൯. ജ്വരചികിത്സിതമ്

സ്വസ്ഥോര്ജസ്കരമഭിധായ വ്യാധിനിര്ഘാതകരചികിത്സിതം വക്തവ്യമ്| സര്വരോഗപ്രധാനത്വേന ജ്വരസ്യൈവാദൌ ചികിത്സിതം തത്രോച്യതേ| ജ്വരസ്യ ച യഥാ പ്രാധാന്യം തഥാऽത്രൈവ വക്ഷ്യതി| ജ്വരചികിത്സിതാഭിധായകോऽധ്യായോ ജ്വരചികിത്സിതമുച്യതേ, അഭിധാനാഭിധേയയോരഭേദോപചാരാത്| ഏവമുത്തരാധ്യായേഷ്വപി വ്യാഖ്യേയമ്||൧-൨||

വിജ്വരമിതി വിജ്വരശബ്ദോ നീരോഗോപദര്ശകഃ ; യതോ ജ്വരശബ്ദേന ചാത്ര സാമാന്യേന രോഗോऽഭിമതഃ, യഥാ- “ജ്വരോ വികാരോ രോഗശ്ച” ഇത്യാദി| നീരോഗത്വേനേഹ രോഗപ്രശമനപൃച്ഛാശ്രയതാം ഗുരോര്ബ്രവീതി| ജ്വരസന്ദേഹമിതി ജ്വരനിദാനോക്താതിരിക്തജ്വരധര്മവിഷയം സന്ദേഹമ്| വിവിക്ത ഇത്യാദിനാ ഏവം ഗുരവഃ പ്രഷ്ടവ്യാ ഇതി ദര്ശയതി||൩||

ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപീത്യാദി ഹേതുഗര്ഭം ജ്വരപ്രധാനത്വേ വിശേഷണമ്| കേചിദ്ദേഹമാത്രതാപിനോऽര്ബുദാദയഃ, കേചിന്മനസ്താപിന ഏവാതത്ത്വാഭിനിവേശാദയഃ, കേചിദിന്ദ്രിയതാപിന ഏവ തിമിരാദയഃ; അയം തു ത്രിതയതാപീ| വക്ഷ്യതി ഹി- “ജ്വരേണാവിശതാ ഭൂതം ന ഹി കിഞ്ചിന്ന തപ്യതേ” ഇതി| തത്ര ശരീരതാപിത്വം സന്താപാദിനാ, മന-ഇന്ദ്രിയതാപിത്വം ച “വൈചിത്ത്യം” ഇത്യാദിനാ വക്ഷ്യതി| സര്വരോഗാഗ്രജ ഇതി ശാരീരസര്വരോഗാഗ്രജഃ; മാനസാസ്തു രോഗാ ജ്വരാദേഃ പ്രാഗവസ്ഥിതാ ഏവ സത്യയുഗാദാവപി| ബലിത്വം ചാസ്യ ഭൂരിവികാരകര്തൃത്വാത്| പ്രധാനത്വം ച ദേഹമനസ്താപിത്വാദിധര്മയോഗാത്| പ്രാണിസപത്നസ്യേതി മാരകത്വേന പ്രാണിശത്രോഃ| ധ്രുവസ്യേതി അവശ്യമ്ഭാവിനഃ| പ്രലയോദയേ മരണേ ജന്മനി ച| അത്ര ച തമോരൂപോ ജ്വരോ ജ്ഞേയഃ| വക്ഷ്യതി ഹി- “ജ്വരപ്രഭാവോ ജന്മാദൌ നിധനേ ച മഹത്തമഃ” ഇതി| പ്രകൃത്യാദയഃ സമസ്താധ്യായവ്യാകരണീയാ യഥാവസരം വ്യാഖ്യേയാഃ| ബലം ച കാലശ്ചാത്മലക്ഷണം ചേതി ബലകാലാത്മലക്ഷണമിതി ദ്വന്ദ്വഃ| വ്യാസതോ വിധിഭേദാച്ചേതി പ്രപഞ്ചേന വിധിഭേദാത്| യത ഇതി യേഭ്യോ വ്യവായാദിഭ്യോ രക്ഷ്യഃ| ദ്വിതീയോ യതഃശബ്ദോ യേന ഹേതുനാ രക്ഷണീയ ഇത്യര്ഥഃ| ജഗദ്ധിതാര്ഥമിത്യനേന യച്ച ശ്രുത്വാ ജഗദ്ധിതം ചികിത്സാപ്രവര്തനം കരിഷ്യാമീത്യഗ്നിവേശഃ കാരുണികതാം ശിഷ്യഗുണേഷൂപാദേയാമാത്മനോ ദര്ശയതി| ജ്വരാധികാരേ ഇത്യാദിര്നിര്ദേശഗ്രന്ഥഃ||൪-൧൦||

ജ്വരോ വികാര ഇത്യാദി| പ്രശ്നഗ്രന്ഥാസൂചിതസ്യാപി പര്യായകഥനം വൃത്തമേവ, തഥാऽപി പുനഃപ്രകരണവശാദഭിധാനമിതി ന പുനരുക്തദോഷ ഇതി ബ്രുവതേ; കിംവാ ജ്വരസ്യൈവാധികൃതസ്യൈതത്പര്യായകഥനമ്| വികാരാദയശ്ച യദ്യപി സാമാന്യേന രോഗാഭിധായിനഃ, തഥാऽപി പ്രകരണാദിഹ ജ്വര ഏവ വിശിഷ്ടേ വ്യാധൌ വര്തന്തേ| യഥാ- ബ്രാഹ്മണം ഭോജയേദിത്യത്ര ഭോജനപ്രകരണാത് സാമാന്യോऽപി ബ്രാഹ്മണശബ്ദ ആമന്ത്രിതബ്രാഹ്മണേ വര്തതേ| തസ്മിംശ്ച വ്യാഖ്യാനേ ജ്വരാദിപര്യായാഭിധേയരൂപാ വിവൃതിഃ ‘ജ്വരോ വികാരഃ’ ഇത്യാദിനാ ഉച്യത ഇതി നാപി പുനരുക്തിശങ്കാ| നാമശബ്ദഃ പ്രകാശനേ, തേന ഏകോऽര്ഥോ നാമ ജ്വരലക്ഷണോ രോഗലക്ഷണോ വാ പര്യായൈരുച്യത ഇത്യര്ഥഃ| പര്യായാ ഏകാര്ഥാഭിധായിനോ ഭിന്നജാതീയാഃ ശബ്ദാഃ; കിംവാ, നാമപര്യായൈരിതി നാമരൂപൈഃ പര്യായൈഃ; വ്യവഹ്രിയമാണൈഃ പര്യായൈരിത്യര്ഥഃ| യതഃ പര്യായോऽവ്യവഹ്രിയമാണോऽപി ഭവതി, യഥാ- ആയുഷി നിത്യഗാനുബന്ധശബ്ദരൂപൌ പര്യായാവുക്തൌ||൧൧||

പ്രകൃതിശബ്ദേനേഹ സ്വഭാവഃ, തഥാ യത്കാരണമയം കാര്യം ഭവതി തദുച്യതേ; തത്ര പ്രത്യാസന്നകാരണരൂപാം പ്രകൃതിമാഹ- തസ്യേത്യാദി| ഉദ്ദിഷ്ടേതി സങ്ക്ഷേപാദഭിഹിതാ| ദോഷാണാം ജ്വരപ്രകൃതിത്വേ ഹേതുമാഹ- ദേഹിനമിത്യാദി| സര്വദോഷാവ്യഭിചാരാജ്ജ്വരസ്യ ദോഷപ്രകൃതിത്വം സിദ്ധമിതി ഭാവഃ| ദേഹിശബ്ദേന ശരീരവാന് പുരുഷോऽഭിപ്രേതോ ന കേവല ആത്മാ, തസ്യ നിര്വികാരത്വാത്| ‘സമുപസേവതേ’ ഇതി ഭാഷയാ ഭൂതവിശേഷരൂപസ്യ ജ്വരസ്യാവേശം ദര്ശയതി; വിഗ്രഹശ്ച ജ്വരസ്യ സ്വതന്ത്രേ വക്തവ്യ ഏവ- ‘ജ്വരസ്ത്രിപാദസ്ത്രിശിരാഃ’ ഇത്യാദിനോക്തഃ||൧൨||

സ്വഭാവരൂപാം ജ്വരപ്രകൃതിമാഹ- ക്ഷയ ഇത്യാദി| ദേഹക്ഷയഹേതുത്വാത് ക്ഷയഃ, മോഹകര്തൃത്വാത്തമഃ, പാപനിര്വര്ത്യത്വാത് പാപ്മാ, മൃത്യുകാരണത്വാന്മൃത്യുര്ജ്വര ഏവോച്യതേ| അത്ര ച ‘ഉക്താഃ’ ഇതി തഥാ ‘യമാത്മകാഃ’ ഇതി ബഹുവചനമേകസ്മിന്നര്ഥേ ജ്വരേ ക്ഷയകര്തൃത്വാദിധര്മഭേദവിവക്ഷയാ ജ്ഞേയമ്| യമാത്മകാ ഇതി യമസ്വരൂപാഃ; യമോ ഹി യഥാ മാരകഃ, തഥാऽമീ മാരകാ ഇത്യതോ യമാത്മകാ ഇത്യര്ഥഃ| കിംവാ ‘യമാത്മജാഃ’ ഇതി പാഠഃ; അത്രാപി യമപുത്രത്വേന പിതൃസമാനക്രിയാകര്തൃത്വമുച്യതേ| കിഞ്ച ക്ഷയാദയഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധാ യമസ്വരൂപാ ഭിന്നാ ഏവ ജ്വരാത്, ഇഹ തു ജ്വരസ്യ യമാത്മകത്വാഭിധാനപ്രസങ്ഗാത്തേऽപ്യുച്യന്തേ| അസ്മിന് വ്യാഖ്യാനേ മൃത്യുശബ്ദേന മൃത്യുസൂചകം രിഷ്ടമുച്യതേ, യതോ ന മൃത്യുരേവ മൃത്യുകരോ ഭവതി| യമാത്മകത്വേ ഹേതുമാഹ- പഞ്ചത്വപ്രത്യയാന്നൃൗണാം ക്ലിശ്യതാം സ്വേന കര്മണേതി| ഏതേന, യഥാ യമഃ സ്വകര്മക്ലിശ്യമാനാനാം പ്രാണിനാം പഞ്ചത്വേ ഹേതുര്ഭവതി, തഥാ ക്ഷയാദയോऽപി പ്രാക്തനകര്മണാ ക്ലിശ്യമാനാന് മാരയന്തീത്യര്ഥഃ| ‘പഞ്ചത്വപ്രത്യയാ’ ഇതി വാ പാഠഃ, തഥാऽപി സ ഏവാര്ഥോ ജ്ഞേയഃ ||൧൩||-

ക്രമാഗതാം പ്രവൃത്തിമാഹ- പ്രവൃത്തിസ്ത്വിത്യാദി| പ്രവൃത്തിഃ പ്രഥമാവിര്ഭാവഃ| പരിഗ്രഹാദിതി ജനപദോദ്ധ്വംസനീയേ “ഭ്രശ്യതി തു കൃതയുഗേ” (വി.അ.൩) ഇത്യാദിനാ പരിഗ്രഹാജ്ജ്വരാദിപ്രവൃത്തിമുക്താം സ്മാരയതി| തഥാ രുദ്രകോപാദ്ദാരുണാദ്യാ പ്രവൃത്തിര്ജ്വരസ്യ, സാ നിദാനേ പൂര്വമുദ്ദിഷ്ടാ; “ജ്വരസ്തു ഖലു മഹേശ്വരകോപപ്രഭവഃ” (നി.അ.൧) ഇതി ഗ്രന്ഥേന നിദാനേ സങ്ക്ഷേപേണോക്തേത്യര്ഥഃ| പൂര്വമിതി പദേന രുദ്രകോപപ്രഭവാ പ്രഥമാ, പരിഗ്രഹപ്രഭവാ തു ദ്വിതീയാ പ്രവൃത്തിരിതി ദര്ശയതി||൧൪||

യതശ്ച പരിഗ്രഹഭവത്വം വിസ്തരോക്തം രുദ്രകോപഭവത്വം ച സങ്ക്ഷേപോക്തമ്, അതോ രുദ്രകോപോദ്ഭവത്വമേവ വിവൃണോതി- ദ്വിതീയേ ഹീത്യാദി| വിനാ ക്രോധം ചര്യതേ യത് തദക്രോധവ്രതമ്| തപോവിഘ്നാശനാഃ തപോവിഘ്നോപജീവിനഃ| ധ്രുവമിതി അവശ്യദേയമ്| സത്രനാശനമിതി യജ്ഞനാശനമ്| ശൈവേ ഇതി കല്യാണകരേ| അപചാരാന്തരേഷ്വിതി ജ്വരനിദാനസേവാസു| അത്ര ച സത്യയുഗേऽപി ജന്മമരണയോര്മോഹരൂപജ്വരസ്യ വിദ്യമാനത്വാദ് ദ്വിതീയയുഗേऽപി ജന്മരണയോര്ഭവനം ന ജ്വരസ്യാനുപപന്നമ്| തേന, യോ ജന്മാദൌ നിധനേ ച വ്യവസ്ഥിതഃ സ ഇദാനീമപചാരാന്തരേഷു ഭവിഷ്യസീതി യോജനീയമ്| കിംവാ, സത്യയുഗേ ച ജന്മമരണയോര്മോഹരൂപജ്വരോ നിഷ്കല്മഷാണാം പുരുഷാണാം നാസീദേവേതി മന്തവ്യമ്| കല്യാണകരസ്വരൂപസ്യാപി ശിവസ്യ പ്രാണിപീഡാകരജ്വരവിസര്ഗഃ പ്രാണിനാമേവാധര്മപ്രഭാവാദവശ്യോപഭോഗ്യാം പീഡാം ദൃഷ്ട്വേതി മന്തവ്യമ്||൧൫-൨൫||

സന്താപ ഇത്യാദിനാ പ്രഭാവമാഹ| പ്രഭാവശ്ചാനൌപാധികാ ശക്തിരുച്യതേ, തേന സന്താപാദീനാം പ്രഭാവവ്യപദേശഃ| യതശ്ചായം രോഗപ്രഭാവഃ, തതോ വാതശ്ലേഷ്മകൃതേऽപി ജ്വരേऽനുഷ്ണരൂപസ്താപോ ഭവതി, തഥാ ജന്മാദൌ നിധനേ ച മഹത്തമോരൂപത്വം ജ്വരപ്രഭാവ ഇത്യര്ഥഃ| പ്രകൃതിശ്ചേത്യാദിനാ പ്രകരണസങ്ഗ്രഹം കരോതി, ‘ഇത്യസ്യ പ്രകൃതിഃ പ്രോക്താ’ ഇത്യനേന തു പ്രസ്താവസങ്ഗ്രഹഃ കൃതഃ, അധ്യായാന്തേ ത്വധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹം കരിഷ്യതി| ഏതച്ച പുനഃ പുനഃ സങ്ഗ്രഹകരണം തന്ത്രര്മത്വാച്ഛിഷ്യബുദ്ധിസമാധാനാര്ഥം കൃതം ജ്ഞേയമ്||൨൬||-

നിദാന ഇത്യാദിനാ കാരണമാഹ| അഷ്ടൌ കാരണാനീതി രൂക്ഷാദയസ്ത്രയോ ജ്വരാരമ്ഭകവാതാദികര്തൃത്വേനോക്താഃ, തഥാ “യഥോക്താനാം ഹേതൂനാം മിശ്രീഭാവാത്” (നി.അ.൧) ഇത്യാദിനാ തു ദ്വന്ദ്വാനാം സന്നിപാതസ്യ ച കാരണമുക്തം, തഥാ ആഗന്തോഃ കാരണം തത്ര കണ്ഠരവേണൈവോക്തമ്| അന്യേ തു വാതാദീനേവ ജ്വരാരമ്ഭകസമ്പ്രാപ്തിപ്രാപ്താന് “ഇഹ ഖല്വഷ്ടാഭ്യഃ കാരണേഭ്യോ ജ്വരഃ സഞ്ജായതേ” (നി.അ.൧) ഇത്യാദിഗ്രന്ഥേന നിദാനോക്താന് കാരണാനീതി പദേന ഗ്രാഹയന്തി; പ്രകൃതിശബ്ദേന തു ബീജഭൂതാ അവ്യവഹിതസമ്ബദ്ധാ ദോഷാ ഗൃഹ്യന്തേ, രൂക്ഷാദയസ്തു ദോഷപ്രകോപകാരണഭൂതാ ന ജ്വരകാരണാനീതി വദന്തി| തസ്മിന് പക്ഷേ രൂക്ഷാദീനാം ജ്വരഹേതുഭൂതാനാമിഹാഗ്രഹണം സ്യാത്; രൂക്ഷാദീനാം തു ജ്വരേ ഹേതുത്വം ദോഷപ്രകോപാവാന്തരവ്യാപാരത്വേന ഭവത്യേവ, യഥാ- യാഗസ്യ സ്വര്ഗകര്തൃത്വമ്| ദ്വിവിധം ച കാരണം രോഗാണാം- വ്യവഹിതം രൂക്ഷാദി, പ്രത്യാസന്നം ച ദോഷാ ഇതി ശാസ്ത്രസിദ്ധാന്ത ഏവ| ‘നിദാനേ’ ഇതി പദേനൈവ പൂര്വത്വേ ലബ്ധേ, പൂര്വോക്താനീതി പദമിഹ വക്തവ്യജ്വരനിദാനവ്യുദാസാര്ഥമ്||൨൭||

യദ്യപി നിദാനേऽപി പൂര്വരൂപാണ്യുക്താനി, തഥാऽപീഹ പ്രകരണവശാദ്യനി പ്രായഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി, താനി പഠ്യന്തേ- ആലസ്യമിത്യാദി||൨൮-൨൯||

കേവലമിതി കൃത്സ്നം, തേന ബാഹ്യേന്ദ്രിയാണാമപ്യവരോധഃ| അനേന ദേഹമനസീ അപ്യവശ്യം ജ്വരേണ തപ്യേതേ ഇത്യുക്തമ്| ബലസ്യാഭിവൃദ്ധിലക്ഷണസ്യ ജ്വരാഭ്യാഗമനലക്ഷണസ്യ വാ കാലോ ബലകാലഃ, സ ച നിദാനേ “ദിവസാന്തേ ഘര്മാന്തേ ജരണാന്തേ വാ ജ്വരാഗമനമഭിവൃദ്ധിര്വാ” (നി.അ.൧) ഇത്യേവമ്പ്രകാരഗ്രന്ഥേനോക്തഃ||൩൦||

ജ്വരപ്രത്യാത്മികം ലിങ്ഗമിത്യാദിനാऽऽത്മലക്ഷണമാഹ| ആത്മലിങ്ഗമിതി അവ്യഭിചാരിലക്ഷണമ്| ഇഹ സന്താപശബ്ദേന സാമാന്യേന പീഡാ വക്തവ്യാ, സാ ച ദേഹവിശേഷണാഭിധാനാത്താപലക്ഷണൈവ ഭവതി, മനസി തു തഥാ ചേന്ദ്രിയേഷു ദേഹഗുണഗൃഹീതേഷു വൈചിത്ത്യാദിരൂപാ “വൈചിത്ത്യം” ഇത്യാദിഗ്രന്ഥവക്തവ്യാ ജ്ഞേയാ| ജ്വരപ്രഭാവേ സന്താപോऽചിന്ത്യകാര്യതയോക്തഃ, ഇഹ തു ജ്വരാവ്യഭിചാരിത്വേനേതി വിശേഷഃ| അന്യേ തു, അരുച്യാദിയുക്തഃ സന്താപഃ പ്രഭാവോ ഭവതി, അരുച്യാദിരഹിതസ്ത്വാത്മലക്ഷണം ഭവതി| സന്താപസ്യ പ്രത്യാത്മലക്ഷണത്വേ ഹേതുമാഹ- ജ്വരേണേത്യാദി| ഭൂതശബ്ദേന സര്വപ്രാണിന ഉച്യന്തേ| തതശ്ച ജ്വരേണ ഭൂതമാവിശതാ ന കിഞ്ചിന്മനുഷ്യാദി ന തപ്യതേ, കിന്തു തപ്യത ഏവ, തതോ ജ്വരാവ്യഭിചാരിതയാ ജ്വരാത്മലക്ഷണമേവ തദുപപന്നമിതി ഭാവഃ| അത്ര പക്ഷേ ഗജാദിഷ്വപി കൂടപാകലാദിശബ്ദാഭിധേയേഷു ജ്വരേഷ്വന്തര്ദാഹരൂപാ വേദനാ ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| കിംവാ, അത്ര ദേഹസന്താപൌ മിലിതൌ വാ പര്യായേണ വാ ജ്വരാത്മലിങ്ഗം ഭവേതാം; ന താവത് പര്യായേണ, തഥാ ഹി സതി ക്വചിജ്ജ്വരേ ദേഹസന്താപ ഏവ ക്വചിജ്ജ്വരേ മനഃസന്താപ ഏവ ഭവതീതി വാച്യം, തതശ്ചാനയോര്വ്യഭിചാരാന്നാവ്യഭിചാരിലിങ്ഗത്വം; തസ്മാന്മിലിതാവേവ ദേഹമനഃസന്താപാവാത്മലക്ഷണം ജ്വരസ്യേതി വാച്യമ്; ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ കസ്മാത് സര്വജ്വരേഷു ദേഹമനസ്താപൌ ഭവത ഇത്യാഹ- ജ്വരേണേത്യാദി| ജ്വരേണ ഭൂതമാവിശതാ നഹി കിഞ്ചിച്ഛരീരം മനോ വാ ന തപ്യതേ, കിന്തു തപ്യത ഏവ; അതോ ദേഹമനസ്താപഃ സര്വജ്വരേഷൂപപന്ന ഇത്യര്ഥഃ| അസ്മിംശ്ച പക്ഷേ ശാരീരമാനസജ്വരഭേദോപദര്ശനേ “ശാരീരോ ജായതേ പൂര്വം ദേഹേ” ഇത്യാദിനാ ശാരീരസ്യ യദ്ദേഹമാത്രാശ്രയത്വം മാനസസ്യ യന്മനോമാത്രാശ്രയത്വം വക്തവ്യം തത് സൂക്ഷ്മകാലാഭിപ്രയേണ; തസ്മിംശ്ച സൂക്ഷ്മകാലേ ജ്വര ഉഭയാതാപകോऽപ്യനന്തരോത്പദ്യമാനോഭയതാപിത്വധര്മാപേക്ഷയാ ഭവത്യേവ ദേഹമനസ്താപീ, യഥാ പ്രഥമക്ഷണോത്പന്നം ദ്രവ്യം നിര്ഗുണമ്, അനന്തരോത്പദ്യമാനം സഗുണം ദ്രവ്യമുക്തം ദ്രവ്യലക്ഷണേ||൩൧||

ദ്വിവിധ ഇത്യാദിനാ വിധിഭേദമാഹ| ഏതേ ച ഭേദാ വിവരണേ വ്യക്താ ഭവിഷ്യന്തി| സൌമ്യ ഇതി ശീതകാരണാരബ്ധത്വേന സോമദേവതാകഃ, ആഗ്നേയോऽപ്യുഷ്ണകാരണാരബ്ധത്വേനാഗ്നിദേവതാകഃ| പുനഃ പഞ്ചവിധോ ദൃഷ്ട ഇത്യത്ര ന പഞ്ചവിധേന ഭേദേന സര്വജ്വരവ്യാപ്തിഃ, യതഃ “പ്രായശഃ സന്നിപാതേന ദൃഷ്ടഃ പഞ്ചവിധോ ജ്വരഃ” ഇതി വക്ഷ്യതി| തതശ്ച കേവലവാതാദിജ്വരാണാം ന സന്തതാദിഭേദേന ഗ്രഹണം; തഥാ സന്തതാദീനാം കാലനിയമോ വക്തവ്യഃ, തതശ്ച യേ കാലാനിയതാസ്തേ സന്തതാദിഭിന്നാ ഏവ; തസ്മാദ്ദോഷകാലബലാബലാദ്യേ ജ്വരാ ഭവന്തി, തേ പഞ്ചദ്വിധാ ഏവേതി വാക്യാര്ഥഃ| ദോഷകാലബലാബലാദിതി ദോഷകൃതാത് കാലബലാബലാത്; കാലബലാബലേ ജ്വരകാലപ്രകര്ഷാപ്രകര്ഷൌ| തത്ര സന്തതേ ജ്വരേ ബലവതാ ദോഷേണ സപ്താഹാദിഃ പ്രകൃഷ്ടത്വാദ്ബലവാന് കാലോ നിയമ്യതേ, സതതകേ തു സന്തതകാലാപേക്ഷയാ ഹീനബലേന ദോഷേണാബലോ ജ്വരകാലഃ, സ ഹ്യഹോരാത്രേ ദ്വികാലേനാത്ര വ്യാപകോ ഭവതി, തഥാऽയമേവ സതതകജ്വരകാലോ ഹീനബലകാലാന്യേദ്യുഷ്കാപേക്ഷയാ ബലവാന് ഭവതി; ഏവമന്യേദ്യുഷ്കാദിജ്വരകാലോऽപി വ്യാഖ്യേയഃ | കിംവാ, ദോഷകാലോ ദുഷ്ടികാലോ ജ്വരകാല ഇത്യര്ഥഃ, തസ്യ ബലാബലാത് പ്രകര്ഷാപ്രകര്ഷാദിത്യര്ഥഃ| കാലപ്രകര്ഷാപ്രകര്ഷനിയമാശ്ച വ്യാഖ്യാതാ ഏവ| അന്യേ തു, ദോഷശ്ച കാലശ്ച ദോഷകാലൌ, തയോര്ബലാബലാദിതി വദന്തി| തത്ര ദോഷബലാത് കാലബലാച്ച സന്തതോ ഭവതി; യദുക്തം- “കാലദൂഷ്യപ്രകൃതിഭിര്ദോഷസ്തുല്യോ ഹി സന്തതമ്” ഇത്യാദിനാ| ദോഷകാലബലത്വമബലത്വം ച വിവരണഗ്രന്ഥേനോക്തം; തഥാ ദോഷസ്യാബലത്വം സപ്രത്യനീകതയാ സതതകാദിഷു ഭവതി, തഥാ ജ്വരവേഗവിഗമേ ച സതതകാദൌ കാലസ്യാബലത്വം ഭവതി| അത്ര പക്ഷേ ദോഷകാലബലാബലാഭ്യാം സര്വജ്വരാ വ്യാപ്യന്തേ, തതശ്ച സന്തതാദിപഞ്ചജ്വരനിയമോ ദുര്ഘടഃ സ്യാത്| അന്യേ തു വ്യുത്ക്രമാഭിധാനേന ‘ദോഷബലാബലകാലാത്’ ഇതി കൃത്വാ വ്യാഖ്യാനയന്തി| ഏതച്ചാശബ്ദം വ്യാഖ്യാനമ്| തൃതീയകചതുര്ഥകാവിതി സമാസനിര്ദേശേന തൃതീയചതുര്ഥകയോരാഗന്ത്വനുബന്ധത്വാദിസാധാരണധര്മയോഗിതാം ദര്ശയതി||൩൨-൩൫||

‘പൃഥഗ്ഭിന്നസ്യ ചാകൃതിമ്’ ഇതി പ്രശ്നസ്യ ക്രമാഗതമുത്തരം- ശാരീര ഇത്യാദി| പൂര്വമിതി വചനാദുത്തരകാലം ശാരീരോ ജ്വരോ മനസ്യപി ഭവതി, ഏവം മാനസോ മനസ്യുത്പാദാനന്തരം ദേഹേऽപി ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| ഏവം ച യദ്യപി സര്വജ്വരാണാം ദേഹമനോധിഷ്ഠാനത്വം, തഥാऽപി യോ ദേഹാശ്രയീ പ്രഥമം ശരീരദോഷേണ ബലവതാ പ്രാരബ്ധഃ സ്യാത് സ തദ്ദോഷചികിത്സയൈവ ചികിത്സ്യഃ; ഏവം മാനസോऽപി മാനസദോഷചികിത്സയൈവ ചികിത്സ്യ ഇതി ദര്ശയിതും ശാരീരമാനസഭേദോപദര്ശനം സാധു| നനു ശാരീരസ്യ ജ്വരസ്യ സന്താപലക്ഷണം വ്യക്തം, മാനസസ്യ തു ജ്വരസ്യ കഥം സന്താപഃ, യത്തസ്യ ലക്ഷണം ഭവതീത്യാഹ- വൈചിത്ത്യമിത്യാദി| വൈചിത്ത്യാദയോ മാനസസന്താപശബ്ദേനോച്യന്തേ, താപശബ്ദസ്യ പീഡാവചനത്വാദിത്യര്ഥഃ| മനസ്താപപ്രസ്താവേന ‘ദേഹേന്ദ്രിയമനസ്താപീ’ ഇത്യത്ര യ ഇന്ദ്രിയതാപോ ജ്വരസ്യോക്തസ്തം ച വ്യാചക്ഷതേ- ഇന്ദ്രിയാണാം ചേത്യാദി| വൈകൃത്യമിതി സ്വഭാവാന്യഥാത്വം, തച്ചാര്ഥാഗ്രഹണാദ്യനുമേയമ്||൩൬||-

