૯. જ્વરચિકિત્સિતમ્

સ્વસ્થોર્જસ્કરમભિધાય વ્યાધિનિર્ઘાતકરચિકિત્સિતં વક્તવ્યમ્| સર્વરોગપ્રધાનત્વેન જ્વરસ્યૈવાદૌ ચિકિત્સિતં તત્રોચ્યતે| જ્વરસ્ય ચ યથા પ્રાધાન્યં તથાઽત્રૈવ વક્ષ્યતિ| જ્વરચિકિત્સિતાભિધાયકોઽધ્યાયો જ્વરચિકિત્સિતમુચ્યતે, અભિધાનાભિધેયયોરભેદોપચારાત્| એવમુત્તરાધ્યાયેષ્વપિ વ્યાખ્યેયમ્||૧-૨||

વિજ્વરમિતિ વિજ્વરશબ્દો નીરોગોપદર્શકઃ ; યતો જ્વરશબ્દેન ચાત્ર સામાન્યેન રોગોઽભિમતઃ, યથા- “જ્વરો વિકારો રોગશ્ચ” ઇત્યાદિ| નીરોગત્વેનેહ રોગપ્રશમનપૃચ્છાશ્રયતાં ગુરોર્બ્રવીતિ| જ્વરસન્દેહમિતિ જ્વરનિદાનોક્તાતિરિક્તજ્વરધર્મવિષયં સન્દેહમ્| વિવિક્ત ઇત્યાદિના એવં ગુરવઃ પ્રષ્ટવ્યા ઇતિ દર્શયતિ||૩||

દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપીત્યાદિ હેતુગર્ભં જ્વરપ્રધાનત્વે વિશેષણમ્| કેચિદ્દેહમાત્રતાપિનોઽર્બુદાદયઃ, કેચિન્મનસ્તાપિન એવાતત્ત્વાભિનિવેશાદયઃ, કેચિદિન્દ્રિયતાપિન એવ તિમિરાદયઃ; અયં તુ ત્રિતયતાપી| વક્ષ્યતિ હિ- “જ્વરેણાવિશતા ભૂતં ન હિ કિઞ્ચિન્ન તપ્યતે” ઇતિ| તત્ર શરીરતાપિત્વં સન્તાપાદિના, મન-ઇન્દ્રિયતાપિત્વં ચ “વૈચિત્ત્યં” ઇત્યાદિના વક્ષ્યતિ| સર્વરોગાગ્રજ ઇતિ શારીરસર્વરોગાગ્રજઃ; માનસાસ્તુ રોગા જ્વરાદેઃ પ્રાગવસ્થિતા એવ સત્યયુગાદાવપિ| બલિત્વં ચાસ્ય ભૂરિવિકારકર્તૃત્વાત્| પ્રધાનત્વં ચ દેહમનસ્તાપિત્વાદિધર્મયોગાત્| પ્રાણિસપત્નસ્યેતિ મારકત્વેન પ્રાણિશત્રોઃ| ધ્રુવસ્યેતિ અવશ્યમ્ભાવિનઃ| પ્રલયોદયે મરણે જન્મનિ ચ| અત્ર ચ તમોરૂપો જ્વરો જ્ઞેયઃ| વક્ષ્યતિ હિ- “જ્વરપ્રભાવો જન્માદૌ નિધને ચ મહત્તમઃ” ઇતિ| પ્રકૃત્યાદયઃ સમસ્તાધ્યાયવ્યાકરણીયા યથાવસરં વ્યાખ્યેયાઃ| બલં ચ કાલશ્ચાત્મલક્ષણં ચેતિ બલકાલાત્મલક્ષણમિતિ દ્વન્દ્વઃ| વ્યાસતો વિધિભેદાચ્ચેતિ પ્રપઞ્ચેન વિધિભેદાત્| યત ઇતિ યેભ્યો વ્યવાયાદિભ્યો રક્ષ્યઃ| દ્વિતીયો યતઃશબ્દો યેન હેતુના રક્ષણીય ઇત્યર્થઃ| જગદ્ધિતાર્થમિત્યનેન યચ્ચ શ્રુત્વા જગદ્ધિતં ચિકિત્સાપ્રવર્તનં કરિષ્યામીત્યગ્નિવેશઃ કારુણિકતાં શિષ્યગુણેષૂપાદેયામાત્મનો દર્શયતિ| જ્વરાધિકારે ઇત્યાદિર્નિર્દેશગ્રન્થઃ||૪-૧૦||

જ્વરો વિકાર ઇત્યાદિ| પ્રશ્નગ્રન્થાસૂચિતસ્યાપિ પર્યાયકથનં વૃત્તમેવ, તથાઽપિ પુનઃપ્રકરણવશાદભિધાનમિતિ ન પુનરુક્તદોષ ઇતિ બ્રુવતે; કિંવા જ્વરસ્યૈવાધિકૃતસ્યૈતત્પર્યાયકથનમ્| વિકારાદયશ્ચ યદ્યપિ સામાન્યેન રોગાભિધાયિનઃ, તથાઽપિ પ્રકરણાદિહ જ્વર એવ વિશિષ્ટે વ્યાધૌ વર્તન્તે| યથા- બ્રાહ્મણં ભોજયેદિત્યત્ર ભોજનપ્રકરણાત્ સામાન્યોઽપિ બ્રાહ્મણશબ્દ આમન્ત્રિતબ્રાહ્મણે વર્તતે| તસ્મિંશ્ચ વ્યાખ્યાને જ્વરાદિપર્યાયાભિધેયરૂપા વિવૃતિઃ ‘જ્વરો વિકારઃ’ ઇત્યાદિના ઉચ્યત ઇતિ નાપિ પુનરુક્તિશઙ્કા| નામશબ્દઃ પ્રકાશને, તેન એકોઽર્થો નામ જ્વરલક્ષણો રોગલક્ષણો વા પર્યાયૈરુચ્યત ઇત્યર્થઃ| પર્યાયા એકાર્થાભિધાયિનો ભિન્નજાતીયાઃ શબ્દાઃ; કિંવા, નામપર્યાયૈરિતિ નામરૂપૈઃ પર્યાયૈઃ; વ્યવહ્રિયમાણૈઃ પર્યાયૈરિત્યર્થઃ| યતઃ પર્યાયોઽવ્યવહ્રિયમાણોઽપિ ભવતિ, યથા- આયુષિ નિત્યગાનુબન્ધશબ્દરૂપૌ પર્યાયાવુક્તૌ||૧૧||

પ્રકૃતિશબ્દેનેહ સ્વભાવઃ, તથા યત્કારણમયં કાર્યં ભવતિ તદુચ્યતે; તત્ર પ્રત્યાસન્નકારણરૂપાં પ્રકૃતિમાહ- તસ્યેત્યાદિ| ઉદ્દિષ્ટેતિ સઙ્ક્ષેપાદભિહિતા| દોષાણાં જ્વરપ્રકૃતિત્વે હેતુમાહ- દેહિનમિત્યાદિ| સર્વદોષાવ્યભિચારાજ્જ્વરસ્ય દોષપ્રકૃતિત્વં સિદ્ધમિતિ ભાવઃ| દેહિશબ્દેન શરીરવાન્ પુરુષોઽભિપ્રેતો ન કેવલ આત્મા, તસ્ય નિર્વિકારત્વાત્| ‘સમુપસેવતે’ ઇતિ ભાષયા ભૂતવિશેષરૂપસ્ય જ્વરસ્યાવેશં દર્શયતિ; વિગ્રહશ્ચ જ્વરસ્ય સ્વતન્ત્રે વક્તવ્ય એવ- ‘જ્વરસ્ત્રિપાદસ્ત્રિશિરાઃ’ ઇત્યાદિનોક્તઃ||૧૨||

સ્વભાવરૂપાં જ્વરપ્રકૃતિમાહ- ક્ષય ઇત્યાદિ| દેહક્ષયહેતુત્વાત્ ક્ષયઃ, મોહકર્તૃત્વાત્તમઃ, પાપનિર્વર્ત્યત્વાત્ પાપ્મા, મૃત્યુકારણત્વાન્મૃત્યુર્જ્વર એવોચ્યતે| અત્ર ચ ‘ઉક્તાઃ’ ઇતિ તથા ‘યમાત્મકાઃ’ ઇતિ બહુવચનમેકસ્મિન્નર્થે જ્વરે ક્ષયકર્તૃત્વાદિધર્મભેદવિવક્ષયા જ્ઞેયમ્| યમાત્મકા ઇતિ યમસ્વરૂપાઃ; યમો હિ યથા મારકઃ, તથાઽમી મારકા ઇત્યતો યમાત્મકા ઇત્યર્થઃ| કિંવા ‘યમાત્મજાઃ’ ઇતિ પાઠઃ; અત્રાપિ યમપુત્રત્વેન પિતૃસમાનક્રિયાકર્તૃત્વમુચ્યતે| કિઞ્ચ ક્ષયાદયઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધા યમસ્વરૂપા ભિન્ના એવ જ્વરાત્, ઇહ તુ જ્વરસ્ય યમાત્મકત્વાભિધાનપ્રસઙ્ગાત્તેઽપ્યુચ્યન્તે| અસ્મિન્ વ્યાખ્યાને મૃત્યુશબ્દેન મૃત્યુસૂચકં રિષ્ટમુચ્યતે, યતો ન મૃત્યુરેવ મૃત્યુકરો ભવતિ| યમાત્મકત્વે હેતુમાહ- પઞ્ચત્વપ્રત્યયાન્નૄણાં ક્લિશ્યતાં સ્વેન કર્મણેતિ| એતેન, યથા યમઃ સ્વકર્મક્લિશ્યમાનાનાં પ્રાણિનાં પઞ્ચત્વે હેતુર્ભવતિ, તથા ક્ષયાદયોઽપિ પ્રાક્તનકર્મણા ક્લિશ્યમાનાન્ મારયન્તીત્યર્થઃ| ‘પઞ્ચત્વપ્રત્યયા’ ઇતિ વા પાઠઃ, તથાઽપિ સ એવાર્થો જ્ઞેયઃ ||૧૩||-

ક્રમાગતાં પ્રવૃત્તિમાહ- પ્રવૃત્તિસ્ત્વિત્યાદિ| પ્રવૃત્તિઃ પ્રથમાવિર્ભાવઃ| પરિગ્રહાદિતિ જનપદોદ્ધ્વંસનીયે “ભ્રશ્યતિ તુ કૃતયુગે” (વિ.અ.૩) ઇત્યાદિના પરિગ્રહાજ્જ્વરાદિપ્રવૃત્તિમુક્તાં સ્મારયતિ| તથા રુદ્રકોપાદ્દારુણાદ્યા પ્રવૃત્તિર્જ્વરસ્ય, સા નિદાને પૂર્વમુદ્દિષ્ટા; “જ્વરસ્તુ ખલુ મહેશ્વરકોપપ્રભવઃ” (નિ.અ.૧) ઇતિ ગ્રન્થેન નિદાને સઙ્ક્ષેપેણોક્તેત્યર્થઃ| પૂર્વમિતિ પદેન રુદ્રકોપપ્રભવા પ્રથમા, પરિગ્રહપ્રભવા તુ દ્વિતીયા પ્રવૃત્તિરિતિ દર્શયતિ||૧૪||

