷேதாதநுமதமேவ| ததா சரகே “லங்கநஂ ஸ்வேதநஂ” இத்யாதிநா தருணஜ்வரே லங்கநாதி விஹிதஂ, தருணதா ச ஜ்வரஸ்ய ஸப்தாஹமாத்ரஂ பவதி| யதுக்தஂ புஷ்கலாவதே- “ஆஸப்தராத்ரஂ தருணஂ ஜ்வரமாஹுர்மநீஷிணஃ| மத்யஂ த்வாதஶராத்ரஂ து, புராணமத உத்தரம்” இதி| ஸப்தாஹாதூர்த்வமதருணே ஜ்வரே உத்ஸர்கதஸ்தாவல்லங்கநபேயாதி ந விஹிதமேவ சரகேணாபி, ததா ஹாரீதேநாபி லங்கநோஷ்ணோதகமுஸ்தாதிஶதஜலபாநபேயாபிதாநாநந்தரமுக்தம்- “ஏதாஂ க்ரியாஂ ப்ரயுஞ்ஜீத ஷட்ராத்ரஂ ஸப்தமேऽஹநி| பிபேத் கஷாயஸஂயோகாந் ஜ்வரக்நாந் ஸாதுஸாதிதாந் ” இதி| ததா கரநாதேநாபி- “லங்கிதாலங்கிதஂ தஸ்மாத்வமிதஂ வா ஜ்வரார்திதம்| தத்ஸாத்ம்யத்வாததஸ்தஸ்மிந்நாதௌ ஜ்வரமுபாசரேத்|| யவாகூபிர்யதாதோஷஂ” இத்யாதிநா தர்பணாதிக்ரமஂ சாபிதாயோக்தம்- “இதி ஷட்ராத்ரிகஃ ப்ரோக்தோ நவஜ்வரஹரோ விதிஃ| ததஃ பரஂ பாசநீயஂ ஶமநஂ வா ஜ்வரே ஹிதம்” இதி| தந்த்ராந்தரே ச யதேதத் ஸப்தமேऽஹநி கஷாயபாநவிதாநஂ, ததஷ்டாஹே விஹிதகஷாயபாநேந ஸமமதூராந்தரத்வாந்ந விரோதீதி மந்தவ்யஂ, தஸ்மாஜ்ஜ்வராஹாதாரப்ய ஷடஹேऽதீதே லக்வந்நப்ரதிபோஜிதே கஷாயபாநஂ, ததா ஷடஹஂ யாவத் யவாகூபசார இதி, ததா “ஜ்வரே பேயாஃ கஷாயாஶ்ச” (சி.அ.௩௦) இத்யாதய உத்ஸர்கவிதயஃ, தேநைஷாஂ க்வசித்பாதநமபி பவதீதி யுக்தமேவ||௧௬௦||-

ஸம்ப்ரதி கஷாயஶப்தஸாமாந்யேந நவஜ்வரநிஷித்தகஷாயஸ்ய மஹாத்யயகாரகஸ்ய நவஜ்வரே ப்ரயோகே தோஷமாஹ- ஸ்தப்யந்த இத்யாதி| ஸ்தப்யந்த இதி அவிசலதர்மாணோ பவந்தி| ந விபச்யந்த இதி சிரேணாபி ந ஸுகஂ பச்யந்தே| ஸ்தம்பித்வாதிதி ஸ்தம்பநஸ்வபாவத்வாத்| உக்தஂ ஹி- “கஷாயஃ ஸ்தம்பநஃ ஶீதஃ” (ஸூ.அ.௨௬) இதி| அயமர்தோ ஹாரீதேऽப்யுக்தஃ- “ந கஷாயஂ ப்ரஶஂஸந்தி நராணாஂ தருணே ஜ்வரே| கஷாயேணாகுலீபூதா தோஷா ஜேதுஂ ஸுதுஸ்தராஃ” இதி| பூர்வஂ ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயே பஞ்சரஸகதேஷ்வபி ஸ்வரஸாதிஷு கஷாயஶப்த உக்தஃ, ததிஹ யதி கஷாயஶப்தேந ஸாமாந்யேந மதுராதிகதாநாஂ ஸ்வரஸாதீநாஂ ப்ரதிஷேதஃ ஸ்யாத், ததா ஷடங்கபாநீயஸ்ய பஞ்சவிதகல்பநாயாமவஶ்யநிவேஶநீயஸ்ய ததா யவாகூஸாதநார்தஸ்ய ச பாடேந தத்தத்த்ரவஸ்ய நிஷேதஃ ஸ்யாத்; யேந, ஷடங்கஸ்ய ததா யவாகூஸாதநத்ரவஸ்ய ச ப்ரயோகோऽத்ர பஞ்சவிதகல்பநாயாமந்தர்பாவநீயஃ, பேஷஜப்ரயோகஸ்ய பஞ்சவிதகல்பநார்தேऽந்தர்பாவாத்; அதஃ ஸர்வகல்பநாகஷாயப்ரதிஷேதோ மா ஸ்யாதித்யாஹ- ந த்வித்யாதி| நது கல்பமுத்திஶ்யேதி ஸ்வரஸகல்கஶதஶீதபாண்டரூபகல்பநஂ லக்ஷ்யீகத்ய; யஃ கஷாயகஷாய இதி யஃ கஷாயைராமலகாதிபிஃ கதஃ ஸ்வரஸாதிரூபஃ கஷாயஃ ஸ நிஷித்யத இத்யர்தஃ| ந சாநேந கஷாயரஸகதஸ்வரஸாதிநிஷேதேந மதுராதிகதஸ்வரஸாதீநாஂ தருணஜ்வரே ப்ரயோகோ பவதி, ஸ்வரஸாதிபேஷஜஸ்யாதிகுரோஸ்தருணஜ்வரேऽவிதாநாத்| தேந, கஷாயகஷாயப்ரதிஷேதேந திக்தத்ரவ்யகதஷடங்காதிகல்பநாகஷாயஸ்ய விஹிதஸ்யாவிரோதஃ ஸாத்யதே, ந த்வவிஹிதஸ்வரஸாதிவிதாநஂ க்ரியதே| ஸ்வரஸாதிகுருபேஷஜஸ்ய தருணஜ்வரே நிஷேதவசநஂ- “பேஷஜஂ ஹ்யாமதோஷஸ்ய பூயோ ஜ்வலயதி ஜ்வரம்” (ஸு.உ.தஂ.அ.௩௯) இதி| அந்யே து ப்ருவதே- யத்- ஷடராத்ராத் பரதஃ ஸப்தமே திவஸே கஷாயபாநஂ விஹிதஂ “பாசநஂ ஶமநீயஂ ச” இத்யாதிநா ஸ்வதந்த்ரேண; தத்ர ஸப்தமே திவஸே தருண ஏவ ஜ்வரோ பவதி, தருணே ச ஜ்வரே கஷாயபாநஂ நிஷித்தமிதி விரோதஂ பஶ்யந் மதுராதித்ரவ்யகதகஷாயஸ்ய ஸப்தமேऽஹந்யப்ரதிஷேதஃ, கஷாயகஷாயஸ்ய து ஸப்தமேऽஹ்நி ப்ரதிஷேத இத்யுபதர்ஶநார்தஂ ‘ந து கல்பநமுத்திஶ்ய’ இத்யாதி கதஂ; ததஶ்ச ஜ்வராதிஷடஹே ஸர்வகஷாயப்ரதிஷேத ஏவ, ஸப்தமதிவஸப்ராப்தே து தருணே கஷாயத்ரவ்யகதகஷாயமாத்ரப்ரதிஷேத இதி வாக்யார்தோ பவதி||௧௬௧-௧௬௨||-

யவாகூத்தரகாலஂ போஜநஸாதநமாஹ- யூஷைரித்யாதி| யதி கபப்ரபலதா பலவதக்நிஶ்ச ததா யூஷைஃ, வாதப்ராபல்யே து துர்பலத்வே ச ரஸைரிதி வ்யவஸ்தா| அம்லவிகல்போऽபி ஸாத்ம்யாபேக்ஷயாऽக்ந்யபேக்ஷயா ச ஜ்ஞேயஃ| வக்ஷ்யதி ஹி- “மந்தாக்நயேऽம்லஸாத்ம்யாய தத்ஸாம்லமபி கல்பயேத்” இதி| அம்லஂ சாத்ர ஜ்வரக்நஂ தாடிமாத்யேவ கார்யம்| லக்விதி மாத்ராலகு ப்ரகதிலகு ச ரக்தஶால்யாதிகம்||௧௬௩||-

தஶாஹாத் பரதஃ ப்ராயஃ கர்தவ்யமாஹ- அத இத்யாதி| கபே மந்தே இதி மந்தேऽபி கபே; யதி கபோ நாஸ்த்யேவ தோஷரூபஸ்ததா ஸர்பிர்வாதபித்தோத்தரே ஜ்வரே தேயமித்யர்தஃ| பரிபக்வேஷ்விதி ஸர்வதா பக்வேஷு| ஸர்பிரிதி வக்தவ்யே அதிகபாநக்ரஹணேநாநுவாஸநாப்யங்காதிநா ஸர்பிஷ உபயோகமஸ்மிந் காலே நிஷேதயதி| அநுவாஸநாப்யங்கௌ ஹி பஶ்சாத்காலவக்தவ்யௌ| இயஂ ச மந்தகபவாதபித்தோத்தரத்வரூபாऽவஸ்தா ப்ராயேண தஶாஹாதூர்த்வஂ காலமஹிம்நைவ ஸர்வஜ்வரே வ்யக்தா பவதி; யதா- வத்தே புருஷே ப்ரபலவாதத்வஂ, தருணஜ்வரே ஸாமதோஷதா, ததாऽऽமாஶயஸமுத்ததயா கபப்ரபலத்வஂ பவதி; தஶாஹாதுத்தரஂ து லங்கநாதிநா கபஃ க்ஷீணோ பவதி, ஜ்வரஸந்தாபேந ச ரூக்ஷேண தாதுஶோஷணாச்ச வாதபித்தே வர்தேதே| யத்து பேயாகஷாயஸர்பிஃக்ஷீரவிரேசநாநாஂ ஷடஹே ஷடஹே தேயத்வஂ தத் ப்ராயிகம்| தேந தஶாஹாதூர்த்வஂ த்விதீயஷடஹ ஏவாவஸ்தாவிஶேஷப்ராப்தௌ ஸர்பிர்தாநஂ ந விரோதி||௧௬௪||-

உக்தஸர்பிஷ்பாநாபவாதவிஷயமாஹ- நிர்தஶாஹமித்யாதி| நிர்கதோ தஶாஹோ யஸ்ய ஸ நிர்தஶாஹஃ| அலங்கிதமிதி அஸஞ்ஜாதலங்கிதலக்ஷணம், இயஂ சாவஸ்தா ப்ரபலஸாமதோஷாரப்தத்வாஜ்ஜ்வரஸ்ய ததாऽஸம்யகுபசாராச்ச பவதீதி ஜ்ஞேயம்| கஷாயைஸ்தஂ கபோத்தரமலங்கிதஂ சோபாசரேத்| யாவல்லகுத்வாதிதி ச்சேதஃ| லகுத்வே து ஜாதே கபோத்தரதாऽலங்கிததா ச நாபயாதி ந ததா ஸர்பிஷ்பாநமேவாநுவத்தஂ கர்தவ்யமித்யர்தஃ| கபோத்தரேऽலங்கிதேऽபி நிர்தஶாஹஜ்வரே மாஂஸரஸேந கிமர்தமேவமஶநஂ கபவிருத்தஂ தேயமித்யாஹ- பலஂ ஹீத்யாதி| பலகச்ச ததிதி மாஂஸரஸேநாஶநஂ பலகாரகமித்யர்தஃ||௧௬௫-௧௬௬||-

தாஹேத்யாதிந க்ஷீராவஸ்தாமாஹ| பத்தப்ரச்யுததோஷஂ வேத்யத்ர பத்ததோஷத்வம் அப்ரவர்தமாநதோஷத்வஂ, ப்ரச்யுததோஷத்வஂ து ஸ்தோகேந ப்ரவர்தமாநதோஷத்வம்| தத்ர க்ஷீரஂ தாவத் யதா பத்தே ப்ரவர்தகஂ பவதி, ததா ப்ரச்யுதேऽபி ஸவிபந்ததோஷப்ரவர்தகதயோபகாரகஂ பவதி, அத ஏவ க்ஷீரகுணேஷு-“புரீஷே க்ரதிதே பத்யஂ”, ததா “அதீஸாரே ச பத்யஂ” (ஸூ.அ.௧) இத்யுக்தம்| கிஂவா, பத்ததோஷே கவ்யஂ க்ஷீரஂ ஸரத்வாத்தேயஂ, ப்ரச்யுதே து ஸங்க்ராஹித்வாச்சாகஂ தேயம்||௧௬௭||-

‘ஆபிஃ க்ரியாபிர்யதா ந ப்ரஶமஂ யாதி ஜ்வரஸ்ததா விரேசநைஃ ஶமயேத்’ இதி பாஷயா விரேசநஸ்ய பஹுவ்யாபத்கதயா இதரகர்மாஸித்தாவேவ கர்தவ்யதாஂ தர்ஶயதி| விரேசநைரிதி பஹுவசநேந வமநவிரேசநே அபி கஹ்யேதே; யதுக்தஂ- “உபயமபி தோஷமலவிரேசநாத்விரேசநஶப்தஂ லபதே” (க.அ.௧) இதி, ததா விரேசநயோகவிவரணே வமநவிரேசநயோகாநேவாபிதாஸ்யதி||௧௬௮||-

ஜ்வரேணாக்ஷீணஸ்ய ஶோதநமுக்த்வா ஜ்வரக்ஷீணஸ்ய ஶோதநமாஹ- ஜ்வரக்ஷீணஸ்யேத்யாதி| பயஸேதி பயஃபாநேந| பயஸ்த்வநுலோமகதயா தோஷஹரஂ பவதி| அநுலோமகத்வஂ ச விரேசநத்வேந வ்யவஹ்ரியத இதி விரேசநாதேயத்வே க்ஷீரமுக்தம்| அத்ர க்ஷீரஸ்ய பூர்வோக்தவிஷயேணைவ குணாநாஂ லப்தத்வாதவஶிஷ்டஂ நிரூஹகுணமாஹ- நிரூஹ இத்யாதி||௧௬௯-௧௭௦||-

விரேசநாஸ்தாபநயோர்தோஷபேதேந ஸ்தாநபேதேந ச விஷயமாஹ- பித்தமித்யாதி| வமநஸ்ய து தோஷபேதேந ஸ்தாநபேதேந ச விஷயஃ ‘கபப்ரதாநாந்’ இத்யாதிநைவோக்த இதி நேஹ புநருச்யதே; பரஂ பூர்வமவஸ்தாவிஹிதஂ வமநஂ ஸ்வயமுத்க்லிஷ்டதோஷே ஜ்ஞேயம், ஏதச்ச ஜீர்ணஜ்வரவிஹிதஂ வமநஂ ஸ்நேஹஸ்வேதாப்யாஂ தோஷமுத்க்லேஶ்ய கர்தவ்யமிதி விஶேஷஃ| பித்தாஶய ஆமாஶயாதோபாக ஏவ| ஸ்ரஂஸநமிதி ச்சேதஃ||௧௭௧||-