സൌമ്യാഗ്നേയഭേദയോഃ പ്രതിലോമവ്യാഖ്യാക്രമേണ വിവരണം- വാതപിത്താത്മക ഇത്യാദി| വാതാപിത്താത്മക ഇതി വാതപിത്തകാരണകഃ| അത്ര ച കേവലവാതാരബ്ധഃ, തഥാ കേവലകഫാരബ്ധശ്ച ശീതസ്വഭാവകാരണതയാ സൌമ്യത്വേനോഷ്ണമിച്ഛതി, തഥാ വാതകഫാത്മകോऽപ്യുപലഭ്യതേ, തഥാ കേവലപിത്താത്മകോऽപ്യാഗ്നേയത്വാദനുഷ്ണാഭിപ്രായ ഇതി വ്യക്തം, തേനേദാനീം വാതപിത്താത്മകഃ ശീതേന വാതേന പിത്തേന ചോഷ്ണേന കൃതസ്തസ്യ ദുരുപപന്നായാമാഗ്നേയതായാം ബ്രുവതേ- വാതപിത്താത്മകഃ ശീതമിതി| ഏവം വ്യവസ്ഥിതേ വാതപിത്തജ്വരേ ചേദ്വായുഃ സംയോഗമഹിമ്നാ വിപരീതാനുകാരീ ദൃഷ്ടഃ, തത് കിം കഫസംയുക്തോऽപി വായുര്വിപരീതമര്ഥം കരോതീത്യാശങ്ക്യാഹ- ഉഷ്ണം വാതകഫാത്മക ഇതി; വാതകഫാത്മകോ വിശേഷേണോഷ്ണമിച്ഛതീത്യര്ഥഃ| വ്യാമിശ്രലക്ഷണ ഇതി ഉക്തവ്യാമിശ്രദോഷലക്ഷണജ്വരവ്യതിരിക്തഃ കഫപൈത്തികഃ സാന്നിപാതികശ്ച, സ ചോഷ്ണശീതാഭിപ്രായതയാ സൌമ്യാഗ്നേയരാശിദ്വയാതിരിക്ത ഏവ ജ്വരഃ; യഥാ- അങ്ഗുലീദ്വയവ്യതിരിക്തം ത്ര്യങ്ഗുലമ്| ഏവം ശാരീരമാനസമിശ്രീഭാവേऽപി ചിന്തനീയമ്| ജ്വര ഇച്ഛതീതി വചനം ജ്വരയുക്തപുരുഷേച്ഛായാ ജ്വരേ ഉപചാരാജ്ജ്ഞേയമ്||൩൭||-

വാതപിത്തജ്വരേ ശീതാഭിപ്രായതാമുപപാദയിതും വായോര്യോഗവാഹിതാമാഹ- യോഗവാഹ ഇത്യാദി| യോഗാദ്യോഗിനോ ഗുണം വഹതീതി യോഗവാഹഃ| പരമിതി അത്യര്ഥമ്| സംയോഗാദിതി ഉഷ്ണേന ശീതേന ച സംയോഗാത്| ഉഭയാര്ഥകൃദിതി യഥാസങ്ഖ്യമിഹ ഉഷ്ണശീതാര്ഥകാരീ| ഏതദേവ വിഭജതേ- ദാഹകൃദിത്യാദി| ‘പിത്തേന’ ഇതി വക്തവ്യേ യത് ‘തേജസാ’ ഇതി കരോതി, തേന ബാഹ്യേനാപ്യാതപാദിനാ യുക്തോ വായുര്ദാഹം കരോതീതി ലോകപ്രസിദ്ധമര്ഥം ദൃഷ്ടാന്താര്ഥം സൂചയതി| ശീതകാരിത്വം തു വായോഃ ശീതത്വേനൈവ യത് സിദ്ധം തത് സോമരൂപകഫപാനീയാദിയോഗാദ്വിശേഷേണ ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്||൩൮||-

അന്തര്ദാഹ ഇത്യാദിനാ അന്തര്വേഗബഹിര്വേഗവിവരണമ്||൩൯-൪൧||

പ്രാകൃത ഇത്യാദിനാ പ്രകരണേന പ്രാകൃതവൈകൃതവിവരണമ്| തത്രേഹ കാലസ്വഭാവപ്രകുപിതോ ദോഷഃ പ്രകൃതിരുച്യതേ , തജ്ജാതീയാച്ച ദോഷാദുദ്ഭൂതോ ജ്വരഃ പ്രാകൃത ഉച്യതേ| യദ്വക്ഷ്യതി- “കാലപ്രകൃതിമുദ്ദിശ്യ നിര്ദിഷ്ടഃ പ്രാകൃതോ ജ്വരഃ” ഇതി| ഏവമപി വര്ഷാകാലപ്രകൃതിഭൂതേന വാതേന കൃതോ ജ്വരഃ പ്രാകൃതഃ സ്യാത്, തന്നിഷേധായാഹ- സുഖസാധ്യസ്തു വസന്തശരദുദ്ഭവ ഇതി| തുശബ്ദോऽവധാരണേ| തേന, യ ഏവ സുഖസാധ്യോ വസന്തശരദുദ്ഭവഃ പ്രാകൃതഃ സ ഏവേഹ പ്രാകൃതശബ്ദേനോച്യത ഇത്യര്ഥഃ; വര്ഷാകാലഭവവാതികസ്തു ന സുഖസാധ്യ ഇതി, തേന നാസൌ പ്രാകൃത ഉച്യതേ| പ്രാകൃതവൈകൃതസഞ്ജ്ഞാവ്യവഹാരോ ഹി യഥാക്രമം സുഖസാധ്യ-കൃച്ഛ്രസാധ്യബോധപ്രയോജനകഃ ; തദ്യദി കൃച്ഛ്രേऽപി വാതജേ പ്രാകൃതത്വം സ്യാത്തദാ കിം പ്രാകൃതവ്യവഹാരേണ| യതശ്ച വസന്തശരദുദ്ഭവാവേവ പ്രാകൃതൌ, തേന തയോരേവ ‘ഉഷ്ണം’ ഇത്യാദിന ഗ്രന്ഥേന വിവരണം പ്രപഞ്ചേന കരിഷ്യതി ന വാതികസ്യേതി| അത്രാര്ഥേ ജതൂകര്ണേ- “സൌമ്യാഗ്നേയാവുഷ്ണശീതകാമൌ, ജീര്ണസ്ത്രയോദശേ| ദിനേ, വസന്തശരദോഃ പ്രാകൃതോऽന്യത്ര വൈകൃതഃ” ഇതി| യദ്യപി വസന്തജഃ പൂര്വമുക്തസ്തഥാऽപി പ്രതിലോമവ്യാഖ്യയാ ‘ഉഷ്ണം’ ഇത്യാദിനാ ശരദുദ്ഭവം നിര്ദിശതി| ഉഷ്ണം പിത്തം ചിതം വര്ഷാസു ശരദ്യുദീര്ണേനാതപേന കുപ്യതീതി വിജ്ഞേയമ്| ശീതേ ഇതി ഹേമന്തേ| ഉഷ്ണമിത്യാദിനാ നിര്ദിഷ്ടസ്യ വര്ഷാസ്വിത്യാദി ഭാഷ്യമ്| നനു യദി വര്ഷാസ്വമ്ലവിപാകിത്വം സര്വാസാമോഷധീനാം, തദാ പ്രതിദ്രവ്യാഭിഹിതവിപാകസ്യാവ്യവസ്ഥാ സ്യാത്, തസ്യ കാലവശേനാമ്ലത്വദര്ശനാത് | മൈവം, യഥാ നിഷ്ഠാപാകേന യന്മധുരം ദ്രവ്യം, തദ്യഥാऽऽവസ്ഥികേന പാകേനാമ്ലം ഭവതി, യദുക്തം- “പരം തു പച്യമാനസ്യ വിദഗ്ധസ്യാമ്ലഭാവതഃ” (ചി.അ.൧൫) ഇത്യാദിനാ, തഥേഹാപി കാലമഹിമ്നാऽമ്ലവിപാകിത്വമപി ഭവിഷ്യതി; ഏവം ഹേമന്തേ യന്മധുരപാകിത്വമോഷധീനാം തത്രാപി വ്യാഖ്യേയമ്| അന്യേ തു, വര്ഷാസു വഹ്നിമാന്ദ്യാദ്വിദാഹനിമിത്തമോഷധീനാമമ്ലവിപാകിത്വമിതി ബ്രുവതേ| യദുക്തം- “വര്ഷാസു വിദഹത്യന്നം........| തദാ ഹി സര്വമേവാന്നം പ്രായോ ഹ്യസ്യ വിദഹ്യതേ” ഇതി| ഏവമപി തൈര്ഹേമന്തേ മധുരപാകിത്വം നോക്തമേവ; തസ്മാത് കാലമഹിമ്നൈവ പാകാന്തരമോഷധീനാം സാധു| ആശ്വിതി പിത്തസ്യാശുകാരിത്വാച്ഛീഘ്രം ജനയതി| അനുബല ഇതി അനുബന്ധരൂപഃ കഫോ ഭവതി| ഏവം ജ്വരസ്യ ലങ്ഘനീയതാമാഹ- പ്രകൃത്യൈവേത്യാദി| വിസര്ഗസ്യ പ്രകൃത്യേതി വിസര്ഗരൂപകാലജയാ പ്രകൃത്യാ സൌമ്യാദിരൂപയാऽനശനാദ്ഭയം ന ഭവതി| വിസര്ഗോ ഹി സൌമ്യഃ സ്നിഗ്ധഃ , തത്ര ബലവന്തശ്ച പുരുഷാഃ തേന തത്രോത്പന്നോ ജ്വര ആമാശയസമുത്പന്നത്വേന ലങ്ഘനാര്ഹോ ലങ്ഘനീയ ഏവ| കിംവാ, ‘പ്രകൃത്യൈവ വിസര്ഗാച്ച’ ഇതി പാഠഃ| തദാ പ്രകൃത്യേതി ജ്വരകാരണേന കഫപിത്തരൂപേണ ലങ്ഘനഹേതുനാ, തഥാ വിസര്ഗാച്ച കാലാല്ലങ്ഘനേ ഭയം നാസ്തി| ഉക്തം ഹി- “കഫപിത്തേ ദ്രവേ ധാതൂ സഹേതേ ലങ്ഘനം മഹത്” ഇതി| ഹേമന്തേ ചിതഃ കഫോ വസന്തേ കുപ്യതീതി യുക്തമേവ, യതോ ദോഷചയാദിക്രമേ ശിശിരോ നാസ്ത്യേവ| ആദാനമധ്യേ തസ്യാപി വാതപിത്തം ഭവേദന്വിതി തസ്യാപി വസന്തജകഫജ്വരസ്യ വാതപിത്തമ് അന്വിതി അനുബന്ധരൂപം ഭവതി| തത്ര വസന്താദൌ ദുര്ബലം വാതപിത്തം, മധ്യേ തു മധ്യം, അന്തേ തു പ്രബലം ഭവതി; ഏവം ശരദ്യപി കഫോ ഭവതി||൪൨-൪൬||-

തദേതാന് വിശേഷാന് ബുദ്ധ്വാ ചികിത്സാ കര്തവ്യേതി ദര്ശയന്നാഹ- ആദാവിത്യാദി| ശരദ്വസന്തയോരാദൌ മധ്യേ ചാന്തേ ച ജ്വരസ്യ ദോഷബലാബലം ബുദ്ധ്വേതി യോജനാ||൪൭||-

കാലപ്രകൃതിമുദ്ദിശ്യ നിര്ദിഷ്ടഃ പ്രാകൃതോ ജ്വര ഇതി പ്രാകൃത ജ്വരബോധികാ പരിഭാഷാ| കാലപ്രകൃതിമിതി കാലസ്വഭാവസമ്ബദ്ധം ദോഷമ്; ഉദ്ദിശ്യേതി കാരണത്വേന ലക്ഷ്യീകൃത്യ| നന്വേവമപി വര്ഷാകാലപ്രകൃതിനാ വാതേന കൃതോ ജ്വരഃ പ്രാകൃതഃ സ്യാദിത്യാഹ- പ്രായേണാനിലജോ ദുഃഖ ഇതി; അനിലജോ ജ്വരഃ കാലപ്രകൃതിസമാനോऽപി ദുഃഖോ ഭവതി, വിരുദ്ധോപക്രമത്വാത്| യതോ ജ്വരസ്യാമാശയോത്ഥത്വേന ലങ്ഘനാദി പഥ്യം, തച്ച വായോരപഥ്യമിതി വിരുദ്ധോപക്രമത്വാദ്ദുഃഖത്വേന ന പ്രാകൃതത്വം വാതികസ്യ; യതഃ പ്രാകൃതത്വേऽപി യഃ സുഖസാധ്യഃ സ ഏവ പ്രാകൃത ഉച്യത ഇതി ഭാവഃ| ഏവം താവത് സര്വോ വാതജോ വൈകൃതഃ, തഥാ വസന്തശരദ്വ്യതിരിക്തകാലഭവഃ | കഫജസ്തഥാ പൈത്തികോऽപി വൈകൃത ഏവേതി ദര്ശയന്നാഹ- കാലേഷ്വന്യേഷു വൈകൃത ഇതി; ‘കഫജഃ പിത്തജോ വാ ’ ഇതി ശേഷഃ| അഥ വൈകൃതസ്യ ജ്വരസ്യ കോ ഹേതുരിത്യാഹ- ഹേതവ ഇത്യാദി| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- വര്ഷാകാലേ വാതജോऽപി പ്രാകൃതഃ, കിന്ത്വയം കൃച്ഛ്രഃ, വസന്തശരദുദ്ഭവസ്തു പ്രാകൃതഃ സുഖസാധ്യോ ഭവതീതി വിശേഷഃ; തഥാ ച വാഗ്ഭടേന- “പ്രാകൃതശ്ചാനിലോദ്ഭവഃ” (വാ. നി.അ.൨) ഇതി കൃതമിതി||൪൮-൪൯||

ബലവത്സ്വിത്യാദിനാ സുഖസാധ്യജ്വരവിവരണമ്| ജ്വരോപദ്രവാ യദ്യപി സാക്ഷാന്ന പഠിതാഃ, തഥാऽപി സാമാന്യോപദ്രവലക്ഷണയുക്താ രോഗാ ഇഹ ജ്ഞേയാഃ; യദുക്തമ്- “ഉപദ്രവസ്തു ഖലു രോഗോത്തരകാലജോ രോഗാശ്രയോ രോഗ ഏവ സ്ഥൂലോऽണുര്വാ, രോഗാത് പശ്ചാജ്ജായത ഇത്യുപദ്രവസഞ്ജ്ഞഃ” (ചി.അ.൨൧) ഇതി; തന്ത്രാന്തരേ ച- “ഹിക്കാശ്വാസകാസതൃഷ്ണാച്ഛര്ദ്യതീസാരമൂര്ച്ഛാങ്ഗഭേദാരോചകാഃ കൃച്ഛ്രവിട്കതാ ചേതി ദശോപദ്രവാ ജ്വരമുപദ്രവന്തി” ഇത്യുക്താഃ|൫൦|

നനു ബലിഭിര്ബഹുഭിശ്ച ഹേതുഭിര്ജാതോ ബഹുലക്ഷണ ഏവ ഭവിഷ്യതി, തത് കിം ‘ബഹുലക്ഷണഃ’ ഇതി പദേന? ഉച്യതേ- പുരുഷസ്യാഗ്നിബലാദിവിശേഷേണ ദോഷഹേതവോ യഥോക്തദോഷഗുണാ അപി ന ബഹുലക്ഷണം രോഗം കുര്വന്തി, തഥാ സമ്പ്രാപ്തിവിശേഷാഭാവാച്ച ന ബഹുലക്ഷണത്വം ഭവതി| യദുക്തമ്- “ഏകം ദ്വൌ ത്രീന് ബഹൂന് വാऽപി ദേഹേ ധാത്വാദിയോഗതഃ| ദര്ശയന്തി വികാരാംസ്തു കുപിതാഃ പവനാദയഃ” ഇതി| ശീഘ്രമിതി ഉത്പന്നമാത്ര ഏവ||൫൦||-

സപ്താഹാദ്വേത്യാദി| സപ്താഹാദ്വാതോത്തരഃ സപ്രലാപഭ്രമശ്വാസസ്തീക്ഷ്ണോ ഹന്തി, ഏവങ്ഗുണ ഏവ പൈത്തികോ ദശാഹാത്, തഥൈവങ്ഗുണ ഏവ കഫജോ ദ്വാദശാഹാദ്ധന്തി, ശീഘ്രതമ-ശീഘ്രതര-ശീഘ്രവികാരകാരിത്വാദ്വാതപിത്തകഫാനാമിതി വര്ണയന്തി| വാശബ്ദശ്ച വികല്പാര്ഥഃ; തേന സപ്താഹാദിഷ്വപ്യര്വാഗപി പരേണ വാ ഹനനം ലക്ഷ്യതേ| അന്യേ തു സപ്താഹാത് സപ്രലാപഃ, ദശാഹാത് സഭ്രമഃ, ദ്വാദശാഹാത് സശ്വാസോ ഹന്തീതി വ്യാഖ്യാനയന്തി||൫൧||-

ഗമ്ഭീരഃ അന്തര്വേഗഃ; കിംവാ, ഗമ്ഭീരധാതുസ്ഥഃ | ദൈര്ഘരാത്രികഃ ദീര്ഘകാലാനുബന്ധീ; കിംവാ ദീര്ഘാം രാത്രിം മരണരൂപാം കരോതീതി ദൈര്ഘരാത്രികഃ||൫൨||-

സ്രോതോഭിരിത്യാദിനാ സന്തതാദിഭേദമാഹ| ഗുരവ ഇതി വൃദ്ധാഃ| ദശാഹമിത്യാദി ദശാഹാദീന് വ്യാപ്യ| സുദുഃസഹഃ ‘ഭവതി’ ഇതി ശേഷഃ| ശീഘ്രമിതി ദശാഹാദയ ഏവ പ്രഭൂതതരകാലാന്തരാപേക്ഷയാ ശീഘ്രശബ്ദവാച്യാഃ| ദശാഹാദിവികല്പശ്ച യഥാക്രമം പിത്തകഫാനിലോത്തരസന്നിപാതാരബ്ധത്വാത് സന്തതജ്വരസ്യ ജ്ഞേയഃ| യദുക്തമന്യത്രാപി- “പിത്തകഫാനിലവൃദ്ധ്യാ ദശദിവസ-ദ്വാദശാഹ- സപ്താഹാത്| ഹന്തി വിമുഞ്ചതി വാऽऽശു ത്രിദോഷജോ ധാതുമലപാകാത്” ഇതി| തഥാ “ദശ-ദ്വാദശ-സപ്താഹൈഃ പിത്തശ്ലേഷ്മാനിലാധികഃ| ദഗ്ധ്വോഷ്മണാ ധാതുമലാന് ഹന്തി മുഞ്ചതി വാ ജ്വരഃ” ഇതി| ഹനനമോചനവികല്പസ്തു രസാദീനാമപ്യശുദ്ധ്യാ ശുദ്ധ്യാ ച വക്തവ്യഃ| കസ്മാദേവമയം ദുഃസഹഃ ശീഘ്രകാരീ ച സന്തതോ ഭവതീത്യാഹ- കാലേത്യാദി| കാലഃ വര്ഷാദിഃ, ദൂഷ്യഃ രസാദിഃ, പ്രകൃതിഃ ദേഹപ്രകൃതിഃ ശ്ലേഷ്മപ്രകൃത്യാദികാ| നനു കാലാദിതുല്യതാ ദോഷസ്യ കദാചിദേവ സമ്ഭവതി, യഥാ- വസന്തേ, ശ്ലേഷ്മപ്രകൃതൌ, മേദസി ദൂഷ്യേ, കഫോ ദോഷഃ; ഏവം ശരദി പിത്തമപി ജ്ഞേയമ്; ഇതരേഷാം തു ത്രിദോഷാദീനാം കാലാദിതുല്യത്വം ദുഷ്പ്രാപമ്; അതസ്തത്കൃതസന്തതഃ കഥം ഭവതു, സന്തതശ്ച ദ്വാദശാശ്രയത്വേന ത്രിദോഷജ ഏവ വക്തവ്യഃ| ഉച്യതേ- തുല്യ ഇത്യഭിധായാപി യത് ‘നിഷ്പ്രത്യനീകഃ’ ഇതി കരോതി, തേന കാലാദ്യനുഗുണതാമേവ കാലാദിതുല്യതാം സ്ഫോടയതി | കാലാദീനാം ചാസമാനാനാമപി ബലവതാ ദോഷേണ പരിഗൃഹീതാനാം പ്രതീപാര്ഥകരണാസാമര്ഥ്യേനാനുഗുണതൈവ ഭവതി; യഥാ- ബലവതോ രാജ്ഞോ ഹൃദയേന പ്രതികൂലാ അപി ക്ഷുദ്രരാജാനോऽനുഗുണാ ഏവ ഭവന്തി| കിഞ്ച, ത്രിദോഷാരബ്ധ ഏവാസ്മന്മതേ സന്തതഃ, തസ്യ ചാന്യതരം ദോഷം പ്രതി കാലാദീനാം തുല്യത്വം സമ്ഭവത്യേവ| അത്രൈകേ ‘തസ്മാജ്ജ്ഞേയഃ സുദുഃസഹഃ’ ഇത്യതോऽനന്തരം ‘യഥാ ധാതൂന്’ ഇത്യാദി പഠന്തി, ഇതശ്ച ‘പ്രായഃ പ്രാഗപതര്പണൈഃ’ ഇത്യന്തം പഠിത്വാ ‘രക്തധാത്വാശ്രയഃ’ ഇത്യാദിനാ സതതകാദിലക്ഷണം പഠന്തി| അന്യേ തു- ‘സുദുഃസഹഃ’ ഇതി പഠിത്വാ സതതാന്യേദ്യുഷ്കലക്ഷണേ പഠന്തി, തദനു ‘യഥാ ധാതൂന്’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം, തതഃ പുനരാചാര്യാന്തരമതേനാന്യേദ്യുഷ്കാദിജ്വരത്രയലക്ഷണം പഠന്തി| തത്ര പ്രഥമപാഠക്രമേ ‘യഥാ ധാതൂന്’ ഇത്യാദിനാ സന്തതസ്യോത്പാദാദിക്രമം ബ്രുവതേ| ധാതൂനിതി രസാദിധാതുസപ്തകമ്| രസദുഷ്ട്യഭിധാനേന വിശേഷേണ രസദുഷ്ടിര്ജ്ഞേയാ| യഥേതി യേന പ്രകാരേണ ഗുരുത്വസ്തബ്ധത്വാദിനാ| യുഗപദിതി ഏകകാലമ്| നിയമാദിതി സര്വാനേവ ധാത്വാദീന് സര്വ ഏവ ദോഷാശ്ചാനുപദ്യന്തേ| സ ശുദ്ധ്യാ വേത്യാദി| സ സന്തതഃ; യദാ സര്വേ രസാദയഃ സര്വഥാ വിശുദ്ധാ ഭവന്തി തദാ പ്രശാമ്യതി സപ്താഹാദിഷു, യദാ രസാദയഃ സര്വേ സര്വഥാ വാऽവിശുദ്ധാ ഭവന്തി തദാ ഹന്തീത്യര്ഥഃ| അഥ യദാ സ്തോകാ ശുദ്ധിസ്തദാ കാ വിധേത്യാഹ- യദാ ത്വിത്യാദി| നാതിശുധ്യന്തീതി സര്വ ഏവ നാതിവിശുദ്ധാ ഭവന്തി സാവശേഷദോഷാ ഭവന്തീത്യര്ഥഃ| ന വാ ശുധ്യന്തി സര്വശ ഇതി രസാദിഷു മധ്യേ കതിചിച്ഛുധ്യന്തി, കതിചിച്ചാവിശുദ്ധാ വര്തന്ത ഇത്യര്ഥഃ| ദ്വാദശേതി സപ്ത ധാതവസ്ത്രയോ ദോഷാ മൂത്രം പുരീഷം ച| ദോഷാണാം ചേഹ ശുദ്ധിഃ പ്രകൃതിഗമനേന ജ്ഞേയാ| ദ്വാദശാശ്രയത്വേന സന്തതസ്യൈകദോഷാരബ്ധത്വം യദുച്യതേ, തന്നിരസ്തമേവ ജ്ഞേയമ്| വിസര്ഗമിതി പരിത്യാഗമ്| വിസര്ഗസ്വരൂപമാഹ- അവ്യക്തലക്ഷണമിതി; അവ്യക്തം ലക്ഷണം യസ്യ തമവ്യക്തലക്ഷണം വിസര്ഗമ്; ഏതേന, തദാऽപി ജ്വരോ ലീനോऽസ്ത്യേവ, പരം ലക്ഷണാനി തസ്യ വ്യക്താനി ന ഭവന്തീതി ദര്ശയതി; തദനു ത്രയോദശദിനാദാരഭ്യ ദീര്ഘകാലമനുവര്തതേ, തതോ ദുര്ലഭോപശമോ ഭവതീതി യുക്തമുക്തമ്| ഏഭിശ്ച ധാത്വാദിദ്വാദശാശ്രയിത്വ-ദശാഹാദിവ്യാപകത്വാദിഭിര്ധര്മൈഃ സന്തതോ ഭിന്ന ഏവ വാതാദിജ്വരേഭ്യഃ കാലാനിയമേന ദ്വിത്ര്യാദിദിനേഷു വ്യവച്ഛേദേനാനുസക്തേഭ്യഃ| യസ്തു തന്ത്രാന്തരേ “തഥാ സന്തത ഏവാന്യഃ സ്വല്പദുര്ബലകാരണഃ| ഏകദോഷോ ദ്വിദോഷോ വാ സ്വല്പോപദ്രവലക്ഷണഃ|| അതുല്യദൂഷ്യപ്രകൃതിഃ” ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേനോച്യതേ, സോऽസ്മാദന്യ ഏവേതി തന്ത്രാന്തരേऽപ്യന്യശബ്ദപ്രയോഗാത് പ്രതിപാദിതമിതി ന വിരോധഃ||൫൩-൬൦||-

സതതകം വിവൃണോതി- രക്തധാത്വാശ്രയ ഇത്യാദി| പ്രയോഗ്രഹണാത് സതതകോ രക്തവ്യതിരിക്തം മാംസാദിധാതുമപ്യാശ്രയത ഇതി ദര്ശയതി| സപ്രത്യനീക ഇതി കാലാദിഷു മധ്യേऽന്യതമഃ പ്രത്യനീകഃ| കാലവൃദ്ധിക്ഷയാത്മകമിതി കാലേ വൃദ്ധിക്ഷയോചിതേ കാലേ വൃദ്ധിഃ ക്ഷയശ്ച യസ്യ സ കാലവൃദ്ധിക്ഷയാത്മാ| തേന , ദോഷാനുഗുണേ കാലേ ജ്വരോ ഭവതി, ദോഷാനുഗുണകാലവ്യതിരിക്തേ ച കാലേ ക്ഷയോ ഭവതി| ജ്വരസ്യ കാലപ്രകൃതിദൂഷ്യാണാം മധ്യേऽന്യതമാദ്ബലപ്രാപ്തൌ സത്യാമപി ദോഷസമ്പ്രാപ്തി മഹിമ്നാ ഹി കാലഭാവിത്വനിയമോ ജ്ഞേയഃ||൬൧-൬൨||

മേദോവഹാ ഇത്യത്ര മേദോവഹനാഡീരോധാദേവ മേദോദുഷ്ടിര്ജ്ഞേയാ| ഉക്തം ഹി- “തേഷാം സ്രോതസാം രോധാത് സ്ഥാനസ്ഥാശ്ചൈവ മാര്ഗഗാശ്ച ശരീരധാതവഃ പ്രകോപമാപദ്യന്തേ” (വി.അ.൫) ഇതി| ‘മാംസസ്രോതാംസ്യനുസൃതഃ’ ഇത്യാദി തൃതീയകചതുര്ഥകലക്ഷണം കേചിത് പഠന്തി| അത്രാപി സ്രോതോദുഷ്ട്യാ ധാതുദുഷ്ടിരവഗന്തവ്യാ| യേ തു തൃതീയകചതുര്ഥകയോര്ദൂഷ്യപ്രതിപാദകം ഗ്രന്ഥം ന പഠന്തി, തേഷാം തന്ത്രാന്തരപ്രത്യയാദ്ദൂഷ്യാവരോധഃ| തൃതീയകചതുര്ഥകസഞ്ജ്ഞയൈവ തൃതീയദിനചതുര്ഥദിനഭാവിത്വം ജ്ഞേയമ്||൬൩-൬൭||

ജ്വരാണാം വിച്ഛേദാഭ്യാഗമേ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ- അധിശേതേ ഇത്യാദി| അധിശേതേ ഇതി അധിഷ്ഠായ തിഷ്ഠതി| ധാതുമിതി സതതകാദിദൂഷ്യത്വേന പഠിതം രക്താദിധാതുമ്| കാലേ ഇതി സ്വകാലേ| യദി സ്വകാലേ ജ്വരം കരോതി ദോഷഃ, തദാ തൃതീയകചതുര്ഥകയോഃ കിമിതി വിശ്രാമദിനേऽപി ദോഷാനുഗുണേ പൂര്വാഹ്ണാദികാലേ ന കരോതീത്യാഹ- സ വൃദ്ധിം ചേത്യാദി| ന കേവലം കാലമാത്രമപേക്ഷതേ, കിന്തു വൃദ്ധിമപ്യപേക്ഷതേ തൃതീയകാദികരണേ ദോഷഃ; സാ ച വൃദ്ധിസ്തൃതീയകേ ത്ര്യഹേണ, ചതുര്ഥകേ ചതുരഹേണൈവ ഭവതീതി ഭാവഃ| പ്രത്യനീകസ്യ കാലപ്രകൃത്യാദേര്ദോഷവിരുദ്ധസ്യ ബലക്ഷയഃ; തേന ദോഷവൃദ്ധ്യാ യദാ പ്രത്യനീകസ്യ ക്ഷയോ ഭവതി തദാ ജ്വരയതീത്യര്ഥഃ||൬൮-൬൯||