યતશ્ચ પરિગ્રહભવત્વં વિસ્તરોક્તં રુદ્રકોપભવત્વં ચ સઙ્ક્ષેપોક્તમ્, અતો રુદ્રકોપોદ્ભવત્વમેવ વિવૃણોતિ- દ્વિતીયે હીત્યાદિ| વિના ક્રોધં ચર્યતે યત્ તદક્રોધવ્રતમ્| તપોવિઘ્નાશનાઃ તપોવિઘ્નોપજીવિનઃ| ધ્રુવમિતિ અવશ્યદેયમ્| સત્રનાશનમિતિ યજ્ઞનાશનમ્| શૈવે ઇતિ કલ્યાણકરે| અપચારાન્તરેષ્વિતિ જ્વરનિદાનસેવાસુ| અત્ર ચ સત્યયુગેઽપિ જન્મમરણયોર્મોહરૂપજ્વરસ્ય વિદ્યમાનત્વાદ્ દ્વિતીયયુગેઽપિ જન્મરણયોર્ભવનં ન જ્વરસ્યાનુપપન્નમ્| તેન, યો જન્માદૌ નિધને ચ વ્યવસ્થિતઃ સ ઇદાનીમપચારાન્તરેષુ ભવિષ્યસીતિ યોજનીયમ્| કિંવા, સત્યયુગે ચ જન્મમરણયોર્મોહરૂપજ્વરો નિષ્કલ્મષાણાં પુરુષાણાં નાસીદેવેતિ મન્તવ્યમ્| કલ્યાણકરસ્વરૂપસ્યાપિ શિવસ્ય પ્રાણિપીડાકરજ્વરવિસર્ગઃ પ્રાણિનામેવાધર્મપ્રભાવાદવશ્યોપભોગ્યાં પીડાં દૃષ્ટ્વેતિ મન્તવ્યમ્||૧૫-૨૫||

સન્તાપ ઇત્યાદિના પ્રભાવમાહ| પ્રભાવશ્ચાનૌપાધિકા શક્તિરુચ્યતે, તેન સન્તાપાદીનાં પ્રભાવવ્યપદેશઃ| યતશ્ચાયં રોગપ્રભાવઃ, તતો વાતશ્લેષ્મકૃતેઽપિ જ્વરેઽનુષ્ણરૂપસ્તાપો ભવતિ, તથા જન્માદૌ નિધને ચ મહત્તમોરૂપત્વં જ્વરપ્રભાવ ઇત્યર્થઃ| પ્રકૃતિશ્ચેત્યાદિના પ્રકરણસઙ્ગ્રહં કરોતિ, ‘ઇત્યસ્ય પ્રકૃતિઃ પ્રોક્તા’ ઇત્યનેન તુ પ્રસ્તાવસઙ્ગ્રહઃ કૃતઃ, અધ્યાયાન્તે ત્વધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહં કરિષ્યતિ| એતચ્ચ પુનઃ પુનઃ સઙ્ગ્રહકરણં તન્ત્રર્મત્વાચ્છિષ્યબુદ્ધિસમાધાનાર્થં કૃતં જ્ઞેયમ્||૨૬||-

નિદાન ઇત્યાદિના કારણમાહ| અષ્ટૌ કારણાનીતિ રૂક્ષાદયસ્ત્રયો જ્વરારમ્ભકવાતાદિકર્તૃત્વેનોક્તાઃ, તથા “યથોક્તાનાં હેતૂનાં મિશ્રીભાવાત્” (નિ.અ.૧) ઇત્યાદિના તુ દ્વન્દ્વાનાં સન્નિપાતસ્ય ચ કારણમુક્તં, તથા આગન્તોઃ કારણં તત્ર કણ્ઠરવેણૈવોક્તમ્| અન્યે તુ વાતાદીનેવ જ્વરારમ્ભકસમ્પ્રાપ્તિપ્રાપ્તાન્ “ઇહ ખલ્વષ્ટાભ્યઃ કારણેભ્યો જ્વરઃ સઞ્જાયતે” (નિ.અ.૧) ઇત્યાદિગ્રન્થેન નિદાનોક્તાન્ કારણાનીતિ પદેન ગ્રાહયન્તિ; પ્રકૃતિશબ્દેન તુ બીજભૂતા અવ્યવહિતસમ્બદ્ધા દોષા ગૃહ્યન્તે, રૂક્ષાદયસ્તુ દોષપ્રકોપકારણભૂતા ન જ્વરકારણાનીતિ વદન્તિ| તસ્મિન્ પક્ષે રૂક્ષાદીનાં જ્વરહેતુભૂતાનામિહાગ્રહણં સ્યાત્; રૂક્ષાદીનાં તુ જ્વરે હેતુત્વં દોષપ્રકોપાવાન્તરવ્યાપારત્વેન ભવત્યેવ, યથા- યાગસ્ય સ્વર્ગકર્તૃત્વમ્| દ્વિવિધં ચ કારણં રોગાણાં- વ્યવહિતં રૂક્ષાદિ, પ્રત્યાસન્નં ચ દોષા ઇતિ શાસ્ત્રસિદ્ધાન્ત એવ| ‘નિદાને’ ઇતિ પદેનૈવ પૂર્વત્વે લબ્ધે, પૂર્વોક્તાનીતિ પદમિહ વક્તવ્યજ્વરનિદાનવ્યુદાસાર્થમ્||૨૭||

યદ્યપિ નિદાનેઽપિ પૂર્વરૂપાણ્યુક્તાનિ, તથાઽપીહ પ્રકરણવશાદ્યનિ પ્રાયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ, તાનિ પઠ્યન્તે- આલસ્યમિત્યાદિ||૨૮-૨૯||

કેવલમિતિ કૃત્સ્નં, તેન બાહ્યેન્દ્રિયાણામપ્યવરોધઃ| અનેન દેહમનસી અપ્યવશ્યં જ્વરેણ તપ્યેતે ઇત્યુક્તમ્| બલસ્યાભિવૃદ્ધિલક્ષણસ્ય જ્વરાભ્યાગમનલક્ષણસ્ય વા કાલો બલકાલઃ, સ ચ નિદાને “દિવસાન્તે ઘર્માન્તે જરણાન્તે વા જ્વરાગમનમભિવૃદ્ધિર્વા” (નિ.અ.૧) ઇત્યેવમ્પ્રકારગ્રન્થેનોક્તઃ||૩૦||

જ્વરપ્રત્યાત્મિકં લિઙ્ગમિત્યાદિનાઽઽત્મલક્ષણમાહ| આત્મલિઙ્ગમિતિ અવ્યભિચારિલક્ષણમ્| ઇહ સન્તાપશબ્દેન સામાન્યેન પીડા વક્તવ્યા, સા ચ દેહવિશેષણાભિધાનાત્તાપલક્ષણૈવ ભવતિ, મનસિ તુ તથા ચેન્દ્રિયેષુ દેહગુણગૃહીતેષુ વૈચિત્ત્યાદિરૂપા “વૈચિત્ત્યં” ઇત્યાદિગ્રન્થવક્તવ્યા જ્ઞેયા| જ્વરપ્રભાવે સન્તાપોઽચિન્ત્યકાર્યતયોક્તઃ, ઇહ તુ જ્વરાવ્યભિચારિત્વેનેતિ વિશેષઃ| અન્યે તુ, અરુચ્યાદિયુક્તઃ સન્તાપઃ પ્રભાવો ભવતિ, અરુચ્યાદિરહિતસ્ત્વાત્મલક્ષણં ભવતિ| સન્તાપસ્ય પ્રત્યાત્મલક્ષણત્વે હેતુમાહ- જ્વરેણેત્યાદિ| ભૂતશબ્દેન સર્વપ્રાણિન ઉચ્યન્તે| તતશ્ચ જ્વરેણ ભૂતમાવિશતા ન કિઞ્ચિન્મનુષ્યાદિ ન તપ્યતે, કિન્તુ તપ્યત એવ, તતો જ્વરાવ્યભિચારિતયા જ્વરાત્મલક્ષણમેવ તદુપપન્નમિતિ ભાવઃ| અત્ર પક્ષે ગજાદિષ્વપિ કૂટપાકલાદિશબ્દાભિધેયેષુ જ્વરેષ્વન્તર્દાહરૂપા વેદના ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| કિંવા, અત્ર દેહસન્તાપૌ મિલિતૌ વા પર્યાયેણ વા જ્વરાત્મલિઙ્ગં ભવેતાં; ન તાવત્ પર્યાયેણ, તથા હિ સતિ ક્વચિજ્જ્વરે દેહસન્તાપ એવ ક્વચિજ્જ્વરે મનઃસન્તાપ એવ ભવતીતિ વાચ્યં, તતશ્ચાનયોર્વ્યભિચારાન્નાવ્યભિચારિલિઙ્ગત્વં; તસ્માન્મિલિતાવેવ દેહમનઃસન્તાપાવાત્મલક્ષણં જ્વરસ્યેતિ વાચ્યમ્; એવં વ્યવસ્થિતે કસ્માત્ સર્વજ્વરેષુ દેહમનસ્તાપૌ ભવત ઇત્યાહ- જ્વરેણેત્યાદિ| જ્વરેણ ભૂતમાવિશતા નહિ કિઞ્ચિચ્છરીરં મનો વા ન તપ્યતે, કિન્તુ તપ્યત એવ; અતો દેહમનસ્તાપઃ સર્વજ્વરેષૂપપન્ન ઇત્યર્થઃ| અસ્મિંશ્ચ પક્ષે શારીરમાનસજ્વરભેદોપદર્શને “શારીરો જાયતે પૂર્વં દેહે” ઇત્યાદિના શારીરસ્ય યદ્દેહમાત્રાશ્રયત્વં માનસસ્ય યન્મનોમાત્રાશ્રયત્વં વક્તવ્યં તત્ સૂક્ષ્મકાલાભિપ્રયેણ; તસ્મિંશ્ચ સૂક્ષ્મકાલે જ્વર ઉભયાતાપકોઽપ્યનન્તરોત્પદ્યમાનોભયતાપિત્વધર્માપેક્ષયા ભવત્યેવ દેહમનસ્તાપી, યથા પ્રથમક્ષણોત્પન્નં દ્રવ્યં નિર્ગુણમ્, અનન્તરોત્પદ્યમાનં સગુણં દ્રવ્યમુક્તં દ્રવ્યલક્ષણે||૩૧||