அநுவாஸநவிஷயமாஹ- ஜ்வர இத்யாதி| ப்ரகரணாகதாயாமபி புராணதாயாஂ ‘புராணே’ இதி பதமத்யர்தபுராணதாமாஹ||௧௭௨||-

கௌரவ இத்யாதிநா ஶிரோவிரேசநவிஷயமாஹ| ஶிரஸ இதி பூர்வேணோத்தரேண ச யோஜ்யம்| இந்த்ரியாணாஂ விபந்தஃ ஸ்வவிஷயப்ரவத்தௌ ஜாட்யம்||௧௭௩||-

அந்தஃபரிமார்ஜநமபிதாய பஹிஃபரிமார்ஜநமாஹ- அப்யங்காஂஶ்சேத்யாதி| ப்ராதேஹஃ ஸாமாந்யேந பஹலோऽபஹலஶ்ச லேப இஹ கஹ்யதே| யே து ஸுஶ்ருதமதேந பஹலஂ விஶோஷிணஂ ப்ரதேஹஂ க்ராஹயந்தி, தந்மதேந தாஹப்ரஶமநே லேபோ பஹலஃ கர்தவ்யஃ ஸ்யாத், ஸ ச தநுரேவ கர்தவ்யஃ, உக்தஂ ஹி- “ஶ்லக்ஷ்ணபிஷ்டகநோ லேபஶ்சந்தநஸ்யாபி தாஹகத்” (சி.அ.௩௦) இத்யாதி| விபஜ்ய ஶீதோஷ்ணகதமிதி உஷ்ணாபிப்ராயஂ ஶீதாபிப்ராயஂ ச விபஜ்ய யதாஸங்க்யஂ ஶீதகதாந் ததோஷ்ணகதாந்; வக்ஷ்யதி ஹி- “அப்யங்காஂஶ்ச ப்ரதேஹஂஶ்ச பரிஷேகாஂஶ்ச காரயேத்| யதாபிலாஷஂ ஶீதோஷ்ணஂ விபஜ்ய த்விவிதஂ ஜ்வரம்” இதி| ஶீதோஷ்ணதா ச த்ரவ்யமஹிம்நா ஸஂஸ்காரேண ச ஜ்ஞேயா||௧௭௪-௧௭௫||-

த்வங்மாத்ரஶேஷா இதி தாத்வந்தரத்யாகேந த்வங்மாத்ராவஸ்திததோஷஜந்யாஃ, யேஷாஂ சாகந்துர்பூதரூபோऽந்வயஃ காரணஂ பவதி ஜ்வராணாஂ, தே தூபாதிநா ஶமஂ யாந்தி||௧௭௬||-

க்ரமப்ராப்தௌஷதப்ரஶ்நஸ்யோத்தரார்தமாஹ- யேஷாமித்யாதி| ‘ரக்தஶால்யாதயஃ ஶஸ்தாஃ ஶாலயஃ ஷஷ்டிகைஃ ஸஹ’ இதி கேசித் படந்தி, அத்ர ‘ஶாலயஃ’ இதி பதேந யவகாதீநாஂ நிராஸஃ க்ரியதே| கேசித்து ‘ரக்தஶால்யாதயஃ ஶஸ்தாஃ புராணாஃ’ இதி படந்தி, தத்ர யத்யபி ‘ஶூகதாந்யஂ ஶமீதாந்யஂ ஸமாதீதஂ ப்ரஶஸ்யதே’ (ஸூ.அ.௨௭) இத்யுக்தமேவ, ததாऽபி ப்ரமாதாதபுராணக்ரஹணநிஷேதார்தஂ ‘புராணாஃ’ இதி பதம் ||௧௭௭-௧௭௮||-

லாஜபேயாமித்யாதிகா தஶ யவாக்வஃ| தத்ர ப்ரதமா ஶ்லேஷ்மணீதி ஹரிசந்த்ரஃ; கிஂவா லாஜபேயாஂ ஸுகஜராமித்யேகா, ததா பிப்பலீநாகரைஃ ஶதாமிதி த்விதீயா, ஏவஂ ஶேஷாபிஃ ஸமமேகாதஶ பேயாஃ| ஸநாகராஂ ஸஷ்டவிட் பிபேதிதி யோஜநா, ஸநாகராமேவ ஶீதாஂ மதுயுதாஂ பிபேத் பைத்திக இத்யபரா| ஶுண்ட்யாஸ்து மதுரபாகித்வேந பாசநத்வேந ச பித்தே ப்ரயோகஃ| இஹ விதாரீகந்தாத்யஂ ஹ்ரஸ்வபஞ்சமூலம்| ஸயவாமிதி பதேந ஷஷ்டிதண்டுலகார்யாஂ பிபேதிதி| ஸபில்வாமித்யாதிநா தாவநீஶதாமித்யந்தேந சைகா யவாகூஃ| பரிகர்திகா கர்திகாகாரா வேதநா| கலஶீ ஸிஂஹபுச்சீ| தாவநீ கண்டகாரீ| அத்ர ச யவாகூநாஂ ஸாதநத்ரவ்யஜலதண்டுலபரிமாணே வத்தவைத்யவ்யவஹாராஃ பூஜிதாஃ ப்ரமாணீகர்தவ்யாஃ| அத்ராக்நிவேஶஸஂஹிதாயாமதீயதே- “க்வாத்யத்ரவ்யாஞ்ஜலிஂ க்ஷுண்ணஂ ஶ்ரபயித்வா ஜலாடகே| பாதஶேஷேண தேநாத யவாகூருபகல்பயேத்|| கர்ஷார்தஂ வா கணாஶுண்ட்யோஃ கல்கத்ரவ்யஸ்ய வா பலம்| விநீய பாசயேத் யுக்த்யா வாரிப்ரஸ்தேந சாபராம் ” இதி| அபராமிதி க்வாதஸாத்யயவாக்வா உக்தாயா பிந்நாஂ கல்கஸாத்யாமித்யர்தஃ| ஏவஂ ச கல்கபலேந யா தத்ர யவாகூஸாதநபரிபாஷா, ஸா இஹாபி த்ரவ்யபலகல்கேந யவாகூஸாதநமுபதிஶதாऽநுமதைவ, ததாஹி ஜீவந்த்யாதியவாக்வாமஷ்டபிர்த்ரவ்யைஃ கோலப்ரமாணைஃ ஸாதநமுக்தம்| யத்து தத்ர வக்ஷாம்லயுக்தேத்யாத்யுக்தஂ, ததம்லதாமாத்ரார்தஂ வக்ஷாம்லதாநஂ, ந ததஷ்டமாஷகப்ரமாணஂ; கிஂவா, ததப்யஷ்டமாஷகமாநப்ரமாணமஸ்து, ததாऽப்யதூராந்தரார்ததயா கல்கபலஸாதநோபதேஶிகா பரிபாஷாऽநுமதைவ பவத்யஷ்டமாஷகாதிகபலகல்கஸாதநோபதேஶேந; உக்தஂ ஹி- “ஜீவந்த்யஜாஜீஶடிபுஷ்கராஹ்வைஃ ஸகாரவீதீப்யகபில்வமத்யைஃ| ஸயாவஶூகைர்பதரப்ரமாணைர்வக்ஷாம்லயுக்தா கததைலபஷ்டா|| அர்ஶோதிஸாராநிலகுல்மஶோபஹத்ரோகமந்தாக்நிஹிதா யவாகூஃ|| யா பஞ்சகோலைர்விதிநைவ தேந ஸித்தா பவேத் ஸாऽபி ஸமா தயைவ” (சி.அ.௧௨) இதி; தஸ்மாதேதத்யவாகூக்தமாநலிங்கதர்ஶநாத் கல்கபலஸாத்யயவாக்வபிதாயிகா பரிபாஷாऽநுமதைவ, ததந்யா தத்ஸஹசரிதா கர்ஷார்தகணாஶுண்டீமாநதர்ஶிகாऽநுமதைவ| க்வாதஸாத்யயவாக்வாதித்ரவ்யமாநே து வத்தவ்யவஹாரபூஜிதேயஂ பரிபாஷா- “யதப்ஸு ஶதஶீதாஸு ஷடங்காதி ப்ரயுஜ்யதே| கர்ஷமாத்ரஂ ததோ த்ரவ்யஂ ஸாதயேத் ப்ராஸ்திகேऽம்பஸி|| அர்தஶதஂ ப்ரயோக்தவ்யஂ பாநே பேயாதிஸஂவிதௌ” இதி| ஆதிஶப்தேநாத்ர யூஷரஸாதிக்ரஹணம்| “க்வாத்யத்ரவ்யாஞ்ஜலிஂ க்ஷுண்ணஂ” இத்யாதிபரிபாஷாயாஸ்ததாऽநுக்தபரிபாஷாயாஶ்ச கர்தவ்யவ்யவஸ்தா, ததா ஸகலயவாகூஸாதநதண்டுலஜலாதிமாநவ்யவஸ்தாவிசாரஶ்சாபாமார்கதண்டுலீய (ஸூ.அ.௪) ஏவ நிர்லோசிதோऽநுஸரணீயஃ||௧௭௯-௧௮௭||-

முத்காநித்யாதிர்ஜ்வரஹிதயூஷத்ரவ்யஸங்க்ரஹஃ| யூஷகரணஂ ச யவாகூஸாதநவத்| முத்கஃ ஸ்வநாமப்ரஸித்தஃ||௧௮௮||-

குலகஂ காரவேல்லகம்| பாபசேலிகஂ பாடாஶாகம்| கடில்லகஂ ரக்தபுநர்நவா||௧௮௯||-

கபிஞ்ஜலஃ கௌரதித்திரிஃ| ஏணஃ கஷ்ணஸாரஃ| உபசக்ரகஃ சகோரஃ| காலபுச்சஃ ஹரிணவிஶேஷஃ| ஹரிணஃ தாம்ரவர்ணஃ| பஷதஃ பிந்துசித்ரிதோ ஹரிணஃ| ரஸகரணே ஸூதஶாஸ்த்ரஂ- “பலாநி த்வாதஶ ப்ரஸ்தே கநேऽத தநுகே து ஷட்| மாஂஸஸ்ய வண்டநஂ குர்யாத் பலமச்சதரே ரஸே” இதி| யத்ர து ரஸஸ்ய த்ரவ்யாந்தரேண ஸாதநஂ, தத்ர யவாகூவத் ஸாதநஂ வ்யாக்யேயம்| மாத்ராவிகல்பஜ்ஞ இத்யநேந தாவத்யா மாத்ரயா, தேந ச ஸஂஸ்காரகதேந விகல்பேநாநுஷ்ணலகுநா லாவாதயோ தேயாஃ, யேந கௌரவாதக்நிவதமுஷ்ணத்வாத்வா ஜ்வராவத்திஂ ந ஜநயந்தீதி தர்ஶயதி||௧௯௦-௧௯௩||-

கர்மாம்பு உஷ்ணாம்பு| கர்மாம்ப்வாதிஶ்லேகஂ சைகேऽநார்ஷஂ வதந்தி; தந்ந, அநுபாநவ்யவஸ்தாயாமுஷ்ணபாநீயமத்யயோர்ஹிதத்வஂ பூர்வமநுக்தமேவேதி ததுபாதாநஂ; ததாச தந்த்ராந்தரே- “ஜ்வரே பிபேதநுஷ்ணாம்பு மத்யஸாத்ம்யஸ்து யோ பவேத்| தஸ்மை தோஷபலஂ தஷ்ட்வா யுக்த்யா மத்யஂ விதீயதே” இதி||௧௯௪||-

குரூஷ்ணேத்யாதிநா குரூஷ்ணாதிநிஷேதஃ; பூர்வஂ து கஷாயநிஷேதோ யத்யபி ஸாமாந்யேந கதஃ, ததாऽபீஹாந்நப்ரதிஷேதப்ரஸ்தாவாதத்யஹிதப்ரதிஷேதாச்ச புநஃ க்ரியதே||௧௯௫-௧௯௬||