അഥ സതതകാദൌ യഥാ വൃദ്ധോ ദോഷോ ജ്വരവേഗം ജനയതി, തസ്യ യഥോപശമോ ഭവതി, തദാഹ- കൃത്വേത്യാദി| സതതകാദൌ ദോഷാ വേഗം കൃത്വാ ഗതബലാ ഭവന്തി, ഗതബലാശ്ച പുനഃ സ്വേ സ്വേ രക്താദൌ സ്ഥാനേ സ്ഥിതാ ഭവന്തി, പുനസ്ത ഏവ വൃദ്ധാഃ സ്വേ കാലേ ജ്വരയന്തി||൭൦||

ദോഷോദ്രേകവിശേഷേണ തൃതീയകചതുര്ഥകയോഃ പ്രഭാവമാഹ- കഫപിത്താദിത്യാദി| പൃഷ്ഠമഭീതി പൃഷ്ഠാത്, പൃഷ്ഠഗ്രാഹീത്യര്ഥഃ; കിംവാ, പൃഷ്ഠാദിതി ല്യബ്ലോപേ പഞ്ചമീ, തേന പൃഷ്ഠമധിഷ്ഠായേത്യര്ഥഃ| ജങ്ഘാഭ്യാം പൂര്വമിതി ജങ്ഘയോഃ പ്രഥമം പീഡാം കരോതി| അത്ര ച ന സ്വപ്രധാനഃ പൈത്തികശ്ചതുര്ഥകഃ പിത്തഗൃധ്രസീവദ്ഭവത്യേവാനഭിധാനാദിതി മന്തവ്യം; ഹാരീതേ തു പിത്തജന്യത്വം യദുക്തം തദനുബന്ധരൂപപിത്തജന്യത്വം, പൃഥക്പ്രഭാവാകര്തൃത്വാത്; ന ഹി പ്രഭാവശ്ചതുര്ഥകാഭ്യുപഗമവിരോധീ ||൭൧-൭൨||

സമ്പ്രതി മധ്യേ അഹനീ ജ്വരയത്യാദാവന്തേ ച യോ മുഞ്ചതി സ ചതുര്ഥകവിപര്യയത്വേന ചതുര്ഥകഗ്രഹണഗൃഹീത ഏവേതി ദര്ശയന്നാഹ- വിഷമേത്യാദി| ത്രിവിധോ ധാതുരിതി വാതാദിഃ| ദ്വിധാതുസ്ഥ ഇതി അസ്ഥിമജ്ജഗതഃ| അയം ച വിഷമജ്വര ഇവേതി സാമാന്യേനോക്തം, തഥാऽപി ചതുര്ഥകസ്യ പ്രകാരരൂപവിഷമജ്വര ഏവേതി മന്തവ്യമ്| അത്ര തന്ത്രാന്തരമ്- “അസ്ഥിമജ്ജോഭയഗതേ ചതുര്ഥകവിപര്യയഃ| ത്ര്യഹാദ്ദ്വ്യഹം ജ്വരയതി ഹ്യാദാവന്തേ ച മുഞ്ചതി” ഇതി||൭൩||

ചതുര്ഥകവിപര്യയേണ സംയുക്തപഞ്ചവിധജ്വരാണാം സമാനം ധര്മമാഹ- പ്രായശ ഇത്യാദി| പ്രായശോഗ്രഹണാത് സതതകാദീനാം ദ്വന്ദ്വാദിജന്യത്വമപി സൂചയതി| നനു, യദി സന്നിപാതാരബ്ധത്വമേഷാം തര്ഹി യദുച്യതേ ചതുര്ഥകേ ശ്ലൈഷ്മികത്വാദി, തത് കഥമിത്യാഹ - സന്നിപാതേ തു യോ ഭൂയാനിത്യാദി; യത ‘ആഗന്തുരനുബന്ധോ ഹി പ്രായശോ വിഷമജ്വര’ ഇതി ഗ്രന്ഥേന ഭൂതാനുബന്ധോ വക്തവ്യഃ; ജതൂകര്ണേऽപി തൃതീയകചതുര്ഥകവിപര്യയാവുക്ത്വാऽഭിഹിതം- “വിഷമജ്വരാസ്ത്രിദോഷജത്വേऽപ്യധികദോഷലബ്ധാഖ്യാഃ” ഇതി| ഏതേ പഞ്ചാപി ജ്വരാഃ കേഷാഞ്ചിദ്വിഷമജ്വരത്വേന സമ്മതാഃ| തഥാഹി- വിഷമത്വം വിഷമ(വേഗ)കാലത്വേന ഭവതി; യദുക്തമന്യത്ര- “വിഷമോ വിഷമാരമ്ഭക്രിയാകാലോऽനുഷങ്ഗവാന്” (വാ. നി.അ.൨) ഇതി| സന്തതേ തു ദ്വാദശാഹവിസര്ഗേണ ത്രയോദശാഹേ പുനരനുബന്ധാത് കാലേവൈഷമ്യമസ്തി, തേന സോऽപി വിഷമ ഇതി| അന്യേ തു, സന്തതം പരിത്യജ്യ സതതകാദീംശ്ചതുരോ വിഷമജ്വരാനിച്ഛന്തി; യതഃ സന്തതേ കാലവൈഷമ്യം താദൃശം നാസ്തി; ഉക്തം ച ഖരനാദേന- “ജ്വരാഃ പഞ്ച മയോക്താ യേ പൂര്വം സന്തതകാദയഃ| ചത്വാരഃ സന്തതം ഹിത്വാ ജ്ഞേയാസ്തേ വിഷമജ്വരാഃ” ഇതി| അന്യേ തു- തൃതീയകചതുര്ഥകാവേവ വിഷമൌ, വിഷമാണാം ചിരേണോത്പാദാത്; യദാഹ ദാരുവാഹഃ- “സൂക്ഷ്മസൂക്ഷ്മതരാസ്യേഷു ദൂരദൂരതരേഷു ച| ദോഷോ രക്താദിമാര്ഗേഷു ശനൈരല്പം ചിരേണ യത്|| യാതി ദേഹം ന വാ(ऽ)ശേഷം ഭൂയിഷ്ഠം പ്രതിപദ്യതേ| ക്രമോऽയം തേന വിച്ഛിന്നസന്താപോ ലക്ഷ്യതേ ജ്വരേ” ഇത്യാഹുഃ||൭൪||

സമ്പ്രതി സന്തതജ്വര ഏവ യഥാ സതതകാദിരൂപോ ഭവതി, തഥാ സതതകാദയഃ സന്തതാദിരൂപാ ഭവന്തി, തദാഹ- ഋത്വഹോരാത്രേത്യാദി| ബലാബലാദിതി മനോऽന്തേന സമ്ബധ്യതേ, ബലം ചാബലം ച ബലാബലമ്| അര്ഥവശാദിതി കര്മവശാത്| ഋത്വാദീനാം ബലാത്തഥാ ഋത്വാദ്യബലാജ്ജ്വരസ്തം തം സതതാദിജ്വരോക്തം കാലം പ്രപദ്യതേ| തത്ര ഋതുബലാദ്വാതോത്തരഃ സതതകോ വര്ഷാകാലജഃ പ്രത്യനീകാം ശരദം പ്രാപ്യ അന്യേദ്യുഷ്കാദിരൂപോ ഭവതി| അഹോരാത്രബലാബലാബലാത് കാലവിശേഷപ്രാപ്തിര്യഥാ- വസന്തസ്യ മധ്യേഷ്വഹോരാത്രേഷു വാതികശ്ചാതുര്ഥികോ ജാതോ യഃ സ വസന്തസ്യ പശ്ചിമാന്യഹോരാത്രാണി രൂക്ഷാണി പ്രാപ്യ ബലവാന് തൃതീയകാദിരൂപോ ഭവതി, തഥോക്തദിനേഷ്വേവ ശ്ലൈഷ്മികഃ സതതകോ ജാതഃ ശേഷദിനേഷു ശ്ലേഷ്മപ്രത്യനീകേഷു അന്യേദ്യുഷ്കാദിരൂപോ ഭവതി| ദോഷബലാബലാദ്ദുഷ്ടഹേതുസേവാഭൂതാജ്ജ്വരപരാവൃത്തിര്യുക്തൈവ| മനോബലാത് സതതജ്വരീ മനോനിവൃത്ത്യാദിനാ അന്യേദ്യുഷ്കാദിജ്വരവാന് ഭവതി; മനോദൌര്ബല്യാദ്ഭയാദിനാ ചതുര്ഥകാദിജ്വരീ തൃതിയകാദിജ്വരവാന് ഭവതി| കര്മവശാജ്ജ്വരപരാവൃത്തൌ ശുഭകര്മണാ ദുഃഖജ്വരപരാവൃത്ത്യാ യോ യഃ സുഖഃ സ ഭവതി; പാപകര്മണാ തു ദുഃഖജ്വരോ ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്||൭൫-൮൩||

സമ്പ്രത്യഷ്ടവിധജ്വരാകൃതൌ വക്തവ്യാനാഹ- ഹേതുഭിരിത്യാദി| ഹേതവോऽപി ജ്വരവിശേഷഗമകത്വേനാകൃതിരൂപാ ഭവന്ത്യേവേതി കൃത്വാ ഹേതുകഥനമപി യത് കൃതം തദപ്യുചിതമ്| പൂര്വമിതി നിദാനേ| സമാസേനോപദിഷ്ടസ്യേതി യേ നിദാനേ ദ്വാന്ദ്വികസാന്നിപാതികാഗന്തവഃ സമാസേനോക്താഃ, തേഷാമിഹ വിസ്തരേണ ലക്ഷണം ശൃണ്വിതി; യേ പുനരേകദോഷജന്യാ വാതജ്വരാദയസ്തേ തത്രൈവ പ്രപഞ്ചേനോക്താ ഇതി നേഹ പുനര്വക്തവ്യാഃ| ഭ്രമഃ യേന ചക്രസ്ഥിതമിവാത്മാനം മന്യതേ, കിംവാ ഭ്രമഃ ഭ്രാന്തിഃ| ശീതകഃ ശീതതാ| സ്തൈമിത്യമിതി വസ്ത്രാവഗുണ്ഠിതത്വമിവ| സന്താപോ മധ്യവേഗ ഇതി നാതിതീവ്രഃ സന്താപഃ| സ്വേദസ്തമ്ഭ ഇതി സ്വേദാപ്രവര്തനമ്||൮൪-൮൮||-

സന്നിപാതജ്വരസ്യോര്ധ്വമിതി അത്രോര്ധ്വശബ്ദേനാധികവാചിനാ പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധസന്നിപാതജ്വരാദ്യാന്യധികാനി വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധജ്വരസ്യ ലക്ഷണാനി, താനി വക്ഷ്യാമീത്യര്ഥ ഇതി കേചിദ്വ്യാഖ്യാനയന്തി; യദിഹ സാസ്രാവകലുഷനിര്ഭുഗ്നലോചനത്വാദി വക്തവ്യം ന തത് പൃഥഗ്വാതാദിജ്വരോക്തലക്ഷണമേലകേ ഭവതി, കിന്തു വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധേ ജ്വരേ സംയോഗമഹിമ്നാ ഭവതീതി| വയം തു ബ്രൂമഃ- യദ്യൂര്ധ്വശബ്ദേന വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധജ്വരലക്ഷണാഭിധാനമിഹ പ്രതിജ്ഞായതേ, തദാ യത് പ്രത്യേകദോഷലക്ഷണമേലകേനോപപന്നം ലക്ഷണം ‘ക്ഷണേ ദാഹഃ ക്ഷണേ ശീതം’ ഇത്യാദി, തദിഹാനഭിഹിതം സ്യാത്; സാമാന്യേന യാന്യത്ര പ്രായഃ പ്രാദുര്ഭവന്തി താനി വികൃതിവിഷമസമവായാരബ്ധാനി തഥാ പ്രകൃതിസമസമവായാരബ്ധാനി ച ലക്ഷണാന്യുച്യന്തേ; അത ഊര്ധ്വമിതി പദസ്യ ചാതഃ പരേണേത്യര്ഥഃ| നിര്ഭുഗ്നേ ഇതി അതികുടിലേ| പരിദഗ്ധാ ദഗ്ധവത് കൃഷ്ണവര്ണാ| ഖരസ്പര്ശാ ഗോജിഹ്വാവത്| സ്രസ്താങ്ഗതാ നിഃസഹാവയവതാ| ഷ്ഠീവനം രക്തസ്യ പിത്തസ്യ വാ മുഖേന സ്വല്പോദ്ഗിരണമ്| ശിരസോ ലോഠനമിതി ഇതസ്തതോ നയനമ്| കൃശത്വം നാതിഗാത്രാണാം ദോഷപൂര്ണത്വേന| പ്രതതം നിരന്തരമ്| കോഠോ ഭാലുകീയേ- “വരടീദഷ്ടസങ്കാശഃ കണ്ഡൂമാംല്ലോഹിതോऽസ്രകഫപിത്താത്| ക്ഷണികോത്പാദവിനാശഃ ‘കോഠ’ ഇതി നിഗദ്യതേ തജ്ജ്ഞൈഃ” ഇതി| മൂകത്വം മന്ദവചനത്വമ്, അവചനതാ വാ||൮൯-൧൦൮||-

സന്നിപാതസ്യാസാധ്യതാകൃച്ഛ്രസാധ്യതാലക്ഷണമാഹ- ദോഷ ഇത്യാദി| അത്ര ദോഷശബ്ദോ വിബദ്ധോപപദാന്മലേ വര്തതേ| നഷ്ടേऽഗ്നാവിതി ഇതരജ്വരാപേക്ഷയാऽധികതയാ നഷ്ടേऽഗ്നാവിത്യര്ഥഃ| സര്വാണി ച സമ്പൂര്ണാനി ബലീയാംസി ലക്ഷണാനി യസ്യ സ സര്വസമ്പൂര്ണലക്ഷണഃ| അസാധ്യകൃച്ഛ്രസാധ്യാഭിധാനേന സുഖസാധ്യോ ന ഭവതീതി ദര്ശിതമ്| യദുക്തം- “സന്നിപാതോ ദുഃശ്ചികിത്സ്യാനാം” (സൂ.അ.൨൫) ഇതി, തഥാ ച ഭാലുകിനാ- “മൃത്യുനാ സഹ യോദ്ധവ്യം സന്നിപാതം ചികിത്സതാ” ഇതി||൧൦൯||-

നിദാന ഇത്യാദി| നിദാനേ ജ്വരനിദാനേ, പ്രോക്താ “തത്ര യഥോക്താനാം ലിങ്ഗാനാം” (നി.അ.൧) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പ്രാഗുക്തേത്യര്ഥഃ; പുനഃ പ്രകരണാഗതത്വാദുച്യത ഇതി ന പൌനരുക്ത്യമ്| തയാ ചോക്തം സ്വലക്ഷണമിതി തയാ ദ്വന്ദ്വരൂപയാ ദ്വന്ദ്വലക്ഷണം, തഥാ സന്നിപാതരൂപയാ സന്നിപാതലക്ഷണമുക്തമിത്യര്ഥഃ||൧൧൦||-

ആഗന്തും ചതുര്വിധം വിഭജന്നാഹ- ആഗന്തുരിത്യാദി| കശാ ‘സാര’ ഇതി ഖ്യാതാ, മുഷ്ടിഃ ‘കീല’ ഇതി ഖ്യാതഃ| ഹതേ അഭിഹതേ| പ്രായോ രക്തമിതി അത്യര്ഥം രക്തം ദൂഷയന് മാംസാദി ചാല്പം ദൂഷയതീത്യര്ഥഃ| യദ്യപി നിദാനേऽപി “തത്രാഭിഘാതജേന വായുനാ ദുഷ്ടശോണിതാധിഷ്ഠാനേന” (നി.അ.൧) ഇത്യുക്തം, തഥാऽപീഹ രക്തസ്യ സാക്ഷാദ്ദുഷ്ടിഃ, തഥാ മാംസാദീനാം മനാഗ്ദുഷ്ടിഃ സൂച്യത ഇതി വിശേഷഃ||൧൧൧-൧൧൩||-

അഭിഷങ്ഗജ്വരേഷു ദോഷാനുബന്ധവിശേഷാനാഹ- കാമേത്യാദി| നനു നിദാനേ- “അഭിഷങ്ഗജഃ പുനര്വാതപിത്താഭ്യാമനുബധ്യതേ” (നി.അ.൧) ഇത്യുക്തം, തത് കിമിഹ ഭൂതാഭിഷങ്ഗജസ്യ ത്രിദോഷാനുബന്ധ ഉച്യതേ- ന, തത്ര കാമാദ്യഭിഷങ്ഗജോ യഃ പ്രായോ ഭവതി, തദഭിപ്രായേണോക്തം “വാതപിത്താഭ്യാമനുബധ്യതേ” (നി.അ.൧) ഇതി; കാമാദികേഷു ഹി ക്വചിദ്വാതഃ ക്വചിത് പിത്തമിതി വാതപിത്താനുബന്ധോ ജ്ഞേയഃ| ഭൂതസാമാന്യലക്ഷണാ ഇതി ദേവാദയോऽഷ്ടൌ ഉന്മാദേ ഭൂതാ ഉക്താഃ, തേഷാം മധ്യേ ആവേശകര്തൃഭൂതസ്യ യല്ലക്ഷണം തേന സമാന്യത്ര ദോഷലക്ഷണാനി ഭൂതജ്വരേ ഭവന്തി| അത്ര കാശ്മീരാഃ “വിഷവൃക്ഷാനിലസ്പര്ശാത്” ഇത്യാദിഗ്രന്ഥം വിഷജ്വരാഭിധായകം പഠന്തി, വിഷജോऽപ്യഭിഷങ്ഗജ ഏവ പ്രവിശതി| യേ തു ന പഠന്തി, തന്മതേऽപ്യഭിഷങ്ഗജേ ഏവ വിഷൌഷധിഗന്ധജസ്യാപ്യവരോധഃ| അന്യേ തു വിഷജം വിഷജനിതപിത്തകൃതത്വേന ദോഷജ ഏവ ക്ഷിപന്തി| അഭിചാരഃ ഹിംസാര്ഥോऽഥര്വമന്ത്രഹോമാദിഃ| അഭിശാപഃ അഭിശപനമേവ| സിദ്ധാ മന്ത്രൌഷധതപഃശമാദിസിദ്ധാഃ| ‘സന്നിപാതജ്വരസ്യോക്തം’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥമത്ര കാശ്മീരാഃ പഠന്തി, സ ച നാതിപ്രസിദ്ധഃ||൧൧൪-൧൨൭||-

ആഗന്തോര്നിജാദ്ഭേദകം ധര്മമാഹ- തേ പൂര്വമിത്യാദി| കേവലാ ഇതി നിജദോഷരഹിതാഃ| നിജൈരിതി നിജദോഷലക്ഷണൈഃ| ഹേത്വൌഷധവിശിഷ്ടാശ്ചേതി നിജജ്ജ്വരാദ്വിശിഷ്ടഹേതവോ വിശിഷ്ടൌഷധാശ്ച ഭവന്തി; തത്ര വിശിഷ്ടോ ഹേതുരഭിഘാതാദിഃ, ഭേഷജം ച പരിഷേകമന്ത്രാദി||൧൨൮||-

സംസൃഷ്ടാ ഇത്യാദിനാ സര്വജ്വരസാധാരണാം സമ്പ്രാപ്തിമന്തേ ബ്രൂതേ| സമ്പ്രാപ്തിരപി ഹി സര്വജ്വരാണാമാകൃതിരേവ, തേന നോത്സൂത്രമസ്യാഭിധാനമ് | കിംവാ, ക്രമപ്രാപ്തേ സാമജ്വരലക്ഷണേ വക്തവ്യേऽരുച്യാദീനാം സാമജ്വരലക്ഷണാനാമുത്പാദേ ഉപപത്തിം ദര്ശയിതും സമ്പ്രാപ്തിരുച്യതേ| സംസൃഷ്ടാ ഇതി യുഗ്മഭൂതാഃ| സന്നിപതിതാ ഇതി ത്രയോऽപി മിലിതാഃ| പക്തിമിതി പക്തിഹേതുതയാ ജാഠരാഗ്നിം ബ്രൂതേ| സ്ഥാനാദിതി ഗ്രഹണ്യാഃ, ഗ്രഹണീ ഹി ജാഠരാഗ്നിസ്ഥാനമ്| സ്വേനേതി ദോഷോഷ്മണാ; തേനേതി ജാഠരാഗ്ന്യൂഷ്മണാ| ദേഹോഷ്മണ ഇതി സകലദേഹചാരിണഃ പ്രാകൃതോഷ്മണഃ| വാതശ്ലേഷ്മണോസ്തു യദ്യപി പിത്തവദുഷ്മാ നാസ്തി, തഥാऽപി തയോര്ഭൂതത്വേന ഊഷ്മാ യോऽസ്തി, സ ഇഹ ഗ്രാഹ്യഃ; വക്തവ്യം ഹി ഗ്രഹണ്യധ്യായേ- “ഭൌമാപ്യാഗ്നേയവായവ്യാഃ പഞ്ചോഷ്മാണഃ സനാഭസാഃ” (ചി.അ.൧൫) ഇതി| കിംവാ, തേനേത്യനേന ദിവ്യരൂപജ്വരാധിഷ്ഠാനപ്രഭാവകൃതം ദോഷാണാമൂഷ്മാണം ഗ്രാഹയതി; കിംവാ, ജ്വരസാമാന്യസമ്പ്രാപ്തിപ്രാപ്തപിത്തോഷ്മാണം നിദര്ശയതി , സര്വത്ര ഹി ജ്വരേ പിത്തമവശ്യം ഭവതി; യദുക്തം- “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ” (വാ.ചി.അ.൧) ഇതി| കേവലമിതി സമസ്തമ്||൧൨൯-൧൩൧||-

സ്വേദം നാ നാധിഗച്ഛതീത്യത്ര പ്രായ ഇതി യോജ്യം, ക്വചിജ്ജ്വരേ സ്വേദസ്യാപ്യഭിഹിതത്വാത്| നാ ഇതി പുരുഷഃ||൧൩൨||-

അവിസര്ഗീതി നിത്യാനുഷക്തഃ| ദോഷാണാമിതി മലസമ്ബദ്ധാനാം ദോഷാണാമ്| അപ്രവര്തനമ് അവിസര്ഗഃ| ക്ഷുന്നാശ ഇതി ബുഭുക്ഷാഭാവഃ| ന വിഡ് ജീര്ണേതി ന പുരീഷം പക്വമ്| ന ച ഗ്ലാനിരിതി ന ക്ഷീണമാംസതാ||൧൩൩-൧൩൬||-

ക്ഷുത് ക്ഷാമതേത്യാദിനാ നിരാമജ്വരലക്ഷണമാഹ| അത്ര ച ക്ഷുദാദയോ ദോഷപാകാദ്ഭവന്തോ വിനാऽപ്യഷ്ടാഹം നിരാമദോഷാരബ്ധജ്വരലക്ഷണം ഭവന്തി| അഷ്ടാഹസ്തു ക്ഷുദാദീന് വിനാ ദോഷപാകേऽസത്യപി ഭേഷജദാനയോഗ്യാം ജ്വരസ്യ വ്യാധേര്നിരാമതാം ബ്രൂതേ, അത ഏവ “പാചനം ശമനീയം വാ കഷായം പായയേത്തു തമ്” ഇതി വികല്പദ്വയേന യദാऽഷ്ടാഹേ ക്ഷുദാദിദോഷപാകലക്ഷണാനുദയസ്തദാ ദോഷപാകാര്ഥം പാചനീയം ദേയമ്, അഥ ക്ഷുധാദിസമുദയോऽപി ജാതസ്തദാ ശമനീയം ദേയം സര്വഥാ നിരാമത്വാജ്ജ്വരസ്യ| ഏതാമേവ സര്വഥാനിരാമതാമുപദിശതാ ഖരനാദേനോക്തം യത്- “ന ച നിഃസപ്തതൈവൈകാ നിരാമജ്വരലക്ഷണമ്| ചിരാദപി ഹി പച്യന്തേ സന്നിപാതജ്വരേ മലാഃ|| സപ്തരാത്രാതിവൃത്തിം ച ക്ഷാമതാദി ച ലക്ഷണമ്| തസ്മാദേതദ്ദ്വയം ദൃഷ്ട്വാ നിരാമം ജ്വരമാദിശേത്” ഇതി| അഷ്ടാഹാദര്വാഗ്ദോഷപാകജനിതക്ഷുദാദിദര്ശനാന്നിരാമതാ സുശ്രുതേനാഷ്ടാഹാദര്വാഗ്ഭേഷജദാന ദര്ശയതാ പ്രതിപാദിതാ| യദുക്തമ്- “അര്വാഗപി ച ദേയം സ്യാദ്ഭേഷജം ദോഷപാകതഃ” (സു.ഉ.അ.൩൯) ഇതി| തസ്മാത് ക്ഷുദാദയോऽഷ്ടാഹശ്ച വ്യസ്തം സമസ്തം ച ലക്ഷണം യഥോക്തന്യായാജ്ജ്ഞേയമ്||൧൩൭||-

സൌഷധം ച ക്രിയാക്രമമിത്യനേന യദ്യപ്യൌഷധമാദാവുക്തം, തഥാऽപി തസ്യ ക്രിയാക്രമവിശേഷണതയാ അപ്രാധാന്യമിതി കൃത്വാ ഔഷധമതിക്രമ്യ ‘നവജ്വരേ’ ഇത്യാദിനാ ക്രിയാക്രമം ബ്രൂതേ| ക്രിയായാശ്ചികിത്സായാഃ ക്രമഃ പരിപാടീ| തത്രാപ്യഹിതസ്യൈവ പ്രഥമം നിഷേധഃ| അന്നശബ്ദേന ഗുര്വന്നമഭിധത്തേ| ഹാരീതേന ഹി- “നവജ്വരേ വ്യവായാദി പ്രത്യേകം ദോഷകോപനമ്| ഗുര്വന്നഭോജനാച്ചാപി വിഷ്ടമ്ഭോ ദോഷകോപനമ് ” ഇത്യുക്തമ്| കഷായാംശ്ചേതി ജാതൌ ബഹുവചനം; തേന കഷായം വര്ജയേദിത്യര്ഥഃ| ഉക്തം ഹ്യത്ര ജതൂകര്ണേന- “കഷായരസഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധാന്നസ്നാനാഭ്യങ്ഗാന് നവജ്വരേ വര്ജയേത്” ഇതി||൧൩൮||-

ജ്വരേ ഇത്യാദി| ലങ്ഘനശബ്ദേനേഹാനശനം വിവക്ഷിതം, യദ്യപി “ചതുഷ്പ്രകാരാ സംശുദ്ധിഃ” (സൂ.അ.൨൨) ഇത്യാദിനാ ലങ്ഘനബൃംഹണീയേ ദശവിധമേവ ലങ്ഘനമുക്തം, തഥാऽപി തേഷാമിഹാവസ്ഥാവിശേഷേണ വിനിയോഗാല്ലങ്ഘനമേവേതി നിയമോऽപവാദവിഷയം ത്യക്ത്വാ സമുച്ചീയമാനാവധാരണേ ജ്ഞേയഃ, യഥാ- “നരം ച നാരായണമേവ ചോഭൌ സ്വതഃ സുതൌ സഞ്ജനയാമ്ബഭൂവ” ഇത്യത്ര| തേനാവസ്ഥായാം വമനമപി ഭവതി വക്ഷ്യമാണമ്| യത്തു ലങ്ഘനബൃംഹണീയേ കഫപിത്തജ്വരച്ഛര്ദ്യാദിഷു മധ്യേ ജ്വരം പഠിത്വോക്തം- “പാചനൈസ്താന് ഭിഷക് പ്രാജ്ഞഃ പ്രായേണാദാവുപാചരേത്” (സൂ.അ.൨൨) ഇതി, തത്ര ഭേഷജപ്രയോഗസ്യാദൌ പാചനം കര്തവ്യമിതി ബ്രൂതേ, ന ജ്വരാദൌ; തേനേഹാദൌ ലങ്ഘനാഭിധാനം ന വിരുധ്യതേ| ഹാരീതേ തു “പിത്തശ്ലേഷ്മവിശുദ്ധ്യര്ഥം കുര്യാദ്വമനമാദിതഃ” ഇതി യദുക്തം, തത് ‘കഫപ്രധാനാന്’ ഇത്യാദിവക്ഷ്യമാണാവസ്ഥായാം ജ്ഞേയമ്| ക്ഷയശബ്ദേന ധാതുക്ഷയകൃതം ജ്വരം കിംവാ രാജയക്ഷ്മജ്വരം ഗൃഹ്ണാതി, അനിലശബ്ദേന നിരാമാനിലഗ്രഹണം; കിംവാ ക്ഷയനിലശബ്ദേന ധാതുക്ഷയകുപിതാനിലഗ്രഹണമ്| യദുക്തം- “വായോര്ധാതുക്ഷയാത് കോപോ മാര്ഗസ്യാവരണേന ച” (ചി.അ.൨൮) ഇതി| യസ്തു മാര്ഗാവരണേന വായുഃ കുപ്യതി, സ ആവരകധര്മിതയാ പ്രായേണ സാമോ ഭവതി, തത്ര ച ലങ്ഘനം മാത്രയാ കര്തവ്യമേവ| യദുക്തം- “സാമേ വാതേऽപി ലങ്ഘനമ്| കുര്യാദേവാമപക്ത്യര്ഥം യുക്ത്യാ, ന തു യഥാ കഫേ” ഇതി| അനിലജ്വരമുക്ത്വാऽപി കാമാദിജ്വരാഭിധാനം തേഷു കാലാന്തരേണ വാതസമ്ബന്ധോ ഭവതി, തേന പ്രഥമമപി വാതാസമ്ബന്ധേ കാമാദിജ്വരാണാമലങ്ഘനീയത്വോപദര്ശനാര്ഥമ്||൧൩൯||-