દ્વિવિધ ઇત્યાદિના વિધિભેદમાહ| એતે ચ ભેદા વિવરણે વ્યક્તા ભવિષ્યન્તિ| સૌમ્ય ઇતિ શીતકારણારબ્ધત્વેન સોમદેવતાકઃ, આગ્નેયોઽપ્યુષ્ણકારણારબ્ધત્વેનાગ્નિદેવતાકઃ| પુનઃ પઞ્ચવિધો દૃષ્ટ ઇત્યત્ર ન પઞ્ચવિધેન ભેદેન સર્વજ્વરવ્યાપ્તિઃ, યતઃ “પ્રાયશઃ સન્નિપાતેન દૃષ્ટઃ પઞ્ચવિધો જ્વરઃ” ઇતિ વક્ષ્યતિ| તતશ્ચ કેવલવાતાદિજ્વરાણાં ન સન્તતાદિભેદેન ગ્રહણં; તથા સન્તતાદીનાં કાલનિયમો વક્તવ્યઃ, તતશ્ચ યે કાલાનિયતાસ્તે સન્તતાદિભિન્ના એવ; તસ્માદ્દોષકાલબલાબલાદ્યે જ્વરા ભવન્તિ, તે પઞ્ચદ્વિધા એવેતિ વાક્યાર્થઃ| દોષકાલબલાબલાદિતિ દોષકૃતાત્ કાલબલાબલાત્; કાલબલાબલે જ્વરકાલપ્રકર્ષાપ્રકર્ષૌ| તત્ર સન્તતે જ્વરે બલવતા દોષેણ સપ્તાહાદિઃ પ્રકૃષ્ટત્વાદ્બલવાન્ કાલો નિયમ્યતે, સતતકે તુ સન્તતકાલાપેક્ષયા હીનબલેન દોષેણાબલો જ્વરકાલઃ, સ હ્યહોરાત્રે દ્વિકાલેનાત્ર વ્યાપકો ભવતિ, તથાઽયમેવ સતતકજ્વરકાલો હીનબલકાલાન્યેદ્યુષ્કાપેક્ષયા બલવાન્ ભવતિ; એવમન્યેદ્યુષ્કાદિજ્વરકાલોઽપિ વ્યાખ્યેયઃ | કિંવા, દોષકાલો દુષ્ટિકાલો જ્વરકાલ ઇત્યર્થઃ, તસ્ય બલાબલાત્ પ્રકર્ષાપ્રકર્ષાદિત્યર્થઃ| કાલપ્રકર્ષાપ્રકર્ષનિયમાશ્ચ વ્યાખ્યાતા એવ| અન્યે તુ, દોષશ્ચ કાલશ્ચ દોષકાલૌ, તયોર્બલાબલાદિતિ વદન્તિ| તત્ર દોષબલાત્ કાલબલાચ્ચ સન્તતો ભવતિ; યદુક્તં- “કાલદૂષ્યપ્રકૃતિભિર્દોષસ્તુલ્યો હિ સન્તતમ્” ઇત્યાદિના| દોષકાલબલત્વમબલત્વં ચ વિવરણગ્રન્થેનોક્તં; તથા દોષસ્યાબલત્વં સપ્રત્યનીકતયા સતતકાદિષુ ભવતિ, તથા જ્વરવેગવિગમે ચ સતતકાદૌ કાલસ્યાબલત્વં ભવતિ| અત્ર પક્ષે દોષકાલબલાબલાભ્યાં સર્વજ્વરા વ્યાપ્યન્તે, તતશ્ચ સન્તતાદિપઞ્ચજ્વરનિયમો દુર્ઘટઃ સ્યાત્| અન્યે તુ વ્યુત્ક્રમાભિધાનેન ‘દોષબલાબલકાલાત્’ ઇતિ કૃત્વા વ્યાખ્યાનયન્તિ| એતચ્ચાશબ્દં વ્યાખ્યાનમ્| તૃતીયકચતુર્થકાવિતિ સમાસનિર્દેશેન તૃતીયચતુર્થકયોરાગન્ત્વનુબન્ધત્વાદિસાધારણધર્મયોગિતાં દર્શયતિ||૩૨-૩૫||

‘પૃથગ્ભિન્નસ્ય ચાકૃતિમ્’ ઇતિ પ્રશ્નસ્ય ક્રમાગતમુત્તરં- શારીર ઇત્યાદિ| પૂર્વમિતિ વચનાદુત્તરકાલં શારીરો જ્વરો મનસ્યપિ ભવતિ, એવં માનસો મનસ્યુત્પાદાનન્તરં દેહેઽપિ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| એવં ચ યદ્યપિ સર્વજ્વરાણાં દેહમનોધિષ્ઠાનત્વં, તથાઽપિ યો દેહાશ્રયી પ્રથમં શરીરદોષેણ બલવતા પ્રારબ્ધઃ સ્યાત્ સ તદ્દોષચિકિત્સયૈવ ચિકિત્સ્યઃ; એવં માનસોઽપિ માનસદોષચિકિત્સયૈવ ચિકિત્સ્ય ઇતિ દર્શયિતું શારીરમાનસભેદોપદર્શનં સાધુ| નનુ શારીરસ્ય જ્વરસ્ય સન્તાપલક્ષણં વ્યક્તં, માનસસ્ય તુ જ્વરસ્ય કથં સન્તાપઃ, યત્તસ્ય લક્ષણં ભવતીત્યાહ- વૈચિત્ત્યમિત્યાદિ| વૈચિત્ત્યાદયો માનસસન્તાપશબ્દેનોચ્યન્તે, તાપશબ્દસ્ય પીડાવચનત્વાદિત્યર્થઃ| મનસ્તાપપ્રસ્તાવેન ‘દેહેન્દ્રિયમનસ્તાપી’ ઇત્યત્ર ય ઇન્દ્રિયતાપો જ્વરસ્યોક્તસ્તં ચ વ્યાચક્ષતે- ઇન્દ્રિયાણાં ચેત્યાદિ| વૈકૃત્યમિતિ સ્વભાવાન્યથાત્વં, તચ્ચાર્થાગ્રહણાદ્યનુમેયમ્||૩૬||-

સૌમ્યાગ્નેયભેદયોઃ પ્રતિલોમવ્યાખ્યાક્રમેણ વિવરણં- વાતપિત્તાત્મક ઇત્યાદિ| વાતાપિત્તાત્મક ઇતિ વાતપિત્તકારણકઃ| અત્ર ચ કેવલવાતારબ્ધઃ, તથા કેવલકફારબ્ધશ્ચ શીતસ્વભાવકારણતયા સૌમ્યત્વેનોષ્ણમિચ્છતિ, તથા વાતકફાત્મકોઽપ્યુપલભ્યતે, તથા કેવલપિત્તાત્મકોઽપ્યાગ્નેયત્વાદનુષ્ણાભિપ્રાય ઇતિ વ્યક્તં, તેનેદાનીં વાતપિત્તાત્મકઃ શીતેન વાતેન પિત્તેન ચોષ્ણેન કૃતસ્તસ્ય દુરુપપન્નાયામાગ્નેયતાયાં બ્રુવતે- વાતપિત્તાત્મકઃ શીતમિતિ| એવં વ્યવસ્થિતે વાતપિત્તજ્વરે ચેદ્વાયુઃ સંયોગમહિમ્ના વિપરીતાનુકારી દૃષ્ટઃ, તત્ કિં કફસંયુક્તોઽપિ વાયુર્વિપરીતમર્થં કરોતીત્યાશઙ્ક્યાહ- ઉષ્ણં વાતકફાત્મક ઇતિ; વાતકફાત્મકો વિશેષેણોષ્ણમિચ્છતીત્યર્થઃ| વ્યામિશ્રલક્ષણ ઇતિ ઉક્તવ્યામિશ્રદોષલક્ષણજ્વરવ્યતિરિક્તઃ કફપૈત્તિકઃ સાન્નિપાતિકશ્ચ, સ ચોષ્ણશીતાભિપ્રાયતયા સૌમ્યાગ્નેયરાશિદ્વયાતિરિક્ત એવ જ્વરઃ; યથા- અઙ્ગુલીદ્વયવ્યતિરિક્તં ત્ર્યઙ્ગુલમ્| એવં શારીરમાનસમિશ્રીભાવેઽપિ ચિન્તનીયમ્| જ્વર ઇચ્છતીતિ વચનં જ્વરયુક્તપુરુષેચ્છાયા જ્વરે ઉપચારાજ્જ્ઞેયમ્||૩૭||-

વાતપિત્તજ્વરે શીતાભિપ્રાયતામુપપાદયિતું વાયોર્યોગવાહિતામાહ- યોગવાહ ઇત્યાદિ| યોગાદ્યોગિનો ગુણં વહતીતિ યોગવાહઃ| પરમિતિ અત્યર્થમ્| સંયોગાદિતિ ઉષ્ણેન શીતેન ચ સંયોગાત્| ઉભયાર્થકૃદિતિ યથાસઙ્ખ્યમિહ ઉષ્ણશીતાર્થકારી| એતદેવ વિભજતે- દાહકૃદિત્યાદિ| ‘પિત્તેન’ ઇતિ વક્તવ્યે યત્ ‘તેજસા’ ઇતિ કરોતિ, તેન બાહ્યેનાપ્યાતપાદિના યુક્તો વાયુર્દાહં કરોતીતિ લોકપ્રસિદ્ધમર્થં દૃષ્ટાન્તાર્થં સૂચયતિ| શીતકારિત્વં તુ વાયોઃ શીતત્વેનૈવ યત્ સિદ્ધં તત્ સોમરૂપકફપાનીયાદિયોગાદ્વિશેષેણ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૩૮||-