பாக்யமிதி ஶதம்| ஶீதகஷாயஸ்து த்ரவ்யஂ ஸங்க்ஷுண்ணமுஷ்ணோதகே ப்ரக்ஷிப்ய நிஶாஸ்திதம்| அத்ர ஶீதகஷாயபரிபாஷா- “த்ரவ்யாதாபோதிதாத்தோயே ப்ரதப்தே நிஶி ஸஂஸ்திதாத்| யஃ கஷாயோऽபிநிர்யாதி ஸ ஶீதஃ ஸமுதாஹதஃ” (ஸூ.அ.௪) இதி| அத்ராபி யத்யபி த்ரவ்யஸ்ய பாநீயஸ்ய ச மாநஂ நோக்தஂ, ததாऽபி க்வாத்யத்ரவ்யஸமஂ த்ரவ்யஂ க்ராஹ்யஂ, பாநீயஂ து யாவந்மாநஃ பேயஃ க்வாதோ பவதி தாவந்மநஂ க்ராஹ்யஂ, நஹ்யத்ர பாநீயஹ்ராஸோऽஸ்தி; கிஂவா பரிபாஷயைவ ஜலஂ தேயஂ- “ஷட்பிஃ பலைஶ்சதுர்பிர்வா ஸலிலாச்சீதபாண்டயோஃ| ஆப்லுதஂ பேஷஜபலஂ ரஸாக்யாயாஂ பலத்வயம்” இதி| ஶீதகஷாயஃ ஸ்வல்பவீர்யதயா ததா ஶைத்யகுணயோகாச்சாத்பபலதோஷே தாஹாபிபூதேச தேயஃ| பர்படகஂ ஸதுராலபஂ வேதி ததீயோ யோகோ மந்தாக்நிபித்தகபே| கிராததிக்தாதிஶ்சதுர்தோ வாதகபே| பாடாதிஶ்ச பித்தே| கிராததிக்தாதிநா ச பேலகே ஸதி பாடாஸப்தகஂ ஜதூகர்ணப்ரத்யயாத் கபபித்தே பவதி| உக்தஂ ஹி தத்ர- “பூநிம்பகநகுடூசீஶுண்ட்யுதீச்யோஶீரஹ்வயபாடாஃ” இதி| அத்ர க்வாதகரணே த்ரவ்யாதிமாநஸ்யாநுக்தத்வாந்ந்யாயதோ மாநவ்யவஸ்தா| தத்ரேஹ யத்யபி க்வாதஸஂவிதாநஂ விஶேஷேண நோக்தஂ, ததாऽபி வ்யாதிதரூபீயே யத் க்வாதகரணஸஂவிதாநமுக்தஂ- “சேத்யாநி கண்டஶஶ்சேதயித்வா மேத்யாநி சாணுஶோ பேதயித்வா, ப்ரக்ஷால்ய, பாநீயேநாப்யாஸிஞ்சேத்” இத்யாதிநா “கதரஸேஷ்வௌஷதேஷு ஸ்தாலீமவதார்ய பரிபூதஂ கஷாயஂ” (வி.அ.௭) இத்யந்தேந, ததேவ ஸர்வகஷாயகரணஸஂவிதாநஂ ஜ்ஞேயம்| தத்ர ஹி யத்யபி க்வாத்யத்ரவ்யமாநஂ ததா த்ரவமாநஂ ஸ்தாப்யகஷாயமாநஂ ச நோக்தஂ, ததாऽபி யாவத்த்ரவ்யஂ யாவதா ஜலேந பக்வஂ ஸத் கதரஸஂ பவதி, தாவதி ஜலே தாவத்த்ரவ்யஂ தேயமிதி லப்யதே; ததா யாவதா க்வாதஶேஷேண கதரஸாந்யௌஷதாநி பவந்தி தாவாந் க்வாதஃ ஸ்தாப்யத இதி ச லப்யதே; ஏதச்சௌஷதாநாஂ கதரஸத்வஂ த்ரவபாகத்ரயக்ஷய ஏவ பவதீதி தஶ்யதே, தேந சதுர்பாகாவஶிஷ்டதா ஸர்வக்வாதே விஶேஷவசநஂ விநா கர்தவ்யா| க்வாதார்தஜலதாநஂ து த்ரவ்யாபேக்ஷயா பவதி| தத்ர மதுநி த்ரவ்யே சதுர்குணேந ஜலேந, கடிநேऽஷ்டகுணேந, கடிநதரே து ஷோடஶகுணேந பாகே ஸதி சதுர்பாகாவஶேஷே கதரஸத்வஂ பவதி; ஏததபி தஶ்யதே- ஸ்நேஹாதிஸாதநகபூரிக்வாதகரணே இயஂ ப்ரயுஜ்யதே; யத்ர த்வல்பஂ க்வாத்யத்ரவ்யஂ தத்ர யதா யதாऽல்பத்வஂ பவதி ததா ததா மதுந்யல்பேऽபி த்ரவ்யே பூரிஜலஂ தீயதே, ஸ்தோகேந ஜலேந க்வாத்யத்ரவ்யஸ்ய கதரஸத்வாபாவாத்| தேந, கர்ஷாதாரப்ய பலபர்யந்தக்வாதே மதுந்யபி ஷோடஶகுணஂ ஜலஂ தீயதே, பலாதூர்த்வஂ து குடவபர்யந்தமஷ்டகுணஂ ஜலஂ தீயதே| ததேவமநிர்திஷ்டத்ரவ்யஜலஶேஷமாநமப்யாசார்யேண கதரஸத்வாபிதாநாத் ஸர்வகஷாயத்ரவ்யாதிபரிமாணமுக்தம்| யதி ஹி த்ரவ்யாதீநாஂ நியதஂ ப்ரமாணஂ ப்ரூயாத், ததா த்ரவ்யாபேக்ஷயா ததா ஸ்நேஹாதிஸாதநாபேக்ஷயா தேயக்வாத்யாபேக்ஷயா ச யத்பிந்நஂ பரிமாணஂ தந்ந கஹீதஂ ஸ்யாத்| ததர்தாபிதாயிகாஶ்ச ஸ்வதந்த்ராந்தரபரிபாஷா லிக்யந்தே| பாதவ்யகஷாயே கஷ்ணாத்ரேயஃ- “க்வாத்யத்ரவ்யபலே குர்யாத் ப்ரஸ்தார்தஂ பாதஶேஷிதம்” இதி; அந்யத்ராப்யுக்தஂ- “க்வாத்யத்ரவ்யபலே வாரி த்விரஷ்டகுணமிஷ்யதே” இதி; ததா “கர்ஷாதௌ து பலஂ யாவத்தத்யாத் ஷோடஶிகஂ ஜலம்| ததஸ்து குடவஂ யாவத்தோயமஷ்டகுணஂ பவேத்” இதி; ஸுஶ்ருதே ச ஸ்நேஹாதிக்வாதபரிபாஷா- “சதுர்குணேநாஷ்டகுணேந ஷோடஶகுணேந வாऽம்பஸாऽப்யாஷிச்ய சதுர்பாகாவஶிஷ்டஂ க்வாதயித்வாऽவதாரயேத் ” (ஸு.சி.அ.௩௧); இத்யாதிபாடபேதாச்சதுர்குணாஷ்டகுணஷோடஶகுணஜலதாபிகாஃ ஶ்ரூயந்தே, தாஃ கடிநாதித்ரவ்யபேதாத்போத்தவ்யாஃ| யதுக்தஂ- “மதௌ சதுர்குணஂ தேயஂ, கடிநேऽஷ்டகுணஂ ததா| கடிநாத் கடிநதரே தேயஂ ஷோடஶிகஂ ஜலம்” இதி| ஏவஂ தந்த்ராந்தரபரிபாஷாயாஂ ச வ்யவஸ்தா வக்தவ்யா| அக்நிவேஶே ஹி ஶ்ரூயதே- “த்ரவ்யமாபோதிதஂ க்வாத்யஂ தத்த்வா ஷோடஶிக ஜலம்| பாதஶேஷஂ ச கர்தவ்யமேஷ க்வாதவிதிஃ ஸ்மதஃ|| சதுர்குணேநாம்பஸா வா த்விதீயஃ ஸமுதாஹதஃ” இதி; அத்ர மத்யவிதயாऽஷ்டகுணத்வமபி பாநீயஸ்ய லப்யதே; தேநாப்யுக்தஂ- “த்ரவ்யாணாஂ மத்யபாகார்தஂ யத்ர மாத்ரா ந தர்ஶிதா| பாதாஂஶாதௌஷதாத்தத்ர ஜலஂ தத்யாச்சதுர்குணம்|| சதுர்பாகாவஶிஷ்டஂ ச கஷாயஂ காரயேத்பிஷக்” இதி| ஏவமந்யா அபி தந்த்ராந்தரபரிபாஷா அவிரோதேந நேயாஃ| அத்ரைகே வதந்தி- யதேதத்வ்யாதிதரூபீயே கஷாயகரணமுத்திஷ்டஂ தந்நிரூஹாதிகாரே, தத்விஶிஷ்டார்தவிஷய ஏவ, ததாவிதகஷாயகரணஂ நாந்யத்ர; யதா பலாதைலே- “பலாஶதஂ குடூச்யாஶ்ச பாதஂ ராஸ்நாஷ்டபாகிகம்| ஜலாடகஶதே பக்த்வா” (சி.அ.௨௮) இத்யாத்யுக்தஂ மாநஂ ந க்வாதாந்தரே யாதி, கிந்து தத்ரைவ நியமிதமிதி| மைவஂ, விஷயவிஶேஷோத்தேஶவிஹிதோऽபி விதிர்விஷயாந்தரேऽபி வத்தவைத்யவ்யவஹாராநுமத்யா ததா தந்த்ராந்தரபரிபாஷாஸஂவாதேந ச விஷமதந்த்ரஂ வா தஷ்ட்வா ஸமாநத்வேநைவ வ்யவஸ்தாப்யதே; யதா இக்ஷ்வாகுகல்பே உக்தஂ- “யாவத் ஸ்யாத்தந்துமத்தோயே பதிதஂ து ந ஶீர்யதே” (க.அ.௩) இத்யாதி லேஹபாகலக்ஷணஂ விஷயவிஶேஷோக்தஂ விஷயாந்தரேऽபி ஸாதாரணஂ பவதி| அத்ர பேயக்வாதமாத்ராऽபி து இயத்தயா நோக்தா, தஸ்யாஃ புருஷாத்யபேக்ஷயா நாநாத்வாத்; ஸாமாந்யேந ச யதுக்தஂ- “தோஷப்ரமாணாநுரூபோ ஹி பைஷஜ்யப்ரமாணவிகல்போ பலப்ரமாணவிஶேஷாபேக்ஷோ பவதி” (வி.அ.௮) இதி; ஏதேந, யாவந்மாத்ரமௌஷதஂ பலாக்ந்யாத்யபேக்ஷயோபபத்யதே யஸ்ய புருஷஸ்ய, தாவந்மாத்ரமௌஷதஂ தஸ்ய தேயமித்யுக்தஂ பவதி| உக்தஂ சாந்யத்ர- “மாத்ராயா நாஸ்த்யவஸ்தாநஂ தோஷமக்நிஂ பலஂ வயஃ| வ்யாதிஂ த்ரவ்யஂ ச கோஷ்டஂ ச வீக்ஷ்ய மாத்ராஂ ப்ரயோஜயேத்” இதி| தத்ராதூராந்தரா மத்யபுருஷாபிப்ராயேண யா மாத்ரா பவதி, ஸா ஸூசிதைவ தந்த்ரகர்த்ரா “பலஂ வத்ஸகபீஜஸ்ய ஶ்ரபயித்வா ரஸஂ பிபேத்” (சி.அ.௧௯) இத்யாதிநா, ததா படோலத்யேऽபி “பலஂ ததைஷாஂ ஸஹ சூர்ணிதாநாஂ ஜலே ஶதஂ தோஷஹரஂ பிபேந்நா” இத்யாதிநா| ஸுஶ்ருதேऽயுக்தஂ- “வ்யாத்யாதிஷு து மத்யேஷு க்வாதஸ்யாஞ்ஜலிரிஷ்யதே” (ஸு.ஸூ.அ.௩௯) இதி, பலே ச க்வாத்யே ஷோடஶபலஸ்ய பாதஶேஷதாயாஂ சதுஃபலரூபோऽஞ்ஜலிரேவ பவதி| தாருகோऽப்யாஹ- “ஜகந்யா த்விபலா ப்ரோக்தா மாத்ரா, மத்யா சதுஷ்பலா| உத்தமா ஷட்பலா ப்ரோக்தா க்வாதஸ்நேஹௌஷதேஷு து” இதி| அந்யத்ர சோக்தம்- “உத்தமஸ்ய பலஂ மாத்ரா, த்ரிபிஶ்சாக்ஷைஶ்ச மத்யமா| ஜகந்யஸ்ய பலார்தஂ து ஸ்நேஹக்வாத்யௌஷதேஷு ச” இதி| ஏதாஶ்சாதூராந்தரார்தா பலாக்ந்யாதிமாநேந வ்யவஹ்ரியமாணா ஏவ பரிபாஷாஃ| அந்யச்சிந்த்யதே- யதேதச்சதுர்குணத்வாதிநா ஜலமுக்தஂ, தத் கிஂ கதத்வைகுண்யஂ ஸர்வத்ர க்ரஹீதவ்யம், உக்தஂ ஹி- “ஶுஷ்கத்ரவ்யேஷ்விதஂ மாநஂ த்விகுணஂ தத்த்ரவார்த்ரயோஃ” இதி; மைவஂ, ஸுநிஷண்ணகாதேர்கதத்ரவ்யஸ்ய த்வாத்ரிஂஶத்பலபரிமாணே த்ரவப்ரஸ்தே ஸித்தேऽபி யதயஂ- “த்ரிஂஶத்பலாநி ப்ரஸ்தோऽத்ர விஜ்ஞேயோ த்விபலாதிகஃ” (சி.அ.௧௪) இதி கரோதி, தேந தந்த்ராந்தரபரிபாஷாநுமதஂ குடவாதாவேவ மாநே த்வைகுண்யஂ பவதி, குடவபூர்வமாநே து த்ரவார்த்ராணாஂ த்வைகுண்யஂ நாஸ்தீதி தர்ஶயதி| யேந, பூர்வபரிபாஷயைவ த்வைகுண்யே லப்தே யத் புநர்த்வாத்ரிஂஶத்பலப்ரஸ்தகீர்தநஂ, தத் பூர்வபரிபாஷாவ்யபிசாரே ஸதி க்வசித்வைகுண்யஂ தர்ஶயதி| தேந, ரக்திகாதௌ தத்பரிபாஷார்தவ்யபிசாரஸ்தந்த்ராந்தரப்ரமாணாதுந்நீயதே| ததாசாத்ரேயஃ- “த்வைகுண்யஂ குடவாதௌ து ஶுஷ்கமாநாத்த்ரவஸ்ய ஹி| ஆர்த்ரஸ்யாத்யல்பவீர்யத்வாஜ்ஜ்ஞேயமந்யத்ர தத் ஸமம்” இதி; ததா ஜதூகர்ணேऽப்யுக்தம்- “ஆர்த்ராணாஂ ச த்ரவாணாஂ ச த்விகுணாஃ குடவாதயஃ” இதி; அந்யத்ராப்யுக்தஂ- “ரக்திகாதிஷு மாநேஷு யாவந்ந குடவோ பவேத்| ஶுஷ்கே த்ரவார்த்ரயோஶ்சைவ துல்யஂ மாநஂ ப்ரகீர்திதம்” இதி| ஏவஂ ச குடவாதிமாநயோக்யஸ்யாபி யத்ர த்ரவ்யஸ்ய பலோல்லேகேந மாநஂ கஹ்யதே, தத்ராபி ந த்வைகுண்யம்| தேந “ராஸ்நாஸஹஸ்ரநிர்யூஹே தைலத்ரோணஂ விபாசயேத்” (சி.அ.௨௮) இத்யாதிஷு பலோல்லேகேந ஜலஂ கஹ்யமாணஂ ந த்விகுணஂ பவதி| க்வசித் பலோல்லேகமாநவிதாநேऽபி தந்த்ராந்தரதர்ஶநாத் குடவாதிவிவக்ஷாஂ கத்வா பலோல்லேகாகதேऽபி த்ரவே த்வைகுண்யஂ பவதி| யதா க்ஷதக்ஷீணசிகித்ஸிதே “மதுகாஷ்டபலத்ராக்ஷாப்ரஸ்தக்வாதே” (சி.அ.௧௧) இத்யாதிநா யஃ ப்ரயோக உக்தஃ, ஸ ஜதூகர்ணே “த்ராக்ஷாயாஃ ப்ரஸ்தஃ, மதுகஸ்யார்தக்வாதஃ” இத்யாதிநா க்ரந்தேந படிதஃ; தேந, ஜதூகர்ணே மதுகஸ்யார்தப்ரஸ்தோல்லேகபாடாத் கதத்வைகுண்யமேவ த்ரவஂ பவதி, தத்ப்ரத்யயாச்சேஹாபி மதுகாஷ்டபலோல்லேகவிஹிதக்வாத்யே குடவத்வயவிவக்ஷயா கதத்வைகுண்யமேவ ஜலஂ தேயம்| ஏவமந்யத்ராப்யநுஸரணீயம்| அந்யே து, “குடவாதாவித்யத்ர அதத்குணஸஂவிஜ்ஞாநபஹுவ்ரீஹிணா குடவே ந த்வைகுண்யமஸ்தி” இதி ப்ருவதே; ததஶ்ச ஸுஶ்ருதே “ஸ்நேஹகுடவே ஸாத்யே பேஷஜபலஂ பிஷ்டஂ கல்கஂ” (ஸு.சி.அ.௩௧) இத்யுக்தஂ, தத் குடவே ஸ்நேஹசதுஃபலே பேஷஜபலஂ பவதீதி கத்வா ஸ்நேஹப்ரஸ்தேऽஷ்டபலகல்கதாநவ்யவஹார உபபந்நஃ; யதி து குடவேநாஷ்டௌ பலாநி ஸ்நேஹஸ்ய கஹ்யந்தே, ததா ப்ரஸ்தே சதுஃபலகல்கதாநமவ்யவஹாரஸித்தஂ ஸ்யாத்; ஏதந்நாதிஸாது; யதஸ்தைவ ஸ்நிஹகுடவே ஸாத்யே க்வாத்யத்ரவ்யப்ரஸ்தோ விதேய இத்யுக்தஂ, தத்ர யதி குடவேந ஸ்நேஹபலசதுஷ்டயஂ கஹ்யதே ததா சதுஃபலே ஸ்நேஹே ஷோடஶபலக்வாத்யக்ரஹணஂ ஸ்யாத், ந ச ததா வ்யவஹரதி, க்வாத்யஷோடஶபலஂ ஹி அஷ்டபலே ஸ்நேஹ ஏவ கஹ்யதே, தஸ்மாதஸாதகமேதத் குடவாத்வைகுண்யஸ்யேதி| த்வைகுண்யஂ குடவே யுக்தஂ, யதாऽகஸ்த்யஹரீதக்யாஂ மதுநஃ குடவஂ யதிஹோக்தஂ, தத்தந்த்ராந்தரே “மதுநஶ்ச பலாஷ்டகம்” இதி பட்யதே; ததா தந்த்ராந்தரே- “த்ராயமாணா சதுஃபலஂ தஶகேऽம்பஸி ஶேஷிதே| குடவே குடவாந் ஸர்பிஃக்ஷீரதாத்ரீரஸாந் பசேத்” இதி ஶ்ரூயதே; தத்ர யதி சதுஃபலஃ குடவஃ ஸ்யாத், ததாऽத்ரோக்தத்ராயமாணாகதேந ஸஹ விரோதஃ ஸ்யாத்; உக்தஂ ஹி- “ஜலே தஶகுணே ஸாத்யஂ த்ராயமாணாசதுஃபலம்” இத்யாதி, யாவத் “ரஸஸ்யாமலகாநாஂ ச க்ஷீரஸ்ய ச கதஸ்ய ச| பலாநி பதகஷ்டாஷ்டௌ தத்த்வா ஸம்யக்விபாசயேத்” (சி.அ.௫) இதி, ததாऽந்யத்ராப்யுக்தம்- “ஆர்த்ரத்ரவ்யத்ரவத்ரவ்யபலைரஷ்டபிரேவ ச| ஶுஷ்கத்ரவ்யசதுஷ்கேண குடவஃ ஸமுதாஹதஃ” இதி; தஸ்மாத் குடவே த்வைகுண்யஂ ஸாது| ஆர்த்ரத்வைகுண்யே து, யேஷாஂ த்ரவ்யாணாஂ ஶுஷ்காணாமுபயோக உக்தஸ்தேஷாமார்த்ரப்ரயோகே த்வைகுண்யஂ பவதி; யே து நித்யமார்த்ரா ஏவோபயுஜ்யந்தே, ந தேஷாஂ த்வைகுண்யம்| யதுக்தஂ- “வாஸாகுடஜகூஷ்மாண்டஶதபத்ரீஸஹாசராஃ | நித்யமார்த்ராஃ ப்ரயோக்தவ்யா ந தேஷாஂ த்விகுணஂ பவேத்” இதி| ஏதத் ஸர்வஂ பேயக்வாதப்ரஸங்கேநோக்தஂ ஸ்நேஹபாகேऽபி சிந்தநீயம்| ஸ்நேஹபாகே து ஸ்நேஹாத் பாதிகஃ கல்கோ தேயஃ, ததாஹி வக்ஷ்யதி- “ஜலஸ்நேஹௌஷதாநாஂ து ப்ரமாணஂ யத்ர நேரிதம்| தத்ர ஸ்யாதௌஷதாத் ஸ்நேஹஃ ஸ்நேஹாத்தோயஂ சதுர்குணம்” (க.அ.௧௨) இதி| சதுர்குண ஏவ ஸ்நேஹோ த்ரவத்வேऽபி ந த்வைகுண்யாத் கல்காதஷ்டகுணோ பவதி| அந்யத்ராப்யுக்தஂ- “க்வாத்யாச்சதுர்குணஂ வாரி பாதஸ்தஂ ஸ்யாச்சதுர்குணம்| ஸ்நேஹாத் ஸ்நேஹஸமஂ க்ஷீரஂ கல்கஸ்து ஸ்நேஹபாதிகஃ” இதி| யத்து, அஷ்டபல ஏவ ஸ்நேஹே கல்கஸ்ய பலமாநத்வஂ, ததாகமஸித்தமபி ந வ்யவஹ்ரியதே; உக்தஂ ஹி கஷ்ணாத்ரேயே- “ஸ்நேஹபாகவிதௌ யத்ர ப்ரமாணஂ நோதிதஂ க்வசித்| ஸ்நேஹஸ்ய குடவஂ தத்ர பசேத் கல்கபலேந து” இதி| ததா ஸுஶ்ருதேऽபி ஸ்நேஹகுடவே கல்கபலமுக்தம்| ததேததகல்கஸாத்யத்வஂ ஸ்நேஹஸ்ய ஸ்வரஸேநாதிகுருணா ஸாத்யே ஸ்நேஹே புஷ்பகல்கஸாத்யே வா வ்யவஸ்தாபநீயம்| த்ரவ்யஸ்ய ஹி ஸஸாரத்வநிஃ- ஸாரத்வாப்யாஂ கல்கஸ்யால்பத்வபூயஸ்த்வே தஷ்டே| யதுக்தஂ ஶௌநகவசநமநுவததா வாக்படேந- “ஸ்நேஹே ஸித்யதி ஶுத்தாம்புநிஷ்க்வாதஸ்வரஸைஃ க்ரமாத்| கல்கஸ்ய யோஜயேதஂஶஂ சதுர்தஂ ஷஷ்டமஷ்டமம்” இதி; ததா “ஶணஸ்ய கோவிதாரஸ்ய கர்புதாரஸ்ய ஶால்மலேஃ| கல்காட்யத்வாத் புஷ்பகல்கஂ ப்ரஶஂஸந்தி சதுஃபலம்” இதி| அத்ர ஸ்நேஹப்ரஸ்தாபேக்ஷயா சதுஃபலஃ கல்கஃ ஸ்நேஹாதஷ்டமபாக ஏவ பவதீத்யாதிவிஶேஷவசநேந “கல்கஶ்ச ஸ்நேஹாபாதிகஃ” இதி ஸாமாந்யவசநஸ்ய பாதா க்வசித்விஷயவிஶேஷே பவதீஹ ந விரோதமாவஹதி| பவது, அலமதிப்ரபஞ்சேந, ஸர்வதா வ்யவஹாராநுகதமேவ ஶாஸ்த்ரஂ ப்ரமாணீகர்தவ்யம்||௧௯௭-௧௯௯||-