ലങ്ഘനഫലമാഹ- ലങ്ഘനേനേത്യാദി| പ്രാണാവിരോധിനേതി ബലാവിരോധിനാ, വിരോധശ്ചാതിക്ഷയകരത്വേനേഹോച്യതേ| ആരോഗ്യം ബലവത ഏവ ഭവതീതി ബലാധിഷ്ഠാനമാരോഗ്യമുക്തമ്| യദിത്യനേനാരോഗ്യം പ്രത്യവമൃശതി||൧൪൦-൧൪൧||-

പ്രകൃതസ്യ ലങ്ഘനസ്യ പാചനതാം ദര്ശയന്നപരാണ്യപി സ്വേദാദീനി പാചനാന്യാഹ- ലങ്ഘനമിത്യാദി| കാല ഇതി അഷ്ടാഹഃ| തിക്തകോ രസോऽത്ര യവാഗൂപാനീയാദിസംസ്കാരകത്വേന ജ്ഞേയഃ, സ്വതന്ത്രഭേഷജപ്രയോഗസ്തരുണേ നിഷിദ്ധ ഏവ| ഉക്തം ഹി- “ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യ ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ്” ഇതി| ‘അവിപക്വാനാം ദോഷാണാമ്’ ഇതി കൃത്വാऽപി ‘തരുണേ ജ്വരേ’ ഇതി യത് കരോതി, തേനാഷ്ടാഹാദൂര്ധ്വമതരുണേ ജ്വരേऽപക്വേഷു ദോഷേഷു പ്രാധാന്യേന കഷായപാനം പാചനമധികൃതം, ന ലങ്ഘനാദയ ഇതി ദര്ശയതി||൧൪൨||-

ലങ്ഘനാദികാലേ ഏവ അവസ്ഥാവിശേഷേ ദേയം ജലമാഹ- തൃഷ്യത ഇത്യാദി| വാതകഫജ്വരേ ഇതി വാതജ്വരേ, കഫജ്വരേ, വാതകഫജ്വരേ ച| മദ്യോത്ഥേ കഫാദിജ്വരേऽപി ശീതലം ജലം ജ്ഞേയമ്| തിക്തകൈഃ ശൃതമിതി വക്ഷ്യമാണമുസ്താദിഭിഃ ശൃതമ്| ഉഭയമിതി ഉഷ്ണം തഥാ തിക്തകശൃതശീതം ച| ത്രിദോഷകഫപിത്തജ്വരയോസ്തു യദ്യപീഹ പാനീയം നോക്തം; തഥാऽപി സാമാന്യേന വിമാനസ്ഥാനേ യദുക്തം- “കിന്നു ഖലു ജ്വരിതേഭ്യഃ പാനീയമുഷ്ണം പ്രയച്ഛന്തി” (വി.അ.൩) ഇത്യാദിനാ, തത്പ്രാമാണ്യാദുഷ്ണമേവ ജലം ദേയം; വാതപൈത്തികേ തു ജ്വരേऽത്യര്ഥദാഹാദികാരകേ ശീതലമേവ ദേയമിത്യപി വിമാന ഏവ “അത്യര്ഥോത്സന്നപിത്തേ” (വി.അ.൩) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന സൂചിതമ്||൧൪൩-൧൪൪|-

മുസ്തേത്യാദിഃ പാനീയസാധകഃ ഷഡങ്ഗപ്രയോഗഃ| അത്ര ശുണ്ഠീ അതിക്താऽപ്യാമാശയദുഷ്ടികാരകജ്വരഹിതത്വാദ്വിഹിതാ; അത്ര ശൃതശീതം ജലം ദദ്യാദിതി ജലസംസ്കാരശ്രുത്യാ ന ക്വാഥപരിഭാഷയാ ക്വാഥകരണം, കിന്തു ജലസംസ്കാരപരിഭാഷയാ| പരിഭാഷാ ച സ്വതന്ത്രാനുക്താऽപി വൃദ്ധവ്യവഹാരസിദ്ധാ പ്രമാണീഭൂതൈവ| സാ ച “യദപ്സു ശൃതശീതാസു ഷഡങ്ഗാദി പ്രയുജ്യതേ| കര്ഷമാത്രം തതോ ദ്രവ്യം സാധയേത് പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി|| അര്ധശൃതം പ്രയോക്തവ്യം പാനേ പേയാദിസംവിധൌ” ഇതി; പരിഭാഷാര്ഥശ്ച വ്യക്ത ഏവ||൧൪൫||-

അവിശേഷേണ തരുണാതരുണജ്വരേऽവസ്ഥാവിധേയം വമനമാഹ- കഫപ്രധാനാനിത്യാദി| കഫഃ പ്രധാനോ യേഷാം തേ കഫപ്രധാനാഃ| ഉത്ക്ലിഷ്ടാനിതി ഹൃല്ലാസാദിനാ ബഹിര്ഗമനോന്മുഖാന്| ആമാശയസ്ഥിതാനിത്യനേന സര്വശരീരം പരിത്യജ്യാമാശയഗമനം ദര്ശയതി| ജ്വരകരാനിത്യനേന ജ്വരകരാന് ഹി ദോഷാനേവംവിധാനേവ നവജ്വരേ വമനൈര്ഹരേത്, നാന്യഥേതി ദര്ശയതി| കാലേ ഇതി യഥോക്തായാമവസ്ഥായാമ്| വമനൈരിതി ബഹുവചനേന പ്രകൃത്യാദ്യപേക്ഷയാ ബഹൂനാം വമനദ്രവ്യയോഗാനാം പ്രയോഗം ദര്ശയതി| വമ്യാനാമിത്യനേന അവമ്യഗര്ഭിണ്യാദിഷു വമനം നിഷേധയതി| അത്ര ച സ്വയമേവോത്ക്ലിഷ്ടത്വാദ്ദോഷസ്യ ദോഷോത്ക്ലേശപ്രയോജനകൌ സ്നേഹസ്വേദൌ ന ക്രിയേതേ, അല്പൌ വാ ക്രിയേതേ||൧൪൬||-

ഉക്താവസ്ഥാവ്യതിരേകേണ വമനേ ദോഷമാഹ- അനുപസ്ഥിതേത്യാദി| സര്വദേഹാനുഗാ ഇതി സൂക്ഷ്മസിരാത്വഗാദ്യനുഗതാഃ | സാമാ ഇതി സാമത്വേന സ്ത്യാനാ അപ്രചലാശ്ച| ധാതുസ്ഥാ ഇതി ധാതുഷു അത്യന്താനുപ്രവേശവ്യവസ്ഥിതാഃ| ന സുഖേന നിഹ്രിയന്തേ ഇതി അസുനിര്ഹരാഃ; കിംവാ, അസൂന് പ്രാണാന് നിര്ഹരന്തീതി അസുനിര്ഹരാഃ| അത്രാര്ഥാ ഫലാനാമിത്യാദിനാ ദൃഷ്ടാന്തമാഹ| ആമാനാം ഫലാനാം യഥാ സ്വരസാ നിര്ഹരണേ സാത്യയാ ഭവന്തി, തഥാ യഥോക്താ അപി ദോഷാ ഇത്യര്ഥഃ; സാത്യയാ ഇതി സവ്യാപദഃ ||൧൪൭-൧൪൮||-

വമനലങ്ഘനയോരനന്തരം യദ്വിധേയം തദാഹ- വമിതമിത്യാദി| വമിതം ലങ്ഘിതമിതി അവസ്ഥാവശാത് കദാചിദ്വമിതം, കദാചില്ലങ്ഘിതം, കദാചിച്ച വമിതലങ്ഘിതമ്| വമനാനന്തരം ഹി യദാ സമ്യഗ്വിശുദ്ധിര്ന ഭൂതാ തദാ തദഹര്ലങ്ഘനമപി ക്രിയതേ| കാലേ ഇതി അന്നദാനയോഗ്യേ കാലേ| യഥാസ്വൌഷധസിദ്ധാഭിരിതി യഥാവിഷയം യസ്യാം യവാഗ്വാം യദ്ഭേഷജം പിപ്പലീനാഗരാദി വക്തവ്യം, തത്സിദ്ധാഭിഃ; കിംവാ, യസ്മിഞ്ജ്വരേ യദ്ഭേഷജം പാചനം വക്തവ്യം, തത്സിദ്ധാഭിഃ| ഉക്തം ഹി സുശ്രുതേ- “അന്നകാലേ ഹിതാ പേയാ യഥാസ്വം പാചനൈഃ കൃതാ” (സു.ഉ.അ.൩൯) ഇതി| മണ്ഡപൂര്വാഭിരിതി മണ്ഡപ്രധാനാഭിഃ| തത്ര പ്രഥമം മണ്ഡം പീത്വാ തദനു തനുപേയാഭാഗോ യോജ്യഃ| യാവജ്ജ്വരമൃദൂഭാവാദിതി യാവജ്ജ്വരസ്യ ദോഷപാകാത്തീക്ഷ്ണതാ നിവര്തതേ; അസതി ജ്വരമൃദുഭാവേऽപി ഷഡഹം യാവത്| അയം ച ഷഡഹഃ കിം പേയാദിനാത് പ്രഭൃതി ആഹോസ്വിജ്ജ്വരോത്പാദദിനാദിതി പക്ഷദ്വയമുത്തരത്ര ‘ജ്വരിതം ഷഡഹേऽതീതേ’ ഇത്യത്ര നിര്ലോചയിഷ്യാമഃ| സ്വേദനായേത്യാദൌ ‘ഭവന്തി’ ഇതി ശേഷഃ| ജ്വരസാത്മ്യത്വമഭിധായ യവഗൂനാമവിഷയം ജ്വരിതമാഹ- ഋത ഇത്യാദി| ഋതേ മദ്യസമുത്ഥിതാദിതി മദ്യകാരണേ ജ്വരേ നിഷേധഃ| തഥാ മദാത്യയേऽപി വ്യാധാവന്യഹേതുജോऽപി യോ ജ്വരഃ, തഥാ ഗ്രീഷ്മേ, തഥാ പിത്തകഫാധികേ യോ ജ്വരഃ, തഥോര്ധ്വരക്തപിത്തിനോ യോ ജ്വരഃ, തേഷു സര്വേഷു പേയാ ന ദേയാ| ഇഹ മദാത്യയാദീനാം പേയാര്ഹേഷു ജാതോऽപി ജ്വരഃ പേയാനര്ഹഃ| ‘പിത്തകഫാധികേ’ ഇത്യനേന പിത്തകഫയോ രതിമാത്രോദ്ഗമേ സതി പേയായാ അദാനം ബോധയതി| തേന, കഫജേ ജ്വരേ പിത്തജേ ജ്വരേऽനുദ്ഭൂതദോഷേ ച പേയാ ദാതവ്യാ| തഥാ ഹി തന്ത്രാന്തരേ- “കഫജേऽപി യദാ ക്ഷീണോ ലങ്ഘനാദിക്രമാത് കഫഃ| ശസ്താ ഏവ യവാഗ്വസ്തു തഥാ പിത്തേऽപ്യയം ക്രമഃ” ഇതി| തഥാऽത്രേവ- “പൈത്തികോ വാऽഥ ശീതാം മധുയുതാം പിബേത്| ലാജപേയാം” ഇത്യനേന പിത്തേऽപി യവാഗൂം വക്ഷ്യതി| യത്തു- “പാംശുധാനേ യഥാ വൃഷ്ടിഃ ക്ലേദയത്യതി കര്ദമമ്| തഥാ ശ്ലേഷ്മണി സംവൃദ്ധേ യവാഗൂഃ ശ്ലേഷ്മവര്ധനീ” ഇതി ഹാരീതേനോക്തം, തദതിവൃദ്ധകഫവിഷയം ജ്ഞേയമ്| അന്യേ തു മിലിതപിത്തകഫാധികേഷു പുരുഷേഷു യവാഗൂപ്രതിഷേധമിച്ഛന്തി| യദി തു ‘ഊര്ധ്വഗേ കഫപിത്തേ ച’ ഇതി പാഠസ്തദാ വാതജ്വരിണോऽപി യദാ ഊര്ധ്വഗം കഫപിത്തം വമനേനായാതി സ്വയം തദാऽപി പേയാ ന ദേയേത്യര്ഥഃ | സുശ്രുതേ തു “കഫപിത്തപരീതസ്യ ഊര്ധ്വാസൃക്പിത്തിനസ്തഥാ| മദ്യനിത്യസ്യ ന ഹിതാ യവാഗൂഃ” (സു.ഉ.തം.അ.൩൯) ഇത്യുക്തം, തേന ‘ഊര്ധ്വഗേ രക്തപിത്തേ’ ഇതി പാഠോ യുക്തഃ||൧൪൯-൧൫൪||-

‘ഊര്ധ്വഗേ തര്പണം പൂര്വം’ (ചി.അ.൪) ഇതി വചസാ യവാഗൂം ബാധിത്വാ ഊര്ധ്വഗേ രക്തപിത്തേ തര്പണം യദ്യപി വിഹിതമേവ, തഥാऽപ്യൂര്ധ്വഗരക്തപിത്തിനോ യോ ജ്വരസ്തത്രാപി തര്പണാദിക്രമവിധാനമേതത്| തര്പണം തോയപരിപ്ലുതാഃ സക്തവഃ| ജ്വരാപഹാനി ഫലാനി ദ്രാക്ഷാദാഡിമാദീനി| വചനം ഹി- “ദ്രാക്ഷാദഡിമഖര്ജൂരപ്രിയാലൈഃ സപരൂഷകൈഃ| തര്പണാര്ഹേഷു കര്തവ്യം തര്പണം ജ്വരനാശനമ്” ഇതി||൧൫൫||-

ജീര്ണം തര്പണം യസ്യ തം ജീര്ണതര്പണമ്| മുദ്ഗയൂഷസ്യ ജാങ്ഗലരസസ്യ ച വികല്പഃ സാത്മ്യാപേക്ഷോ ബലാപേക്ഷശ്ച ജ്ഞേയഃ| ദുര്ബലോ ഹി ദുര്ബലാഗ്നിഃ പ്രായോ ഭവതി, തസ്യ ച മുദ്ഗയുഷോ ലഘുത്വേന ദേയഃ, ഇതരസ്യ തു ജാങ്ഗലോ രസഃ||൧൫൬-൧൫൯||-

സമ്പ്രതി കഷായപാനവിഷയമാഹ- പാചനമിത്യാദി| പാചനമിതി ആമദോഷപചനമ്| ശമനീയമിതി പക്വദോഷോപശമനമ്| ഏതച്ച വികല്പദ്വയം യോഗ്യതയാ യഥാക്രമമാമദോഷവിഷയം തഥാ പക്വദോഷവിഷയം ജ്ഞേയമ്| ഷഡഹേऽതീതേ ഇതി ജ്വരാഹാദാരഭ്യ ഷഡഹേऽതിക്രാന്തേ; അതഃ സപ്തമേऽഹനി ലഘ്വന്നം മാത്രയാ സ്വരൂപേണ ച യത്, തത്പ്രതിഭോജിതം ജ്വരിതമഷ്ടമേऽഹനി കഷായം പായയേദിതി വാക്യാര്ഥഃ| ഏവം ച പൂര്വോക്താഷ്ടാഹകൃതനിരാമതാവ്യവസ്ഥായാഃ പാചനസ്യ ശമനീയസ്യ വാ ഉപയോഗ ഉപപന്നോ ഭവതി| നനു പേയാപ്രയോഗേ “യാവജ്ജ്വരമൃദുഭാവാത് ഷഡഹം വാ വിചക്ഷണഃ” ഇത്യുക്തം, തതശ്ച പേയയൈവ താവത് ഷഡഹോ വ്യാപ്യതേ, പൂര്വം ച ജ്വരാദൌ ലങ്ഘനമുക്തം, തച്ചാനിര്ദിഷ്ടകാലമപി ‘ലങ്ഘനേന ക്ഷയം നീതേ’ ഇത്യാദിഗ്രന്ഥോക്തലങ്ഘിതഫലം യാവതാ കാലേന ഭവതി താവത്കാലം കര്തവ്യം; ഹാരീതേന തു കാലോऽപി ദര്ശിതഃ, യഥാ- “ലങ്ഘനം ലങ്ഘനീയാനാം കുര്യാദ്ദോഷാനുരൂപതഃ| ത്രിരാത്രമേകരാത്രം വാ ഷഡ്രാത്രമഥവാ ജ്വരേ” ഇതി; തേന ജ്വരലങ്ഘനദിനൈസ്തഥാ ഷഡഹേന ച സമം ജ്വരാഹാദാരഭ്യാഷ്ടാഹാതിക്രമോऽപി ഭവതി, തതശ്ച ജ്വരാഹാദാരഭ്യാഷ്ടാഹേ പാചനശമനീയകഷായോ ഭവതു, തസ്മാത് പേയാപ്രയോഗഷഡഹേऽതീതേ “പാചനം ശമനീയം വാ കഷായം പായയേത്” ഇത്യഭിപ്രായഃ , തഥാ ‘ജ്വരേ പേയാഃ കഷായാശ്ച ക്ഷീരം സര്പിര്വിരേചനമ്| ഷഡഹേ ഷഡഹേ ദേയം വീക്ഷ്യ ദോഷബലാബലേ” (ചി.അ.൩൦) ഇത്യനേന ഗ്രന്ഥേനാപി പേയാപ്രയോഗഷഡഹാദൂര്ധ്വം കഷായഷഡഹ ഉക്തഃ, ന തു ജ്വരോത്പാദാദിഷഡഹാദൂര്ധ്വമ്| അത്ര ബ്രൂമഃ- “യാവജ്ജ്വരമൃദൂഭാവാത് ഷഡഹം വാ വിചക്ഷണഃ” ഇത്യനേനാപി ജ്വരോത്പാദദിനാദാരഭ്യ ഷഡഹപര്യന്തം പേയാപ്രയോഗ ഉച്യതേ, പേയാ ഹി ജ്വരേ പ്രാധാന്യേന ദോഷപാചനാര്ഥം പ്രയുജ്യതേ| യദുക്തം- “ലങ്ഘനം സ്വേദനം കാലോ യവാഗ്വസ്തിക്തകോ രസഃ| പാചനാന്യവിപക്വാനാം ദോഷാണാം തരുണേ ജ്വരേ” ഇതി| ലങ്ഘനാദിപാചനീയത്വം ദോഷാണാമഷ്ടാഹദര്വാഗേവ, അഷ്ടാഹാദൂര്ധ്വം തു കഷായേണൈവ പാചനമുക്തമ് | തത്രാലങ്ഘനീയേ വാതജ്വരേ ആദിദിനാത് പ്രഭൃതി പേയാ ഷഡഹമപി വ്യാപ്നോതി , ഏകദ്വിത്രദിനലങ്ഘിതേ ജ്വരേ പേയാ പഞ്ചചതുസ്ത്രിദിനപ്രയോഗേണ ജ്വരദിനാദാരഭ്യ ഷഡഹപര്യന്തം കര്തവ്യാ| യത്ര തു ദോഷാണാമപി സാമതയാ സന്നിപാതജ്വരേ വാ ലങ്ഘനമേവ ഷഡ്രാത്രം ഷഡ്രാത്രാദിക്രമേണ വാ ക്രിയതേ, തത്ര പ്രാദേശികേ വിധൌ നായം പേയാഷഡ്രാത്രനിയമ ഔത്സര്ഗികഃ പ്രവര്തതേ| കിഞ്ചാതിമാത്രലങ്ഘനപ്രയോഗേ പേയാ ന ദോഷപാചനാര്ഥം ക്രിയതേ, കിന്തു ഭൂരിലങ്ഘനക്ഷയിതാഗ്നേഃ സന്ധുക്ഷണാര്ഥം, തത്രാഗ്നിസന്ധുക്ഷണേ ജാതേ പുനരൌഷധപാനമേവ ഭവതി| “ജ്വരേ പേയാഃ കഷായശ്ച” (ചി.അ.൩൦) ഇത്യാദൌ പേയാ സമാനകാര്യാണാം ലങ്ഘനാദീനാമുപലക്ഷണഭൂതാ; തതശ്ച പേയാ യത്ര പ്രതിഷിദ്ധാ മദ്യോത്ഥജ്വരാദൌ തത്ര തര്പണാദിക്രമേണാപി ഷഡഹോ ഗ്രാഹ്യഃ| തേന, പ്രഥമഷഡഹേ ഉത്സര്ഗതോ ലങ്ഘനാദിപാചനം കര്തവ്യമിതി പേയാ ഷഡഹേ ദേയേതി; വചനമപ്യത്രോച്യതേ, തഥാഹി സുശ്രുതേ- “ലങ്ഘനാമ്ബുയവാഗൂഭിര്യദാ ദോഷോ ന പച്യതേ| തദാ തം മുഖവൈരസ്യതൃഷ്ണാരോചകനാശനൈഃ|| കഷായൈഃ പാചനൈര്ഹൃദ്യൈര്ജ്വരഘ്നൈഃ സമുപാചരേത്” (സു.ഉ.തം.അ.൩൯) ഇത്യുക്ത്വാ, കഷായപാനകാലനിയമേ പ്രോക്തം- “സപ്തരാത്രാത് പരം കേചിന്മന്യന്തേ ദേയമൌഷധമ്” (സു.ഉ.തം.അ.൩൯) ഇത്യാദി| തതശ്ച ലങ്ഘനാദിഷഡഹേऽതിക്രാന്തേ സപ്തരാത്രാദ്ഭേഷജദാനം സുശ്രുതേനാസ്ഥാപ്യാപ്രതിഷേധാദനുമതമേവ| തഥാ ചരകേ “ലങ്ഘനം സ്വേദനം” ഇത്യാദിനാ തരുണജ്വരേ ലങ്ഘനാദി വിഹിതം, തരുണതാ ച ജ്വരസ്യ സപ്താഹമാത്രം ഭവതി| യദുക്തം പുഷ്കലാവതേ- “ആസപ്തരാത്രം തരുണം ജ്വരമാഹുര്മനീഷിണഃ| മധ്യം ദ്വാദശരാത്രം തു, പുരാണമത ഉത്തരമ്” ഇതി| സപ്താഹാദൂര്ധ്വമതരുണേ ജ്വരേ ഉത്സര്ഗതസ്താവല്ലങ്ഘനപേയാദി ന വിഹിതമേവ ചരകേണാപി, തഥാ ഹാരീതേനാപി ലങ്ഘനോഷ്ണോദകമുസ്താദിശൃതജലപാനപേയാഭിധാനാനന്തരമുക്തമ്- “ഏതാം ക്രിയാം പ്രയുഞ്ജീത ഷഡ്രാത്രം സപ്തമേऽഹനി| പിബേത് കഷായസംയോഗാന് ജ്വരഘ്നാന് സാധുസാധിതാന് ” ഇതി| തഥാ ഖരനാദേനാപി- “ലങ്ഘിതാലങ്ഘിതം തസ്മാദ്വമിതം വാ ജ്വരാര്ദിതമ്| തത്സാത്മ്യത്വാദതസ്തസ്മിന്നാദൌ ജ്വരമുപാചരേത്|| യവാഗൂഭിര്യഥാദോഷം” ഇത്യാദിനാ തര്പണാദിക്രമം ചാഭിധായോക്തമ്- “ഇതി ഷഡ്രാത്രികഃ പ്രോക്തോ നവജ്വരഹരോ വിധിഃ| തതഃ പരം പാചനീയം ശമനം വാ ജ്വരേ ഹിതമ്” ഇതി| തന്ത്രാന്തരേ ച യദേതത് സപ്തമേऽഹനി കഷായപാനവിധാനം, തദഷ്ടാഹേ വിഹിതകഷായപാനേന സമമദൂരാന്തരത്വാന്ന വിരോധീതി മന്തവ്യം, തസ്മാജ്ജ്വരാഹാദാരഭ്യ ഷഡഹേऽതീതേ ലഘ്വന്നപ്രതിഭോജിതേ കഷായപാനം, തഥാ ഷഡഹം യാവത് യവാഗൂപചാര ഇതി, തഥാ “ജ്വരേ പേയാഃ കഷായാശ്ച” (ചി.അ.൩൦) ഇത്യാദയ ഉത്സര്ഗവിധയഃ, തേനൈഷാം ക്വചിദ്ബാധനമപി ഭവതീതി യുക്തമേവ||൧൬൦||-

സമ്പ്രതി കഷായശബ്ദസാമാന്യേന നവജ്വരനിഷിദ്ധകഷായസ്യ മഹാത്യയകാരകസ്യ നവജ്വരേ പ്രയോഗേ ദോഷമാഹ- സ്തഭ്യന്ത ഇത്യാദി| സ്തഭ്യന്ത ഇതി അവിചലധര്മാണോ ഭവന്തി| ന വിപച്യന്ത ഇതി ചിരേണാപി ന സുഖം പച്യന്തേ| സ്തമ്ഭിത്വാദിതി സ്തമ്ഭനസ്വഭാവത്വാത്| ഉക്തം ഹി- “കഷായഃ സ്തമ്ഭനഃ ശീതഃ” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി| അയമര്ഥോ ഹാരീതേऽപ്യുക്തഃ- “ന കഷായം പ്രശംസന്തി നരാണാം തരുണേ ജ്വരേ| കഷായേണാകുലീഭൂതാ ദോഷാ ജേതും സുദുസ്തരാഃ” ഇതി| പൂര്വം ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയേ പഞ്ചരസകൃതേഷ്വപി സ്വരസാദിഷു കഷായശബ്ദ ഉക്തഃ, തദിഹ യദി കഷായശബ്ദേന സാമാന്യേന മധുരാദികൃതാനാം സ്വരസാദീനാം പ്രതിഷേധഃ സ്യാത്, തദാ ഷഡങ്ഗപാനീയസ്യ പഞ്ചവിധകല്പനായാമവശ്യനിവേശനീയസ്യ തഥാ യവാഗൂസാധനാര്ഥസ്യ ച പാഠേന തത്തദ്ദ്രവസ്യ നിഷേധഃ സ്യാത്; യേന, ഷഡങ്ഗസ്യ തഥാ യവാഗൂസാധനദ്രവസ്യ ച പ്രയോഗോऽത്ര പഞ്ചവിധകല്പനായാമന്തര്ഭാവനീയഃ, ഭേഷജപ്രയോഗസ്യ പഞ്ചവിധകല്പനാര്ഥേऽന്തര്ഭാവാത്; അതഃ സര്വകല്പനാകഷായപ്രതിഷേധോ മാ സ്യാദിത്യാഹ- ന ത്വിത്യാദി| നതു കല്പമുദ്ദിശ്യേതി സ്വരസകല്കശൃതശീതഫാണ്ടരൂപകല്പനം ലക്ഷ്യീകൃത്യ; യഃ കഷായകഷായ ഇതി യഃ കഷായൈരാമലകാദിഭിഃ കൃതഃ സ്വരസാദിരൂപഃ കഷായഃ സ നിഷിധ്യത ഇത്യര്ഥഃ| ന ചാനേന കഷായരസകൃതസ്വരസാദിനിഷേധേന മധുരാദികൃതസ്വരസാദീനാം തരുണജ്വരേ പ്രയോഗോ ഭവതി, സ്വരസാദിഭേഷജസ്യാതിഗുരോസ്തരുണജ്വരേऽവിധാനാത്| തേന, കഷായകഷായപ്രതിഷേധേന തിക്തദ്രവ്യകൃതഷഡങ്ഗാദികല്പനാകഷായസ്യ വിഹിതസ്യാവിരോധഃ സാധ്യതേ, ന ത്വവിഹിതസ്വരസാദിവിധാനം ക്രിയതേ| സ്വരസാദിഗുരുഭേഷജസ്യ തരുണജ്വരേ നിഷേധവചനം- “ഭേഷജം ഹ്യാമദോഷസ്യ ഭൂയോ ജ്വലയതി ജ്വരമ്” (സു.ഉ.തം.അ.൩൯) ഇതി| അന്യേ തു ബ്രുവതേ- യത്- ഷഡരാത്രാത് പരതഃ സപ്തമേ ദിവസേ കഷായപാനം വിഹിതം “പാചനം ശമനീയം ച” ഇത്യാദിനാ സ്വതന്ത്രേണ; തത്ര സപ്തമേ ദിവസേ തരുണ ഏവ ജ്വരോ ഭവതി, തരുണേ ച ജ്വരേ കഷായപാനം നിഷിദ്ധമിതി വിരോധം പശ്യന് മധുരാദിദ്രവ്യകൃതകഷായസ്യ സപ്തമേऽഹന്യപ്രതിഷേധഃ, കഷായകഷായസ്യ തു സപ്തമേऽഹ്നി പ്രതിഷേധ ഇത്യുപദര്ശനാര്ഥം ‘ന തു കല്പനമുദ്ദിശ്യ’ ഇത്യാദി കൃതം; തതശ്ച ജ്വരാദിഷഡഹേ സര്വകഷായപ്രതിഷേധ ഏവ, സപ്തമദിവസപ്രാപ്തേ തു തരുണേ കഷായദ്രവ്യകൃതകഷായമാത്രപ്രതിഷേധ ഇതി വാക്യാര്ഥോ ഭവതി||൧൬൧-൧൬൨||-