અન્તર્દાહ ઇત્યાદિના અન્તર્વેગબહિર્વેગવિવરણમ્||૩૯-૪૧||

પ્રાકૃત ઇત્યાદિના પ્રકરણેન પ્રાકૃતવૈકૃતવિવરણમ્| તત્રેહ કાલસ્વભાવપ્રકુપિતો દોષઃ પ્રકૃતિરુચ્યતે , તજ્જાતીયાચ્ચ દોષાદુદ્ભૂતો જ્વરઃ પ્રાકૃત ઉચ્યતે| યદ્વક્ષ્યતિ- “કાલપ્રકૃતિમુદ્દિશ્ય નિર્દિષ્ટઃ પ્રાકૃતો જ્વરઃ” ઇતિ| એવમપિ વર્ષાકાલપ્રકૃતિભૂતેન વાતેન કૃતો જ્વરઃ પ્રાકૃતઃ સ્યાત્, તન્નિષેધાયાહ- સુખસાધ્યસ્તુ વસન્તશરદુદ્ભવ ઇતિ| તુશબ્દોઽવધારણે| તેન, ય એવ સુખસાધ્યો વસન્તશરદુદ્ભવઃ પ્રાકૃતઃ સ એવેહ પ્રાકૃતશબ્દેનોચ્યત ઇત્યર્થઃ; વર્ષાકાલભવવાતિકસ્તુ ન સુખસાધ્ય ઇતિ, તેન નાસૌ પ્રાકૃત ઉચ્યતે| પ્રાકૃતવૈકૃતસઞ્જ્ઞાવ્યવહારો હિ યથાક્રમં સુખસાધ્ય-કૃચ્છ્રસાધ્યબોધપ્રયોજનકઃ ; તદ્યદિ કૃચ્છ્રેઽપિ વાતજે પ્રાકૃતત્વં સ્યાત્તદા કિં પ્રાકૃતવ્યવહારેણ| યતશ્ચ વસન્તશરદુદ્ભવાવેવ પ્રાકૃતૌ, તેન તયોરેવ ‘ઉષ્ણં’ ઇત્યાદિન ગ્રન્થેન વિવરણં પ્રપઞ્ચેન કરિષ્યતિ ન વાતિકસ્યેતિ| અત્રાર્થે જતૂકર્ણે- “સૌમ્યાગ્નેયાવુષ્ણશીતકામૌ, જીર્ણસ્ત્રયોદશે| દિને, વસન્તશરદોઃ પ્રાકૃતોઽન્યત્ર વૈકૃતઃ” ઇતિ| યદ્યપિ વસન્તજઃ પૂર્વમુક્તસ્તથાઽપિ પ્રતિલોમવ્યાખ્યયા ‘ઉષ્ણં’ ઇત્યાદિના શરદુદ્ભવં નિર્દિશતિ| ઉષ્ણં પિત્તં ચિતં વર્ષાસુ શરદ્યુદીર્ણેનાતપેન કુપ્યતીતિ વિજ્ઞેયમ્| શીતે ઇતિ હેમન્તે| ઉષ્ણમિત્યાદિના નિર્દિષ્ટસ્ય વર્ષાસ્વિત્યાદિ ભાષ્યમ્| નનુ યદિ વર્ષાસ્વમ્લવિપાકિત્વં સર્વાસામોષધીનાં, તદા પ્રતિદ્રવ્યાભિહિતવિપાકસ્યાવ્યવસ્થા સ્યાત્, તસ્ય કાલવશેનામ્લત્વદર્શનાત્ | મૈવં, યથા નિષ્ઠાપાકેન યન્મધુરં દ્રવ્યં, તદ્યથાઽઽવસ્થિકેન પાકેનામ્લં ભવતિ, યદુક્તં- “પરં તુ પચ્યમાનસ્ય વિદગ્ધસ્યામ્લભાવતઃ” (ચિ.અ.૧૫) ઇત્યાદિના, તથેહાપિ કાલમહિમ્નાઽમ્લવિપાકિત્વમપિ ભવિષ્યતિ; એવં હેમન્તે યન્મધુરપાકિત્વમોષધીનાં તત્રાપિ વ્યાખ્યેયમ્| અન્યે તુ, વર્ષાસુ વહ્નિમાન્દ્યાદ્વિદાહનિમિત્તમોષધીનામમ્લવિપાકિત્વમિતિ બ્રુવતે| યદુક્તં- “વર્ષાસુ વિદહત્યન્નં........| તદા હિ સર્વમેવાન્નં પ્રાયો હ્યસ્ય વિદહ્યતે” ઇતિ| એવમપિ તૈર્હેમન્તે મધુરપાકિત્વં નોક્તમેવ; તસ્માત્ કાલમહિમ્નૈવ પાકાન્તરમોષધીનાં સાધુ| આશ્વિતિ પિત્તસ્યાશુકારિત્વાચ્છીઘ્રં જનયતિ| અનુબલ ઇતિ અનુબન્ધરૂપઃ કફો ભવતિ| એવં જ્વરસ્ય લઙ્ઘનીયતામાહ- પ્રકૃત્યૈવેત્યાદિ| વિસર્ગસ્ય પ્રકૃત્યેતિ વિસર્ગરૂપકાલજયા પ્રકૃત્યા સૌમ્યાદિરૂપયાઽનશનાદ્ભયં ન ભવતિ| વિસર્ગો હિ સૌમ્યઃ સ્નિગ્ધઃ , તત્ર બલવન્તશ્ચ પુરુષાઃ તેન તત્રોત્પન્નો જ્વર આમાશયસમુત્પન્નત્વેન લઙ્ઘનાર્હો લઙ્ઘનીય એવ| કિંવા, ‘પ્રકૃત્યૈવ વિસર્ગાચ્ચ’ ઇતિ પાઠઃ| તદા પ્રકૃત્યેતિ જ્વરકારણેન કફપિત્તરૂપેણ લઙ્ઘનહેતુના, તથા વિસર્ગાચ્ચ કાલાલ્લઙ્ઘને ભયં નાસ્તિ| ઉક્તં હિ- “કફપિત્તે દ્રવે ધાતૂ સહેતે લઙ્ઘનં મહત્” ઇતિ| હેમન્તે ચિતઃ કફો વસન્તે કુપ્યતીતિ યુક્તમેવ, યતો દોષચયાદિક્રમે શિશિરો નાસ્ત્યેવ| આદાનમધ્યે તસ્યાપિ વાતપિત્તં ભવેદન્વિતિ તસ્યાપિ વસન્તજકફજ્વરસ્ય વાતપિત્તમ્ અન્વિતિ અનુબન્ધરૂપં ભવતિ| તત્ર વસન્તાદૌ દુર્બલં વાતપિત્તં, મધ્યે તુ મધ્યં, અન્તે તુ પ્રબલં ભવતિ; એવં શરદ્યપિ કફો ભવતિ||૪૨-૪૬||-

તદેતાન્ વિશેષાન્ બુદ્ધ્વા ચિકિત્સા કર્તવ્યેતિ દર્શયન્નાહ- આદાવિત્યાદિ| શરદ્વસન્તયોરાદૌ મધ્યે ચાન્તે ચ જ્વરસ્ય દોષબલાબલં બુદ્ધ્વેતિ યોજના||૪૭||-

કાલપ્રકૃતિમુદ્દિશ્ય નિર્દિષ્ટઃ પ્રાકૃતો જ્વર ઇતિ પ્રાકૃત જ્વરબોધિકા પરિભાષા| કાલપ્રકૃતિમિતિ કાલસ્વભાવસમ્બદ્ધં દોષમ્; ઉદ્દિશ્યેતિ કારણત્વેન લક્ષ્યીકૃત્ય| નન્વેવમપિ વર્ષાકાલપ્રકૃતિના વાતેન કૃતો જ્વરઃ પ્રાકૃતઃ સ્યાદિત્યાહ- પ્રાયેણાનિલજો દુઃખ ઇતિ; અનિલજો જ્વરઃ કાલપ્રકૃતિસમાનોઽપિ દુઃખો ભવતિ, વિરુદ્ધોપક્રમત્વાત્| યતો જ્વરસ્યામાશયોત્થત્વેન લઙ્ઘનાદિ પથ્યં, તચ્ચ વાયોરપથ્યમિતિ વિરુદ્ધોપક્રમત્વાદ્દુઃખત્વેન ન પ્રાકૃતત્વં વાતિકસ્ય; યતઃ પ્રાકૃતત્વેઽપિ યઃ સુખસાધ્યઃ સ એવ પ્રાકૃત ઉચ્યત ઇતિ ભાવઃ| એવં તાવત્ સર્વો વાતજો વૈકૃતઃ, તથા વસન્તશરદ્વ્યતિરિક્તકાલભવઃ | કફજસ્તથા પૈત્તિકોઽપિ વૈકૃત એવેતિ દર્શયન્નાહ- કાલેષ્વન્યેષુ વૈકૃત ઇતિ; ‘કફજઃ પિત્તજો વા ’ ઇતિ શેષઃ| અથ વૈકૃતસ્ય જ્વરસ્ય કો હેતુરિત્યાહ- હેતવ ઇત્યાદિ| અન્યે તુ બ્રુવતે- વર્ષાકાલે વાતજોઽપિ પ્રાકૃતઃ, કિન્ત્વયં કૃચ્છ્રઃ, વસન્તશરદુદ્ભવસ્તુ પ્રાકૃતઃ સુખસાધ્યો ભવતીતિ વિશેષઃ; તથા ચ વાગ્ભટેન- “પ્રાકૃતશ્ચાનિલોદ્ભવઃ” (વા. નિ.અ.૨) ઇતિ કૃતમિતિ||૪૮-૪૯||

બલવત્સ્વિત્યાદિના સુખસાધ્યજ્વરવિવરણમ્| જ્વરોપદ્રવા યદ્યપિ સાક્ષાન્ન પઠિતાઃ, તથાઽપિ સામાન્યોપદ્રવલક્ષણયુક્તા રોગા ઇહ જ્ઞેયાઃ; યદુક્તમ્- “ઉપદ્રવસ્તુ ખલુ રોગોત્તરકાલજો રોગાશ્રયો રોગ એવ સ્થૂલોઽણુર્વા, રોગાત્ પશ્ચાજ્જાયત ઇત્યુપદ્રવસઞ્જ્ઞઃ” (ચિ.અ.૨૧) ઇતિ; તન્ત્રાન્તરે ચ- “હિક્કાશ્વાસકાસતૃષ્ણાચ્છર્દ્યતીસારમૂર્ચ્છાઙ્ગભેદારોચકાઃ કૃચ્છ્રવિટ્કતા ચેતિ દશોપદ્રવા જ્વરમુપદ્રવન્તિ” ઇત્યુક્તાઃ|૫૦|

નનુ બલિભિર્બહુભિશ્ચ હેતુભિર્જાતો બહુલક્ષણ એવ ભવિષ્યતિ, તત્ કિં ‘બહુલક્ષણઃ’ ઇતિ પદેન? ઉચ્યતે- પુરુષસ્યાગ્નિબલાદિવિશેષેણ દોષહેતવો યથોક્તદોષગુણા અપિ ન બહુલક્ષણં રોગં કુર્વન્તિ, તથા સમ્પ્રાપ્તિવિશેષાભાવાચ્ચ ન બહુલક્ષણત્વં ભવતિ| યદુક્તમ્- “એકં દ્વૌ ત્રીન્ બહૂન્ વાઽપિ દેહે ધાત્વાદિયોગતઃ| દર્શયન્તિ વિકારાંસ્તુ કુપિતાઃ પવનાદયઃ” ઇતિ| શીઘ્રમિતિ ઉત્પન્નમાત્ર એવ||૫૦||-