பஞ்ச பஞ்சவிதஂ ஜ்வரமிதி யதாஸங்க்யஂ ஸந்ததாதிஷு கலிங்காதயோ ஜ்ஞேயாஃ| அந்யே து பஞ்சஸு பஞ்சைவ யௌகிகாநாஹுஃ ||௨௦௦-௨௦௩||

வத்ஸகாரக்வதமித்யாதிநா பலாமித்யந்தேந கேசித்யோகத்ரயஂ, கேசிதேகமேவ யோகஂ வதந்தி| நிஶி ஸ்திதமிதி ஶீதகஷாயம்||௨௦௪-௨௦௬||-

ஜாதீத்யாதௌ ஜாதீபல்லவாஃ| ஸகுடஂ பிபேதித்யத்ர குடஸ்ய ப்ரக்ஷேப்யத்வேந க்வாத்யத்ரவ்யாபேக்ஷயா பாதிகத்வம்| ஏவமந்யத்ராபி ப்ரக்ஷேபே போத்தவ்யம்||௨௦௭-௨௦௯||

அத்ர கஷாயப்ரகரணாகதத்வாத் ஸந்நிபாதசிகித்ஸாவஸரமப்யுல்லங்க்ய ஸந்நிபாதஹரௌ ஶட்யாதிபஹத்யாதிப்ரயோகௌ படதி||௨௧௦-௨௧௪||

பேஷஜாத்யாயே பேஷஜசதுஷ்கே; சதுஷ்கேऽபி ஹி ‘அதீயந்தே அஸ்மிந்நர்தா’ இதி கத்வா அத்யாயஶப்தோ வர்தத ஏவ| யோகமாத்ரேண து தத்ர ஷட்விரேசநஶதாஶ்ரிதீயேऽத்யாயே (ஸூ.அ.௪) ஜ்வரக்நதஷ்ணாக்நௌ மஹாகஷாயௌ ப்ரோக்தௌ; தயோஶ்ச ப்ரத்யேகத்ரவ்யகதாஃ கஷாயா பஹவோ பவந்தீதி கஷாயா இதி பஹுவசநஂ ஸாது| யவாக்வஶ்ச அபாமார்கதண்டுலீயே (ஸூ.அ.௨) ப்ரோக்தாஃ||௨௧௫||

இதாநீஂ ஸர்பிஃப்ரயோகாநபிதாதுஂ ஸர்பிஷோ விஷயமாஹ - ஜ்வரா இத்யாதி| வமநைரித்யநேநேஹாவஸ்தாவிதேயவமநப்ரயோகாந் ஸர்பிஃஷடஹபாவிநோ தர்ஶயதி| லங்கநவசநேந ச லங்கநஸமாநகாலாஃ ஸ்வேதாதயோ கஹ்யந்தே| ரூக்ஷஸ்யேதி வசநேந கஷாயாதிப்ரயோகே ஸத்யபி ஸாமதாநுபந்தாத் கபோத்தரதயா வா யத்ர ரூக்ஷத்வஂ ந பவதி தத்ர ஸர்பிர்ந தாதவ்யமிதி தர்ஶயதி| அத்ர கஷாயைரித்யாத்யஸமாஸநிர்தேஶேந வ்யஸ்தைஃ ஸமஸ்தைரபி கஷாயாதிப்ரயோகை ரூக்ஷஸ்ய ஸர்பிஃபாநஂ கர்தவ்யமிதி தர்ஶயதி| நந்வவிஶேஷேண ஸர்வஜ்வரேஷு கஷாயாநந்தரஂ ஸர்பிருச்யதே, தத்கதமுபபந்நஂ பவதீத்யாஹ- ரூக்ஷஂ தேஜ இத்யாதி| தத்ர தேஜஃஶப்தோ யத்யபி பித்தாநலஸ்நேஹஶக்தித்யுதிஷு க்ரீஷ்மே ச வர்ததே, ததாऽபீஹ தேஜஃஶப்தேநோஷ்மாऽபிதீயதே; தேந ரூக்ஷஸ்வரூப ஊஷ்மா ஸர்வத்ர ஜ்வரகர இத்யுக்தஂ பவதி| ஸ சோஷ்மா ஆமாஶயவிக்ஷிப்தஸ்யாக்நேஸ்ததா தேஹபவோ ஜ்வரப்ரபாவகதஶ்ச ஜ்வரரூபோ ஜ்ஞேயஃ| யதுக்தஂ- “ஸ்வேந தேநோஷ்மணா சைவ கத்வா தேஹோஷ்மணௌ பலம்| ஸந்தாபமதிகஂ தேஹே ஜநயந்தி” இத்யாதி| அயஂ ச ஊஷ்மா ஸூக்ஷ்மவிசாரே யத்யபி பித்தஸ்ய பவதி, யதுக்தஂ- “ஊஷ்மா பித்தாததே நாஸ்தி ஜ்வரோ நாஸ்த்யூஷ்மணா விநா” (வா.சி.அ.௧) இதி, பித்தஂ ச யத்யபி “ஸஸ்நேஹமுஷ்ணஂ தீக்ஷ்ணஂ ச” (ஸூ.அ.௧௦) இத்யாதிநா க்ரந்தேந ஸ்நிக்தமுக்தஂ, ததாऽப்யவஸ்தாவஶாத் பித்தஂ நிராமஂ ஸந்நிஃஸ்நேஹஂ பவதி, ஸ்நேஹஶ்ச பித்தகுணோ த்ரவயோகநிமித்தகோ ந ஸாஂஸித்திகஃ; தேந ஸ்நேஹாபகமஃ பித்தஸ்யோஹ்யத ஏவாவஸ்தாயாஂ; தேந நிஃஸ்நேஹஸ்ய பித்தஸ்யோஷ்மா ரூக்ஷ ஏவ பவதி| இயஂ ச வ்யாத்யவஸ்தா வ்யாதிப்ரபாவாதேவ ஜீர்ணாவஸ்தாயாஂ பவதி, யதா- மதாத்யயஸ்யாந்தே வாதபித்தத்வஂ; யதுக்தஂ “பித்தமாருதபர்யந்தஃ ப்ராயேண ஹி மதாத்யயஃ” (சி.அ.௨௪) இதி| க்ஷாரபாணிநாऽப்யுக்தஂ- “ஜ்வரோஷ்மணா ரூக்ஷிதேஷு தாதுஷு பலவாந் மாருதோ ஜ்வராநுபந்தஂ விஷமஜ்வராணாமந்யதமஂ வா குர்யாத்” இத்யாதி| தத்ர ரூக்ஷேண தேஜஸா ஜ்வரகாலஸம்பந்தாத்ரூக்ஷிதஸ்ய ஜ்வரிணோ யோऽநுபந்தோ தாதுரநிலஃ ஸ்யாத் ஸ ச ஸ்நேஹவத்ய இதி ஸர்பிஃகதஸ்நேஹகுணவத்ய இத்யர்தஃ; சகாராத்ரூக்ஷஂ தேஜோ யஜ்ஜ்வரகரஂ ததபி ஸர்பிஃகதஸ்நேஹவத்யமிதி ஸமுச்சிநோதி| தாதுரிதி விஶேஷணேந வாயோர்தாரணாத்மகதா உச்யதே; ததஶ்ச தாரணாத்மகஸ்ய வாயோஃ ப்ரகோபோ மஹாத்யய இதி ஸூசயதி| அநு பஶ்சாத்பலஂ பவதி யஸ்ய ஸோऽநுபலஃ| தேந ஸர்வஜ்வரேஷு கஷாயாதிநா த்வாதஶாஹேந ச காலேந கபஂஶவிக்ஷயே ஸதி ஜ்வரோஷ்மா வத்தோ பவதி, தத்விரூக்ஷணாச்ச வாயுரபி வத்தோ பவதி| அத்ர ஜ்வரோஷ்மணி பித்ததர்மே ஸர்பிஸ்தாவச்சைத்யாத்விஹிதஂ பவதீதி ப்ரஸித்தத்வாநோக்தஂ; ஸ்நேஹாஂஶேநைவ து ஸர்பிர்யதா பித்தோஷ்மாணஂ ஜ்வரகரஂ ரூக்ஷஸ்வரூபஂ ததா வாதஂ ச ஸ்நேஹாச்சமயதி, தத் ‘ரூக்ஷஂ தேஜ’ இத்யாதிநா ஶ்லோகேநோக்தஂ பவதி| அந்யே து தேஜஃஶப்தேநேஹ பித்தமேவ க்ராஹயந்தி| பித்தஂ ஹி த்விவிதஂ- ஸத்ரவஂ நிர்த்ரவஂ ச| யத் ஸத்ரவஂ தத் ஸஸ்நேஹஂ, யத்து லங்கநாதிநா க்ஷபிதார்த்ரபாகஂ நிர்த்ரவஂ தத்ரூக்ஷஂ பவதி, ததிஹ ‘ரூக்ஷஂ தேஜ’ இத்யநேந கஹ்யதே| அந்யே து ‘யஃ ஸ்யாதநுபலோ தாதுஃ’ இத்யநேநாநுபந்தரூபஂ கபஂ க்ராஹயந்தி, ததோऽநுபந்தஃ கபோ ரூக்ஷஂ பித்தஂ வாதஶ்ச ஸ்நேஹாஸாத்யோ பவதீத்யர்தஃ; ஸ்நேஹஶப்தேந ச ப்ரகரணாத் ஸர்பிருச்யதே, ஸர்பிஶ்ச கபஜித் ஸஂஸ்காராத்பவதி; யதுக்தஂ- “கதஂ துல்யகுணஂ தோஷஂ ஸஂஸ்காராத்து ஜயேத் கபம்” இதி (நி.அ.௧); கிஞ்ச “அத ஊர்த்வஂ கபே மந்தே” இத்யாதிநா த்ரிஷ்வபி தோஷேஷு ஸர்பிஃப்ரயோகோऽநுமதஃ; ததிஹாபி த்ரய ஏவ தோஷா யதோக்தவ்யாக்யயா ஸர்பிர்விஷயாஃ ப்ரதிபாதிதா பவந்தீதி| அஸ்மகஂ து பூர்வ ஏவ வ்யாக்யாநே ஸ்வரஸஃ| அந்யே து ‘ரூக்ஷே தேஜோ ஜ்வரகரஂ’ இதி படந்தி| தத்ர ரூக்ஷே இதி கஷாயாதிபீ ரூக்ஷீகதஶரீரே இதி ஜ்ஞேயஂ, ஶேஷஂ ச பூர்வவத்| அயஂ ச பாடஃ பூர்வடீகாகத்பிர்பாஸதத்த-ஸ்வாமிதாஸாஷாடவர்ம-ப்ரஹ்மதேவப்ரபதிபிரபி வ்யாக்யாதத்வாந்ந ப்ரதிக்ஷேபணீயஃ| கரநாதேநாபி ஸமாநோऽயஂ பாடஃ| உக்தஂ ஹி தத்ர- “கஷாயபாநாத்வமநால்லங்கநால்லகுபோஜநாத்| ரூக்ஷிதாநாஂ ஜ்வரோ மோக்ஷே ஸர்பிஃபாநமுதீக்ஷதே|| ரூக்ஷதேஜோऽதிகே தேஹே” இத்யாதிநா||௨௧௬-௨௧௭||