യവാഗൂത്തരകാലം ഭോജനസാധനമാഹ- യൂഷൈരിത്യാദി| യദി കഫപ്രബലതാ ബലവദഗ്നിശ്ച തദാ യൂഷൈഃ, വാതപ്രാബല്യേ തു ദുര്ബലത്വേ ച രസൈരിതി വ്യവസ്ഥാ| അമ്ലവികല്പോऽപി സാത്മ്യാപേക്ഷയാऽഗ്ന്യപേക്ഷയാ ച ജ്ഞേയഃ| വക്ഷ്യതി ഹി- “മന്ദാഗ്നയേऽമ്ലസാത്മ്യായ തത്സാമ്ലമപി കല്പയേത്” ഇതി| അമ്ലം ചാത്ര ജ്വരഘ്നം ദാഡിമാദ്യേവ കാര്യമ്| ലഘ്വിതി മാത്രാലഘു പ്രകൃതിലഘു ച രക്തശാല്യാദികമ്||൧൬൩||-

ദശാഹാത് പരതഃ പ്രായഃ കര്തവ്യമാഹ- അത ഇത്യാദി| കഫേ മന്ദേ ഇതി മന്ദേऽപി കഫേ; യദി കഫോ നാസ്ത്യേവ ദോഷരൂപസ്തദാ സര്പിര്വാതപിത്തോത്തരേ ജ്വരേ ദേയമിത്യര്ഥഃ| പരിപക്വേഷ്വിതി സര്വഥാ പക്വേഷു| സര്പിരിതി വക്തവ്യേ അധികപാനഗ്രഹണേനാനുവാസനാഭ്യങ്ഗാദിനാ സര്പിഷ ഉപയോഗമസ്മിന് കാലേ നിഷേധയതി| അനുവാസനാഭ്യങ്ഗൌ ഹി പശ്ചാത്കാലവക്തവ്യൌ| ഇയം ച മന്ദകഫവാതപിത്തോത്തരത്വരൂപാऽവസ്ഥാ പ്രായേണ ദശാഹാദൂര്ധ്വം കാലമഹിമ്നൈവ സര്വജ്വരേ വ്യക്താ ഭവതി; യഥാ- വൃദ്ധേ പുരുഷേ പ്രബലവാതത്വം, തരുണജ്വരേ സാമദോഷതാ, തഥാऽऽമാശയസമുത്ഥതയാ കഫപ്രബലത്വം ഭവതി; ദശാഹാദുത്തരം തു ലങ്ഘനാദിനാ കഫഃ ക്ഷീണോ ഭവതി, ജ്വരസന്താപേന ച രൂക്ഷേണ ധാതുശോഷണാച്ച വാതപിത്തേ വര്ധേതേ| യത്തു പേയാകഷായസര്പിഃക്ഷീരവിരേചനാനാം ഷഡഹേ ഷഡഹേ ദേയത്വം തത് പ്രായികമ്| തേന ദശാഹാദൂര്ധ്വം ദ്വിതീയഷഡഹ ഏവാവസ്ഥാവിശേഷപ്രാപ്തൌ സര്പിര്ദാനം ന വിരോധി||൧൬൪||-

ഉക്തസര്പിഷ്പാനാപവാദവിഷയമാഹ- നിര്ദശാഹമിത്യാദി| നിര്ഗതോ ദശാഹോ യസ്യ സ നിര്ദശാഹഃ| അലങ്ഘിതമിതി അസഞ്ജാതലങ്ഘിതലക്ഷണമ്, ഇയം ചാവസ്ഥാ പ്രബലസാമദോഷാരബ്ധത്വാജ്ജ്വരസ്യ തഥാऽസമ്യഗുപചാരാച്ച ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| കഷായൈസ്തം കഫോത്തരമലങ്ഘിതം ചോപാചരേത്| യാവല്ലഘുത്വാദിതി ച്ഛേദഃ| ലഘുത്വേ തു ജാതേ കഫോത്തരതാऽലങ്ഘിതതാ ച നാപയാതി ന തദാ സര്പിഷ്പാനമേവാനുവൃത്തം കര്തവ്യമിത്യര്ഥഃ| കഫോത്തരേऽലങ്ഘിതേऽപി നിര്ദശാഹജ്വരേ മാംസരസേന കിമര്ഥമേവമശനം കഫവിരുദ്ധം ദേയമിത്യാഹ- ബലം ഹീത്യാദി| ബലകൃച്ച തദിതി മാംസരസേനാശനം ബലകാരകമിത്യര്ഥഃ||൧൬൫-൧൬൬||-

ദാഹേത്യാദിന ക്ഷീരാവസ്ഥാമാഹ| ബദ്ധപ്രച്യുതദോഷം വേത്യത്ര ബദ്ധദോഷത്വമ് അപ്രവര്തമാനദോഷത്വം, പ്രച്യുതദോഷത്വം തു സ്തോകേന പ്രവര്തമാനദോഷത്വമ്| തത്ര ക്ഷീരം താവദ് യഥാ ബദ്ധേ പ്രവര്തകം ഭവതി, തഥാ പ്രച്യുതേऽപി സവിബന്ധദോഷപ്രവര്തകതയോപകാരകം ഭവതി, അത ഏവ ക്ഷീരഗുണേഷു-“പുരീഷേ ഗ്രഥിതേ പഥ്യം”, തഥാ “അതീസാരേ ച പഥ്യം” (സൂ.അ.൧) ഇത്യുക്തമ്| കിംവാ, ബദ്ധദോഷേ ഗവ്യം ക്ഷീരം സരത്വാദ്ദേയം, പ്രച്യുതേ തു സങ്ഗ്രാഹിത്വാച്ഛാഗം ദേയമ്||൧൬൭||-

‘ആഭിഃ ക്രിയാഭിര്യദാ ന പ്രശമം യാതി ജ്വരസ്തദാ വിരേചനൈഃ ശമയേത്’ ഇതി ഭാഷയാ വിരേചനസ്യ ബഹുവ്യാപത്കതയാ ഇതരകര്മാസിദ്ധാവേവ കര്തവ്യതാം ദര്ശയതി| വിരേചനൈരിതി ബഹുവചനേന വമനവിരേചനേ അപി ഗൃഹ്യേതേ; യദുക്തം- “ഉഭയമപി ദോഷമലവിരേചനാദ്വിരേചനശബ്ദം ലഭതേ” (ക.അ.൧) ഇതി, തഥാ വിരേചനയോഗവിവരണേ വമനവിരേചനയോഗാനേവാഭിധാസ്യതി||൧൬൮||-

ജ്വരേണാക്ഷീണസ്യ ശോധനമുക്ത്വാ ജ്വരക്ഷീണസ്യ ശോധനമാഹ- ജ്വരക്ഷീണസ്യേത്യാദി| പയസേതി പയഃപാനേന| പയസ്ത്വനുലോമകതയാ ദോഷഹരം ഭവതി| അനുലോമകത്വം ച വിരേചനത്വേന വ്യവഹ്രിയത ഇതി വിരേചനാദേയത്വേ ക്ഷീരമുക്തമ്| അത്ര ക്ഷീരസ്യ പൂര്വോക്തവിഷയേണൈവ ഗുണാനാം ലബ്ധത്വാദവശിഷ്ടം നിരൂഹഗുണമാഹ- നിരൂഹ ഇത്യാദി||൧൬൯-൧൭൦||-

വിരേചനാസ്ഥാപനയോര്ദോഷഭേദേന സ്ഥാനഭേദേന ച വിഷയമാഹ- പിത്തമിത്യാദി| വമനസ്യ തു ദോഷഭേദേന സ്ഥാനഭേദേന ച വിഷയഃ ‘കഫപ്രധാനാന്’ ഇത്യാദിനൈവോക്ത ഇതി നേഹ പുനരുച്യതേ; പരം പൂര്വമവസ്ഥാവിഹിതം വമനം സ്വയമുത്ക്ലിഷ്ടദോഷേ ജ്ഞേയമ്, ഏതച്ച ജീര്ണജ്വരവിഹിതം വമനം സ്നേഹസ്വേദാഭ്യാം ദോഷമുത്ക്ലേശ്യ കര്തവ്യമിതി വിശേഷഃ| പിത്താശയ ആമാശയാധോഭാഗ ഏവ| സ്രംസനമിതി ച്ഛേദഃ||൧൭൧||-

അനുവാസനവിഷയമാഹ- ജ്വര ഇത്യാദി| പ്രകരണാഗതായാമപി പുരാണതായാം ‘പുരാണേ’ ഇതി പദമത്യര്ഥപുരാണതാമാഹ||൧൭൨||-

ഗൌരവ ഇത്യാദിനാ ശിരോവിരേചനവിഷയമാഹ| ശിരസ ഇതി പൂര്വേണോത്തരേണ ച യോജ്യമ്| ഇന്ദ്രിയാണാം വിബന്ധഃ സ്വവിഷയപ്രവൃത്തൌ ജാഡ്യമ്||൧൭൩||-

അന്തഃപരിമാര്ജനമഭിധായ ബഹിഃപരിമാര്ജനമാഹ- അഭ്യങ്ഗാംശ്ചേത്യാദി| പ്രാദേഹഃ സാമാന്യേന ബഹലോऽബഹലശ്ച ലേപ ഇഹ ഗൃഹ്യതേ| യേ തു സുശ്രുതമതേന ബഹലം വിശോഷിണം പ്രദേഹം ഗ്രാഹയന്തി, തന്മതേന ദാഹപ്രശമനേ ലേപോ ബഹലഃ കര്തവ്യഃ സ്യാത്, സ ച തനുരേവ കര്തവ്യഃ, ഉക്തം ഹി- “ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടഘനോ ലേപശ്ചന്ദനസ്യാപി ദാഹകൃത്” (ചി.അ.൩൦) ഇത്യാദി| വിഭജ്യ ശീതോഷ്ണകൃതമിതി ഉഷ്ണാഭിപ്രായം ശീതാഭിപ്രായം ച വിഭജ്യ യഥാസങ്ഖ്യം ശീതകൃതാന് തഥോഷ്ണകൃതാന്; വക്ഷ്യതി ഹി- “അഭ്യങ്ഗാംശ്ച പ്രദേഹംശ്ച പരിഷേകാംശ്ച കാരയേത്| യഥാഭിലാഷം ശീതോഷ്ണം വിഭജ്യ ദ്വിവിധം ജ്വരമ്” ഇതി| ശീതോഷ്ണതാ ച ദ്രവ്യമഹിമ്നാ സംസ്കാരേണ ച ജ്ഞേയാ||൧൭൪-൧൭൫||-

ത്വങ്മാത്രശേഷാ ഇതി ധാത്വന്തരത്യാഗേന ത്വങ്മാത്രാവസ്ഥിതദോഷജന്യാഃ, യേഷാം ചാഗന്തുര്ഭൂതരൂപോऽന്വയഃ കാരണം ഭവതി ജ്വരാണാം, തേ ധൂപാദിനാ ശമം യാന്തി||൧൭൬||-

ക്രമപ്രാപ്തൌഷധപ്രശ്നസ്യോത്തരാര്ധമാഹ- യേഷാമിത്യാദി| ‘രക്തശാല്യാദയഃ ശസ്താഃ ശാലയഃ ഷഷ്ടികൈഃ സഹ’ ഇതി കേചിത് പഠന്തി, അത്ര ‘ശാലയഃ’ ഇതി പദേന യവകാദീനാം നിരാസഃ ക്രിയതേ| കേചിത്തു ‘രക്തശാല്യാദയഃ ശസ്താഃ പുരാണാഃ’ ഇതി പഠന്തി, തത്ര യദ്യപി ‘ശൂകധാന്യം ശമീധാന്യം സമാതീതം പ്രശസ്യതേ’ (സൂ.അ.൨൭) ഇത്യുക്തമേവ, തഥാऽപി പ്രമാദാദപുരാണഗ്രഹണനിഷേധാര്ഥം ‘പുരാണാഃ’ ഇതി പദമ് ||൧൭൭-൧൭൮||-

ലാജപേയാമിത്യാദികാ ദശ യവാഗ്വഃ| തത്ര പ്രഥമാ ശ്ലേഷ്മണീതി ഹരിചന്ദ്രഃ; കിംവാ ലാജപേയാം സുഖജരാമിത്യേകാ, തഥാ പിപ്പലീനാഗരൈഃ ശൃതാമിതി ദ്വിതീയാ, ഏവം ശേഷാഭിഃ സമമേകാദശ പേയാഃ| സനാഗരാം സൃഷ്ടവിട് പിബേദിതി യോജനാ, സനാഗരാമേവ ശീതാം മധുയുതാം പിബേത് പൈത്തിക ഇത്യപരാ| ശുണ്ഠ്യാസ്തു മധുരപാകിത്വേന പാചനത്വേന ച പിത്തേ പ്രയോഗഃ| ഇഹ വിദാരീഗന്ധാദ്യം ഹ്രസ്വപഞ്ചമൂലമ്| സയവാമിതി പദേന ഷഷ്ടിതണ്ഡുലകാര്യാം പിബേദിതി| സബില്വാമിത്യാദിനാ ധാവനീശൃതാമിത്യന്തേന ചൈകാ യവാഗൂഃ| പരികര്തികാ കര്തികാകാരാ വേദനാ| കലശീ സിംഹപുച്ഛീ| ധാവനീ കണ്ടകാരീ| അത്ര ച യവാഗൂനാം സാധനദ്രവ്യജലതണ്ഡുലപരിമാണേ വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരാഃ പൂജിതാഃ പ്രമാണീകര്തവ്യാഃ| അത്രാഗ്നിവേശസംഹിതായാമധീയതേ- “ക്വാഥ്യദ്രവ്യാഞ്ജലിം ക്ഷുണ്ണം ശ്രപയിത്വാ ജലാഢകേ| പാദശേഷേണ തേനാഥ യവാഗൂരുപകല്പയേത്|| കര്ഷാര്ധം വാ കണാശുണ്ഠ്യോഃ കല്കദ്രവ്യസ്യ വാ പലമ്| വിനീയ പാചയേദ് യുക്ത്യാ വാരിപ്രസ്ഥേന ചാപരാമ് ” ഇതി| അപരാമിതി ക്വാഥസാധ്യയവാഗ്വാ ഉക്തായാ ഭിന്നാം കല്കസാധ്യാമിത്യര്ഥഃ| ഏവം ച കല്കപലേന യാ തത്ര യവാഗൂസാധനപരിഭാഷാ, സാ ഇഹാപി ദ്രവ്യപലകല്കേന യവാഗൂസാധനമുപദിശതാऽനുമതൈവ, തഥാഹി ജീവന്ത്യാദിയവാഗ്വാമഷ്ടഭിര്ദ്രവ്യൈഃ കോലപ്രമാണൈഃ സാധനമുക്തമ്| യത്തു തത്ര വൃക്ഷാമ്ലയുക്തേത്യാദ്യുക്തം, തദമ്ലതാമാത്രാര്ഥം വൃക്ഷാമ്ലദാനം, ന തദഷ്ടമാഷകപ്രമാണം; കിംവാ, തദപ്യഷ്ടമാഷകമാനപ്രമാണമസ്തു, തഥാऽപ്യദൂരാന്തരാര്ഥതയാ കല്കപലസാധനോപദേശികാ പരിഭാഷാऽനുമതൈവ ഭവത്യഷ്ടമാഷകാധികപലകല്കസാധനോപദേശേന; ഉക്തം ഹി- “ജീവന്ത്യജാജീശഠിപുഷ്കരാഹ്വൈഃ സകാരവീദീപ്യകബില്വമധ്യൈഃ| സയാവശൂകൈര്ബദരപ്രമാണൈര്വൃക്ഷാമ്ലയുക്താ ഘൃതതൈലഭൃഷ്ടാ|| അര്ശോതിസാരാനിലഗുല്മശോഫഹൃദ്രോഗമന്ദാഗ്നിഹിതാ യവാഗൂഃ|| യാ പഞ്ചകോലൈര്വിധിനൈവ തേന സിദ്ധാ ഭവേത് സാऽപി സമാ തയൈവ” (ചി.അ.൧൨) ഇതി; തസ്മാദേതദ്യവാഗൂക്തമാനലിങ്ഗദര്ശനാത് കല്കപലസാധ്യയവാഗ്വഭിധായികാ പരിഭാഷാऽനുമതൈവ, തദന്യാ തത്സഹചരിതാ കര്ഷാര്ധകണാശുണ്ഠീമാനദര്ശികാऽനുമതൈവ| ക്വാഥസാധ്യയവാഗ്വാദിദ്രവ്യമാനേ തു വൃദ്ധവ്യവഹാരപൂജിതേയം പരിഭാഷാ- “യദപ്സു ശൃതശീതാസു ഷഡങ്ഗാദി പ്രയുജ്യതേ| കര്ഷമാത്രം തതോ ദ്രവ്യം സാധയേത് പ്രാസ്ഥികേऽമ്ഭസി|| അര്ധശൃതം പ്രയോക്തവ്യം പാനേ പേയാദിസംവിധൌ” ഇതി| ആദിശബ്ദേനാത്ര യൂഷരസാദിഗ്രഹണമ്| “ക്വാഥ്യദ്രവ്യാഞ്ജലിം ക്ഷുണ്ണം” ഇത്യാദിപരിഭാഷായാസ്തഥാऽനുക്തപരിഭാഷായാശ്ച കര്തവ്യവ്യവസ്ഥാ, തഥാ സകലയവാഗൂസാധനതണ്ഡുലജലാദിമാനവ്യവസ്ഥാവിചാരശ്ചാപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയ (സൂ.അ.൪) ഏവ നിര്ലോചിതോऽനുസരണീയഃ||൧൭൯-൧൮൭||-

മുദ്ഗാനിത്യാദിര്ജ്വരഹിതയൂഷദ്രവ്യസങ്ഗ്രഹഃ| യൂഷകരണം ച യവാഗൂസാധനവത്| മുദ്ഗഃ സ്വനാമപ്രസിദ്ധഃ||൧൮൮||-

കുലകം കാരവേല്ലകമ്| പാപചേലികം പാഠാശാകമ്| കഠില്ലകം രക്തപുനര്നവാ||൧൮൯||-

കപിഞ്ജലഃ ഗൌരതിത്തിരിഃ| ഏണഃ കൃഷ്ണസാരഃ| ഉപചക്രകഃ ചകോരഃ| കാലപുച്ഛഃ ഹരിണവിശേഷഃ| ഹരിണഃ താമ്രവര്ണഃ| പൃഷതഃ ബിന്ദുചിത്രിതോ ഹരിണഃ| രസകരണേ സൂദശാസ്ത്രം- “പലാനി ദ്വാദശ പ്രസ്ഥേ ഘനേऽഥ തനുകേ തു ഷട്| മാംസസ്യ വണ്ടനം കുര്യാത് പലമച്ഛതരേ രസേ” ഇതി| യത്ര തു രസസ്യ ദ്രവ്യാന്തരേണ സാധനം, തത്ര യവാഗൂവത് സാധനം വ്യാഖ്യേയമ്| മാത്രാവികല്പജ്ഞ ഇത്യനേന താവത്യാ മാത്രയാ, തേന ച സംസ്കാരകൃതേന വികല്പേനാനുഷ്ണലഘുനാ ലാവാദയോ ദേയാഃ, യേന ഗൌരവാദഗ്നിവധമുഷ്ണത്വാദ്വാ ജ്വരാവൃത്തിം ന ജനയന്തീതി ദര്ശയതി||൧൯൦-൧൯൩||-

ഘര്മാമ്ബു ഉഷ്ണാമ്ബു| ഘര്മാമ്ബ്വാദിശ്ലേകം ചൈകേऽനാര്ഷം വദന്തി; തന്ന, അനുപാനവ്യവസ്ഥായാമുഷ്ണപാനീയമദ്യയോര്ഹിതത്വം പൂര്വമനുക്തമേവേതി തദുപാദാനം; തഥാച തന്ത്രാന്തരേ- “ജ്വരേ പിബേദനുഷ്ണാമ്ബു മദ്യസാത്മ്യസ്തു യോ ഭവേത്| തസ്മൈ ദോഷബലം ദൃഷ്ട്വാ യുക്ത്യാ മദ്യം വിധീയതേ” ഇതി||൧൯൪||-

ഗുരൂഷ്ണേത്യാദിനാ ഗുരൂഷ്ണാദിനിഷേധഃ; പൂര്വം തു കഷായനിഷേധോ യദ്യപി സാമാന്യേന കൃതഃ, തഥാऽപീഹാന്നപ്രതിഷേധപ്രസ്താവാദത്യഹിതപ്രതിഷേധാച്ച പുനഃ ക്രിയതേ||൧൯൫-൧൯൬||