સપ્તાહાદ્વેત્યાદિ| સપ્તાહાદ્વાતોત્તરઃ સપ્રલાપભ્રમશ્વાસસ્તીક્ષ્ણો હન્તિ, એવઙ્ગુણ એવ પૈત્તિકો દશાહાત્, તથૈવઙ્ગુણ એવ કફજો દ્વાદશાહાદ્ધન્તિ, શીઘ્રતમ-શીઘ્રતર-શીઘ્રવિકારકારિત્વાદ્વાતપિત્તકફાનામિતિ વર્ણયન્તિ| વાશબ્દશ્ચ વિકલ્પાર્થઃ; તેન સપ્તાહાદિષ્વપ્યર્વાગપિ પરેણ વા હનનં લક્ષ્યતે| અન્યે તુ સપ્તાહાત્ સપ્રલાપઃ, દશાહાત્ સભ્રમઃ, દ્વાદશાહાત્ સશ્વાસો હન્તીતિ વ્યાખ્યાનયન્તિ||૫૧||-

ગમ્ભીરઃ અન્તર્વેગઃ; કિંવા, ગમ્ભીરધાતુસ્થઃ | દૈર્ઘરાત્રિકઃ દીર્ઘકાલાનુબન્ધી; કિંવા દીર્ઘાં રાત્રિં મરણરૂપાં કરોતીતિ દૈર્ઘરાત્રિકઃ||૫૨||-

સ્રોતોભિરિત્યાદિના સન્તતાદિભેદમાહ| ગુરવ ઇતિ વૃદ્ધાઃ| દશાહમિત્યાદિ દશાહાદીન્ વ્યાપ્ય| સુદુઃસહઃ ‘ભવતિ’ ઇતિ શેષઃ| શીઘ્રમિતિ દશાહાદય એવ પ્રભૂતતરકાલાન્તરાપેક્ષયા શીઘ્રશબ્દવાચ્યાઃ| દશાહાદિવિકલ્પશ્ચ યથાક્રમં પિત્તકફાનિલોત્તરસન્નિપાતારબ્ધત્વાત્ સન્તતજ્વરસ્ય જ્ઞેયઃ| યદુક્તમન્યત્રાપિ- “પિત્તકફાનિલવૃદ્ધ્યા દશદિવસ-દ્વાદશાહ- સપ્તાહાત્| હન્તિ વિમુઞ્ચતિ વાઽઽશુ ત્રિદોષજો ધાતુમલપાકાત્” ઇતિ| તથા “દશ-દ્વાદશ-સપ્તાહૈઃ પિત્તશ્લેષ્માનિલાધિકઃ| દગ્ધ્વોષ્મણા ધાતુમલાન્ હન્તિ મુઞ્ચતિ વા જ્વરઃ” ઇતિ| હનનમોચનવિકલ્પસ્તુ રસાદીનામપ્યશુદ્ધ્યા શુદ્ધ્યા ચ વક્તવ્યઃ| કસ્માદેવમયં દુઃસહઃ શીઘ્રકારી ચ સન્તતો ભવતીત્યાહ- કાલેત્યાદિ| કાલઃ વર્ષાદિઃ, દૂષ્યઃ રસાદિઃ, પ્રકૃતિઃ દેહપ્રકૃતિઃ શ્લેષ્મપ્રકૃત્યાદિકા| નનુ કાલાદિતુલ્યતા દોષસ્ય કદાચિદેવ સમ્ભવતિ, યથા- વસન્તે, શ્લેષ્મપ્રકૃતૌ, મેદસિ દૂષ્યે, કફો દોષઃ; એવં શરદિ પિત્તમપિ જ્ઞેયમ્; ઇતરેષાં તુ ત્રિદોષાદીનાં કાલાદિતુલ્યત્વં દુષ્પ્રાપમ્; અતસ્તત્કૃતસન્તતઃ કથં ભવતુ, સન્તતશ્ચ દ્વાદશાશ્રયત્વેન ત્રિદોષજ એવ વક્તવ્યઃ| ઉચ્યતે- તુલ્ય ઇત્યભિધાયાપિ યત્ ‘નિષ્પ્રત્યનીકઃ’ ઇતિ કરોતિ, તેન કાલાદ્યનુગુણતામેવ કાલાદિતુલ્યતાં સ્ફોટયતિ | કાલાદીનાં ચાસમાનાનામપિ બલવતા દોષેણ પરિગૃહીતાનાં પ્રતીપાર્થકરણાસામર્થ્યેનાનુગુણતૈવ ભવતિ; યથા- બલવતો રાજ્ઞો હૃદયેન પ્રતિકૂલા અપિ ક્ષુદ્રરાજાનોઽનુગુણા એવ ભવન્તિ| કિઞ્ચ, ત્રિદોષારબ્ધ એવાસ્મન્મતે સન્તતઃ, તસ્ય ચાન્યતરં દોષં પ્રતિ કાલાદીનાં તુલ્યત્વં સમ્ભવત્યેવ| અત્રૈકે ‘તસ્માજ્જ્ઞેયઃ સુદુઃસહઃ’ ઇત્યતોઽનન્તરં ‘યથા ધાતૂન્’ ઇત્યાદિ પઠન્તિ, ઇતશ્ચ ‘પ્રાયઃ પ્રાગપતર્પણૈઃ’ ઇત્યન્તં પઠિત્વા ‘રક્તધાત્વાશ્રયઃ’ ઇત્યાદિના સતતકાદિલક્ષણં પઠન્તિ| અન્યે તુ- ‘સુદુઃસહઃ’ ઇતિ પઠિત્વા સતતાન્યેદ્યુષ્કલક્ષણે પઠન્તિ, તદનુ ‘યથા ધાતૂન્’ ઇત્યાદિગ્રન્થં, તતઃ પુનરાચાર્યાન્તરમતેનાન્યેદ્યુષ્કાદિજ્વરત્રયલક્ષણં પઠન્તિ| તત્ર પ્રથમપાઠક્રમે ‘યથા ધાતૂન્’ ઇત્યાદિના સન્તતસ્યોત્પાદાદિક્રમં બ્રુવતે| ધાતૂનિતિ રસાદિધાતુસપ્તકમ્| રસદુષ્ટ્યભિધાનેન વિશેષેણ રસદુષ્ટિર્જ્ઞેયા| યથેતિ યેન પ્રકારેણ ગુરુત્વસ્તબ્ધત્વાદિના| યુગપદિતિ એકકાલમ્| નિયમાદિતિ સર્વાનેવ ધાત્વાદીન્ સર્વ એવ દોષાશ્ચાનુપદ્યન્તે| સ શુદ્ધ્યા વેત્યાદિ| સ સન્તતઃ; યદા સર્વે રસાદયઃ સર્વથા વિશુદ્ધા ભવન્તિ તદા પ્રશામ્યતિ સપ્તાહાદિષુ, યદા રસાદયઃ સર્વે સર્વથા વાઽવિશુદ્ધા ભવન્તિ તદા હન્તીત્યર્થઃ| અથ યદા સ્તોકા શુદ્ધિસ્તદા કા વિધેત્યાહ- યદા ત્વિત્યાદિ| નાતિશુધ્યન્તીતિ સર્વ એવ નાતિવિશુદ્ધા ભવન્તિ સાવશેષદોષા ભવન્તીત્યર્થઃ| ન વા શુધ્યન્તિ સર્વશ ઇતિ રસાદિષુ મધ્યે કતિચિચ્છુધ્યન્તિ, કતિચિચ્ચાવિશુદ્ધા વર્તન્ત ઇત્યર્થઃ| દ્વાદશેતિ સપ્ત ધાતવસ્ત્રયો દોષા મૂત્રં પુરીષં ચ| દોષાણાં ચેહ શુદ્ધિઃ પ્રકૃતિગમનેન જ્ઞેયા| દ્વાદશાશ્રયત્વેન સન્તતસ્યૈકદોષારબ્ધત્વં યદુચ્યતે, તન્નિરસ્તમેવ જ્ઞેયમ્| વિસર્ગમિતિ પરિત્યાગમ્| વિસર્ગસ્વરૂપમાહ- અવ્યક્તલક્ષણમિતિ; અવ્યક્તં લક્ષણં યસ્ય તમવ્યક્તલક્ષણં વિસર્ગમ્; એતેન, તદાઽપિ જ્વરો લીનોઽસ્ત્યેવ, પરં લક્ષણાનિ તસ્ય વ્યક્તાનિ ન ભવન્તીતિ દર્શયતિ; તદનુ ત્રયોદશદિનાદારભ્ય દીર્ઘકાલમનુવર્તતે, તતો દુર્લભોપશમો ભવતીતિ યુક્તમુક્તમ્| એભિશ્ચ ધાત્વાદિદ્વાદશાશ્રયિત્વ-દશાહાદિવ્યાપકત્વાદિભિર્ધર્મૈઃ સન્તતો ભિન્ન એવ વાતાદિજ્વરેભ્યઃ કાલાનિયમેન દ્વિત્ર્યાદિદિનેષુ વ્યવચ્છેદેનાનુસક્તેભ્યઃ| યસ્તુ તન્ત્રાન્તરે “તથા સન્તત એવાન્યઃ સ્વલ્પદુર્બલકારણઃ| એકદોષો દ્વિદોષો વા સ્વલ્પોપદ્રવલક્ષણઃ|| અતુલ્યદૂષ્યપ્રકૃતિઃ” ઇત્યાદિના ગ્રન્થેનોચ્યતે, સોઽસ્માદન્ય એવેતિ તન્ત્રાન્તરેઽપ્યન્યશબ્દપ્રયોગાત્ પ્રતિપાદિતમિતિ ન વિરોધઃ||૫૩-૬૦||-

સતતકં વિવૃણોતિ- રક્તધાત્વાશ્રય ઇત્યાદિ| પ્રયોગ્રહણાત્ સતતકો રક્તવ્યતિરિક્તં માંસાદિધાતુમપ્યાશ્રયત ઇતિ દર્શયતિ| સપ્રત્યનીક ઇતિ કાલાદિષુ મધ્યેઽન્યતમઃ પ્રત્યનીકઃ| કાલવૃદ્ધિક્ષયાત્મકમિતિ કાલે વૃદ્ધિક્ષયોચિતે કાલે વૃદ્ધિઃ ક્ષયશ્ચ યસ્ય સ કાલવૃદ્ધિક્ષયાત્મા| તેન , દોષાનુગુણે કાલે જ્વરો ભવતિ, દોષાનુગુણકાલવ્યતિરિક્તે ચ કાલે ક્ષયો ભવતિ| જ્વરસ્ય કાલપ્રકૃતિદૂષ્યાણાં મધ્યેઽન્યતમાદ્બલપ્રાપ્તૌ સત્યામપિ દોષસમ્પ્રાપ્તિ મહિમ્ના હિ કાલભાવિત્વનિયમો જ્ઞેયઃ||૬૧-૬૨||