ஸம்ப்ரதி ஸர்பீஂஷி ப்ராஹ- கஷாயா இத்யாதி| ய ஏதே ஜ்வரக்நா கஷாயா உக்தாஸ்தே ஸர்பிஷா ஸஹ யோஜிதாஃ ஸர்பிஃஸாதநத்வேந ப்ரயுக்தாஃ ப்ரயோஜ்யாஃ; யதோக்தகஷாயத்ரவ்யைஃ ஸ்வவிஷய ஏவ ஸர்பீஂஷி ஸாதயித்வா ப்ரயோஜ்யாநீதி வாக்யார்தஃ| அந்யே து கஷாயாணாஂ ஸர்பிஷா மிஶ்ரீகதாநாமநேந வசஸா ப்ரயோகமிச்சந்தி||௨௧௮||

பிப்பல்ய இத்யாதி| பிப்பல்யாதௌ கதே பிப்பல்யாதீநாஂ விஶேஷாநுக்தேஃ கஷாயத்வஂ கல்கத்வஂ சைகே ப்ருவதே, அந்யே து கல்கமேவேச்சந்தி| த்ரவகார்யஂ து த்ரவஸ்யாநுக்தத்வாத்தோயேநைவ கர்தவ்யஂ, “த்ரவகார்யேऽபி சாநுக்தே ஸர்வத்ர ஸலிலஂ ஸ்மதம்” (க.அ.௧௨) இதி வசநாத்| நநு யத்ர கல்கத்வேந த்ரவ்யஶ்ருதிஃ, த்ரவஂ ச ந ஶ்ருதஂ, தத்ர ஜலஂ க்ரஹீதவ்யஂ, யதா- “த்ர்யூஷணத்ரிபலாகல்கே பில்வமாத்ரே குடாத் பலே| ஸர்பிஷோऽஷ்டபலஂ பக்த்வா மாத்ராஂ மந்தாநலஃ பிபேத்” (சி.அ.௧௫) இதி; யத்ர து கஷாயத்வஂ கல்கத்வஂ வா நோக்தஂ தத்ர க்வாதகல்காவேவ கர்தவ்யௌ, யதுக்தஂ ஸுஶ்ருதே- “கல்கக்வாதாவநிர்தேஶே கணாத்தஸ்மாத் ப்ரயோஜயேத்” (ஸு.சி.அ.௩௧) இதி| மைவஂ, ஸுஶ்ருதோக்தபரிபாஷா ஹீயஂ கணவிஷயா ஏவ, ‘கணாத்தஸ்மாத் ப்ரயோஜயேத்’ இதி வசநாத்; ந ச பிப்பல்யாதயோऽமீ கணத்வேநோக்தாஃ, கணோऽபி யத்ராதிகரணேந ஶ்ருதஸ்தத்ரைவ க்வாதகல்ககரணஂ; யதுக்தமந்யத்ர- “யத்ராதிகரணேநோக்திர்கணஸ்ய ஸ்நேஹஸஂவிதௌ| தத்ரைவ கல்கநிர்யூஹாவிஷ்யேதே ஸ்நேஹவேதிபிஃ” இதி; கிஞ்ச ஸாமாந்யேந த்ரவ்யஸ்ய ஸ்நேஹஸாதநாபிதாநே யதி கல்ககஷாயத்வஂ ஸ்யாத்ததா பலாதைலாதௌ “பலாகஷாயகல்காப்யாஂ தைலஂ க்ஷீரஸமஂ பசேத்” (சி.அ.௨௯) இதி ந குர்யாத் கல்ககஷாயயோருபாதாநஂ, ஸாமாந்யஸாதநவசநேநைவ லப்தத்வாத், தஸ்மாத் கல்கமாத்ரேணைவ பிப்பல்யாதித்ரவ்யஂ ஜலஂ ச சதுர்குணஂ தேயம்; ஏவமந்யத்ராபி போத்தவ்யம்| அத்ர ச பக்தவ்யகதஸ்ய ப்ரமாணாநிர்தேஶாதவ்யவஸ்திதமாநமேவ ஸர்பிரிச்சாதஃ பக்தவ்யஂ, யத்ர து ப்ரஸ்தாதிமாநநிர்தேஶஂ கரோதி தத்ர தாவந்மாத்ரேணைவ ஸ்நேஹஸாத்யரோகோபஶமோ பவதீதி ஜ்ஞேயம்| ததாஹி வாதவ்யாதௌ ப்ரபூதஸ்நேஹஸாத்யே பூயஸீமேவ ஸ்நேஹமாத்ராஂ வக்ஷ்யதி, ப்ரபௌண்டரீகாத்யே நஸ்யயோகிதயா குடவமாநஂ ஸ்நேஹஂ வக்ஷ்யதி, குஷ்டோக்ததிக்தகஷட்பலாதௌ அத்யல்பபாகஸஂவிதாநேந பக்வஸ்ய கதஸ்ய கார்யகர்தத்வஂ பவதீதி பேஷஜப்ரபாவதர்ஶீ மஹர்ஷிர்போதயதி| தத்ர யதி குஷ்டஸ்ய தீர்கரோகதயா பூயோ பூயஸ்திக்தஷட்பலலேபேந ப்ரயோஜநஂ ததா புநஃ புநஃ ஷட்பலமாநஂ பக்தவ்யஂ கதஂ, “யதா குர்வந்தி ஸ உபாய” (ஸூ.அ.௨௬) இதி வசநாத்| ஏவமகஸ்த்யஹரீதக்யாதாவபி ப்ரதிநியதமாநகதநப்ரயோஜநஂ வாச்யம்| தஸ்மாந்ந யாதச்சிகஂ க்வசிதாசார்யஸ்ய மாநாபிதாநமநபிதாநஂ ச| தாமலகீ ‘பூம்யாமலகீ’ இதி க்யாதா| ஹலீமகஂ காமலாபேதம்| ஸந்நியச்சதி ஸமீகரோதி||௨௧௯-௨௨௧||

வாஸாத்யே கதே க்வாதஸ்ய பரிமாணஂ யத்யபி நோக்தஂ, ததாऽபி த்விகுண ஏவ க்வாதோ க்ராஹ்யஃ; ஸ்நேஹபாகே சதுர்குண ஏவ த்ரவஃ, “ஸ்நேஹாத்தோயஂ சதுர்குணம்” (க.அ.௧௨) இதி வசநாத்; ஜலஶப்தஶ்சாத்ர த்ரவோபலக்ஷணஃ| அத்ர ச “த்வாப்யாமபி சாதுர்குண்யம்” இதி பரிபாஷயா யத்யபி க்ஷீரஂ கஷாயவத்விகுணமத்ர லப்யதே, ததாऽபி த்ரிவிதஶிஷ்யபுத்திஹிதாய ஸ்பஷ்டார்தஂ க்ஷீரத்வைகுண்யாபிதாநமிதி ப்ருவதே| தத்ர க்ஷீரஸ்ய மாநாநுக்தௌ “க்வாத்யாச்சதுர்குணஂ வாரி பாதஸ்தஂ ஸ்யாச்சதுர்குணம்| ஸ்நேஹாத் ஸ்நேஹஸமஂ க்ஷீரஂ கல்கஶ்ச ஸ்நேஹபாதிகஃ” இதி வசநாத் க்ஷீரஸ்ய த்ரவாந்தரஸத்த்வே ஸதி ஸ்நேஹஸமத்வமேவ ஸ்யாத்; ததஶ்ச கஷாயபாகத்ரயஂ க்ஷீரஂ சைகபாகமிதி கத்வா த்வாப்யாமபி சாதுர்குண்யமிதி பரிபாஷா ஸ்யாத்; தஸ்மாத் கர்தவ்யஂ க்ஷீரத்வைகுண்யவசநம்| அந்யே து- “த்வாப்யாமபி சாதுர்குண்யமிதி பரிபாஷயா ப்ரத்யேகமேவ த்ரவேண சாதுர்குண்யமிச்சந்தி”, ததஶ்சேஹ கஷாயஸ்ய சாதுர்குண்யஂ க்ஷீரஸ்ய து த்வைகுண்யஂ பவதி| தத்ர “ஏகேநாபி சாதுர்குண்யஂ, த்வாப்யாமபி சாதுர்குண்யஂ, த்ரிபிரபி சாதுர்குண்யஂ, சதுர்பிஃ ஸமம்” இதி வசநேந சதுர்பிஃ ஸ்நேஹஸமதாபிதாநேந ஸ்நேஹசாதுர்குண்யமேவ த்ரவஸ்யோக்தம்| அதோ த்வாப்யாஂ த்ரிபிரபி ததா சாதுர்குண்யஂ கர்தவ்யஂ யதா ஸ்நேஹாச்சதுர்குணஂ ஸ்யாத், தச்ச மிலித்வைவ சாதுர்குண்யஂ பவதி ந ப்ரத்யேகம்| சதுர்குணத்ரவபரிபாஷா து பஞ்சப்ரபதித்ரவஸாந்நித்யே விஶேஷவசநாத்பாத்யதே| வசநஂ ஹி- “பஞ்சப்ரபதி யத்ர ஸ்யுர்த்ரவாணி ஸ்நேஹஸஂவிதௌ| தத்ர ஸ்நேஹஸமாந்யாஹுரர்வாக் ஸ்யாத்து சதுர்குணம்” இதி||௨௨௨-௨௨௩||

பலாத்யேऽபி க்வாதபயஸோஃ பூர்வோக்தக்வாதக்ஷீரஸாஹசர்யாத் ப்ரத்யேகஂ த்விகுணத்வஂ ஜ்ஞேயம்||௨௨௪-௨௨௬||

ஸம்ப்ரதி க்ரமஸூசிதவமநவிரேசநயோகாநாஹ- ஜ்வரிப்ய இத்யாதிநா| பஹுதோஷேப்ய இத்யநேந அல்பதோஷேஷு ஸஂஶோதநஂ நிஷித்தமிதி ஸ்போரயதி| கால இதி யதோக்தவமநவிரேசநயோக்யஜ்வராவஸ்தாயாம்| கல்ப இதி கல்பஸ்தாநே| மதநபிப்பலீயுக்தஂ கபே, கலிங்கயுக்தஂ பித்தஶ்லேஷ்மணி, மதுகயுக்தஂ து தாஹப்ராயே | க்ஷௌத்ரயோகாந்மதுரீகதமம்பு க்ஷௌத்ராம்பு| ஸைந்தவயோகால்லவணீகதமம்பு லவணாம்பு| ப்ரஸ்கந்தநமிதி விரேசநம்| ஆவாப்யேதி உபயோஜ்ய||௨௨௭-௨௩௩||

பாடக்ரமாகதக்ஷீரப்ரயோகாநாஹ- காஸாதித்யாதி| அத்ர பஞ்சமூல்யாதித்ரவ்யஸ்ய ததா க்ஷீரஸ்ய பாநீயஸ்ய ச மாநாநுக்தௌ வத்தவைத்யவ்யவஹாரஸித்தயா பரிபாஷயா மாநகல்பநா; யதுக்தஂ- “த்ரவ்யாதஷ்டகுணஂ க்ஷீரஂ க்ஷீராத்தோயஂ சதுர்குணம்| க்ஷீராவஶேஷஃ கர்தவ்யஃ க்ஷீரபாகே த்வயஂ விதிஃ” இதி| ஏதச்ச த்ரவ்யஸ்யார்தபலஂ, க்ஷீரஂ பலசதுஷ்டயஂ, பாநீயஂ பலாநி ஷோடஶ தத்த்வா, க்ஷீராவஶேஷஃ பாகஃ கர்தவ்யஃ; ஏவம்ப்ரகாரா மாநவ்யவஸ்தா| யத்ர து மாஷபர்ணீபதீயே “மேதாஂ பயஸ்யாஂ ஜீவந்தீஂ விதாரீஂ கண்டகாரிகாம்| ஶ்வதஂஷ்ட்ராஂ க்ஷீரிகாஂ மாஷாந் கோதூமாஂஶ்சாலிஷஷ்டிகாந்|| பயஸ்யர்தோதகே பக்த்வா கார்ஷிகாநாடகோந்மிதே| விவர்ஜயேத் க்ஷீரஶேஷஂ” (சி.அ.௨) இத்யாதிநா க்ஷீரத்ரவ்யாதிமாநமுக்தஂ தத்தத்ரைவ விஷயே ஜ்ஞேயஂ, தந்த்ராந்தரபரிபாஷா- கஹீதத்வாதஸ்ய மாநஸ்ய| ப்ரதேஶாந்தரயோகோக்தஂ ஹி மாநஂ ததேவ ப்ரதேஶாந்தரேऽபி மாநலிங்கஂ பவதி யத் பரிபாஷாநுகதஂ, யத்து பரிபாஷாந்தரபாதகஂ மாநஂ தத் ஸ்வவிஷய ஏவாவதிஷ்டதே; யதா- “ஸாதயேச்சுத்தஶுஷ்கஸ்ய லஶுநஸ்ய சதுஷ்பலம்| க்ஷீரே ஜலாஷ்டகுணிதே க்ஷீரஶேஷஂ ச நா பிபேத்” (சி.அ.௫) இதி; ஏவமந்யதபி தந்த்ராந்தரே யத் பரிபாஷாவிருத்தமாநகதநஂ தத்தத்ரைவ ப்ரயோகே வ்யவஸ்திதஂ ஜ்ஞேயம்| பரிகர்திகா பரிகர்தநாகாரா குதாதிவேதநா| நாகரமித்யாதௌ க்ஷௌத்ரஸ்ய பாகாநர்ஹத்வேநோத்தரகாலஂ த்ரவ்யாந்தரதுல்யமாநஸ்யைவ ப்ரக்ஷேபோ ஜ்ஞேயஃ| உஷ்ணஂ ஶீதஂ சேதி விகல்ப இச்சாவிஶேஷகதஃ; ப்ரபலே வாதே உஷ்ணஂ, பித்தே த்வதிபலே ஶீதம்||௨௩௪-௨௩௯||