പാക്യമിതി ശൃതമ്| ശീതകഷായസ്തു ദ്രവ്യം സങ്ക്ഷുണ്ണമുഷ്ണോദകേ പ്രക്ഷിപ്യ നിശാസ്ഥിതമ്| അത്ര ശീതകഷായപരിഭാഷാ- “ദ്രവ്യാദാപോഥിതാത്തോയേ പ്രതപ്തേ നിശി സംസ്ഥിതാത്| യഃ കഷായോऽഭിനിര്യാതി സ ശീതഃ സമുദാഹൃതഃ” (സൂ.അ.൪) ഇതി| അത്രാപി യദ്യപി ദ്രവ്യസ്യ പാനീയസ്യ ച മാനം നോക്തം, തഥാऽപി ക്വാഥ്യദ്രവ്യസമം ദ്രവ്യം ഗ്രാഹ്യം, പാനീയം തു യാവന്മാനഃ പേയഃ ക്വാഥോ ഭവതി താവന്മനം ഗ്രാഹ്യം, നഹ്യത്ര പാനീയഹ്രാസോऽസ്തി; കിംവാ പരിഭാഷയൈവ ജലം ദേയം- “ഷഡ്ഭിഃ പലൈശ്ചതുര്ഭിര്വാ സലിലാച്ഛീതഫാണ്ടയോഃ| ആപ്ലുതം ഭേഷജപലം രസാഖ്യായാം പലദ്വയമ്” ഇതി| ശീതകഷായഃ സ്വല്പവീര്യതയാ തഥാ ശൈത്യഗുണയോഗാച്ചാത്പബലദോഷേ ദാഹാഭിഭൂതേച ദേയഃ| പര്പടകം സദുരാലഭം വേതി തൃതീയോ യോഗോ മന്ദാഗ്നിപിത്തകഫേ| കിരാതതിക്താദിശ്ചതുര്ഥോ വാതകഫേ| പാഠാദിശ്ച പിത്തേ| കിരാതതിക്താദിനാ ച ഭേലകേ സതി പാഠാസപ്തകം ജതൂകര്ണപ്രത്യയാത് കഫപിത്തേ ഭവതി| ഉക്തം ഹി തത്ര- “ഭൂനിമ്ബഘനഗുഡൂചീശുണ്ഠ്യുദീച്യോശീരഹ്വയപാഠാഃ” ഇതി| അത്ര ക്വാഥകരണേ ദ്രവ്യാദിമാനസ്യാനുക്തത്വാന്ന്യായതോ മാനവ്യവസ്ഥാ| തത്രേഹ യദ്യപി ക്വാഥസംവിധാനം വിശേഷേണ നോക്തം, തഥാऽപി വ്യാധിതരൂപീയേ യത് ക്വാഥകരണസംവിധാനമുക്തം- “ഛേദ്യാനി ഖണ്ഡശശ്ഛേദയിത്വാ മേദ്യാനി ചാണുശോ ഭേദയിത്വാ, പ്രക്ഷാല്യ, പാനീയേനാഭ്യാസിഞ്ചേത്” ഇത്യാദിനാ “ഗതരസേഷ്വൌഷധേഷു സ്ഥാലീമവതാര്യ പരിപൂതം കഷായം” (വി.അ.൭) ഇത്യന്തേന, തദേവ സര്വകഷായകരണസംവിധാനം ജ്ഞേയമ്| തത്ര ഹി യദ്യപി ക്വാഥ്യദ്രവ്യമാനം തഥാ ദ്രവമാനം സ്ഥാപ്യകഷായമാനം ച നോക്തം, തഥാऽപി യാവദ്ദ്രവ്യം യാവതാ ജലേന പക്വം സത് ഗതരസം ഭവതി, താവതി ജലേ താവദ്ദ്രവ്യം ദേയമിതി ലഭ്യതേ; തഥാ യാവതാ ക്വാഥശേഷേണ ഗതരസാന്യൌഷധാനി ഭവന്തി താവാന് ക്വാഥഃ സ്ഥാപ്യത ഇതി ച ലഭ്യതേ; ഏതച്ചൌഷധാനാം ഗതരസത്വം ദ്രവഭാഗത്രയക്ഷയ ഏവ ഭവതീതി ദൃശ്യതേ, തേന ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടതാ സര്വക്വാഥേ വിശേഷവചനം വിനാ കര്തവ്യാ| ക്വാഥാര്ഥജലദാനം തു ദ്രവ്യാപേക്ഷയാ ഭവതി| തത്ര മൃദുനി ദ്രവ്യേ ചതുര്ഗുണേന ജലേന, കഠിനേऽഷ്ടഗുണേന, കഠിനതരേ തു ഷോഡശഗുണേന പാകേ സതി ചതുര്ഭാഗാവശേഷേ ഗതരസത്വം ഭവതി; ഏതദപി ദൃശ്യതേ- സ്നേഹാദിസാധനകഭൂരിക്വാഥകരണേ ഇയം പ്രയുജ്യതേ; യത്ര ത്വല്പം ക്വാഥ്യദ്രവ്യം തത്ര യഥാ യഥാऽല്പത്വം ഭവതി തഥാ തഥാ മൃദുന്യല്പേऽപി ദ്രവ്യേ ഭൂരിജലം ദീയതേ, സ്തോകേന ജലേന ക്വാഥ്യദ്രവ്യസ്യ ഗതരസത്വാഭാവാത്| തേന, കര്ഷാദാരഭ്യ പലപര്യന്തക്വാഥേ മൃദുന്യപി ഷോഡശഗുണം ജലം ദീയതേ, പലാദൂര്ധ്വം തു കുഡവപര്യന്തമഷ്ടഗുണം ജലം ദീയതേ| തദേവമനിര്ദിഷ്ടദ്രവ്യജലശേഷമാനമപ്യാചാര്യേണ ഗതരസത്വാഭിധാനാത് സര്വകഷായദ്രവ്യാദിപരിമാണമുക്തമ്| യദി ഹി ദ്രവ്യാദീനാം നിയതം പ്രമാണം ബ്രൂയാത്, തദാ ദ്രവ്യാപേക്ഷയാ തഥാ സ്നേഹാദിസാധനാപേക്ഷയാ ദേയക്വാഥ്യാപേക്ഷയാ ച യദ്ഭിന്നം പരിമാണം തന്ന ഗൃഹീതം സ്യാത്| തദര്ഥാഭിധായികാശ്ച സ്വതന്ത്രാന്തരപരിഭാഷാ ലിഖ്യന്തേ| പാതവ്യകഷായേ കൃഷ്ണാത്രേയഃ- “ക്വാഥ്യദ്രവ്യപലേ കുര്യാത് പ്രസ്ഥാര്ധം പാദശേഷിതമ്” ഇതി; അന്യത്രാപ്യുക്തം- “ക്വാഥ്യദ്രവ്യപലേ വാരി ദ്വിരഷ്ടഗുണമിഷ്യതേ” ഇതി; തഥാ “കര്ഷാദൌ തു പലം യാവദ്ദദ്യാത് ഷോഡശികം ജലമ്| തതസ്തു കുഡവം യാവത്തോയമഷ്ടഗുണം ഭവേത്” ഇതി; സുശ്രുതേ ച സ്നേഹാദിക്വാഥപരിഭാഷാ- “ചതുര്ഗുണേനാഷ്ടഗുണേന ഷോഡശഗുണേന വാऽമ്ഭസാऽഭ്യാഷിച്യ ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം ക്വാഥയിത്വാऽവതാരയേത് ” (സു.ചി.അ.൩൧); ഇത്യാദിപാഠഭേദാച്ചതുര്ഗുണാഷ്ടഗുണഷോഡശഗുണജലദാപികാഃ ശ്രൂയന്തേ, താഃ കഠിനാദിദ്രവ്യഭേദാദ്ബോദ്ധവ്യാഃ| യദുക്തം- “മൃദൌ ചതുര്ഗുണം ദേയം, കഠിനേऽഷ്ടഗുണം തഥാ| കഠിനാത് കഠിനതരേ ദേയം ഷോഡശികം ജലമ്” ഇതി| ഏവം തന്ത്രാന്തരപരിഭാഷായാം ച വ്യവസ്ഥാ വക്തവ്യാ| അഗ്നിവേശേ ഹി ശ്രൂയതേ- “ദ്രവ്യമാപോഥിതം ക്വാഥ്യം ദത്ത്വാ ഷോഡശിക ജലമ്| പാദശേഷം ച കര്തവ്യമേഷ ക്വാഥവിധിഃ സ്മൃതഃ|| ചതുര്ഗുണേനാമ്ഭസാ വാ ദ്വിതീയഃ സമുദാഹൃതഃ” ഇതി; അത്ര മധ്യവിധയാऽഷ്ടഗുണത്വമപി പാനീയസ്യ ലഭ്യതേ; തേനാപ്യുക്തം- “ദ്രവ്യാണാം മധ്യപാകാര്ഥം യത്ര മാത്രാ ന ദര്ശിതാ| പാദാംശാദൌഷധാത്തത്ര ജലം ദദ്യാച്ചതുര്ഗുണമ്|| ചതുര്ഭാഗാവശിഷ്ടം ച കഷായം കാരയേദ്ഭിഷക്” ഇതി| ഏവമന്യാ അപി തന്ത്രാന്തരപരിഭാഷാ അവിരോധേന നേയാഃ| അത്രൈകേ വദന്തി- യദേതദ്വ്യാധിതരൂപീയേ കഷായകരണമുദ്ദിഷ്ടം തന്നിരൂഹാധികാരേ, തദ്വിശിഷ്ടാര്ഥവിഷയ ഏവ, തഥാവിധകഷായകരണം നാന്യത്ര; യഥാ ബലാതൈലേ- “ബലാശതം ഗുഡൂച്യാശ്ച പാദം രാസ്നാഷ്ടഭാഗികമ്| ജലാഢകശതേ പക്ത്വാ” (ചി.അ.൨൮) ഇത്യാദ്യുക്തം മാനം ന ക്വാഥാന്തരേ യാതി, കിന്തു തത്രൈവ നിയമിതമിതി| മൈവം, വിഷയവിശേഷോദ്ദേശവിഹിതോऽപി വിധിര്വിഷയാന്തരേऽപി വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരാനുമത്യാ തഥാ തന്ത്രാന്തരപരിഭാഷാസംവാദേന ച വിഷമതന്ത്രം വാ ദൃഷ്ട്വാ സമാനത്വേനൈവ വ്യവസ്ഥാപ്യതേ; യഥാ ഇക്ഷ്വാകുകല്പേ ഉക്തം- “യാവത് സ്യാത്തന്തുമത്തോയേ പതിതം തു ന ശീര്യതേ” (ക.അ.൩) ഇത്യാദി ലേഹപാകലക്ഷണം വിഷയവിശേഷോക്തം വിഷയാന്തരേऽപി സാധാരണം ഭവതി| അത്ര പേയക്വാഥമാത്രാऽപി തു ഇയത്തയാ നോക്താ, തസ്യാഃ പുരുഷാദ്യപേക്ഷയാ നാനാത്വാത്; സാമാന്യേന ച യദുക്തം- “ദോഷപ്രമാണാനുരൂപോ ഹി ഭൈഷജ്യപ്രമാണവികല്പോ ബലപ്രമാണവിശേഷാപേക്ഷോ ഭവതി” (വി.അ.൮) ഇതി; ഏതേന, യാവന്മാത്രമൌഷധം ബലാഗ്ന്യാദ്യപേക്ഷയോപപദ്യതേ യസ്യ പുരുഷസ്യ, താവന്മാത്രമൌഷധം തസ്യ ദേയമിത്യുക്തം ഭവതി| ഉക്തം ചാന്യത്ര- “മാത്രായാ നാസ്ത്യവസ്ഥാനം ദോഷമഗ്നിം ബലം വയഃ| വ്യാധിം ദ്രവ്യം ച കോഷ്ഠം ച വീക്ഷ്യ മാത്രാം പ്രയോജയേത്” ഇതി| തത്രാദൂരാന്തരാ മധ്യപുരുഷാഭിപ്രായേണ യാ മാത്രാ ഭവതി, സാ സൂചിതൈവ തന്ത്രകര്ത്രാ “പലം വത്സകബീജസ്യ ശ്രപയിത്വാ രസം പിബേത്” (ചി.അ.൧൯) ഇത്യാദിനാ, തഥാ പടോലദ്യേऽപി “പലം തഥൈഷാം സഹ ചൂര്ണിതാനാം ജലേ ശൃതം ദോഷഹരം പിബേന്നാ” ഇത്യാദിനാ| സുശ്രുതേऽയുക്തം- “വ്യാധ്യാദിഷു തു മധ്യേഷു ക്വാഥസ്യാഞ്ജലിരിഷ്യതേ” (സു.സൂ.അ.൩൯) ഇതി, പലേ ച ക്വാഥ്യേ ഷോഡശപലസ്യ പാദശേഷതായാം ചതുഃപലരൂപോऽഞ്ജലിരേവ ഭവതി| ദാരുകോऽപ്യാഹ- “ജഘന്യാ ദ്വിപലാ പ്രോക്താ മാത്രാ, മധ്യാ ചതുഷ്പലാ| ഉത്തമാ ഷട്പലാ പ്രോക്താ ക്വാഥസ്നേഹൌഷധേഷു തു” ഇതി| അന്യത്ര ചോക്തമ്- “ഉത്തമസ്യ പലം മാത്രാ, ത്രിഭിശ്ചാക്ഷൈശ്ച മധ്യമാ| ജഘന്യസ്യ പലാര്ധം തു സ്നേഹക്വാഥ്യൌഷധേഷു ച” ഇതി| ഏതാശ്ചാദൂരാന്തരാര്ഥാ ബലാഗ്ന്യാദിമാനേന വ്യവഹ്രിയമാണാ ഏവ പരിഭാഷാഃ| അന്യച്ചിന്ത്യതേ- യദേതച്ചതുര്ഗുണത്വാദിനാ ജലമുക്തം, തത് കിം കൃതദ്വൈഗുണ്യം സര്വത്ര ഗ്രഹീതവ്യമ്, ഉക്തം ഹി- “ശുഷ്കദ്രവ്യേഷ്വിദം മാനം ദ്വിഗുണം തദ്ദ്രവാര്ദ്രയോഃ” ഇതി; മൈവം, സുനിഷണ്ണകാദേര്ഘൃതദ്രവ്യസ്യ ദ്വാത്രിംശത്പലപരിമാണേ ദ്രവപ്രസ്ഥേ സിദ്ധേऽപി യദയം- “ത്രിംശത്പലാനി പ്രസ്ഥോऽത്ര വിജ്ഞേയോ ദ്വിപലാധികഃ” (ചി.അ.൧൪) ഇതി കരോതി, തേന തന്ത്രാന്തരപരിഭാഷാനുമതം കുഡവാദാവേവ മാനേ ദ്വൈഗുണ്യം ഭവതി, കുഡവപൂര്വമാനേ തു ദ്രവാര്ദ്രാണാം ദ്വൈഗുണ്യം നാസ്തീതി ദര്ശയതി| യേന, പൂര്വപരിഭാഷയൈവ ദ്വൈഗുണ്യേ ലബ്ധേ യത് പുനര്ദ്വാത്രിംശത്പലപ്രസ്ഥകീര്തനം, തത് പൂര്വപരിഭാഷാവ്യഭിചാരേ സതി ക്വചിദ്വൈഗുണ്യം ദര്ശയതി| തേന, രക്തികാദൌ തത്പരിഭാഷാര്ഥവ്യഭിചാരസ്തന്ത്രാന്തരപ്രമാണാദുന്നീയതേ| തഥാചാത്രേയഃ- “ദ്വൈഗുണ്യം കുഡവാദൌ തു ശുഷ്കമാനാദ്ദ്രവസ്യ ഹി| ആര്ദ്രസ്യാത്യല്പവീര്യത്വാജ്ജ്ഞേയമന്യത്ര തത് സമമ്” ഇതി; തഥാ ജതൂകര്ണേऽപ്യുക്തമ്- “ആര്ദ്രാണാം ച ദ്രവാണാം ച ദ്വിഗുണാഃ കുഡവാദയഃ” ഇതി; അന്യത്രാപ്യുക്തം- “രക്തികാദിഷു മാനേഷു യാവന്ന കുഡവോ ഭവേത്| ശുഷ്കേ ദ്രവാര്ദ്രയോശ്ചൈവ തുല്യം മാനം പ്രകീര്തിതമ്” ഇതി| ഏവം ച കുഡവാദിമാനയോഗ്യസ്യാപി യത്ര ദ്രവ്യസ്യ പലോല്ലേഖേന മാനം ഗൃഹ്യതേ, തത്രാപി ന ദ്വൈഗുണ്യമ്| തേന “രാസ്നാസഹസ്രനിര്യൂഹേ തൈലദ്രോണം വിപാചയേത്” (ചി.അ.൨൮) ഇത്യാദിഷു പലോല്ലേഖേന ജലം ഗൃഹ്യമാണം ന ദ്വിഗുണം ഭവതി| ക്വചിത് പലോല്ലേഖമാനവിധാനേऽപി തന്ത്രാന്തരദര്ശനാത് കുഡവാദിവിവക്ഷാം കൃത്വാ പലോല്ലേഖാഗതേऽപി ദ്രവേ ദ്വൈഗുണ്യം ഭവതി| യഥാ ക്ഷതക്ഷീണചികിത്സിതേ “മധുകാഷ്ടപലദ്രാക്ഷാപ്രസ്ഥക്വാഥേ” (ചി.അ.൧൧) ഇത്യാദിനാ യഃ പ്രയോഗ ഉക്തഃ, സ ജതൂകര്ണേ “ദ്രാക്ഷായാഃ പ്രസ്ഥഃ, മധുകസ്യാര്ധക്വാഥഃ” ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന പഠിതഃ; തേന, ജതൂകര്ണേ മധുകസ്യാര്ധപ്രസ്ഥോല്ലേഖപാഠാത് കൃതദ്വൈഗുണ്യമേവ ദ്രവം ഭവതി, തത്പ്രത്യയാച്ചേഹാപി മധുകാഷ്ടപലോല്ലേഖവിഹിതക്വാഥ്യേ കുഡവദ്വയവിവക്ഷയാ കൃതദ്വൈഗുണ്യമേവ ജലം ദേയമ്| ഏവമന്യത്രാപ്യനുസരണീയമ്| അന്യേ തു, “കുഡവാദാവിത്യത്ര അതദ്ഗുണസംവിജ്ഞാനബഹുവ്രീഹിണാ കുഡവേ ന ദ്വൈഗുണ്യമസ്തി” ഇതി ബ്രുവതേ; തതശ്ച സുശ്രുതേ “സ്നേഹകുഡവേ സാധ്യേ ഭേഷജപലം പിഷ്ടം കല്കം” (സു.ചി.അ.൩൧) ഇത്യുക്തം, തത് കുഡവേ സ്നേഹചതുഃപലേ ഭേഷജപലം ഭവതീതി കൃത്വാ സ്നേഹപ്രസ്ഥേऽഷ്ടപലകല്കദാനവ്യവഹാര ഉപപന്നഃ; യദി തു കുഡവേനാഷ്ടൌ പലാനി സ്നേഹസ്യ ഗൃഹ്യന്തേ, തദാ പ്രസ്ഥേ ചതുഃപലകല്കദാനമവ്യവഹാരസിദ്ധം സ്യാത്; ഏതന്നാതിസാധു; യതസ്തൈവ സ്നിഹകുഡവേ സാധ്യേ ക്വാഥ്യദ്രവ്യപ്രസ്ഥോ വിധേയ ഇത്യുക്തം, തത്ര യദി കുഡവേന സ്നേഹപലചതുഷ്ടയം ഗൃഹ്യതേ തദാ ചതുഃപലേ സ്നേഹേ ഷോഡശപലക്വാഥ്യഗ്രഹണം സ്യാത്, ന ച തഥാ വ്യവഹരതി, ക്വാഥ്യഷോഡശപലം ഹി അഷ്ടപലേ സ്നേഹ ഏവ ഗൃഹ്യതേ, തസ്മാദസാധകമേതത് കുഡവാദ്വൈഗുണ്യസ്യേതി| ദ്വൈഗുണ്യം കുഡവേ യുക്തം, യഥാऽഗസ്ത്യഹരീതക്യാം മധുനഃ കുഡവം യദിഹോക്തം, തത്തന്ത്രാന്തരേ “മധുനശ്ച പലാഷ്ടകമ്” ഇതി പഠ്യതേ; തഥാ തന്ത്രാന്തരേ- “ത്രായമാണാ ചതുഃപലം ദശകേऽമ്ഭസി ശേഷിതേ| കുഡവേ കുഡവാന് സര്പിഃക്ഷീരധാത്രീരസാന് പചേത്” ഇതി ശ്രൂയതേ; തത്ര യദി ചതുഃപലഃ കുഡവഃ സ്യാത്, തദാऽത്രോക്തത്രായമാണാഘൃതേന സഹ വിരോധഃ സ്യാത്; ഉക്തം ഹി- “ജലേ ദശഗുണേ സാധ്യം ത്രായമാണാചതുഃപലമ്” ഇത്യാദി, യാവത് “രസസ്യാമലകാനാം ച ക്ഷീരസ്യ ച ഘൃതസ്യ ച| പലാനി പൃഥഗഷ്ടാഷ്ടൌ ദത്ത്വാ സമ്യഗ്വിപാചയേത്” (ചി.അ.൫) ഇതി, തഥാऽന്യത്രാപ്യുക്തമ്- “ആര്ദ്രദ്രവ്യദ്രവദ്രവ്യപലൈരഷ്ടഭിരേവ ച| ശുഷ്കദ്രവ്യചതുഷ്കേണ കുഡവഃ സമുദാഹൃതഃ” ഇതി; തസ്മാത് കുഡവേ ദ്വൈഗുണ്യം സാധു| ആര്ദ്രദ്വൈഗുണ്യേ തു, യേഷാം ദ്രവ്യാണാം ശുഷ്കാണാമുപയോഗ ഉക്തസ്തേഷാമാര്ദ്രപ്രയോഗേ ദ്വൈഗുണ്യം ഭവതി; യേ തു നിത്യമാര്ദ്രാ ഏവോപയുജ്യന്തേ, ന തേഷാം ദ്വൈഗുണ്യമ്| യദുക്തം- “വാസാകുടജകൂഷ്മാണ്ഡശതപത്രീസഹാചരാഃ | നിത്യമാര്ദ്രാഃ പ്രയോക്തവ്യാ ന തേഷാം ദ്വിഗുണം ഭവേത്” ഇതി| ഏതത് സര്വം പേയക്വാഥപ്രസങ്ഗേനോക്തം സ്നേഹപാകേऽപി ചിന്തനീയമ്| സ്നേഹപാകേ തു സ്നേഹാത് പാദികഃ കല്കോ ദേയഃ, തഥാഹി വക്ഷ്യതി- “ജലസ്നേഹൌഷധാനാം തു പ്രമാണം യത്ര നേരിതമ്| തത്ര സ്യാദൌഷധാത് സ്നേഹഃ സ്നേഹാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്” (ക.അ.൧൨) ഇതി| ചതുര്ഗുണ ഏവ സ്നേഹോ ദ്രവത്വേऽപി ന ദ്വൈഗുണ്യാത് കല്കാദഷ്ടഗുണോ ഭവതി| അന്യത്രാപ്യുക്തം- “ക്വാഥ്യാച്ചതുര്ഗുണം വാരി പാദസ്ഥം സ്യാച്ചതുര്ഗുണമ്| സ്നേഹാത് സ്നേഹസമം ക്ഷീരം കല്കസ്തു സ്നേഹപാദികഃ” ഇതി| യത്തു, അഷ്ടപല ഏവ സ്നേഹേ കല്കസ്യ പലമാനത്വം, തദാഗമസിദ്ധമപി ന വ്യവഹ്രിയതേ; ഉക്തം ഹി കൃഷ്ണാത്രേയേ- “സ്നേഹപാകവിധൌ യത്ര പ്രമാണം നോദിതം ക്വചിത്| സ്നേഹസ്യ കുഡവം തത്ര പചേത് കല്കപലേന തു” ഇതി| തഥാ സുശ്രുതേऽപി സ്നേഹകുഡവേ കല്കപലമുക്തമ്| തദേതദകല്കസാധ്യത്വം സ്നേഹസ്യ സ്വരസേനാതിഗുരുണാ സാധ്യേ സ്നേഹേ പുഷ്പകല്കസാധ്യേ വാ വ്യവസ്ഥാപനീയമ്| ദ്രവ്യസ്യ ഹി സസാരത്വനിഃ- സാരത്വാഭ്യാം കല്കസ്യാല്പത്വഭൂയസ്ത്വേ ദൃഷ്ടേ| യദുക്തം ശൌനകവചനമനുവദതാ വാഗ്ഭടേന- “സ്നേഹേ സിധ്യതി ശുദ്ധാമ്ബുനിഷ്ക്വാഥസ്വരസൈഃ ക്രമാത്| കല്കസ്യ യോജയേദംശം ചതുര്ഥം ഷഷ്ഠമഷ്ടമമ്” ഇതി; തഥാ “ശണസ്യ കോവിദാരസ്യ കര്ബുദാരസ്യ ശാല്മലേഃ| കല്കാഢ്യത്വാത് പുഷ്പകല്കം പ്രശംസന്തി ചതുഃപലമ്” ഇതി| അത്ര സ്നേഹപ്രസ്ഥാപേക്ഷയാ ചതുഃപലഃ കല്കഃ സ്നേഹാദഷ്ടമഭാഗ ഏവ ഭവതീത്യാദിവിശേഷവചനേന “കല്കശ്ച സ്നേഹാപാദികഃ” ഇതി സാമാന്യവചനസ്യ ബാധാ ക്വചിദ്വിഷയവിശേഷേ ഭവതീഹ ന വിരോധമാവഹതി| ഭവതു, അലമതിപ്രപഞ്ചേന, സര്വഥാ വ്യവഹാരാനുഗതമേവ ശാസ്ത്രം പ്രമാണീകര്തവ്യമ്||൧൯൭-൧൯൯||-

പഞ്ച പഞ്ചവിധം ജ്വരമിതി യഥാസങ്ഖ്യം സന്തതാദിഷു കലിങ്ഗാദയോ ജ്ഞേയാഃ| അന്യേ തു പഞ്ചസു പഞ്ചൈവ യൌഗികാനാഹുഃ ||൨൦൦-൨൦൩||

വത്സകാരഗ്വധമിത്യാദിനാ ബലാമിത്യന്തേന കേചിദ്യോഗത്രയം, കേചിദേകമേവ യോഗം വദന്തി| നിശി സ്ഥിതമിതി ശീതകഷായമ്||൨൦൪-൨൦൬||-

ജാതീത്യാദൌ ജാതീപല്ലവാഃ| സഗുഡം പിബേദിത്യത്ര ഗുഡസ്യ പ്രക്ഷേപ്യത്വേന ക്വാഥ്യദ്രവ്യാപേക്ഷയാ പാദികത്വമ്| ഏവമന്യത്രാപി പ്രക്ഷേപേ ബോദ്ധവ്യമ്||൨൦൭-൨൦൯||

അത്ര കഷായപ്രകരണാഗതത്വാത് സന്നിപാതചികിത്സാവസരമപ്യുല്ലങ്ഘ്യ സന്നിപാതഹരൌ ശട്യാദിബൃഹത്യാദിപ്രയോഗൌ പഠതി||൨൧൦-൨൧൪||

ഭേഷജാധ്യായേ ഭേഷജചതുഷ്കേ; ചതുഷ്കേऽപി ഹി ‘അധീയന്തേ അസ്മിന്നര്ഥാ’ ഇതി കൃത്വാ അധ്യായശബ്ദോ വര്തത ഏവ| യോഗമാത്രേണ തു തത്ര ഷഡ്വിരേചനശതാശ്രിതീയേऽധ്യായേ (സൂ.അ.൪) ജ്വരഘ്നതൃഷ്ണാഘ്നൌ മഹാകഷായൌ പ്രോക്തൌ; തയോശ്ച പ്രത്യേകദ്രവ്യകൃതാഃ കഷായാ ബഹവോ ഭവന്തീതി കഷായാ ഇതി ബഹുവചനം സാധു| യവാഗ്വശ്ച അപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയേ (സൂ.അ.൨) പ്രോക്താഃ||൨൧൫||

ഇദാനീം സര്പിഃപ്രയോഗാനഭിധാതും സര്പിഷോ വിഷയമാഹ - ജ്വരാ ഇത്യാദി| വമനൈരിത്യനേനേഹാവസ്ഥാവിധേയവമനപ്രയോഗാന് സര്പിഃഷഡഹഭാവിനോ ദര്ശയതി| ലങ്ഘനവചനേന ച ലങ്ഘനസമാനകാലാഃ സ്വേദാദയോ ഗൃഹ്യന്തേ| രൂക്ഷസ്യേതി വചനേന കഷായാദിപ്രയോഗേ സത്യപി സാമതാനുബന്ധാത് കഫോത്തരതയാ വാ യത്ര രൂക്ഷത്വം ന ഭവതി തത്ര സര്പിര്ന ദാതവ്യമിതി ദര്ശയതി| അത്ര കഷായൈരിത്യാദ്യസമാസനിര്ദേശേന വ്യസ്തൈഃ സമസ്തൈരപി കഷായാദിപ്രയോഗൈ രൂക്ഷസ്യ സര്പിഃപാനം കര്തവ്യമിതി ദര്ശയതി| നന്വവിശേഷേണ സര്വജ്വരേഷു കഷായാനന്തരം സര്പിരുച്യതേ, തത്കഥമുപപന്നം ഭവതീത്യാഹ- രൂക്ഷം തേജ ഇത്യാദി| തത്ര തേജഃശബ്ദോ യദ്യപി പിത്താനലസ്നേഹശക്തിദ്യുതിഷു ഗ്രീഷ്മേ ച വര്തതേ, തഥാऽപീഹ തേജഃശബ്ദേനോഷ്മാऽഭിധീയതേ; തേന രൂക്ഷസ്വരൂപ ഊഷ്മാ സര്വത്ര ജ്വരകര ഇത്യുക്തം ഭവതി| സ ചോഷ്മാ ആമാശയവിക്ഷിപ്തസ്യാഗ്നേസ്തഥാ ദേഹഭവോ ജ്വരപ്രഭാവകൃതശ്ച ജ്വരരൂപോ ജ്ഞേയഃ| യദുക്തം- “സ്വേന തേനോഷ്മണാ ചൈവ കൃത്വാ ദേഹോഷ്മണൌ ബലമ്| സന്താപമധികം ദേഹേ ജനയന്തി” ഇത്യാദി| അയം ച ഊഷ്മാ സൂക്ഷ്മവിചാരേ യദ്യപി പിത്തസ്യ ഭവതി, യദുക്തം- “ഊഷ്മാ പിത്താദൃതേ നാസ്തി ജ്വരോ നാസ്ത്യൂഷ്മണാ വിനാ” (വാ.ചി.അ.൧) ഇതി, പിത്തം ച യദ്യപി “സസ്നേഹമുഷ്ണം തീക്ഷ്ണം ച” (സൂ.അ.൧൦) ഇത്യാദിനാ ഗ്രന്ഥേന സ്നിഗ്ധമുക്തം, തഥാऽപ്യവസ്ഥാവശാത് പിത്തം നിരാമം സന്നിഃസ്നേഹം ഭവതി, സ്നേഹശ്ച പിത്തഗുണോ ദ്രവയോഗനിമിത്തകോ ന സാംസിദ്ധികഃ; തേന സ്നേഹാപഗമഃ പിത്തസ്യോഹ്യത ഏവാവസ്ഥായാം; തേന നിഃസ്നേഹസ്യ പിത്തസ്യോഷ്മാ രൂക്ഷ ഏവ ഭവതി| ഇയം ച വ്യാധ്യവസ്ഥാ വ്യാധിപ്രഭാവാദേവ ജീര്ണാവസ്ഥായാം ഭവതി, യഥാ- മദാത്യയസ്യാന്തേ വാതപിത്തത്വം; യദുക്തം “പിത്തമാരുതപര്യന്തഃ പ്രായേണ ഹി മദാത്യയഃ” (ചി.അ.൨൪) ഇതി| ക്ഷാരപാണിനാऽപ്യുക്തം- “ജ്വരോഷ്മണാ രൂക്ഷിതേഷു ധാതുഷു ബലവാന് മാരുതോ ജ്വരാനുബന്ധം വിഷമജ്വരാണാമന്യതമം വാ കുര്യാത്” ഇത്യാദി| തത്ര രൂക്ഷേണ തേജസാ ജ്വരകാലസമ്ബന്ധാദ്രൂക്ഷിതസ്യ ജ്വരിണോ യോऽനുബന്ധോ ധാതുരനിലഃ സ്യാത് സ ച സ്നേഹവധ്യ ഇതി സര്പിഃകൃതസ്നേഹഗുണവധ്യ ഇത്യര്ഥഃ; ചകാരാദ്രൂക്ഷം തേജോ യജ്ജ്വരകരം തദപി സര്പിഃകൃതസ്നേഹവധ്യമിതി സമുച്ചിനോതി| ധാതുരിതി വിശേഷണേന വായോര്ധാരണാത്മകതാ ഉച്യതേ; തതശ്ച ധാരണാത്മകസ്യ വായോഃ പ്രകോപോ മഹാത്യയ ഇതി സൂചയതി| അനു പശ്ചാദ്ബലം ഭവതി യസ്യ സോऽനുബലഃ| തേന സര്വജ്വരേഷു കഷായാദിനാ ദ്വാദശാഹേന ച കാലേന കഫംശവിക്ഷയേ സതി ജ്വരോഷ്മാ വൃദ്ധോ ഭവതി, തദ്വിരൂക്ഷണാച്ച വായുരപി വൃദ്ധോ ഭവതി| അത്ര ജ്വരോഷ്മണി പിത്തധര്മേ സര്പിസ്താവച്ഛൈത്യാദ്വിഹിതം ഭവതീതി പ്രസിദ്ധത്വാനോക്തം; സ്നേഹാംശേനൈവ തു സര്പിര്യഥാ പിത്തോഷ്മാണം ജ്വരകരം രൂക്ഷസ്വരൂപം തഥാ വാതം ച സ്നേഹാച്ഛമയതി, തത് ‘രൂക്ഷം തേജ’ ഇത്യാദിനാ ശ്ലോകേനോക്തം ഭവതി| അന്യേ തു തേജഃശബ്ദേനേഹ പിത്തമേവ ഗ്രാഹയന്തി| പിത്തം ഹി ദ്വിവിധം- സദ്രവം നിര്ദ്രവം ച| യത് സദ്രവം തത് സസ്നേഹം, യത്തു ലങ്ഘനാദിനാ ക്ഷപിതാര്ദ്രഭാഗം നിര്ദ്രവം തദ്രൂക്ഷം ഭവതി, തദിഹ ‘രൂക്ഷം തേജ’ ഇത്യനേന ഗൃഹ്യതേ| അന്യേ തു ‘യഃ സ്യാദനുബലോ ധാതുഃ’ ഇത്യനേനാനുബന്ധരൂപം കഫം ഗ്രാഹയന്തി, തതോऽനുബന്ധഃ കഫോ രൂക്ഷം പിത്തം വാതശ്ച സ്നേഹാസാധ്യോ ഭവതീത്യര്ഥഃ; സ്നേഹശബ്ദേന ച പ്രകരണാത് സര്പിരുച്യതേ, സര്പിശ്ച കഫജിത് സംസ്കാരാദ്ഭവതി; യദുക്തം- “ഘൃതം തുല്യഗുണം ദോഷം സംസ്കാരാത്തു ജയേത് കഫമ്” ഇതി (നി.അ.൧); കിഞ്ച “അത ഊര്ധ്വം കഫേ മന്ദേ” ഇത്യാദിനാ ത്രിഷ്വപി ദോഷേഷു സര്പിഃപ്രയോഗോऽനുമതഃ; തദിഹാപി ത്രയ ഏവ ദോഷാ യഥോക്തവ്യാഖ്യയാ സര്പിര്വിഷയാഃ പ്രതിപാദിതാ ഭവന്തീതി| അസ്മകം തു പൂര്വ ഏവ വ്യാഖ്യാനേ സ്വരസഃ| അന്യേ തു ‘രൂക്ഷേ തേജോ ജ്വരകരം’ ഇതി പഠന്തി| തത്ര രൂക്ഷേ ഇതി കഷായാദിഭീ രൂക്ഷീകൃതശരീരേ ഇതി ജ്ഞേയം, ശേഷം ച പൂര്വവത്| അയം ച പാഠഃ പൂര്വടീകാകൃദ്ഭിര്ഭാസദത്ത-സ്വാമിദാസാഷാഢവര്മ-ബ്രഹ്മദേവപ്രഭൃതിഭിരപി വ്യാഖ്യാതത്വാന്ന പ്രതിക്ഷേപണീയഃ| ഖരനാദേനാപി സമാനോऽയം പാഠഃ| ഉക്തം ഹി തത്ര- “കഷായപാനാദ്വമനാല്ലങ്ഘനാല്ലഘുഭോജനാത്| രൂക്ഷിതാനാം ജ്വരോ മോക്ഷേ സര്പിഃപാനമുദീക്ഷതേ|| രൂക്ഷതേജോऽധികേ ദേഹേ” ഇത്യാദിനാ||൨൧൬-൨൧൭||

സമ്പ്രതി സര്പീംഷി പ്രാഹ- കഷായാ ഇത്യാദി| യ ഏതേ ജ്വരഘ്നാ കഷായാ ഉക്താസ്തേ സര്പിഷാ സഹ യോജിതാഃ സര്പിഃസാധനത്വേന പ്രയുക്താഃ പ്രയോജ്യാഃ; യഥോക്തകഷായദ്രവ്യൈഃ സ്വവിഷയ ഏവ സര്പീംഷി സാധയിത്വാ പ്രയോജ്യാനീതി വാക്യാര്ഥഃ| അന്യേ തു കഷായാണാം സര്പിഷാ മിശ്രീകൃതാനാമനേന വചസാ പ്രയോഗമിച്ഛന്തി||൨൧൮||