મેદોવહા ઇત્યત્ર મેદોવહનાડીરોધાદેવ મેદોદુષ્ટિર્જ્ઞેયા| ઉક્તં હિ- “તેષાં સ્રોતસાં રોધાત્ સ્થાનસ્થાશ્ચૈવ માર્ગગાશ્ચ શરીરધાતવઃ પ્રકોપમાપદ્યન્તે” (વિ.અ.૫) ઇતિ| ‘માંસસ્રોતાંસ્યનુસૃતઃ’ ઇત્યાદિ તૃતીયકચતુર્થકલક્ષણં કેચિત્ પઠન્તિ| અત્રાપિ સ્રોતોદુષ્ટ્યા ધાતુદુષ્ટિરવગન્તવ્યા| યે તુ તૃતીયકચતુર્થકયોર્દૂષ્યપ્રતિપાદકં ગ્રન્થં ન પઠન્તિ, તેષાં તન્ત્રાન્તરપ્રત્યયાદ્દૂષ્યાવરોધઃ| તૃતીયકચતુર્થકસઞ્જ્ઞયૈવ તૃતીયદિનચતુર્થદિનભાવિત્વં જ્ઞેયમ્||૬૩-૬૭||

જ્વરાણાં વિચ્છેદાભ્યાગમે દૃષ્ટાન્તમાહ- અધિશેતે ઇત્યાદિ| અધિશેતે ઇતિ અધિષ્ઠાય તિષ્ઠતિ| ધાતુમિતિ સતતકાદિદૂષ્યત્વેન પઠિતં રક્તાદિધાતુમ્| કાલે ઇતિ સ્વકાલે| યદિ સ્વકાલે જ્વરં કરોતિ દોષઃ, તદા તૃતીયકચતુર્થકયોઃ કિમિતિ વિશ્રામદિનેઽપિ દોષાનુગુણે પૂર્વાહ્ણાદિકાલે ન કરોતીત્યાહ- સ વૃદ્ધિં ચેત્યાદિ| ન કેવલં કાલમાત્રમપેક્ષતે, કિન્તુ વૃદ્ધિમપ્યપેક્ષતે તૃતીયકાદિકરણે દોષઃ; સા ચ વૃદ્ધિસ્તૃતીયકે ત્ર્યહેણ, ચતુર્થકે ચતુરહેણૈવ ભવતીતિ ભાવઃ| પ્રત્યનીકસ્ય કાલપ્રકૃત્યાદેર્દોષવિરુદ્ધસ્ય બલક્ષયઃ; તેન દોષવૃદ્ધ્યા યદા પ્રત્યનીકસ્ય ક્ષયો ભવતિ તદા જ્વરયતીત્યર્થઃ||૬૮-૬૯||

અથ સતતકાદૌ યથા વૃદ્ધો દોષો જ્વરવેગં જનયતિ, તસ્ય યથોપશમો ભવતિ, તદાહ- કૃત્વેત્યાદિ| સતતકાદૌ દોષા વેગં કૃત્વા ગતબલા ભવન્તિ, ગતબલાશ્ચ પુનઃ સ્વે સ્વે રક્તાદૌ સ્થાને સ્થિતા ભવન્તિ, પુનસ્ત એવ વૃદ્ધાઃ સ્વે કાલે જ્વરયન્તિ||૭૦||

દોષોદ્રેકવિશેષેણ તૃતીયકચતુર્થકયોઃ પ્રભાવમાહ- કફપિત્તાદિત્યાદિ| પૃષ્ઠમભીતિ પૃષ્ઠાત્, પૃષ્ઠગ્રાહીત્યર્થઃ; કિંવા, પૃષ્ઠાદિતિ લ્યબ્લોપે પઞ્ચમી, તેન પૃષ્ઠમધિષ્ઠાયેત્યર્થઃ| જઙ્ઘાભ્યાં પૂર્વમિતિ જઙ્ઘયોઃ પ્રથમં પીડાં કરોતિ| અત્ર ચ ન સ્વપ્રધાનઃ પૈત્તિકશ્ચતુર્થકઃ પિત્તગૃધ્રસીવદ્ભવત્યેવાનભિધાનાદિતિ મન્તવ્યં; હારીતે તુ પિત્તજન્યત્વં યદુક્તં તદનુબન્ધરૂપપિત્તજન્યત્વં, પૃથક્પ્રભાવાકર્તૃત્વાત્; ન હિ પ્રભાવશ્ચતુર્થકાભ્યુપગમવિરોધી ||૭૧-૭૨||

સમ્પ્રતિ મધ્યે અહની જ્વરયત્યાદાવન્તે ચ યો મુઞ્ચતિ સ ચતુર્થકવિપર્યયત્વેન ચતુર્થકગ્રહણગૃહીત એવેતિ દર્શયન્નાહ- વિષમેત્યાદિ| ત્રિવિધો ધાતુરિતિ વાતાદિઃ| દ્વિધાતુસ્થ ઇતિ અસ્થિમજ્જગતઃ| અયં ચ વિષમજ્વર ઇવેતિ સામાન્યેનોક્તં, તથાઽપિ ચતુર્થકસ્ય પ્રકારરૂપવિષમજ્વર એવેતિ મન્તવ્યમ્| અત્ર તન્ત્રાન્તરમ્- “અસ્થિમજ્જોભયગતે ચતુર્થકવિપર્યયઃ| ત્ર્યહાદ્દ્વ્યહં જ્વરયતિ હ્યાદાવન્તે ચ મુઞ્ચતિ” ઇતિ||૭૩||

ચતુર્થકવિપર્યયેણ સંયુક્તપઞ્ચવિધજ્વરાણાં સમાનં ધર્મમાહ- પ્રાયશ ઇત્યાદિ| પ્રાયશોગ્રહણાત્ સતતકાદીનાં દ્વન્દ્વાદિજન્યત્વમપિ સૂચયતિ| નનુ, યદિ સન્નિપાતારબ્ધત્વમેષાં તર્હિ યદુચ્યતે ચતુર્થકે શ્લૈષ્મિકત્વાદિ, તત્ કથમિત્યાહ - સન્નિપાતે તુ યો ભૂયાનિત્યાદિ; યત ‘આગન્તુરનુબન્ધો હિ પ્રાયશો વિષમજ્વર’ ઇતિ ગ્રન્થેન ભૂતાનુબન્ધો વક્તવ્યઃ; જતૂકર્ણેઽપિ તૃતીયકચતુર્થકવિપર્યયાવુક્ત્વાઽભિહિતં- “વિષમજ્વરાસ્ત્રિદોષજત્વેઽપ્યધિકદોષલબ્ધાખ્યાઃ” ઇતિ| એતે પઞ્ચાપિ જ્વરાઃ કેષાઞ્ચિદ્વિષમજ્વરત્વેન સમ્મતાઃ| તથાહિ- વિષમત્વં વિષમ(વેગ)કાલત્વેન ભવતિ; યદુક્તમન્યત્ર- “વિષમો વિષમારમ્ભક્રિયાકાલોઽનુષઙ્ગવાન્” (વા. નિ.અ.૨) ઇતિ| સન્તતે તુ દ્વાદશાહવિસર્ગેણ ત્રયોદશાહે પુનરનુબન્ધાત્ કાલેવૈષમ્યમસ્તિ, તેન સોઽપિ વિષમ ઇતિ| અન્યે તુ, સન્તતં પરિત્યજ્ય સતતકાદીંશ્ચતુરો વિષમજ્વરાનિચ્છન્તિ; યતઃ સન્તતે કાલવૈષમ્યં તાદૃશં નાસ્તિ; ઉક્તં ચ ખરનાદેન- “જ્વરાઃ પઞ્ચ મયોક્તા યે પૂર્વં સન્તતકાદયઃ| ચત્વારઃ સન્તતં હિત્વા જ્ઞેયાસ્તે વિષમજ્વરાઃ” ઇતિ| અન્યે તુ- તૃતીયકચતુર્થકાવેવ વિષમૌ, વિષમાણાં ચિરેણોત્પાદાત્; યદાહ દારુવાહઃ- “સૂક્ષ્મસૂક્ષ્મતરાસ્યેષુ દૂરદૂરતરેષુ ચ| દોષો રક્તાદિમાર્ગેષુ શનૈરલ્પં ચિરેણ યત્|| યાતિ દેહં ન વા(ઽ)શેષં ભૂયિષ્ઠં પ્રતિપદ્યતે| ક્રમોઽયં તેન વિચ્છિન્નસન્તાપો લક્ષ્યતે જ્વરે” ઇત્યાહુઃ||૭૪||

સમ્પ્રતિ સન્તતજ્વર એવ યથા સતતકાદિરૂપો ભવતિ, તથા સતતકાદયઃ સન્તતાદિરૂપા ભવન્તિ, તદાહ- ઋત્વહોરાત્રેત્યાદિ| બલાબલાદિતિ મનોઽન્તેન સમ્બધ્યતે, બલં ચાબલં ચ બલાબલમ્| અર્થવશાદિતિ કર્મવશાત્| ઋત્વાદીનાં બલાત્તથા ઋત્વાદ્યબલાજ્જ્વરસ્તં તં સતતાદિજ્વરોક્તં કાલં પ્રપદ્યતે| તત્ર ઋતુબલાદ્વાતોત્તરઃ સતતકો વર્ષાકાલજઃ પ્રત્યનીકાં શરદં પ્રાપ્ય અન્યેદ્યુષ્કાદિરૂપો ભવતિ| અહોરાત્રબલાબલાબલાત્ કાલવિશેષપ્રાપ્તિર્યથા- વસન્તસ્ય મધ્યેષ્વહોરાત્રેષુ વાતિકશ્ચાતુર્થિકો જાતો યઃ સ વસન્તસ્ય પશ્ચિમાન્યહોરાત્રાણિ રૂક્ષાણિ પ્રાપ્ય બલવાન્ તૃતીયકાદિરૂપો ભવતિ, તથોક્તદિનેષ્વેવ શ્લૈષ્મિકઃ સતતકો જાતઃ શેષદિનેષુ શ્લેષ્મપ્રત્યનીકેષુ અન્યેદ્યુષ્કાદિરૂપો ભવતિ| દોષબલાબલાદ્દુષ્ટહેતુસેવાભૂતાજ્જ્વરપરાવૃત્તિર્યુક્તૈવ| મનોબલાત્ સતતજ્વરી મનોનિવૃત્ત્યાદિના અન્યેદ્યુષ્કાદિજ્વરવાન્ ભવતિ; મનોદૌર્બલ્યાદ્ભયાદિના ચતુર્થકાદિજ્વરી તૃતિયકાદિજ્વરવાન્ ભવતિ| કર્મવશાજ્જ્વરપરાવૃત્તૌ શુભકર્મણા દુઃખજ્વરપરાવૃત્ત્યા યો યઃ સુખઃ સ ભવતિ; પાપકર્મણા તુ દુઃખજ્વરો ભવતીતિ જ્ઞેયમ્||૭૫-૮૩||