நிரூஹவிதௌ ஜ்வரஹராநிதி வசநேந ஜ்வரஹரைர்த்ரவ்யைர்நிரூஹாநுவாஸநகல்பநாஂ தர்ஶயதி| படோலாத்யே நிரூஹே பயஸ்யர்தோதகே ஶதமிதி வசநேந க்ஷீரதுல்யஸ்ய ஜலஸ்ய க்ரஹணமர்தஶப்தஸ்ய ஸமவிபாகவசநத்வாஜ்ஜ்ஞேயம்| அத்ர ச க்வாதகல்கஸ்நேஹாதிமாநவ்யவஸ்தா ஸித்திஸ்தாநே வக்தவ்யைவ போத்தவ்யா| குடூச்யாதௌ ஸாதயேத்ரஸமிதி க்வாதஂ குர்யாத்| ஈஷத்ஸலவணமிஷத்க்ஷௌத்ரஸர்பிஷா யுக்தமிதி யோஜ்யம்||௨௪௦-௨௪௯||

ஜீவந்த்யாத்யேऽநுவாஸநே யமகே க்ஷீரஂ ஸ்நேஹஸமஂ, ஜலஂ து த்ரிகுணமிதி ஸ்நேஹாச்சாதுர்குண்யஂ த்ரவஸ்ய கார்யம்| மதநைஶ்ச ஶதஃ ஸ்நேஹ இத்யத்ராநந்தரோக்தஃ ஸர்பிஸ்தைலரூப ஏவ யமகஸ்நேஹோ ஜ்ஞேயஃ| ஏவஂ ‘ஸித்தஃ ஸ்நேஹ’ இத்யத்ராபி ஜ்ஞேயம்||௨௫௦-௨௫௩||

யதுக்தமித்யாதிநா ஶிரோவிரேசநத்ரவ்யமாஹ| பேஷஜாத்யாயே இதி அபாமார்கதண்டுலீயே (ஸூ.அ.௨)| யச்ச நாவநிகஂ தைலமிதி அணுதைலம்||௨௫௪-௨௫௫||

அப்யங்காஂஶ்சேத்யாதிநா க்ரமாகதஂ பஹிஃபரிமார்ஜநமாஹ| யதாபிலாஷமிதி யதேச்சம்| ஶீதோஷ்ணஂ விபஜ்யேதி ஶீதஸமுத்தஂ ஜ்வரமுஷ்ணஸமுத்தஂ ச ஜ்வரஂ விபஜ்ய; தத்ர ஶீதஸமுத்தே உஷ்ணாப்யங்காதயஃ, உஷ்ணே ச ஶீதாஃ கர்தவ்யாஃ||௨௫௬||

அத்ர ச ப்ரதிலோமவ்யாக்யயா ஶீதாபிப்ராயிணோऽப்யங்காதீநாஹ- ஸஹஸ்ரேத்யாதி| ஸஹஸ்ரஶப்தோ விபுலார்தஃ; தேநாநேகதா தௌதஂ ஸர்பிரித்யர்தஃ ஸூசிதஃ||௨௫௭||

ஸூசிதஂ சந்தநாத்யஂ தைலஂ ப்ரூதே- அதேத்யாதி| அதஶப்தோऽதிகாரே| சந்தநாத்யேந த்ரவ்யேண ஸஂஸ்கதஂ தைலமபி சந்தநாத்யமுச்யதே| சந்தநஂ ரக்தசந்தநஂ, பத்ரஶ்ரியஂ ஶ்வேதசந்தநஂ, காலாநுஸார்யஂ ஶீதலஂ, நலிநஂ பத்மபேதஃ, பிஸஂ மணாலஸூத்ரஂ, வேதஸஃ ஸுகந்திமூலஂ, வாநீரஸ்தத்பேதோऽப்யஸுகந்திமூலஃ, அஶ்வகர்ணஃ ஶாலபேதஃ, அரிஷ்டஃ பர்வதீயநிம்பஃ, ஸ்யந்தநஃ நேமிவக்ஷஃ, வாதபோதஃ பலாஶஃ, திநிஶஃ வஞ்ஜுலஃ, கதரஃ விட்கதிரஃ, கபீதநஃ ‘கந்தமுண்ட’ இதி க்யாதஃ, வடஃ நிஷ்ப்ரரோஹோ வடஃ, ந்யக்ரோதஸ்து ப்ரரோஹவாந், ஜ்யோதிஷ்மதீ காங்கணிகா, ஸஂவர்தகஃ பிபீதகஃ, ஶதபர்வா ஶ்வேததூர்வா, ஶீதகும்பிகா , காஷ்டபாடலா, மஹாஶ்ராவணீ அலம்புஷா ஸ்தூலபலா, ஶீதபாகீ கண்டதூர்வா, ஓதநபாகீ நீலபேண்டீ, காலா காகோலீ, ஷ்யப்ரோக்தா த்திஃ, தணஶூந்யஂ கேதகீ| யதாலாபமித்யநேந துஃகப்ராப்யபேஷஜபரித்யாகேநாபி சந்தநாதிபாகஂ தர்ஶயதி| த்விகுணஂ பயோ யஸ்மிந் க்வாதே தேந த்விகுணபயஸா க்வாதேந| அத்ர கல்கமாநாநிர்தேஶேऽபி ஸ்நேஹபாதிகத்வஂ கல்கஸ்ய, “கல்கஶ்ச ஸ்நேஹபாதிகஃ” இதி வசநாத்| அத்ர யத்யபி தைலமுஷ்ணஂ கதஂ ச ஶீதலஂ, ஶீதஂ ச தாஹப்ரஶமநே ப்ரஶஸ்தஂ, ததாऽபி ஸூக்ஷ்மமார்காநுஸாரிதயா வ்யவாயிதயா ததா ஸ்பர்ஶநேநாதிகவாதஹரதயா தைலமேவாப்யங்கப்ரஸ்தாவே சந்தநாத்யஂ கதஂ ந கதம்; அந்யே கதாதபி தைலஂ ஸஂஸ்காரவாஹிதரமிதி கத்வா தைலமிஹோக்தமிதி ப்ருவதே| நநு சந்தநாத்யமிதி ஸஞ்ஜ்ஞாகரணேந கிஂ? ப்ரதேஶாந்தரே வ்யவஹாரார்தமிதி சேத்; ந, விநாऽபி ஸஞ்ஜ்ஞாகரணே ப்ரதேஶாந்தரே யௌகிகஸஞ்ஜ்ஞயா வ்யவஹாரோ தஷ்டஃ, யதா- “ஷட்பலஂ பாயயேத் ஸர்பிஃ” (சி.அ.௫), ததா “வாஸாகதஂ தாதிகஂ ச பிபேத்த்ர்யூஷணமேவ ச” (சி.அ.௧௭) இத்யாதௌ; ததா கதாயாமபி ஸஞ்ஜ்ஞாயாஂ வ்யவஹாரோ ந தஶ்யதே, யதா- “ஏதத் ப்ராயோகிகஂ ஸர்பிஃ பாரூஷகமிதி ஸ்மதம்” (சி.அ.௨௯) இதி, ததா ஷட்பாககஷாயகாதிஸஞ்ஜ்ஞாஂ கத்வா ந ச தாபிஃ ப்ரதேஶாந்தரே வ்யவஹாரஃ கதஃ| மைவஂ பாரூஷகாதிஸஞ்ஜ்ஞயா யத்யபி ஶாஸ்த்ரே வ்யவஹாரோ நாஸ்தி, ததாऽபி தத்வித்யாநாஂ வைத்யாநாஂ தயா ஸஞ்ஜ்ஞயா வ்யவஹாரோ பவிஷ்யதி, ஏததர்தஂ ஸஞ்ஜ்ஞாகரணம்| ஸஞ்ஜ்ஞாநாஂ ச ப்ரயோககதநஸமயேऽகரணேऽபி யோகஸித்தாஃ ஸஞ்ஜ்ஞா பவந்த்யேவ ஷட்பலாதிகாஃ| தேந ப்ரதேஶாந்தரேऽபி யௌகிகஸஞ்ஜ்ஞாவ்யவஹாரோ பவதி க்வசித், க்வசிச்சாந்யதோபாதேயதயா வைத்யப்ரஸித்த்யா ச ப்ரயோகஸமய ஏவ ஸஞ்ஜ்ஞா க்ரியத இதி ந காசித் க்ஷதிஃ| ஏவமந்யத்ராபி ஸஞ்ஜ்ஞாகரணே வ்யாக்யேயம்| அஶ்லக்ஷ்ணபிஷ்டைரிதி வசநேந ஶ்லக்ஷ்ணபிஷ்டலேபஸ்ய தாஹகர்ததாஂ ஸுசயதி; யதுக்தஂ- “ஶ்லக்ஷ்ணபிஷ்டகநோ லேபஶ்சந்தநஸ்யாபி தாஹகத்| த்வககதஸ்யோஷ்மணோ ரோதாச்சீதகத்த்வந்யதாऽகுரோஃ” (சி.அ.௩௦) இதி||௨௫௮-௨௫௯||

ஸஂஸ்பர்ஶாநுரஸாந் ஸ்பஶேதிதி வசநாந்ந சிரஂ தாரயேதிதி தர்ஶயதி; சிரதாரணே ஹி தேஷாமப்யுஷ்ணதா ஸ்யாத்| வாயவஶ்சந்த்ரபாதாஶ்ச ஶீதா இதி அத்ர ஶீதா இதி விஶேஷணஂ வாயோஃ; ந சந்த்ரபாதாநாஂ, தேஷாஂ ஸர்வதா ஶீதத்வாத்; கிஂவா சந்த்ரபாதா அபி உஷ்ணகாலே உஷ்ணஸம்பர்காதுஷ்ணா பவந்தி, தந்நிராஸார்தஂ ஶீதா இதி||௨௬௦-௨௬௬||

அகுர்வாத்யே க்ஷேமகஃ சோரகஃ, ரோஹிஷஃ ‘ராமகர்பூர’ இதி க்யாதஃ, ஶிக்ருஃ ஶோபாஞ்ஜநபேதஃ, மூலகபர்ணீ குக்குலுஃ, திலபர்ணீ ‘ஹுல்ஹுல’ இதி க்யாதா, பீலுபர்ணீ மோரடா, மூர்வேத்யந்யே, கண்டீரஃ ஶமடபேதஃ, ஸ ஹி ஜலஸ்தலஜபேதாத்விவிதஃ, ஆத்மஜா புத்ரஞ்ஜீவக்யாதா, ஏகைஷிகா அம்பஷ்டா, ஸுமுகாதயஃ பர்ணாஸபேதாஃ, ருஹா வக்ஷருஹா, ரோஹா அஞ்ஜலிகாரிகா, ஶீதபர்ணீ வக்ஷகலம்புகா, நாகுலீ சவிகா, கந்தநாகுலீ ராஸ்நாபேதஃ, அத்யண்டா ஶூகஶிம்பீ| அந்யேஷாஂ சேத்யநேந ரோகபிஷக்ஜிதீயாத்யுக்தோஷ்ணத்ரவ்யாணி க்ராஹயதி| ஸௌவீரதுஷோதகே த்ரிவத்கல்பே வக்ஷ்யமாணே, மைரேயஂ ஸுராகதா ஸுரா, மேதகோ ஜகலஃ, கட்வரஂ ஸஸ்நேஹததித்ரவஃ| பாத்ரம் ஆடகம்| அத்ர கஷாயாதீநி த்ரவத்ரவ்யாணி ஸ்நேஹஸமாநி ப்ரத்யேகஂ கர்தவ்யாநி; யதுக்தஂ- “பஞ்சப்ரபதி யத்ர ஸ்யுர்த்ரவாணி ஸ்நேஹஸஂவிதௌ| தத்ர ஸ்நேஹஸமாந்யாஹுஃ” இதி||௨௬௭||

ஸ்வேதாத்யாயே த்ரயோதஶவிதஸ்யோக்தத்வாத் புநஸ்த்ரயோதஶவிதவசநஂ ஸர்வேஷாமேவ கரணார்தஂ; கிஂவா அதிகாநாக்நிஸ்வேதநிஷேதார்தம்| த்ரயோதஶவிதஸ்வேதாந்தர்கதாऽபி குடீ விஶேஷேண ஹிதத்வாத் புநருச்யதே| தச்ச ஶயநமிதி குடீபரிகரதயா ப்ரதிபாதிதஂ ஶயநம்; ஏவமாச்சாதநமபி| ஏதச்ச ஶயநாச்சாதநஂ பதகப்யத்ர ஹிதமிதி பதக்பாடாத்தர்ஶயதி| கநா இதி பஹலாஃ| ஸ்வேதநாநி உஷ்ணாநி குக்குடமதிராகுலத்தாதீநி| ஸஂஸர்கபலயோஜநாதித்யத்ர அநந்தரோக்த ஏவோஷ்ணாபிப்ராயஜ்வரகரோ வாதகபஸஂஸர்கஃ ஸஂஸர்கஶப்தேந கஹ்யதே; தேந வாதகபஸஂஸர்கே யதா வாதோ பலவாந் ததா குரூஷ்ணஸ்நிக்தபூயிஷ்டமந்நபாநஂ, யதா து கபோ பலவாஂஸ்ததா லகூஷ்ணரூக்ஷப்ராயஂ விதேயமித்யர்தஃ| அயஂ ச வாதகபஜோ ஜ்வரோ விஶேஷேண வாயோர்யோகவாஹிதயா ஶீதோ பவதீதி கத்வேஹோக்தஃ ; தேந கேவலகபஜஃ கேவலவாதஜோऽபி ஶீதாபிப்ராயோ ஜ்ஞேய ஏவ||௨௬௮-௨௭௧||