പിപ്പല്യ ഇത്യാദി| പിപ്പല്യാദൌ ഘൃതേ പിപ്പല്യാദീനാം വിശേഷാനുക്തേഃ കഷായത്വം കല്കത്വം ചൈകേ ബ്രുവതേ, അന്യേ തു കല്കമേവേച്ഛന്തി| ദ്രവകാര്യം തു ദ്രവസ്യാനുക്തത്വാത്തോയേനൈവ കര്തവ്യം, “ദ്രവകാര്യേऽപി ചാനുക്തേ സര്വത്ര സലിലം സ്മൃതമ്” (ക.അ.൧൨) ഇതി വചനാത്| നനു യത്ര കല്കത്വേന ദ്രവ്യശ്രുതിഃ, ദ്രവം ച ന ശ്രുതം, തത്ര ജലം ഗ്രഹീതവ്യം, യഥാ- “ത്ര്യൂഷണത്രിഫലാകല്കേ ബില്വമാത്രേ ഗുഡാത് പലേ| സര്പിഷോऽഷ്ടപലം പക്ത്വാ മാത്രാം മന്ദാനലഃ പിബേത്” (ചി.അ.൧൫) ഇതി; യത്ര തു കഷായത്വം കല്കത്വം വാ നോക്തം തത്ര ക്വാഥകല്കാവേവ കര്തവ്യൌ, യദുക്തം സുശ്രുതേ- “കല്കക്വാഥാവനിര്ദേശേ ഗണാത്തസ്മാത് പ്രയോജയേത്” (സു.ചി.അ.൩൧) ഇതി| മൈവം, സുശ്രുതോക്തപരിഭാഷാ ഹീയം ഗണവിഷയാ ഏവ, ‘ഗണാത്തസ്മാത് പ്രയോജയേത്’ ഇതി വചനാത്; ന ച പിപ്പല്യാദയോऽമീ ഗണത്വേനോക്താഃ, ഗണോऽപി യത്രാധികരണേന ശ്രുതസ്തത്രൈവ ക്വാഥകല്കകരണം; യദുക്തമന്യത്ര- “യത്രാധികരണേനോക്തിര്ഗണസ്യ സ്നേഹസംവിധൌ| തത്രൈവ കല്കനിര്യൂഹാവിഷ്യേതേ സ്നേഹവേദിഭിഃ” ഇതി; കിഞ്ച സാമാന്യേന ദ്രവ്യസ്യ സ്നേഹസാധനാഭിധാനേ യദി കല്കകഷായത്വം സ്യാത്തദാ ബലാതൈലാദൌ “ബലാകഷായകല്കാഭ്യാം തൈലം ക്ഷീരസമം പചേത്” (ചി.അ.൨൯) ഇതി ന കുര്യാത് കല്കകഷായയോരുപാദാനം, സാമാന്യസാധനവചനേനൈവ ലബ്ധത്വാത്, തസ്മാത് കല്കമാത്രേണൈവ പിപ്പല്യാദിദ്രവ്യം ജലം ച ചതുര്ഗുണം ദേയമ്; ഏവമന്യത്രാപി ബോദ്ധവ്യമ്| അത്ര ച പക്തവ്യഘൃതസ്യ പ്രമാണാനിര്ദേശാദവ്യവസ്ഥിതമാനമേവ സര്പിരിച്ഛാതഃ പക്തവ്യം, യത്ര തു പ്രസ്ഥാദിമാനനിര്ദേശം കരോതി തത്ര താവന്മാത്രേണൈവ സ്നേഹസാധ്യരോഗോപശമോ ഭവതീതി ജ്ഞേയമ്| തഥാഹി വാതവ്യാധൌ പ്രഭൂതസ്നേഹസാധ്യേ ഭൂയസീമേവ സ്നേഹമാത്രാം വക്ഷ്യതി, പ്രപൌണ്ഡരീകാദ്യേ നസ്യയോഗിതയാ കുഡവമാനം സ്നേഹം വക്ഷ്യതി, കുഷ്ഠോക്തതിക്തകഷട്പലാദൌ അത്യല്പപാകസംവിധാനേന പക്വസ്യ ഘൃതസ്യ കാര്യകര്തൃത്വം ഭവതീതി ഭേഷജപ്രഭാവദര്ശീ മഹര്ഷിര്ബോധയതി| തത്ര യദി കുഷ്ഠസ്യ ദീര്ഘരോഗതയാ ഭൂയോ ഭൂയസ്തിക്തഷട്പലലേപേന പ്രയോജനം തദാ പുനഃ പുനഃ ഷട്പലമാനം പക്തവ്യം ഘൃതം, “യഥാ കുര്വന്തി സ ഉപായ” (സൂ.അ.൨൬) ഇതി വചനാത്| ഏവമഗസ്ത്യഹരീതക്യാദാവപി പ്രതിനിയതമാനകഥനപ്രയോജനം വാച്യമ്| തസ്മാന്ന യാദൃച്ഛികം ക്വചിദാചാര്യസ്യ മാനാഭിധാനമനഭിധാനം ച| താമലകീ ‘ഭൂമ്യാമലകീ’ ഇതി ഖ്യാതാ| ഹലീമകം കാമലാഭേദമ്| സന്നിയച്ഛതി സമീകരോതി||൨൧൯-൨൨൧||

വാസാദ്യേ ഘൃതേ ക്വാഥസ്യ പരിമാണം യദ്യപി നോക്തം, തഥാऽപി ദ്വിഗുണ ഏവ ക്വാഥോ ഗ്രാഹ്യഃ; സ്നേഹപാകേ ചതുര്ഗുണ ഏവ ദ്രവഃ, “സ്നേഹാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്” (ക.അ.൧൨) ഇതി വചനാത്; ജലശബ്ദശ്ചാത്ര ദ്രവോപലക്ഷണഃ| അത്ര ച “ദ്വാഭ്യാമപി ചാതുര്ഗുണ്യമ്” ഇതി പരിഭാഷയാ യദ്യപി ക്ഷീരം കഷായവദ്വിഗുണമത്ര ലഭ്യതേ, തഥാऽപി ത്രിവിധശിഷ്യബുദ്ധിഹിതായ സ്പഷ്ടാര്ഥം ക്ഷീരദ്വൈഗുണ്യാഭിധാനമിതി ബ്രുവതേ| തത്ര ക്ഷീരസ്യ മാനാനുക്തൌ “ക്വാഥ്യാച്ചതുര്ഗുണം വാരി പാദസ്ഥം സ്യാച്ചതുര്ഗുണമ്| സ്നേഹാത് സ്നേഹസമം ക്ഷീരം കല്കശ്ച സ്നേഹപാദികഃ” ഇതി വചനാത് ക്ഷീരസ്യ ദ്രവാന്തരസത്ത്വേ സതി സ്നേഹസമത്വമേവ സ്യാത്; തതശ്ച കഷായഭാഗത്രയം ക്ഷീരം ചൈകഭാഗമിതി കൃത്വാ ദ്വാഭ്യാമപി ചാതുര്ഗുണ്യമിതി പരിഭാഷാ സ്യാത്; തസ്മാത് കര്തവ്യം ക്ഷീരദ്വൈഗുണ്യവചനമ്| അന്യേ തു- “ദ്വാഭ്യാമപി ചാതുര്ഗുണ്യമിതി പരിഭാഷയാ പ്രത്യേകമേവ ദ്രവേണ ചാതുര്ഗുണ്യമിച്ഛന്തി”, തതശ്ചേഹ കഷായസ്യ ചാതുര്ഗുണ്യം ക്ഷീരസ്യ തു ദ്വൈഗുണ്യം ഭവതി| തത്ര “ഏകേനാപി ചാതുര്ഗുണ്യം, ദ്വാഭ്യാമപി ചാതുര്ഗുണ്യം, ത്രിഭിരപി ചാതുര്ഗുണ്യം, ചതുര്ഭിഃ സമമ്” ഇതി വചനേന ചതുര്ഭിഃ സ്നേഹസമതാഭിധാനേന സ്നേഹചാതുര്ഗുണ്യമേവ ദ്രവസ്യോക്തമ്| അതോ ദ്വാഭ്യാം ത്രിഭിരപി തഥാ ചാതുര്ഗുണ്യം കര്തവ്യം യഥാ സ്നേഹാച്ചതുര്ഗുണം സ്യാത്, തച്ച മിലിത്വൈവ ചാതുര്ഗുണ്യം ഭവതി ന പ്രത്യേകമ്| ചതുര്ഗുണദ്രവപരിഭാഷാ തു പഞ്ചപ്രഭൃതിദ്രവസാന്നിധ്യേ വിശേഷവചനാദ്ബാധ്യതേ| വചനം ഹി- “പഞ്ചപ്രഭൃതി യത്ര സ്യുര്ദ്രവാണി സ്നേഹസംവിധൌ| തത്ര സ്നേഹസമാന്യാഹുരര്വാക് സ്യാത്തു ചതുര്ഗുണമ്” ഇതി||൨൨൨-൨൨൩||

ബലാദ്യേऽപി ക്വാഥപയസോഃ പൂര്വോക്തക്വാഥക്ഷീരസാഹചര്യാത് പ്രത്യേകം ദ്വിഗുണത്വം ജ്ഞേയമ്||൨൨൪-൨൨൬||

സമ്പ്രതി ക്രമസൂചിതവമനവിരേചനയോഗാനാഹ- ജ്വരിഭ്യ ഇത്യാദിനാ| ബഹുദോഷേഭ്യ ഇത്യനേന അല്പദോഷേഷു സംശോധനം നിഷിദ്ധമിതി സ്ഫോരയതി| കാല ഇതി യഥോക്തവമനവിരേചനയോഗ്യജ്വരാവസ്ഥായാമ്| കല്പ ഇതി കല്പസ്ഥാനേ| മദനപിപ്പലീയുക്തം കഫേ, കലിങ്ഗയുക്തം പിത്തശ്ലേഷ്മണി, മധുകയുക്തം തു ദാഹപ്രായേ | ക്ഷൌദ്രയോഗാന്മധുരീകൃതമമ്ബു ക്ഷൌദ്രാമ്ബു| സൈന്ധവയോഗാല്ലവണീകൃതമമ്ബു ലവണാമ്ബു| പ്രസ്കന്ദനമിതി വിരേചനമ്| ആവാപ്യേതി ഉപയോജ്യ||൨൨൭-൨൩൩||

പാഠക്രമാഗതക്ഷീരപ്രയോഗാനാഹ- കാസാദിത്യാദി| അത്ര പഞ്ചമൂല്യാദിദ്രവ്യസ്യ തഥാ ക്ഷീരസ്യ പാനീയസ്യ ച മാനാനുക്തൌ വൃദ്ധവൈദ്യവ്യവഹാരസിദ്ധയാ പരിഭാഷയാ മാനകല്പനാ; യദുക്തം- “ദ്രവ്യാദഷ്ടഗുണം ക്ഷീരം ക്ഷീരാത്തോയം ചതുര്ഗുണമ്| ക്ഷീരാവശേഷഃ കര്തവ്യഃ ക്ഷീരപാകേ ത്വയം വിധിഃ” ഇതി| ഏതച്ച ദ്രവ്യസ്യാര്ധപലം, ക്ഷീരം പലചതുഷ്ടയം, പാനീയം പലാനി ഷോഡശ ദത്ത്വാ, ക്ഷീരാവശേഷഃ പാകഃ കര്തവ്യഃ; ഏവമ്പ്രകാരാ മാനവ്യവസ്ഥാ| യത്ര തു മാഷപര്ണീഭൃതീയേ “മേദാം പയസ്യാം ജീവന്തീം വിദാരീം കണ്ടകാരികാമ്| ശ്വദംഷ്ട്രാം ക്ഷീരികാം മാഷാന് ഗോധൂമാംശ്ഛാലിഷഷ്ടികാന്|| പയസ്യര്ധോദകേ പക്ത്വാ കാര്ഷികാനാഢകോന്മിതേ| വിവര്ജയേത് ക്ഷീരശേഷം” (ചി.അ.൨) ഇത്യാദിനാ ക്ഷീരദ്രവ്യാദിമാനമുക്തം തത്തത്രൈവ വിഷയേ ജ്ഞേയം, തന്ത്രാന്തരപരിഭാഷാ- ഗൃഹീതത്വാദസ്യ മാനസ്യ| പ്രദേശാന്തരയോഗോക്തം ഹി മാനം തദേവ പ്രദേശാന്തരേऽപി മാനലിങ്ഗം ഭവതി യത് പരിഭാഷാനുഗതം, യത്തു പരിഭാഷാന്തരബാധകം മാനം തത് സ്വവിഷയ ഏവാവതിഷ്ഠതേ; യഥാ- “സാധയേച്ഛുദ്ധശുഷ്കസ്യ ലശുനസ്യ ചതുഷ്പലമ്| ക്ഷീരേ ജലാഷ്ടഗുണിതേ ക്ഷീരശേഷം ച നാ പിബേത്” (ചി.അ.൫) ഇതി; ഏവമന്യദപി തന്ത്രാന്തരേ യത് പരിഭാഷാവിരുദ്ധമാനകഥനം തത്തത്രൈവ പ്രയോഗേ വ്യവസ്ഥിതം ജ്ഞേയമ്| പരികര്തികാ പരികര്തനാകാരാ ഗുദാദിവേദനാ| നാഗരമിത്യാദൌ ക്ഷൌദ്രസ്യ പാകാനര്ഹത്വേനോത്തരകാലം ദ്രവ്യാന്തരതുല്യമാനസ്യൈവ പ്രക്ഷേപോ ജ്ഞേയഃ| ഉഷ്ണം ശീതം ചേതി വികല്പ ഇച്ഛാവിശേഷകൃതഃ; പ്രബലേ വാതേ ഉഷ്ണം, പിത്തേ ത്വതിബലേ ശീതമ്||൨൩൪-൨൩൯||

നിരൂഹവിധൌ ജ്വരഹരാനിതി വചനേന ജ്വരഹരൈര്ദ്രവ്യൈര്നിരൂഹാനുവാസനകല്പനാം ദര്ശയതി| പടോലാദ്യേ നിരൂഹേ പയസ്യര്ധോദകേ ശൃതമിതി വചനേന ക്ഷീരതുല്യസ്യ ജലസ്യ ഗ്രഹണമര്ധശബ്ദസ്യ സമവിഭാഗവചനത്വാജ്ജ്ഞേയമ്| അത്ര ച ക്വാഥകല്കസ്നേഹാദിമാനവ്യവസ്ഥാ സിദ്ധിസ്ഥാനേ വക്തവ്യൈവ ബോദ്ധവ്യാ| ഗുഡൂച്യാദൌ സാധയേദ്രസമിതി ക്വാഥം കുര്യാത്| ഈഷത്സലവണമിഷത്ക്ഷൌദ്രസര്പിഷാ യുക്തമിതി യോജ്യമ്||൨൪൦-൨൪൯||

ജീവന്ത്യാദ്യേऽനുവാസനേ യമകേ ക്ഷീരം സ്നേഹസമം, ജലം തു ത്രിഗുണമിതി സ്നേഹാച്ചാതുര്ഗുണ്യം ദ്രവസ്യ കാര്യമ്| മദനൈശ്ച ശൃതഃ സ്നേഹ ഇത്യത്രാനന്തരോക്തഃ സര്പിസ്തൈലരൂപ ഏവ യമകസ്നേഹോ ജ്ഞേയഃ| ഏവം ‘സിദ്ധഃ സ്നേഹ’ ഇത്യത്രാപി ജ്ഞേയമ്||൨൫൦-൨൫൩||

യദുക്തമിത്യാദിനാ ശിരോവിരേചനദ്രവ്യമാഹ| ഭേഷജാധ്യായേ ഇതി അപാമാര്ഗതണ്ഡുലീയേ (സൂ.അ.൨)| യച്ച നാവനികം തൈലമിതി അണുതൈലമ്||൨൫൪-൨൫൫||

അഭ്യങ്ഗാംശ്ചേത്യാദിനാ ക്രമാഗതം ബഹിഃപരിമാര്ജനമാഹ| യഥാഭിലാഷമിതി യഥേച്ഛമ്| ശീതോഷ്ണം വിഭജ്യേതി ശീതസമുത്ഥം ജ്വരമുഷ്ണസമുത്ഥം ച ജ്വരം വിഭജ്യ; തത്ര ശീതസമുത്ഥേ ഉഷ്ണാഭ്യങ്ഗാദയഃ, ഉഷ്ണേ ച ശീതാഃ കര്തവ്യാഃ||൨൫൬||

അത്ര ച പ്രതിലോമവ്യാഖ്യയാ ശീതാഭിപ്രായിണോऽഭ്യങ്ഗാദീനാഹ- സഹസ്രേത്യാദി| സഹസ്രശബ്ദോ വിപുലാര്ഥഃ; തേനാനേകധാ ധൌതം സര്പിരിത്യര്ഥഃ സൂചിതഃ||൨൫൭||

സൂചിതം ചന്ദനാദ്യം തൈലം ബ്രൂതേ- അഥേത്യാദി| അഥശബ്ദോऽധികാരേ| ചന്ദനാദ്യേന ദ്രവ്യേണ സംസ്കൃതം തൈലമപി ചന്ദനാദ്യമുച്യതേ| ചന്ദനം രക്തചന്ദനം, ഭദ്രശ്രിയം ശ്വേതചന്ദനം, കാലാനുസാര്യം ശീതലം, നലിനം പദ്മഭേദഃ, ബിസം മൃണാലസൂത്രം, വേതസഃ സുഗന്ധിമൂലം, വാനീരസ്തദ്ഭേദോऽപ്യസുഗന്ധിമൂലഃ, അശ്വകര്ണഃ ശാലഭേദഃ, അരിഷ്ടഃ പര്വതീയനിമ്ബഃ, സ്യന്ദനഃ നേമിവൃക്ഷഃ, വാതപോഥഃ പലാശഃ, തിനിശഃ വഞ്ജുലഃ, കദരഃ വിട്ഖദിരഃ, കപീതനഃ ‘ഗന്ധമുണ്ഡ’ ഇതി ഖ്യാതഃ, വടഃ നിഷ്പ്രരോഹോ വടഃ, ന്യഗ്രോധസ്തു പ്രരോഹവാന്, ജ്യോതിഷ്മതീ കാങ്ഗണികാ, സംവര്തകഃ ബിഭീതകഃ, ശതപര്വാ ശ്വേതദൂര്വാ, ശീതകുമ്ഭികാ , കാഷ്ഠപാടലാ, മഹാശ്രാവണീ അലമ്ബുഷാ സ്ഥൂലഫലാ, ശീതപാകീ ഗണ്ഡദൂര്വാ, ഓദനപാകീ നീലഭേണ്ഡീ, കാലാ കാകോലീ, ഋഷ്യപ്രോക്താ ഋദ്ധിഃ, തൃണശൂന്യം കേതകീ| യഥാലാഭമിത്യനേന ദുഃഖപ്രാപ്യഭേഷജപരിത്യാഗേനാപി ചന്ദനാദിപാകം ദര്ശയതി| ദ്വിഗുണം പയോ യസ്മിന് ക്വാഥേ തേന ദ്വിഗുണപയസാ ക്വാഥേന| അത്ര കല്കമാനാനിര്ദേശേऽപി സ്നേഹപാദികത്വം കല്കസ്യ, “കല്കശ്ച സ്നേഹപാദികഃ” ഇതി വചനാത്| അത്ര യദ്യപി തൈലമുഷ്ണം ഘൃതം ച ശീതലം, ശീതം ച ദാഹപ്രശമനേ പ്രശസ്തം, തഥാऽപി സൂക്ഷ്മമാര്ഗാനുസാരിതയാ വ്യവായിതയാ തഥാ സ്പര്ശനേനാധികവാതഹരതയാ തൈലമേവാഭ്യങ്ഗപ്രസ്താവേ ചന്ദനാദ്യം കൃതം ന ഘൃതമ്; അന്യേ ഘൃതാദപി തൈലം സംസ്കാരവാഹിതരമിതി കൃത്വാ തൈലമിഹോക്തമിതി ബ്രുവതേ| നനു ചന്ദനാദ്യമിതി സഞ്ജ്ഞാകരണേന കിം? പ്രദേശാന്തരേ വ്യവഹാരാര്ഥമിതി ചേത്; ന, വിനാऽപി സഞ്ജ്ഞാകരണേ പ്രദേശാന്തരേ യൌഗികസഞ്ജ്ഞയാ വ്യവഹാരോ ദൃഷ്ടഃ, യഥാ- “ഷട്പലം പായയേത് സര്പിഃ” (ചി.അ.൫), തഥാ “വാസാഘൃതം ദാധികം ച പിബേത്ത്ര്യൂഷണമേവ ച” (ചി.അ.൧൭) ഇത്യാദൌ; തഥാ കൃതായാമപി സഞ്ജ്ഞായാം വ്യവഹാരോ ന ദൃശ്യതേ, യഥാ- “ഏതത് പ്രായോഗികം സര്പിഃ പാരൂഷകമിതി സ്മൃതമ്” (ചി.അ.൨൯) ഇതി, തഥാ ഷഡ്ഭാഗകഷായകാദിസഞ്ജ്ഞാം കൃത്വാ ന ച താഭിഃ പ്രദേശാന്തരേ വ്യവഹാരഃ കൃതഃ| മൈവം പാരൂഷകാദിസഞ്ജ്ഞയാ യദ്യപി ശാസ്ത്രേ വ്യവഹാരോ നാസ്തി, തഥാऽപി തദ്വിദ്യാനാം വൈദ്യാനാം തയാ സഞ്ജ്ഞയാ വ്യവഹാരോ ഭവിഷ്യതി, ഏതദര്ഥം സഞ്ജ്ഞാകരണമ്| സഞ്ജ്ഞാനാം ച പ്രയോഗകഥനസമയേऽകരണേऽപി യോഗസിദ്ധാഃ സഞ്ജ്ഞാ ഭവന്ത്യേവ ഷട്പലാദികാഃ| തേന പ്രദേശാന്തരേऽപി യൌഗികസഞ്ജ്ഞാവ്യവഹാരോ ഭവതി ക്വചിത്, ക്വചിച്ചാന്യഥോപാദേയതയാ വൈദ്യപ്രസിദ്ധ്യാ ച പ്രയോഗസമയ ഏവ സഞ്ജ്ഞാ ക്രിയത ഇതി ന കാചിത് ക്ഷതിഃ| ഏവമന്യത്രാപി സഞ്ജ്ഞാകരണേ വ്യാഖ്യേയമ്| അശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടൈരിതി വചനേന ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടലേപസ്യ ദാഹകര്തൃതാം സുചയതി; യദുക്തം- “ശ്ലക്ഷ്ണപിഷ്ടഘനോ ലേപശ്ചന്ദനസ്യാപി ദാഹകൃത്| ത്വഗഗതസ്യോഷ്മണോ രോധാച്ഛീതകൃത്ത്വന്യഥാऽഗുരോഃ” (ചി.അ.൩൦) ഇതി||൨൫൮-൨൫൯||

സംസ്പര്ശാനുരസാന് സ്പൃശേദിതി വചനാന്ന ചിരം ധാരയേദിതി ദര്ശയതി; ചിരധാരണേ ഹി തേഷാമപ്യുഷ്ണതാ സ്യാത്| വായവശ്ചന്ദ്രപാദാശ്ച ശീതാ ഇതി അത്ര ശീതാ ഇതി വിശേഷണം വായോഃ; ന ചന്ദ്രപാദാനാം, തേഷാം സര്വദാ ശീതത്വാത്; കിംവാ ചന്ദ്രപാദാ അപി ഉഷ്ണകാലേ ഉഷ്ണസമ്പര്കാദുഷ്ണാ ഭവന്തി, തന്നിരാസാര്ഥം ശീതാ ഇതി||൨൬൦-൨൬൬||

അഗുര്വാദ്യേ ക്ഷേമകഃ ചോരകഃ, രോഹിഷഃ ‘രാമകര്പൂര’ ഇതി ഖ്യാതഃ, ശിഗ്രുഃ ശോഭാഞ്ജനഭേദഃ, മൂലകപര്ണീ ഗുഗ്ഗുലുഃ, തിലപര്ണീ ‘ഹുല്ഹുല’ ഇതി ഖ്യാതാ, പീലുപര്ണീ മോരടാ, മൂര്വേത്യന്യേ, ഗണ്ഡീരഃ ശമഠഭേദഃ, സ ഹി ജലസ്ഥലജഭേദാദ്വിവിധഃ, ആത്മജാ പുത്രഞ്ജീവഖ്യാതാ, ഏകൈഷികാ അമ്ബഷ്ഠാ, സുമുഖാദയഃ പര്ണാസഭേദാഃ, രുഹാ വൃക്ഷരുഹാ, രോഹാ അഞ്ജലികാരികാ, ശീതപര്ണീ വൃക്ഷകലമ്ബുകാ, നാകുലീ ചവികാ, ഗന്ധനാകുലീ രാസ്നാഭേദഃ, അധ്യണ്ഡാ ശൂകശിമ്ബീ| അന്യേഷാം ചേത്യനേന രോഗഭിഷഗ്ജിതീയാദ്യുക്തോഷ്ണദ്രവ്യാണി ഗ്രാഹയതി| സൌവീരതുഷോദകേ ത്രിവൃത്കല്പേ വക്ഷ്യമാണേ, മൈരേയം സുരാകൃതാ സുരാ, മേദകോ ജഗലഃ, കട്വരം സസ്നേഹദധിദ്രവഃ| പാത്രമ് ആഢകമ്| അത്ര കഷായാദീനി ദ്രവദ്രവ്യാണി സ്നേഹസമാനി പ്രത്യേകം കര്തവ്യാനി; യദുക്തം- “പഞ്ചപ്രഭൃതി യത്ര സ്യുര്ദ്രവാണി സ്നേഹസംവിധൌ| തത്ര സ്നേഹസമാന്യാഹുഃ” ഇതി||൨൬൭||

സ്വേദാധ്യായേ ത്രയോദശവിധസ്യോക്തത്വാത് പുനസ്ത്രയോദശവിധവചനം സര്വേഷാമേവ കരണാര്ഥം; കിംവാ അധികാനാഗ്നിസ്വേദനിഷേധാര്ഥമ്| ത്രയോദശവിധസ്വേദാന്തര്ഗതാऽപി കുടീ വിശേഷേണ ഹിതത്വാത് പുനരുച്യതേ| തച്ച ശയനമിതി കുടീപരികരതയാ പ്രതിപാദിതം ശയനമ്; ഏവമാച്ഛാദനമപി| ഏതച്ച ശയനാച്ഛാദനം പൃഥഗപ്യത്ര ഹിതമിതി പൃഥക്പാഠാദ്ദര്ശയതി| ഘനാ ഇതി ബഹലാഃ| സ്വേദനാനി ഉഷ്ണാനി കുക്കുടമദിരാകുലത്ഥാദീനി| സംസര്ഗബലയോജനാദിത്യത്ര അനന്തരോക്ത ഏവോഷ്ണാഭിപ്രായജ്വരകരോ വാതകഫസംസര്ഗഃ സംസര്ഗശബ്ദേന ഗൃഹ്യതേ; തേന വാതകഫസംസര്ഗേ യദാ വാതോ ബലവാന് തദാ ഗുരൂഷ്ണസ്നിഗ്ധഭൂയിഷ്ഠമന്നപാനം, യദാ തു കഫോ ബലവാംസ്തദാ ലഘൂഷ്ണരൂക്ഷപ്രായം വിധേയമിത്യര്ഥഃ| അയം ച വാതകഫജോ ജ്വരോ വിശേഷേണ വായോര്യോഗവാഹിതയാ ശീതോ ഭവതീതി കൃത്വേഹോക്തഃ ; തേന കേവലകഫജഃ കേവലവാതജോऽപി ശീതാഭിപ്രായോ ജ്ഞേയ ഏവ||൨൬൮-൨൭൧||

സമ്പ്രതി വാതജാദീനാം ജ്വരാണാം പൂര്വം നിഷിദ്ധം ലങ്ഘനമപകൃഷ്യ വിശേഷചികിത്സാമാഹ- വാതജ ഇത്യാദി| ശമനൈരിതി കഷായസര്പിഃപാനാദിഭിഃ ശമനൈഃ||൨൭൨-൨൮൨||-

സമ്പ്രതി വാതജാദീനാമപ്യാവസ്ഥായാം ലങ്ഘനം, തഥാ കഫജാദീനാമപി സ്വരൂപേണൈവ സാമാന്യേന ലാഘവകരം ലങ്ഘനമാഹ- സാമാ ഇത്യാദി| സാമാ ഇത്യനേന വാതികസ്യാപി സാമസ്യ ലങ്ഘനീയത്വം ബ്രൂതേ| ഉക്തം ഹ്യന്യത്ര- “സാമേ വാതേऽപി ലങ്ഘനമ്” ഇതി| കഫജേ തു നിരാമേऽപി ലങ്ഘനം ശസ്യതേ| കഫപിത്തജശബ്ദേന കഫയുക്തപിത്തജസ്യൈവ ലങ്ഘനീയത്വം ന കേവലം നിരാമപിത്തജസ്യ, സാമപിത്തജസ്യ തു ആമക്ഷയാര്ഥം ലങ്ഘനം ശസ്യത ഏവ| യദുക്തമന്യത്ര- “സാമേ പിത്തേऽപി ലങ്ഘനമ്| കുര്യാദേവാമപക്ത്യര്ഥം” ഇതി| യത്തൂക്തം- “കഫപിത്തേ ദ്രവേ ധാതു സഹേതേ ലങ്ഘനം മഹത്” ഇതി; തദപി സാമത്വേന സദ്രവപിത്താപേക്ഷ്യാ, ക്ഷീണദ്രവാംശേ തു പിത്തേ ലങ്ഘനം ന കര്തവ്യമേവ| ലങ്ഘനീയോക്തമിതിവചനേന ലങ്ഘനബൃംഹണീയോക്തം ദശവിധം ലങ്ഘനമവസ്ഥാനിഷിദ്ധവമനാദിസര്വഥാനിഷിദ്ധവ്യായാമാദിരഹിതം ച ഗ്രാഹ്യമ്||൨൮൩||-