સમ્પ્રત્યષ્ટવિધજ્વરાકૃતૌ વક્તવ્યાનાહ- હેતુભિરિત્યાદિ| હેતવોઽપિ જ્વરવિશેષગમકત્વેનાકૃતિરૂપા ભવન્ત્યેવેતિ કૃત્વા હેતુકથનમપિ યત્ કૃતં તદપ્યુચિતમ્| પૂર્વમિતિ નિદાને| સમાસેનોપદિષ્ટસ્યેતિ યે નિદાને દ્વાન્દ્વિકસાન્નિપાતિકાગન્તવઃ સમાસેનોક્તાઃ, તેષામિહ વિસ્તરેણ લક્ષણં શૃણ્વિતિ; યે પુનરેકદોષજન્યા વાતજ્વરાદયસ્તે તત્રૈવ પ્રપઞ્ચેનોક્તા ઇતિ નેહ પુનર્વક્તવ્યાઃ| ભ્રમઃ યેન ચક્રસ્થિતમિવાત્માનં મન્યતે, કિંવા ભ્રમઃ ભ્રાન્તિઃ| શીતકઃ શીતતા| સ્તૈમિત્યમિતિ વસ્ત્રાવગુણ્ઠિતત્વમિવ| સન્તાપો મધ્યવેગ ઇતિ નાતિતીવ્રઃ સન્તાપઃ| સ્વેદસ્તમ્ભ ઇતિ સ્વેદાપ્રવર્તનમ્||૮૪-૮૮||-

સન્નિપાતજ્વરસ્યોર્ધ્વમિતિ અત્રોર્ધ્વશબ્દેનાધિકવાચિના પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધસન્નિપાતજ્વરાદ્યાન્યધિકાનિ વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધજ્વરસ્ય લક્ષણાનિ, તાનિ વક્ષ્યામીત્યર્થ ઇતિ કેચિદ્વ્યાખ્યાનયન્તિ; યદિહ સાસ્રાવકલુષનિર્ભુગ્નલોચનત્વાદિ વક્તવ્યં ન તત્ પૃથગ્વાતાદિજ્વરોક્તલક્ષણમેલકે ભવતિ, કિન્તુ વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધે જ્વરે સંયોગમહિમ્ના ભવતીતિ| વયં તુ બ્રૂમઃ- યદ્યૂર્ધ્વશબ્દેન વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધજ્વરલક્ષણાભિધાનમિહ પ્રતિજ્ઞાયતે, તદા યત્ પ્રત્યેકદોષલક્ષણમેલકેનોપપન્નં લક્ષણં ‘ક્ષણે દાહઃ ક્ષણે શીતં’ ઇત્યાદિ, તદિહાનભિહિતં સ્યાત્; સામાન્યેન યાન્યત્ર પ્રાયઃ પ્રાદુર્ભવન્તિ તાનિ વિકૃતિવિષમસમવાયારબ્ધાનિ તથા પ્રકૃતિસમસમવાયારબ્ધાનિ ચ લક્ષણાન્યુચ્યન્તે; અત ઊર્ધ્વમિતિ પદસ્ય ચાતઃ પરેણેત્યર્થઃ| નિર્ભુગ્ને ઇતિ અતિકુટિલે| પરિદગ્ધા દગ્ધવત્ કૃષ્ણવર્ણા| ખરસ્પર્શા ગોજિહ્વાવત્| સ્રસ્તાઙ્ગતા નિઃસહાવયવતા| ષ્ઠીવનં રક્તસ્ય પિત્તસ્ય વા મુખેન સ્વલ્પોદ્ગિરણમ્| શિરસો લોઠનમિતિ ઇતસ્તતો નયનમ્| કૃશત્વં નાતિગાત્રાણાં દોષપૂર્ણત્વેન| પ્રતતં નિરન્તરમ્| કોઠો ભાલુકીયે- “વરટીદષ્ટસઙ્કાશઃ કણ્ડૂમાંલ્લોહિતોઽસ્રકફપિત્તાત્| ક્ષણિકોત્પાદવિનાશઃ ‘કોઠ’ ઇતિ નિગદ્યતે તજ્જ્ઞૈઃ” ઇતિ| મૂકત્વં મન્દવચનત્વમ્, અવચનતા વા||૮૯-૧૦૮||-

સન્નિપાતસ્યાસાધ્યતાકૃચ્છ્રસાધ્યતાલક્ષણમાહ- દોષ ઇત્યાદિ| અત્ર દોષશબ્દો વિબદ્ધોપપદાન્મલે વર્તતે| નષ્ટેઽગ્નાવિતિ ઇતરજ્વરાપેક્ષયાઽધિકતયા નષ્ટેઽગ્નાવિત્યર્થઃ| સર્વાણિ ચ સમ્પૂર્ણાનિ બલીયાંસિ લક્ષણાનિ યસ્ય સ સર્વસમ્પૂર્ણલક્ષણઃ| અસાધ્યકૃચ્છ્રસાધ્યાભિધાનેન સુખસાધ્યો ન ભવતીતિ દર્શિતમ્| યદુક્તં- “સન્નિપાતો દુઃશ્ચિકિત્સ્યાનાં” (સૂ.અ.૨૫) ઇતિ, તથા ચ ભાલુકિના- “મૃત્યુના સહ યોદ્ધવ્યં સન્નિપાતં ચિકિત્સતા” ઇતિ||૧૦૯||-

નિદાન ઇત્યાદિ| નિદાને જ્વરનિદાને, પ્રોક્તા “તત્ર યથોક્તાનાં લિઙ્ગાનાં” (નિ.અ.૧) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન પ્રાગુક્તેત્યર્થઃ; પુનઃ પ્રકરણાગતત્વાદુચ્યત ઇતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્| તયા ચોક્તં સ્વલક્ષણમિતિ તયા દ્વન્દ્વરૂપયા દ્વન્દ્વલક્ષણં, તથા સન્નિપાતરૂપયા સન્નિપાતલક્ષણમુક્તમિત્યર્થઃ||૧૧૦||-

આગન્તું ચતુર્વિધં વિભજન્નાહ- આગન્તુરિત્યાદિ| કશા ‘સાર’ ઇતિ ખ્યાતા, મુષ્ટિઃ ‘કીલ’ ઇતિ ખ્યાતઃ| હતે અભિહતે| પ્રાયો રક્તમિતિ અત્યર્થં રક્તં દૂષયન્ માંસાદિ ચાલ્પં દૂષયતીત્યર્થઃ| યદ્યપિ નિદાનેઽપિ “તત્રાભિઘાતજેન વાયુના દુષ્ટશોણિતાધિષ્ઠાનેન” (નિ.અ.૧) ઇત્યુક્તં, તથાઽપીહ રક્તસ્ય સાક્ષાદ્દુષ્ટિઃ, તથા માંસાદીનાં મનાગ્દુષ્ટિઃ સૂચ્યત ઇતિ વિશેષઃ||૧૧૧-૧૧૩||-

અભિષઙ્ગજ્વરેષુ દોષાનુબન્ધવિશેષાનાહ- કામેત્યાદિ| નનુ નિદાને- “અભિષઙ્ગજઃ પુનર્વાતપિત્તાભ્યામનુબધ્યતે” (નિ.અ.૧) ઇત્યુક્તં, તત્ કિમિહ ભૂતાભિષઙ્ગજસ્ય ત્રિદોષાનુબન્ધ ઉચ્યતે- ન, તત્ર કામાદ્યભિષઙ્ગજો યઃ પ્રાયો ભવતિ, તદભિપ્રાયેણોક્તં “વાતપિત્તાભ્યામનુબધ્યતે” (નિ.અ.૧) ઇતિ; કામાદિકેષુ હિ ક્વચિદ્વાતઃ ક્વચિત્ પિત્તમિતિ વાતપિત્તાનુબન્ધો જ્ઞેયઃ| ભૂતસામાન્યલક્ષણા ઇતિ દેવાદયોઽષ્ટૌ ઉન્માદે ભૂતા ઉક્તાઃ, તેષાં મધ્યે આવેશકર્તૃભૂતસ્ય યલ્લક્ષણં તેન સમાન્યત્ર દોષલક્ષણાનિ ભૂતજ્વરે ભવન્તિ| અત્ર કાશ્મીરાઃ “વિષવૃક્ષાનિલસ્પર્શાત્” ઇત્યાદિગ્રન્થં વિષજ્વરાભિધાયકં પઠન્તિ, વિષજોઽપ્યભિષઙ્ગજ એવ પ્રવિશતિ| યે તુ ન પઠન્તિ, તન્મતેઽપ્યભિષઙ્ગજે એવ વિષૌષધિગન્ધજસ્યાપ્યવરોધઃ| અન્યે તુ વિષજં વિષજનિતપિત્તકૃતત્વેન દોષજ એવ ક્ષિપન્તિ| અભિચારઃ હિંસાર્થોઽથર્વમન્ત્રહોમાદિઃ| અભિશાપઃ અભિશપનમેવ| સિદ્ધા મન્ત્રૌષધતપઃશમાદિસિદ્ધાઃ| ‘સન્નિપાતજ્વરસ્યોક્તં’ ઇત્યાદિગ્રન્થમત્ર કાશ્મીરાઃ પઠન્તિ, સ ચ નાતિપ્રસિદ્ધઃ||૧૧૪-૧૨૭||-

આગન્તોર્નિજાદ્ભેદકં ધર્મમાહ- તે પૂર્વમિત્યાદિ| કેવલા ઇતિ નિજદોષરહિતાઃ| નિજૈરિતિ નિજદોષલક્ષણૈઃ| હેત્વૌષધવિશિષ્ટાશ્ચેતિ નિજજ્જ્વરાદ્વિશિષ્ટહેતવો વિશિષ્ટૌષધાશ્ચ ભવન્તિ; તત્ર વિશિષ્ટો હેતુરભિઘાતાદિઃ, ભેષજં ચ પરિષેકમન્ત્રાદિ||૧૨૮||-