ஸம்ப்ரதி வாதஜாதீநாஂ ஜ்வராணாஂ பூர்வஂ நிஷித்தஂ லங்கநமபகஷ்ய விஶேஷசிகித்ஸாமாஹ- வாதஜ இத்யாதி| ஶமநைரிதி கஷாயஸர்பிஃபாநாதிபிஃ ஶமநைஃ||௨௭௨-௨௮௨||-

ஸம்ப்ரதி வாதஜாதீநாமப்யாவஸ்தாயாஂ லங்கநஂ, ததா கபஜாதீநாமபி ஸ்வரூபேணைவ ஸாமாந்யேந லாகவகரஂ லங்கநமாஹ- ஸாமா இத்யாதி| ஸாமா இத்யநேந வாதிகஸ்யாபி ஸாமஸ்ய லங்கநீயத்வஂ ப்ரூதே| உக்தஂ ஹ்யந்யத்ர- “ஸாமே வாதேऽபி லங்கநம்” இதி| கபஜே து நிராமேऽபி லங்கநஂ ஶஸ்யதே| கபபித்தஜஶப்தேந கபயுக்தபித்தஜஸ்யைவ லங்கநீயத்வஂ ந கேவலஂ நிராமபித்தஜஸ்ய, ஸாமபித்தஜஸ்ய து ஆமக்ஷயார்தஂ லங்கநஂ ஶஸ்யத ஏவ| யதுக்தமந்யத்ர- “ஸாமே பித்தேऽபி லங்கநம்| குர்யாதேவாமபக்த்யர்தஂ” இதி| யத்தூக்தஂ- “கபபித்தே த்ரவே தாது ஸஹேதே லங்கநஂ மஹத்” இதி; ததபி ஸாமத்வேந ஸத்ரவபித்தாபேக்ஷ்யா, க்ஷீணத்ரவாஂஶே து பித்தே லங்கநஂ ந கர்தவ்யமேவ| லங்கநீயோக்தமிதிவசநேந லங்கநபஂஹணீயோக்தஂ தஶவிதஂ லங்கநமவஸ்தாநிஷித்தவமநாதிஸர்வதாநிஷித்தவ்யாயாமாதிரஹிதஂ ச க்ராஹ்யம்||௨௮௩||-

பூர்வஂ யத் ‘வமநைர்ஹரேத்’ இத்யுக்தஂ தத்ஸஂஸஷ்டதோஷேஷு ஜ்வரேஷு கபாதிக்யேந, ஸம்ப்ரதி து ஏகைகதோஷஜே வமநைஶ்சேத்யாதிநா வமநாதீநி ப்ராஹேதி ந பௌநருக்த்யம்||௨௮௪||-

ஸஂஸர்கஸந்நிபாதசிகித்ஸாஸூத்ரமாஹ- ஸஂஸஷ்டாநித்யாதி| தரதமைஃ ஸமைரிதி ஸஂஸர்கே ஏகோல்பணே உல்பணதரைஃ; ஸந்நிபாதே ச வத்ததரவத்ததமதோஷாரப்தே தோஷாநுஸாரேணைவ; ததா த்வ்யுல்பணதரேऽபி ஸந்நிபாதே த்வௌ தோஷௌ தரேணைவ ஜ்ஞேயௌ, வத்தவத்ததரவத்ததமதோஷாரப்தே ச த்ரிதோஷேऽத்யர்தவத்தா தோஷாஸ்தமைர்ஜ்ஞேயாஃ| யேந ‘த்ரிஷு தமஃ’ இதி யதுக்தஂ தத்ரிஷு மத்யே ஏகஸ்ய ப்ரகர்ஷாவதாரணே பவதி; யதா து த்ரிஷு த்வௌ ப்ரகஷ்டௌ விவக்ஷிதௌ ததா ஏகப்ரகஷ்டாபேக்ஷயா ‘த்வயோஸ்தரஃ’ இத்யஸ்யைவ விஷயஃ| ஸமைஸ்து ஸமதோஷாரப்தஸஂஸர்கஃ ஸந்நிபாதஶ்ச ஜ்ஞேயஃ| தோஷக்ரமாபேக்ஷீதி தோஷாபேக்ஷீத்யநேந அநேகஸகலதோஷகதவத்தவத்ததரத்வாதிவிஶேஷே சிகித்ஸிதோபயுக்தே அபேக்ஷணீயத்வமுக்தஂ, க்ரமாபேக்ஷீத்யநேந ச ஜ்வரிதசிகித்ஸிதோக்தலங்கநாதிக்ரமாபேக்ஷா தர்ஶிதா| யதோக்தைரௌஷதைரிதி லங்கநாதிபிரஞ்ஜநபர்யந்தைஃ| நநு த்ரிதோஷஜே ஜ்வரே சிகித்ஸா நோபபத்யதே, யதோ ந த்ரிதோஷஶமநஂ ப்ராயோ த்ரவ்யஂ பவதி, யத்தி வாதஸ்ய பத்யஂ தச்ச்லேஷ்மண்யபத்யஂ, யத் பித்தே பத்யஂ தச்ச ப்ராயஃ ஶ்லேஷ்மண்யபத்யஂ; யதா ஹி திக்தகஷாயஂ கபபித்தஹரஂ தத்வாதகரஂ, யச்ச மதுரஂ வாதபித்தஹரஂ தத் கபகரஂ, யத்து த்ரிதோஷஹரமாமலகாதி தத் ஸ்தோகஂ ப்ரதிநியதரோகவிஷயஂ நாவஶயஂ ஜ்வரயௌகிகஂ ச, ஸந்நிபாதஶ்சாயஂ மஹாத்யயிகஃ, தத் கதமஸ்ய சிகித்ஸா கர்தவ்யேத்யாஹ- வர்தநேநேத்யாதி| பஞ்சவிஂஶதிப்ரகாரோऽத்ர ஸந்நிபாத உச்யதே “த்வ்யுல்பணைகோல்பணைஃ ஷட் ஸ்யுர்ஹீநமத்யாதிகைஶ்ச ஷட்” (ஸூ.அ.௧௭) இத்யாதிநா; தத்ர ஸ்வமதே க்ஷீணத்வாதஶஸு ஸந்நிபாதேஷு ஜ்வராரம்பகத்வஂ நாஸ்தி, க்ஷீணா ஹி தோஷாஃ ஸ்வலிங்கஹாநிமாத்ரவிகாரா நாதிகஂ ஜ்வராதிகஂ கர்துஂ ஸமர்தாஃ; ஶேஷேஷு து த்ரயோதஶஸு த்ரிதோஷஹரத்ரவ்யஸ்யாபாவாதப்யர்ஹிததோஷாபேக்ஷயா சிகித்ஸோச்யதே, கத்யந்தராபாவாத்| தத்ர வர்தநேநைகதோஷஸ்யேத்யநேநைகதோஷஸ்ய வர்தநேநாபீத்யர்தஃ; ஏகஶப்தேந ச த்வித்ரிவத்தோ தோஷ ஏவா பேக்ஷிதோ ந வத்ததரோ நாபி வத்ததமஃ| தயோர்ஹி அதிவத்தயோர்வர்தநேநாதிமாத்ரவத்த்யாऽத்யஹிதமேவ ஸ்யாத்| வர்தநேநைகதோஷஸ்யேத்யநேந வத்ததரவத்ததமதோஷத்வயக்ஷபணகேநைகதோஷவர்தநேந; யதா- வத்தே கபே வத்ததரயோஶ்ச வாதபித்தயோர்மதுரஂ, தத்தி வத்ததரவாதபித்தத்வயஹந்ததயா கபஂ க்ஷீணஂ வர்தயதபி ஜ்வரஂ பலவத்தோஷஹந்ததயா ஹரதி; ததா வத்தே கபே வத்ததரே ச் பித்தே மதுரப்ரயோகோ ஜ்ஞேயஃ| ஏவமுதாஹரணாந்தராணி ஜ்ஞேயாநி| அதஶ்ச வர்தநேநைகதோஷஸ்யேத்யநேந த்வ்யுல்பணாநாஂ த்ரயாணாஂ ததா ஹீநமத்யாதிகதோஷாணாஂ ஸந்நிபாதாநாஂ சிகித்ஸோக்தா| க்ஷபணேநைகதோஷஸ்யேத்யநேந ச க்ஷீணத்வயஸஂவர்தகமபி யந்மஹாத்யயவத்ததரவத்ததமதோஷக்ஷயகரஂ பவதி தத்பேஷஜஂ கர்தவ்யஂ; வத்ததமோ ஹ்யப்ரதிகதஃ ஸத்யோ ஹந்தி, தத்ப்ரதிக்ரியாயாஂ ச க்ஷீணயோர்வத்திரல்பாத்யயா, ஸா க்ரமேண ப்ரதிகர்தவ்யேதி பாவஃ| அநேநைகோல்பணாஸ்த்ரயஃ ஸந்நிபாதாஶ்சிகித்ஸிதாஃ| அஸ்மிந்நர்தே தந்த்ராந்தரஂ “ந்யூநைகதோஷஸஂவத்திரேவஂ வத்தஜயோऽபி வா| ஸந்நிபாதே து கர்தவ்யஃ ஸந்நிபாதவஶேந து” இதி| பரிஶிஷ்டஸமஸந்நிபாதசிகித்ஸாமாஹ- க்பஸ்தாநாநுபூர்வ்யா வேதி| வாஶப்தோ வ்யவஸ்திதவிகல்பவாசீ, கபஸ்ய ஸ்தாநஂ கபஸ்தாநம், ஆமாஶயோர்த்வபாக இத்யர்தஃ; ஆநுபூர்வீ அநுக்ரமஃ; தேந கபஸ்தாநுபூர்வ்யா ஜயேதிதி கபஸ்தாநஂ ப்ரதமஂ ஜயேத், ஸ்தாநக்ரஹணேந ஸ்தாநிநஃ கபஸ்யாபி க்ரஹணம்| கபஜயஸ்து ஸாக்ஷாந்நோக்தஃ, தத்ஸ்தாநஸ்யைவாமாஶயஸ்ய ஜ்வராரம்பகதோஷேண துஷ்டஸ்ய சிகித்ஸ்யத்வோபதர்ஶநார்தம் | உக்தஂ ஹி- “ஜ்வரோ ஹ்யாமாஶயஸமுத்தஃ” (வி.அ.௩) இதி| ஏவஂ ச ஸமா அபி தோஷா ஜ்வராரம்பகா யஸ்மாதாமாஶயஂ விஶேஷேண தூஷயித்வா ஜ்வரஂ குர்வந்தி, தஸ்மாத் ஸ்தாநாநுகுணைவ ஜ்வரே ப்ரதமஂ சிகித்ஸா கர்தவ்யா| ஸ்தாநிதோஷாபேக்ஷயா ஹி ஸ்தாநமேவ ப்ரதமஂ சிகித்ஸ்யம்| யதுக்தஂ- “ஸ்தாநஂ ஜயேத்தி பூர்வஂ” இதி| கபஸ்ய ஸ்தாநஂ கபஸ்தாநம்| தத்ர லங்கநபாசநாதிக்ரியா ஜ்வரே ப்ரதமஂ ப்ரதிபாதிதாஃ க்ரியந்தே| ஏதச்ச யத்யபி ஸர்வஜ்வரஸாதாரணஂ சிகித்ஸிதஂ, ததாऽபி ஸந்நிபாதே பலவத்தரவாதசிகித்ஸாபூர்வகஜ்வரசிகித்ஸாப்ரஸக்திநிராஸார்தஂ ஸமஸந்நிபாதே ப்ரோச்யதே| ஜ்வராதந்யத்ர ஹி ஸந்நிபாதே ஸம ஏவ வாதஃ பூர்வஂ சிகித்ஸ்யதே; உக்தஂ ஹி- “வாதஸ்யாநுஜயேத் பித்தஂ, பித்தஸ்யாநு ஜயேத் கபம்” இத்யாதி| கபஸ்தாநாநுபூர்வ்யா சிகித்ஸிதே க்ரியமாணே யோ தோஷ உல்பணோ பவதி தத்ர ‘வர்தநேநைகதோஷஸ்ய க்ஷபணேநோச்ச்ரிதஸ்ய வா’ இதி சிகித்ஸா கார்யா| ஏததேவ பேலேநோக்தஂ- “ஸந்நிபாதஜ்வரே பூர்வஂ குர்யாதாமகபாபஹம்| பஶ்சாச்ச்லேஷ்மணி ஸங்க்ஷீணே ஶமயேத் பித்தமாருதௌ” இதி| அந்யே கபஸ்தாநமாமாஶயரூபஂ ஸ்தாநஂ யஸ்ய தத் கபஸ்தாநஂ பித்தமிதி பஶ்சாத்பதலோபாதுஷ்ட்ரமுகவத்பஹுவ்ரீஹிஂ வதந்தி, ததஶ்ச பித்தாநுபூர்வ்யா ஜயேதித்யர்தஃ| ததர்தாநுவாதகஂ ச ஸுஶ்ருதவசநஂ படந்தி- “ஶமயேத் பித்தமேவாதௌ ஜ்வரேஷு ஸமவாயிஷு| துர்நிவாரதரஂ தத்தி ஜ்வரார்தேஷு விஶேஷதஃ” (ஸு.சி.அ.௩௯) இதி| தத்ரைவஂ தர்ஹி ஸ்பஷ்டார்தஂ ‘பித்தாநுபூர்வ்யா’ இத்யேவமேவ படேத்| ஸுஶ்ருதவசநஂ ஹி ஜீர்ணத்ரிதோஷாபிப்ராயேண ஜ்ஞேயம், ஏதச்ச ப்ரதமோத்பந்நஸந்நிபாதஜ்வரசிகித்ஸிதஂ கபஸ்தாநாநுபூர்வ்யா ஜ்ஞேயம்| யே து கபஶ்ச ஸ்தாநஂ சேதி த்வந்த்வஂ குர்வதே, தேஷாஂ மதே கபஸ்யாமாஶயஸ்யாபி ச ஜ்வரஸ்தாநஸ்ய பூர்வஂ ஜயஃ கர்தவ்ய இத்யர்தஃ, ஸ ச ஷஷ்டீதத்புருஷேऽபி ஸ்தாநஸ்யாமாஶயஸ்ய ஸ்தாநிகபாபேக்ஷயா க்ரியமாணசிகித்ஸயா லப்யத ஏவேதி நார்தவிரோதஃ| இயஂ சைகதோஷவர்தநாதிரூபா ஸந்நிபாதசிகித்ஸா யத்யபி ந விஶுத்தா, யதுக்தஂ- “ப்ரயோகஃ ஶமயேத்வ்யாதிஂ யோऽந்யமந்யமுதீரயேத்| நாஸௌ விஶுத்தஃ ஶுத்தஸ்து ஶமயேத்யோ ந கோபயேத்” (நி.அ.௮) இதி, ததாऽபி ஸந்நிபாதசிகித்ஸாயாஂ கத்யந்தராஸம்பவே ஸதி அல்பதோஷபஹுகுணதயா க்ரியத இதி ஜ்ஞேயம்| அந்யே து ‘வர்த’ ச்சேதநே, இத்யஸ்மாத்வர்தநேநேதி ஸாதயந்தி, வர்தநஶப்தேந ச மூலச்சேதகாரகஂ ஸஂஶோதநமுச்யதே; ஏகக்ரஹணேந ச ந யுகபத்வாதாதீநாஂ பஸ்த்யாதிஶோதநஂ கர்தவ்யஂ, கிந்த்வேகைகேநேதி தர்ஶயதி; க்ஷபணேநோச்ச்ரிதஸ்யேத்யநேந ஸஂஶோதநவிஷயே ஸஂஶமநமுச்யதே; ஶேஷஸ்ய து வ்யாக்யா பூர்வவத்| அநேந ஶ்லோகேந த்ரயோதஶவிதஸந்நிபாதாரப்தஜ்வரசிகித்ஸிதமுக்தஂ பவதி| க்ஷீணவத்ததோஷவிகல்பகதஷட்விதஸந்நிபாதேஷு யோ ஜ்வரஸ்தத்ர ந கேவலஂ வத்தஸ்ய தோஷத்வயஸ்யைகஸ்ய வா வத்தஸ்ய ஜ்வராரம்பகஸ்ய சிகித்ஸா கார்யா, கிந்து ஸ்வமாநக்ஷீணவர்தநமபி தத்ர கர்தவ்யஂ பவதி; ஸ்வமாநக்ஷீணத்வாதஶஸந்நிபாதஸ்ய து ஜ்வராநாரம்பகத்வமேவ||௨௮௫-௨௮௬||-