പൂര്വം യദ് ‘വമനൈര്ഹരേത്’ ഇത്യുക്തം തത്സംസൃഷ്ടദോഷേഷു ജ്വരേഷു കഫാധിക്യേന, സമ്പ്രതി തു ഏകൈകദോഷജേ വമനൈശ്ചേത്യാദിനാ വമനാദീനി പ്രാഹേതി ന പൌനരുക്ത്യമ്||൨൮൪||-

സംസര്ഗസന്നിപാതചികിത്സാസൂത്രമാഹ- സംസൃഷ്ടാനിത്യാദി| തരതമൈഃ സമൈരിതി സംസര്ഗേ ഏകോല്ബണേ ഉല്ബണതരൈഃ; സന്നിപാതേ ച വൃദ്ധതരവൃദ്ധതമദോഷാരബ്ധേ ദോഷാനുസാരേണൈവ; തഥാ ദ്വ്യുല്ബണതരേऽപി സന്നിപാതേ ദ്വൌ ദോഷൌ തരേണൈവ ജ്ഞേയൌ, വൃദ്ധവൃദ്ധതരവൃദ്ധതമദോഷാരബ്ധേ ച ത്രിദോഷേऽത്യര്ഥവൃദ്ധാ ദോഷാസ്തമൈര്ജ്ഞേയാഃ| യേന ‘ത്രിഷു തമഃ’ ഇതി യദുക്തം തത്രിഷു മധ്യേ ഏകസ്യ പ്രകര്ഷാവധാരണേ ഭവതി; യദാ തു ത്രിഷു ദ്വൌ പ്രകൃഷ്ടൌ വിവക്ഷിതൌ തദാ ഏകപ്രകൃഷ്ടാപേക്ഷയാ ‘ദ്വയോസ്തരഃ’ ഇത്യസ്യൈവ വിഷയഃ| സമൈസ്തു സമദോഷാരബ്ധസംസര്ഗഃ സന്നിപാതശ്ച ജ്ഞേയഃ| ദോഷക്രമാപേക്ഷീതി ദോഷാപേക്ഷീത്യനേന അനേകസകലദോഷഗതവൃദ്ധവൃദ്ധതരത്വാദിവിശേഷേ ചികിത്സിതോപയുക്തേ അപേക്ഷണീയത്വമുക്തം, ക്രമാപേക്ഷീത്യനേന ച ജ്വരിതചികിത്സിതോക്തലങ്ഘനാദിക്രമാപേക്ഷാ ദര്ശിതാ| യഥോക്തൈരൌഷധൈരിതി ലങ്ഘനാദിഭിരഞ്ജനപര്യന്തൈഃ| നനു ത്രിദോഷജേ ജ്വരേ ചികിത്സാ നോപപദ്യതേ, യതോ ന ത്രിദോഷശമനം പ്രായോ ദ്രവ്യം ഭവതി, യദ്ധി വാതസ്യ പഥ്യം തച്ഛ്ലേഷ്മണ്യപഥ്യം, യത് പിത്തേ പഥ്യം തച്ച പ്രായഃ ശ്ലേഷ്മണ്യപഥ്യം; യഥാ ഹി തിക്തകഷായം കഫപിത്തഹരം തദ്വാതകരം, യച്ച മധുരം വാതപിത്തഹരം തത് കഫകരം, യത്തു ത്രിദോഷഹരമാമലകാദി തത് സ്തോകം പ്രതിനിയതരോഗവിഷയം നാവശയം ജ്വരയൌഗികം ച, സന്നിപാതശ്ചായം മഹാത്യയികഃ, തത് കഥമസ്യ ചികിത്സാ കര്തവ്യേത്യാഹ- വര്ധനേനേത്യാദി| പഞ്ചവിംശതിപ്രകാരോऽത്ര സന്നിപാത ഉച്യതേ “ദ്വ്യുല്ബണൈകോല്ബണൈഃ ഷട് സ്യുര്ഹീനമധ്യാദികൈശ്ച ഷട്” (സൂ.അ.൧൭) ഇത്യാദിനാ; തത്ര സ്വമതേ ക്ഷീണദ്വാദശസു സന്നിപാതേഷു ജ്വരാരമ്ഭകത്വം നാസ്തി, ക്ഷീണാ ഹി ദോഷാഃ സ്വലിങ്ഗഹാനിമാത്രവികാരാ നാധികം ജ്വരാദികം കര്തും സമര്ഥാഃ; ശേഷേഷു തു ത്രയോദശസു ത്രിദോഷഹരദ്രവ്യസ്യാഭാവാദഭ്യര്ഹിതദോഷാപേക്ഷയാ ചികിത്സോച്യതേ, ഗത്യന്തരാഭാവാത്| തത്ര വര്ധനേനൈകദോഷസ്യേത്യനേനൈകദോഷസ്യ വര്ധനേനാപീത്യര്ഥഃ; ഏകശബ്ദേന ച ദ്വിത്രിവൃദ്ധോ ദോഷ ഏവാ പേക്ഷിതോ ന വൃദ്ധതരോ നാപി വൃദ്ധതമഃ| തയോര്ഹി അതിവൃദ്ധയോര്വര്ധനേനാതിമാത്രവൃദ്ധ്യാऽത്യഹിതമേവ സ്യാത്| വര്ധനേനൈകദോഷസ്യേത്യനേന വൃദ്ധതരവൃദ്ധതമദോഷദ്വയക്ഷപണകേനൈകദോഷവര്ധനേന; യഥാ- വൃദ്ധേ കഫേ വൃദ്ധതരയോശ്ച വാതപിത്തയോര്മധുരം, തദ്ധി വൃദ്ധതരവാതപിത്തദ്വയഹന്തൃതയാ കഫം ക്ഷീണം വര്ധയദപി ജ്വരം ബലവദ്ദോഷഹന്തൃതയാ ഹരതി; തഥാ വൃദ്ധേ കഫേ വൃദ്ധതരേ ച് പിത്തേ മധുരപ്രയോഗോ ജ്ഞേയഃ| ഏവമുദാഹരണാന്തരാണി ജ്ഞേയാനി| അതശ്ച വര്ധനേനൈകദോഷസ്യേത്യനേന ദ്വ്യുല്ബണാനാം ത്രയാണാം തഥാ ഹീനമധ്യാധികദോഷാണാം സന്നിപാതാനാം ചികിത്സോക്താ| ക്ഷപണേനൈകദോഷസ്യേത്യനേന ച ക്ഷീണദ്വയസംവര്ധകമപി യന്മഹാത്യയവൃദ്ധതരവൃദ്ധതമദോഷക്ഷയകരം ഭവതി തദ്ഭേഷജം കര്തവ്യം; വൃദ്ധതമോ ഹ്യപ്രതികൃതഃ സദ്യോ ഹന്തി, തത്പ്രതിക്രിയായാം ച ക്ഷീണയോര്വൃദ്ധിരല്പാത്യയാ, സാ ക്രമേണ പ്രതികര്തവ്യേതി ഭാവഃ| അനേനൈകോല്ബണാസ്ത്രയഃ സന്നിപാതാശ്ചികിത്സിതാഃ| അസ്മിന്നര്ഥേ തന്ത്രാന്തരം “ന്യൂനൈകദോഷസംവൃദ്ധിരേവം വൃദ്ധജയോऽപി വാ| സന്നിപാതേ തു കര്തവ്യഃ സന്നിപാതവശേന തു” ഇതി| പരിശിഷ്ടസമസന്നിപാതചികിത്സാമാഹ- ക്ഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ വേതി| വാശബ്ദോ വ്യവസ്ഥിതവികല്പവാചീ, കഫസ്യ സ്ഥാനം കഫസ്ഥാനമ്, ആമാശയോര്ധ്വഭാഗ ഇത്യര്ഥഃ; ആനുപൂര്വീ അനുക്രമഃ; തേന കഫസ്ഥാനുപൂര്വ്യാ ജയേദിതി കഫസ്ഥാനം പ്രഥമം ജയേത്, സ്ഥാനഗ്രഹണേന സ്ഥാനിനഃ കഫസ്യാപി ഗ്രഹണമ്| കഫജയസ്തു സാക്ഷാന്നോക്തഃ, തത്സ്ഥാനസ്യൈവാമാശയസ്യ ജ്വരാരമ്ഭകദോഷേണ ദുഷ്ടസ്യ ചികിത്സ്യത്വോപദര്ശനാര്ഥമ് | ഉക്തം ഹി- “ജ്വരോ ഹ്യാമാശയസമുത്ഥഃ” (വി.അ.൩) ഇതി| ഏവം ച സമാ അപി ദോഷാ ജ്വരാരമ്ഭകാ യസ്മാദാമാശയം വിശേഷേണ ദൂഷയിത്വാ ജ്വരം കുര്വന്തി, തസ്മാത് സ്ഥാനാനുഗുണൈവ ജ്വരേ പ്രഥമം ചികിത്സാ കര്തവ്യാ| സ്ഥാനിദോഷാപേക്ഷയാ ഹി സ്ഥാനമേവ പ്രഥമം ചികിത്സ്യമ്| യദുക്തം- “സ്ഥാനം ജയേദ്ധി പൂര്വം” ഇതി| കഫസ്യ സ്ഥാനം കഫസ്ഥാനമ്| തത്ര ലങ്ഘനപാചനാദിക്രിയാ ജ്വരേ പ്രഥമം പ്രതിപാദിതാഃ ക്രിയന്തേ| ഏതച്ച യദ്യപി സര്വജ്വരസാധാരണം ചികിത്സിതം, തഥാऽപി സന്നിപാതേ ബലവത്തരവാതചികിത്സാപൂര്വകജ്വരചികിത്സാപ്രസക്തിനിരാസാര്ഥം സമസന്നിപാതേ പ്രോച്യതേ| ജ്വരാദന്യത്ര ഹി സന്നിപാതേ സമ ഏവ വാതഃ പൂര്വം ചികിത്സ്യതേ; ഉക്തം ഹി- “വാതസ്യാനുജയേത് പിത്തം, പിത്തസ്യാനു ജയേത് കഫമ്” ഇത്യാദി| കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ചികിത്സിതേ ക്രിയമാണേ യോ ദോഷ ഉല്ബണോ ഭവതി തത്ര ‘വര്ധനേനൈകദോഷസ്യ ക്ഷപണേനോച്ഛ്രിതസ്യ വാ’ ഇതി ചികിത്സാ കാര്യാ| ഏതദേവ ഭേലേനോക്തം- “സന്നിപാതജ്വരേ പൂര്വം കുര്യാദാമകഫാപഹമ്| പശ്ചാച്ഛ്ലേഷ്മണി സങ്ക്ഷീണേ ശമയേത് പിത്തമാരുതൌ” ഇതി| അന്യേ കഫസ്ഥാനമാമാശയരൂപം സ്ഥാനം യസ്യ തത് കഫസ്ഥാനം പിത്തമിതി പശ്ചാത്പദലോപാദുഷ്ട്രമുഖവദ്ബഹുവ്രീഹിം വദന്തി, തതശ്ച പിത്താനുപൂര്വ്യാ ജയേദിത്യര്ഥഃ| തദര്ഥാനുവാദകം ച സുശ്രുതവചനം പഠന്തി- “ശമയേത് പിത്തമേവാദൌ ജ്വരേഷു സമവായിഷു| ദുര്നിവാരതരം തദ്ധി ജ്വരാര്തേഷു വിശേഷതഃ” (സു.ചി.അ.൩൯) ഇതി| തത്രൈവം തര്ഹി സ്പഷ്ടാര്ഥം ‘പിത്താനുപൂര്വ്യാ’ ഇത്യേവമേവ പഠേത്| സുശ്രുതവചനം ഹി ജീര്ണത്രിദോഷാഭിപ്രായേണ ജ്ഞേയമ്, ഏതച്ച പ്രഥമോത്പന്നസന്നിപാതജ്വരചികിത്സിതം കഫസ്ഥാനാനുപൂര്വ്യാ ജ്ഞേയമ്| യേ തു കപശ്ച സ്ഥാനം ചേതി ദ്വന്ദ്വം കുര്വതേ, തേഷാം മതേ കഫസ്യാമാശയസ്യാപി ച ജ്വരസ്ഥാനസ്യ പൂര്വം ജയഃ കര്തവ്യ ഇത്യര്ഥഃ, സ ച ഷഷ്ഠീതത്പുരുഷേऽപി സ്ഥാനസ്യാമാശയസ്യ സ്ഥാനികഫാപേക്ഷയാ ക്രിയമാണചികിത്സയാ ലഭ്യത ഏവേതി നാര്ഥവിരോധഃ| ഇയം ചൈകദോഷവര്ധനാദിരൂപാ സന്നിപാതചികിത്സാ യദ്യപി ന വിശുദ്ധാ, യദുക്തം- “പ്രയോഗഃ ശമയേദ്വ്യാധിം യോऽന്യമന്യമുദീരയേത്| നാസൌ വിശുദ്ധഃ ശുദ്ധസ്തു ശമയേദ്യോ ന കോപയേത്” (നി.അ.൮) ഇതി, തഥാऽപി സന്നിപാതചികിത്സായാം ഗത്യന്തരാസമ്ഭവേ സതി അല്പദോഷബഹുഗുണതയാ ക്രിയത ഇതി ജ്ഞേയമ്| അന്യേ തു ‘വര്ധ’ ച്ഛേദനേ, ഇത്യസ്മാദ്വര്ധനേനേതി സാധയന്തി, വര്ധനശബ്ദേന ച മൂലച്ഛേദകാരകം സംശോധനമുച്യതേ; ഏകഗ്രഹണേന ച ന യുഗപദ്വാതാദീനാം ബസ്ത്യാദിശോധനം കര്തവ്യം, കിന്ത്വേകൈകേനേതി ദര്ശയതി; ക്ഷപണേനോച്ഛ്രിതസ്യേത്യനേന സംശോധനവിഷയേ സംശമനമുച്യതേ; ശേഷസ്യ തു വ്യാഖ്യാ പൂര്വവത്| അനേന ശ്ലോകേന ത്രയോദശവിധസന്നിപാതാരബ്ധജ്വരചികിത്സിതമുക്തം ഭവതി| ക്ഷീണവൃദ്ധദോഷവികല്പകൃതഷഡ്വിധസന്നിപാതേഷു യോ ജ്വരസ്തത്ര ന കേവലം വൃദ്ധസ്യ ദോഷദ്വയസ്യൈകസ്യ വാ വൃദ്ധസ്യ ജ്വരാരമ്ഭകസ്യ ചികിത്സാ കാര്യാ, കിന്തു സ്വമാനക്ഷീണവര്ധനമപി തത്ര കര്തവ്യം ഭവതി; സ്വമാനക്ഷീണദ്വാദശസന്നിപാതസ്യ തു ജ്വരാനാരമ്ഭകത്വമേവ||൨൮൫-൨൮൬||-

സന്നിപാതപ്രസ്താവാത്തജ്ജം ത്രിശോഥീയോക്തശോഥമനൂദ്യ ചികിത്സാമാഹ- സന്നിപാതേത്യാദി| കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യതേ ഇത്യനേന ദാരുണത്വമസ്യ ദര്ശയതി; “സന്തി ഹ്യേവംവിധാ രോഗാഃ സാധ്യാ ദാരുണസമ്മതാഃ| യേ ഹന്യുരനുപക്രാന്താ മിഥ്യാരമ്ഭേണ വാ പുനഃ” (സൂ.അ.൧൮); കിംവാ സാധ്യ ഏവായം പ്രായോ ഭവതി, കദാചിച്ച കൃച്ഛ്രസാധ്യ ഇതി| നനു ത്രിശോഥീയേ “ജ്വരാന്തേ ദുര്ജയോऽന്തായ ശോഫസ്തസ്യോപജായതേ” (സൂ.അ.൧൮) ഇത്യനേനാനുപക്രമണീയത്വമസ്യോക്തമ്, ഇഹ തു കശ്ചിദേവ പ്രമുച്യത ഇതി കഥം ന വിരോധഃ? മൈവം, തത്രാപി ദുര്ജയോ ഭവതി, അന്തായ വേത്യര്ഥഃ; അതോ ന വിരോധഃ||൨൮൭-൨൮൮||-

ശാഖാനുസാരീത്യത്ര യദ്യപി “ശാഖാ രക്താദയോ ധാതവഃ” (സൂ.അ.൧൧) ഇത്യുക്തം, തഥാऽപീഹ രക്തദൂഷകോ വിശേഷേണ ജ്വരോ ജ്ഞേയഃ, രക്താശ്രയേ ഏവ ദോഷേ രക്തമോക്ഷസ്യ വിശേഷേണ സമര്ഥത്വാത്| രക്തമോക്ഷസ്ഥാനം ച ബാഹുമധ്യം ജ്ഞേയം; യദുക്തമന്യത്ര- “ശീതോഷ്ണസ്നിഗ്ധരൂക്ഷാദ്യൈര്ജ്വരോ യസ്യ ന ശാമ്യതി| ശാഖാനുസാരീ തസ്യാശു മുഞ്ചേദ്ബാഹ്വോഃ ക്രമാത് സിരാഃ” ഇതി| ശീതോഷ്ണാദിസേവാവചനാത് സകലദോഷാനുരൂപചികിത്സാക്രമേ സതി രക്തദുഷ്ട്യൈവ പ്രായോ ജ്വരാനുബന്ധോ ഭവതീതി ദര്ശയതി||൨൮൯||-

വികാരാന്തരാനുബന്ധജ്വരചികിത്സാമാഹ- വിസര്പേണേത്യാദി| കഫോത്തരശ്ച പിത്തോത്തരശ്ചേതി കൃത്വൈകശേഷാത് കഫപിത്തോത്തരത്വം ജ്ഞേയം; കിംവാ കഫപിത്തയോര്മിലിതയോരുത്തരത്വം ജ്ഞേയമ്| തേനാനൂര്ധ്വഗേ പിത്തേ ദേയമേവ സര്പിഃ||൨൯൦||-

ദൌര്ബല്യാദിത്യാദൌ ദേഹഗ്രഹണേനാത്മാദിതോ വ്യാവൃത്യ രസാദിഷുധാതുശബ്ദം പ്രവര്തയതി, രസാദയ ഏവ ഹി വിശേഷേണ ദേഹധാരകാഃ| ബൃംഹണം പുഷ്ടിജനനമ്||൨൯൧||-

ഭൂതാനുബന്ധിനോസ്തൃതീയകചതുര്ഥകയോശ്ചികിത്സാമാഹ- കര്മേത്യാദി| കര്മ സാധാരണമിതി ഭൂതാനുബന്ധേ ദോഷേ ച സാധാരണീ ചികിത്സാ ദൈവവ്യപാശ്രയാ ബല്യാദിരൂപാ, യുക്തിവ്യപാശ്രയാ ദോഷാനുരൂപകഷായപാനാദിരൂപാ ച| വിഷമജ്വരശബ്ദേന തൃതീയചതുര്ഥകാവേവാഭിമതൌ, ചതുര്ഥകേന ചതുര്ഥകവിപര്യയോऽപി ഗൃഹ്യതേ| തിക്തശീതൈരനുപാനൈര്ഭേഷജൈശ്ചേതി വിജ്ഞേയമ്| കഷായോഷ്ണമിതി ഉഷ്ണാഃ കഷായാഃ||൨൯൨-൨൯൫||-

ദോഷാദീന് പ്രവിഭജ്യേതി ദോഷകാലദേശപ്രകൃത്യാദീനപേക്ഷ്യ യദ്യത്ര യൌഗികം തത്തത്ര കാര്യമിത്യര്ഥഃ| ഷട്പലമിതി ഗുല്മേ വക്ഷ്യമാണമ്| നീലിനീ നീലികാ, നീലബുഹ്നാ വാ| നീലിന്യാദിശ്ച വിരേചനയോഗോ ജ്വരാഗമനദിനേ വിരേകാത് കാര്യകരോ ഭവതി പ്രഭാവാത്| മഹതീ മാത്രാ അഹോരാത്രപരിണമനീയാ; അന്യത്ര തു ഷട്പലീ മാത്രാ മഹതീ മാത്രോക്താ| അന്യത്ര “അന്യേദ്യുഷ്കോ ദ്വ്യഹഗ്രാഹീ തൃതീയകചതുര്ഥകൌ” ഇത്യാരഭ്യ യാവത് “അനാഗതേ ചികിത്സ്യാസ്തേ ബലകാലൌ വിജാനതാ” ഇത്യന്തേന വേഗദിനാത് പ്രാഗ് യാ ചികിത്സോക്താ സേഹോക്തവമനാദിവ്യതിരിക്താ ജ്ഞേയാ| വമനാദയാസ്ത്വിഹ പ്രകോപദിനേ ക്രിയമാണാഃ പ്രകുപിതസ്യ ദോഷസ്യ കോഷ്ഠമാഗതസ്യ സമ്യക് സദ്യോഹാ ഭവന്തീതി കൃത്വാ ക്രിയന്തേ ഇതി ജ്ഞേയമ്| സാന്നം പ്രഭൂതം മദ്യം പീത്വാ പുനരുല്ലിഖേദിതി യോജനാ, തഥാ മദ്യം സാന്നം പീത്വാ തദഹഃ സ്വപേദിതി യോജനാ| യാപനാ മുസ്താദികാ ബസ്തയോ വക്ഷ്യമാണാഃ| വൃഷദംശോ ബിഡാലഃ| വൃഷസ്യേത്യത്രാപി ശകൃദിതി സമ്ബന്ധഃ| മേദ്യാനാമിതി മേദുരാണാം, കിംവാ മേധ്യാനാം പവിത്രാണാമ്| വൈവ്യാഘ്രീത്യത്ര പുംലിങ്ഗമേവ പ്രയോജകം വചനാദുന്നീയതേ| സിംഹോ വ്യാഘ്ര ഏവേതി വദന്തി| ‘അഞ്ജു’ വ്യക്തിമ്രക്ഷണഗതിഷു, ഇതി പാഠാന്മ്രക്ഷണമാത്രേऽപ്യഞ്ജനം സ്യാദിത്യത ആഹ- നേത്രാഞ്ജനമിതി| മനോവികാരേ ഉന്മാദേऽപസ്മാരേ ച| ധാരണാദിതി ച്ഛേദഃ; അഗദാനാം ച സേവനാദിതി യോജനാ||൨൯൬-൩൦൯||-

ദൈവവ്യപാശ്രയചികിത്സാമാഹ- സോമമിത്യാദി| സഹ ഉമയേതി സോമഃ, തമ്| സാനുചരമിതി നന്ദ്യാദിഗണയുക്തമ്| സമാതൃഗണമിതി സമാതൃസമൂഹമ്| പ്രയതഃ പവിത്രഃ| സഹസ്രമൂര്ധനമിതി “സഹസ്രശീര്ഷാ” ഇത്യാദി വേദപ്രതിപാദിതമ്| നാമസഹസ്രേണേത്യാദി മഹാഭാരതോക്തനാമസഹസ്രേണ| ഇഷ്ട്യേതി യജ്ഞേന||൩൦൯-൩൧൬||-

ശാപേത്യാദിനാऽऽഗന്തുജ്വരചികിത്സാമാഹ| നശ്യേദിതി പ്രശാമ്യതീത്യര്ഥഃ| സാനാഹ ഇതി അഭിഘാതജ്വര ഏവ സാനാഹഃ| ക്ഷതാനാമിതി ഉരഃക്ഷതിനാമ്| ക്ഷതചികിത്സയാ വ്രണചികിത്സയാ ച വ്രണിനാം ജ്വരോऽപൈതീത്യര്ഥഃ| അയം ഹ്യുപദ്രവരൂപോ ജ്വരഃ; ഉപദ്രവശ്ച മൂലവ്യാധിചികിത്സയൈവ ശാമ്യതീതി ഭാവഃ| വായോഃ പ്രശമനേനേതി കാമാദിജ്വരേഷു വാതാനുബന്ധാദുപപന്നമ്| സദ്വാക്യൈരിതി ശോഭനൈര്വചനൈഃ| കാമാദീനാം പ്രതിദ്വന്ദ്വേന ചികിത്സാമാഹ- കാമാദിത്യാദി||൩൧൭-൩൨൨||-

ജ്വരവേഗകാലചിന്താജോऽപി ജ്വരഃ കാമാദിവന്മാനസാപചാരാദ്ഭവതീതി തച്ചികിത്സാമാഹ- ജ്വരസ്യേത്യാദി||൩൨൩||-

സമ്പ്രത്യൌഷധമഭിധായ ‘വിമുഞ്ചതി’ ഇത്യാദിപ്രശ്നസ്യോത്തരമാഹ- ജ്വരപ്രമോക്ഷേ ഇത്യാദി| ലീയത ഇതി മുഹ്യതി| ഉഷ്ണസര്വാങ്ഗഃ ശീതസര്വാങ്ഗശ്ച ഭവത്യപീതി ഉഷ്ണസര്വാങ്ഗോ വാ ശീതസര്വാങ്ഗോ വാ ഭവതീത്യര്ഥഃ| സദോഷശബ്ദമിതി സദോഷം സശബ്ദം ച| ഏതാനി ച ലക്ഷണാനി സന്നിപാതജ്വരേ ഏവ ഭവന്തീതി ജ്ഞേയം; നാന്യത്ര, അദര്ശനാദേവ| അത ഏവ ബദ്ദുദോഷസ്യ ബലിന ഇത്യാദി ഗ്രന്ഥം കേചിത് പഠന്ത്യേവാത്ര| ഏതാനി ലക്ഷണാനി ജ്വരമോക്ഷകാലേ ക്ഷീണേനാപി ദോഷേണ ക്രിയന്തേ, യഥാനിര്വാപ്യതാ പ്രദീപേനാലോകോ മഹാന് ക്രിയതേ||൩൨൪-൩൨൮||

സമ്പ്രതി പ്രശാന്തജ്വരലക്ഷണപ്രശ്നസ്യോത്തരം- വിഗതേത്യാദി| പ്രകൃതിസത്ത്വേനേതി സഹജസത്ത്വേന||൩൨൯||

‘ജ്വരാവശിഷ്ടോ രക്ഷ്യശ്ച യാവത്കാലം യതോ യതഃ’ ഇതി പ്രശ്നസ്യോത്തരം- സജ്വര ഇത്യാദി| ‘തഥാ ജ്വരഃ ശമം യാതി പ്രശാന്തോ ജായതേ ന ച’ ഇത്യനേന ‘യതഃ’ ഇതി പ്രശ്നസ്യ ജ്വരമുക്താസേവ്യഹേതുപ്രശ്നരൂപസ്യോത്തരം ജ്ഞേയമ്| ‘വ്യവായമതിചേഷ്ടാശ്ച’ ഇത്യത്ര വ്യവായം കൃത്വാऽപി പുനഃ ‘വ്യായാമം ച’ ഇത്യാദൌ വ്യവായപാഠേന വ്യവായസ്യാത്യന്തനിഷിദ്ധതോച്യതേ; അന്യേ തു പ്രമാദപാഠ ഏവായമിത്യാഹുഃ| സ്നാനമൂര്ജസ്കരമപി പ്രഭാവാജ്ജ്വരം പ്രത്യാനയതി; യദുക്തമന്യത്ര- “സ്നാനമാശു ജ്വരം കുര്യാജ്ജ്വരമുക്തസ്യ ദേഹിനഃ| തസ്മാന്മുക്തജ്വരഃ സ്നാനം വിഷവത് പരിവര്ജയേത്” ഇതി||൩൩൦-൩൩൨||

അനന്തരമ് ‘അസഞ്ജാതബലോ യസ്തു’ ഇത്യാദി ഗ്രന്ഥം കാശ്മീരാഃ പഠന്തി; തേ ച പ്രകൃത്യാദിസൂത്രേऽപ്യസ്യ ഗ്രന്ഥസ്യാനുഗുണം പ്രശ്നഗ്രന്ഥം പഠന്തി||൩൩൩-൩൪൩||

ഉക്താനുക്തചികിത്സാപരിഗ്രഹാര്ഥമാഹ- തസ്യാമിത്യാദി||൩൪൪||

ജ്വരചികിത്സായാം യത്നം കാരയിതുമാഹ- രോഗരാഡിത്യാദി||൩൪൫||

യഥാക്രമമിതി അധ്യായാര്ഥസങ്ഗ്രഹശ്ലോകഃ| ഭൂതാനാം ഹിതകാമ്യയേത്യനേന സര്വഭൂതഹിതേയം ചികിത്സേതി ദര്ശയതി||൩൪൬||

ഇതി ശ്രീചക്രപാണിദത്തകൃതായാമായുര്വേദദീപികായാം ചരകതാത്പര്യടീകായാം ചികിത്സാസ്ഥാനേ ജ്വരചികിത്സിതാധ്യായസ്തൃതീയഃ||൩||