ஸந்நிபாதப்ரஸ்தாவாத்தஜ்ஜஂ த்ரிஶோதீயோக்தஶோதமநூத்ய சிகித்ஸாமாஹ- ஸந்நிபாதேத்யாதி| கஶ்சிதேவ ப்ரமுச்யதே இத்யநேந தாருணத்வமஸ்ய தர்ஶயதி; “ஸந்தி ஹ்யேவஂவிதா ரோகாஃ ஸாத்யா தாருணஸம்மதாஃ| யே ஹந்யுரநுபக்ராந்தா மித்யாரம்பேண வா புநஃ” (ஸூ.அ.௧௮); கிஂவா ஸாத்ய ஏவாயஂ ப்ராயோ பவதி, கதாசிச்ச கச்ச்ரஸாத்ய இதி| நநு த்ரிஶோதீயே “ஜ்வராந்தே துர்ஜயோऽந்தாய ஶோபஸ்தஸ்யோபஜாயதே” (ஸூ.அ.௧௮) இத்யநேநாநுபக்ரமணீயத்வமஸ்யோக்தம், இஹ து கஶ்சிதேவ ப்ரமுச்யத இதி கதஂ ந விரோதஃ? மைவஂ, தத்ராபி துர்ஜயோ பவதி, அந்தாய வேத்யர்தஃ; அதோ ந விரோதஃ||௨௮௭-௨௮௮||-

ஶாகாநுஸாரீத்யத்ர யத்யபி “ஶாகா ரக்தாதயோ தாதவஃ” (ஸூ.அ.௧௧) இத்யுக்தஂ, ததாऽபீஹ ரக்ததூஷகோ விஶேஷேண ஜ்வரோ ஜ்ஞேயஃ, ரக்தாஶ்ரயே ஏவ தோஷே ரக்தமோக்ஷஸ்ய விஶேஷேண ஸமர்தத்வாத்| ரக்தமோக்ஷஸ்தாநஂ ச பாஹுமத்யஂ ஜ்ஞேயஂ; யதுக்தமந்யத்ர- “ஶீதோஷ்ணஸ்நிக்தரூக்ஷாத்யைர்ஜ்வரோ யஸ்ய ந ஶாம்யதி| ஶாகாநுஸாரீ தஸ்யாஶு முஞ்சேத்பாஹ்வோஃ க்ரமாத் ஸிராஃ” இதி| ஶீதோஷ்ணாதிஸேவாவசநாத் ஸகலதோஷாநுரூபசிகித்ஸாக்ரமே ஸதி ரக்ததுஷ்ட்யைவ ப்ராயோ ஜ்வராநுபந்தோ பவதீதி தர்ஶயதி||௨௮௯||-

விகாராந்தராநுபந்தஜ்வரசிகித்ஸாமாஹ- விஸர்பேணேத்யாதி| கபோத்தரஶ்ச பித்தோத்தரஶ்சேதி கத்வைகஶேஷாத் கபபித்தோத்தரத்வஂ ஜ்ஞேயஂ; கிஂவா கபபித்தயோர்மிலிதயோருத்தரத்வஂ ஜ்ஞேயம்| தேநாநூர்த்வகே பித்தே தேயமேவ ஸர்பிஃ||௨௯௦||-

தௌர்பல்யாதித்யாதௌ தேஹக்ரஹணேநாத்மாதிதோ வ்யாவத்ய ரஸாதிஷுதாதுஶப்தஂ ப்ரவர்தயதி, ரஸாதய ஏவ ஹி விஶேஷேண தேஹதாரகாஃ| பஂஹணஂ புஷ்டிஜநநம்||௨௯௧||-

பூதாநுபந்திநோஸ்ததீயகசதுர்தகயோஶ்சிகித்ஸாமாஹ- கர்மேத்யாதி| கர்ம ஸாதாரணமிதி பூதாநுபந்தே தோஷே ச ஸாதாரணீ சிகித்ஸா தைவவ்யபாஶ்ரயா பல்யாதிரூபா, யுக்திவ்யபாஶ்ரயா தோஷாநுரூபகஷாயபாநாதிரூபா ச| விஷமஜ்வரஶப்தேந ததீயசதுர்தகாவேவாபிமதௌ, சதுர்தகேந சதுர்தகவிபர்யயோऽபி கஹ்யதே| திக்தஶீதைரநுபாநைர்பேஷஜைஶ்சேதி விஜ்ஞேயம்| கஷாயோஷ்ணமிதி உஷ்ணாஃ கஷாயாஃ||௨௯௨-௨௯௫||-

தோஷாதீந் ப்ரவிபஜ்யேதி தோஷகாலதேஶப்ரகத்யாதீநபேக்ஷ்ய யத்யத்ர யௌகிகஂ தத்தத்ர கார்யமித்யர்தஃ| ஷட்பலமிதி குல்மே வக்ஷ்யமாணம்| நீலிநீ நீலிகா, நீலபுஹ்நா வா| நீலிந்யாதிஶ்ச விரேசநயோகோ ஜ்வராகமநதிநே விரேகாத் கார்யகரோ பவதி ப்ரபாவாத்| மஹதீ மாத்ரா அஹோராத்ரபரிணமநீயா; அந்யத்ர து ஷட்பலீ மாத்ரா மஹதீ மாத்ரோக்தா| அந்யத்ர “அந்யேத்யுஷ்கோ த்வ்யஹக்ராஹீ ததீயகசதுர்தகௌ” இத்யாரப்ய யாவத் “அநாகதே சிகித்ஸ்யாஸ்தே பலகாலௌ விஜாநதா” இத்யந்தேந வேகதிநாத் ப்ராக் யா சிகித்ஸோக்தா ஸேஹோக்தவமநாதிவ்யதிரிக்தா ஜ்ஞேயா| வமநாதயாஸ்த்விஹ ப்ரகோபதிநே க்ரியமாணாஃ ப்ரகுபிதஸ்ய தோஷஸ்ய கோஷ்டமாகதஸ்ய ஸம்யக் ஸத்யோஹா பவந்தீதி கத்வா க்ரியந்தே இதி ஜ்ஞேயம்| ஸாந்நஂ ப்ரபூதஂ மத்யஂ பீத்வா புநருல்லிகேதிதி யோஜநா, ததா மத்யஂ ஸாந்நஂ பீத்வா ததஹஃ ஸ்வபேதிதி யோஜநா| யாபநா முஸ்தாதிகா பஸ்தயோ வக்ஷ்யமாணாஃ| வஷதஂஶோ பிடாலஃ| வஷஸ்யேத்யத்ராபி ஶகதிதி ஸம்பந்தஃ| மேத்யாநாமிதி மேதுராணாஂ, கிஂவா மேத்யாநாஂ பவித்ராணாம்| வைவ்யாக்ரீத்யத்ர புஂலிங்கமேவ ப்ரயோஜகஂ வசநாதுந்நீயதே| ஸிஂஹோ வ்யாக்ர ஏவேதி வதந்தி| ‘அஞ்ஜு’ வ்யக்திம்ரக்ஷணகதிஷு, இதி பாடாந்ம்ரக்ஷணமாத்ரேऽப்யஞ்ஜநஂ ஸ்யாதித்யத ஆஹ- நேத்ராஞ்ஜநமிதி| மநோவிகாரே உந்மாதேऽபஸ்மாரே ச| தாரணாதிதி ச்சேதஃ; அகதாநாஂ ச ஸேவநாதிதி யோஜநா||௨௯௬-௩௦௯||-

தைவவ்யபாஶ்ரயசிகித்ஸாமாஹ- ஸோமமித்யாதி| ஸஹ உமயேதி ஸோமஃ, தம்| ஸாநுசரமிதி நந்த்யாதிகணயுக்தம்| ஸமாதகணமிதி ஸமாதஸமூஹம்| ப்ரயதஃ பவித்ரஃ| ஸஹஸ்ரமூர்தநமிதி “ஸஹஸ்ரஶீர்ஷா” இத்யாதி வேதப்ரதிபாதிதம்| நாமஸஹஸ்ரேணேத்யாதி மஹாபாரதோக்தநாமஸஹஸ்ரேண| இஷ்ட்யேதி யஜ்ஞேந||௩௦௯-௩௧௬||-

ஶாபேத்யாதிநாऽऽகந்துஜ்வரசிகித்ஸாமாஹ| நஶ்யேதிதி ப்ரஶாம்யதீத்யர்தஃ| ஸாநாஹ இதி அபிகாதஜ்வர ஏவ ஸாநாஹஃ| க்ஷதாநாமிதி உரஃக்ஷதிநாம்| க்ஷதசிகித்ஸயா வ்ரணசிகித்ஸயா ச வ்ரணிநாஂ ஜ்வரோऽபைதீத்யர்தஃ| அயஂ ஹ்யுபத்ரவரூபோ ஜ்வரஃ; உபத்ரவஶ்ச மூலவ்யாதிசிகித்ஸயைவ ஶாம்யதீதி பாவஃ| வாயோஃ ப்ரஶமநேநேதி காமாதிஜ்வரேஷு வாதாநுபந்தாதுபபந்நம்| ஸத்வாக்யைரிதி ஶோபநைர்வசநைஃ| காமாதீநாஂ ப்ரதித்வந்த்வேந சிகித்ஸாமாஹ- காமாதித்யாதி||௩௧௭-௩௨௨||-

ஜ்வரவேககாலசிந்தாஜோऽபி ஜ்வரஃ காமாதிவந்மாநஸாபசாராத்பவதீதி தச்சிகித்ஸாமாஹ- ஜ்வரஸ்யேத்யாதி||௩௨௩||-

ஸம்ப்ரத்யௌஷதமபிதாய ‘விமுஞ்சதி’ இத்யாதிப்ரஶ்நஸ்யோத்தரமாஹ- ஜ்வரப்ரமோக்ஷே இத்யாதி| லீயத இதி முஹ்யதி| உஷ்ணஸர்வாங்கஃ ஶீதஸர்வாங்கஶ்ச பவத்யபீதி உஷ்ணஸர்வாங்கோ வா ஶீதஸர்வாங்கோ வா பவதீத்யர்தஃ| ஸதோஷஶப்தமிதி ஸதோஷஂ ஸஶப்தஂ ச| ஏதாநி ச லக்ஷணாநி ஸந்நிபாதஜ்வரே ஏவ பவந்தீதி ஜ்ஞேயஂ; நாந்யத்ர, அதர்ஶநாதேவ| அத ஏவ பத்துதோஷஸ்ய பலிந இத்யாதி க்ரந்தஂ கேசித் படந்த்யேவாத்ர| ஏதாநி லக்ஷணாநி ஜ்வரமோக்ஷகாலே க்ஷீணேநாபி தோஷேண க்ரியந்தே, யதாநிர்வாப்யதா ப்ரதீபேநாலோகோ மஹாந் க்ரியதே||௩௨௪-௩௨௮||

ஸம்ப்ரதி ப்ரஶாந்தஜ்வரலக்ஷணப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ- விகதேத்யாதி| ப்ரகதிஸத்த்வேநேதி ஸஹஜஸத்த்வேந||௩௨௯||

‘ஜ்வராவஶிஷ்டோ ரக்ஷ்யஶ்ச யாவத்காலஂ யதோ யதஃ’ இதி ப்ரஶ்நஸ்யோத்தரஂ- ஸஜ்வர இத்யாதி| ‘ததா ஜ்வரஃ ஶமஂ யாதி ப்ரஶாந்தோ ஜாயதே ந ச’ இத்யநேந ‘யதஃ’ இதி ப்ரஶ்நஸ்ய ஜ்வரமுக்தாஸேவ்யஹேதுப்ரஶ்நரூபஸ்யோத்தரஂ ஜ்ஞேயம்| ‘வ்யவாயமதிசேஷ்டாஶ்ச’ இத்யத்ர வ்யவாயஂ கத்வாऽபி புநஃ ‘வ்யாயாமஂ ச’ இத்யாதௌ வ்யவாயபாடேந வ்யவாயஸ்யாத்யந்தநிஷித்ததோச்யதே; அந்யே து ப்ரமாதபாட ஏவாயமித்யாஹுஃ| ஸ்நாநமூர்ஜஸ்கரமபி ப்ரபாவாஜ்ஜ்வரஂ ப்ரத்யாநயதி; யதுக்தமந்யத்ர- “ஸ்நாநமாஶு ஜ்வரஂ குர்யாஜ்ஜ்வரமுக்தஸ்ய தேஹிநஃ| தஸ்மாந்முக்தஜ்வரஃ ஸ்நாநஂ விஷவத் பரிவர்ஜயேத்” இதி||௩௩௦-௩௩௨||

அநந்தரம் ‘அஸஞ்ஜாதபலோ யஸ்து’ இத்யாதி க்ரந்தஂ காஶ்மீராஃ படந்தி; தே ச ப்ரகத்யாதிஸூத்ரேऽப்யஸ்ய க்ரந்தஸ்யாநுகுணஂ ப்ரஶ்நக்ரந்தஂ படந்தி||௩௩௩-௩௪௩||

உக்தாநுக்தசிகித்ஸாபரிக்ரஹார்தமாஹ- தஸ்யாமித்யாதி||௩௪௪||

ஜ்வரசிகித்ஸாயாஂ யத்நஂ காரயிதுமாஹ- ரோகராடித்யாதி||௩௪௫||

யதாக்ரமமிதி அத்யாயார்தஸங்க்ரஹஶ்லோகஃ| பூதாநாஂ ஹிதகாம்யயேத்யநேந ஸர்வபூதஹிதேயஂ சிகித்ஸேதி தர்ஶயதி||௩௪௬||

இதி ஶ்ரீசக்ரபாணிதத்தகதாயாமாயுர்வேததீபிகாயாஂ சரகதாத்பர்யடீகாயாஂ சிகித்ஸாஸ்தாநே ஜ்வரசிகித்ஸிதாத்யாயஸ்ததீயஃ||௩||