સંસૃષ્ટા ઇત્યાદિના સર્વજ્વરસાધારણાં સમ્પ્રાપ્તિમન્તે બ્રૂતે| સમ્પ્રાપ્તિરપિ હિ સર્વજ્વરાણામાકૃતિરેવ, તેન નોત્સૂત્રમસ્યાભિધાનમ્ | કિંવા, ક્રમપ્રાપ્તે સામજ્વરલક્ષણે વક્તવ્યેઽરુચ્યાદીનાં સામજ્વરલક્ષણાનામુત્પાદે ઉપપત્તિં દર્શયિતું સમ્પ્રાપ્તિરુચ્યતે| સંસૃષ્ટા ઇતિ યુગ્મભૂતાઃ| સન્નિપતિતા ઇતિ ત્રયોઽપિ મિલિતાઃ| પક્તિમિતિ પક્તિહેતુતયા જાઠરાગ્નિં બ્રૂતે| સ્થાનાદિતિ ગ્રહણ્યાઃ, ગ્રહણી હિ જાઠરાગ્નિસ્થાનમ્| સ્વેનેતિ દોષોષ્મણા; તેનેતિ જાઠરાગ્ન્યૂષ્મણા| દેહોષ્મણ ઇતિ સકલદેહચારિણઃ પ્રાકૃતોષ્મણઃ| વાતશ્લેષ્મણોસ્તુ યદ્યપિ પિત્તવદુષ્મા નાસ્તિ, તથાઽપિ તયોર્ભૂતત્વેન ઊષ્મા યોઽસ્તિ, સ ઇહ ગ્રાહ્યઃ; વક્તવ્યં હિ ગ્રહણ્યધ્યાયે- “ભૌમાપ્યાગ્નેયવાયવ્યાઃ પઞ્ચોષ્માણઃ સનાભસાઃ” (ચિ.અ.૧૫) ઇતિ| કિંવા, તેનેત્યનેન દિવ્યરૂપજ્વરાધિષ્ઠાનપ્રભાવકૃતં દોષાણામૂષ્માણં ગ્રાહયતિ; કિંવા, જ્વરસામાન્યસમ્પ્રાપ્તિપ્રાપ્તપિત્તોષ્માણં નિદર્શયતિ , સર્વત્ર હિ જ્વરે પિત્તમવશ્યં ભવતિ; યદુક્તં- “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના” (વા.ચિ.અ.૧) ઇતિ| કેવલમિતિ સમસ્તમ્||૧૨૯-૧૩૧||-

સ્વેદં ના નાધિગચ્છતીત્યત્ર પ્રાય ઇતિ યોજ્યં, ક્વચિજ્જ્વરે સ્વેદસ્યાપ્યભિહિતત્વાત્| ના ઇતિ પુરુષઃ||૧૩૨||-

અવિસર્ગીતિ નિત્યાનુષક્તઃ| દોષાણામિતિ મલસમ્બદ્ધાનાં દોષાણામ્| અપ્રવર્તનમ્ અવિસર્ગઃ| ક્ષુન્નાશ ઇતિ બુભુક્ષાભાવઃ| ન વિડ્ જીર્ણેતિ ન પુરીષં પક્વમ્| ન ચ ગ્લાનિરિતિ ન ક્ષીણમાંસતા||૧૩૩-૧૩૬||-

ક્ષુત્ ક્ષામતેત્યાદિના નિરામજ્વરલક્ષણમાહ| અત્ર ચ ક્ષુદાદયો દોષપાકાદ્ભવન્તો વિનાઽપ્યષ્ટાહં નિરામદોષારબ્ધજ્વરલક્ષણં ભવન્તિ| અષ્ટાહસ્તુ ક્ષુદાદીન્ વિના દોષપાકેઽસત્યપિ ભેષજદાનયોગ્યાં જ્વરસ્ય વ્યાધેર્નિરામતાં બ્રૂતે, અત એવ “પાચનં શમનીયં વા કષાયં પાયયેત્તુ તમ્” ઇતિ વિકલ્પદ્વયેન યદાઽષ્ટાહે ક્ષુદાદિદોષપાકલક્ષણાનુદયસ્તદા દોષપાકાર્થં પાચનીયં દેયમ્, અથ ક્ષુધાદિસમુદયોઽપિ જાતસ્તદા શમનીયં દેયં સર્વથા નિરામત્વાજ્જ્વરસ્ય| એતામેવ સર્વથાનિરામતામુપદિશતા ખરનાદેનોક્તં યત્- “ન ચ નિઃસપ્તતૈવૈકા નિરામજ્વરલક્ષણમ્| ચિરાદપિ હિ પચ્યન્તે સન્નિપાતજ્વરે મલાઃ|| સપ્તરાત્રાતિવૃત્તિં ચ ક્ષામતાદિ ચ લક્ષણમ્| તસ્માદેતદ્દ્વયં દૃષ્ટ્વા નિરામં જ્વરમાદિશેત્” ઇતિ| અષ્ટાહાદર્વાગ્દોષપાકજનિતક્ષુદાદિદર્શનાન્નિરામતા સુશ્રુતેનાષ્ટાહાદર્વાગ્ભેષજદાન દર્શયતા પ્રતિપાદિતા| યદુક્તમ્- “અર્વાગપિ ચ દેયં સ્યાદ્ભેષજં દોષપાકતઃ” (સુ.ઉ.અ.૩૯) ઇતિ| તસ્માત્ ક્ષુદાદયોઽષ્ટાહશ્ચ વ્યસ્તં સમસ્તં ચ લક્ષણં યથોક્તન્યાયાજ્જ્ઞેયમ્||૧૩૭||-

સૌષધં ચ ક્રિયાક્રમમિત્યનેન યદ્યપ્યૌષધમાદાવુક્તં, તથાઽપિ તસ્ય ક્રિયાક્રમવિશેષણતયા અપ્રાધાન્યમિતિ કૃત્વા ઔષધમતિક્રમ્ય ‘નવજ્વરે’ ઇત્યાદિના ક્રિયાક્રમં બ્રૂતે| ક્રિયાયાશ્ચિકિત્સાયાઃ ક્રમઃ પરિપાટી| તત્રાપ્યહિતસ્યૈવ પ્રથમં નિષેધઃ| અન્નશબ્દેન ગુર્વન્નમભિધત્તે| હારીતેન હિ- “નવજ્વરે વ્યવાયાદિ પ્રત્યેકં દોષકોપનમ્| ગુર્વન્નભોજનાચ્ચાપિ વિષ્ટમ્ભો દોષકોપનમ્ ” ઇત્યુક્તમ્| કષાયાંશ્ચેતિ જાતૌ બહુવચનં; તેન કષાયં વર્જયેદિત્યર્થઃ| ઉક્તં હ્યત્ર જતૂકર્ણેન- “કષાયરસગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધાન્નસ્નાનાભ્યઙ્ગાન્ નવજ્વરે વર્જયેત્” ઇતિ||૧૩૮||-

જ્વરે ઇત્યાદિ| લઙ્ઘનશબ્દેનેહાનશનં વિવક્ષિતં, યદ્યપિ “ચતુષ્પ્રકારા સંશુદ્ધિઃ” (સૂ.અ.૨૨) ઇત્યાદિના લઙ્ઘનબૃંહણીયે દશવિધમેવ લઙ્ઘનમુક્તં, તથાઽપિ તેષામિહાવસ્થાવિશેષેણ વિનિયોગાલ્લઙ્ઘનમેવેતિ નિયમોઽપવાદવિષયં ત્યક્ત્વા સમુચ્ચીયમાનાવધારણે જ્ઞેયઃ, યથા- “નરં ચ નારાયણમેવ ચોભૌ સ્વતઃ સુતૌ સઞ્જનયામ્બભૂવ” ઇત્યત્ર| તેનાવસ્થાયાં વમનમપિ ભવતિ વક્ષ્યમાણમ્| યત્તુ લઙ્ઘનબૃંહણીયે કફપિત્તજ્વરચ્છર્દ્યાદિષુ મધ્યે જ્વરં પઠિત્વોક્તં- “પાચનૈસ્તાન્ ભિષક્ પ્રાજ્ઞઃ પ્રાયેણાદાવુપાચરેત્” (સૂ.અ.૨૨) ઇતિ, તત્ર ભેષજપ્રયોગસ્યાદૌ પાચનં કર્તવ્યમિતિ બ્રૂતે, ન જ્વરાદૌ; તેનેહાદૌ લઙ્ઘનાભિધાનં ન વિરુધ્યતે| હારીતે તુ “પિત્તશ્લેષ્મવિશુદ્ધ્યર્થં કુર્યાદ્વમનમાદિતઃ” ઇતિ યદુક્તં, તત્ ‘કફપ્રધાનાન્’ ઇત્યાદિવક્ષ્યમાણાવસ્થાયાં જ્ઞેયમ્| ક્ષયશબ્દેન ધાતુક્ષયકૃતં જ્વરં કિંવા રાજયક્ષ્મજ્વરં ગૃહ્ણાતિ, અનિલશબ્દેન નિરામાનિલગ્રહણં; કિંવા ક્ષયનિલશબ્દેન ધાતુક્ષયકુપિતાનિલગ્રહણમ્| યદુક્તં- “વાયોર્ધાતુક્ષયાત્ કોપો માર્ગસ્યાવરણેન ચ” (ચિ.અ.૨૮) ઇતિ| યસ્તુ માર્ગાવરણેન વાયુઃ કુપ્યતિ, સ આવરકધર્મિતયા પ્રાયેણ સામો ભવતિ, તત્ર ચ લઙ્ઘનં માત્રયા કર્તવ્યમેવ| યદુક્તં- “સામે વાતેઽપિ લઙ્ઘનમ્| કુર્યાદેવામપક્ત્યર્થં યુક્ત્યા, ન તુ યથા કફે” ઇતિ| અનિલજ્વરમુક્ત્વાઽપિ કામાદિજ્વરાભિધાનં તેષુ કાલાન્તરેણ વાતસમ્બન્ધો ભવતિ, તેન પ્રથમમપિ વાતાસમ્બન્ધે કામાદિજ્વરાણામલઙ્ઘનીયત્વોપદર્શનાર્થમ્||૧૩૯||-

લઙ્ઘનફલમાહ- લઙ્ઘનેનેત્યાદિ| પ્રાણાવિરોધિનેતિ બલાવિરોધિના, વિરોધશ્ચાતિક્ષયકરત્વેનેહોચ્યતે| આરોગ્યં બલવત એવ ભવતીતિ બલાધિષ્ઠાનમારોગ્યમુક્તમ્| યદિત્યનેનારોગ્યં પ્રત્યવમૃશતિ||૧૪૦-૧૪૧||-

પ્રકૃતસ્ય લઙ્ઘનસ્ય પાચનતાં દર્શયન્નપરાણ્યપિ સ્વેદાદીનિ પાચનાન્યાહ- લઙ્ઘનમિત્યાદિ| કાલ ઇતિ અષ્ટાહઃ| તિક્તકો રસોઽત્ર યવાગૂપાનીયાદિસંસ્કારકત્વેન જ્ઞેયઃ, સ્વતન્ત્રભેષજપ્રયોગસ્તરુણે નિષિદ્ધ એવ| ઉક્તં હિ- “ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્” ઇતિ| ‘અવિપક્વાનાં દોષાણામ્’ ઇતિ કૃત્વાઽપિ ‘તરુણે જ્વરે’ ઇતિ યત્ કરોતિ, તેનાષ્ટાહાદૂર્ધ્વમતરુણે જ્વરેઽપક્વેષુ દોષેષુ પ્રાધાન્યેન કષાયપાનં પાચનમધિકૃતં, ન લઙ્ઘનાદય ઇતિ દર્શયતિ||૧૪૨||-

લઙ્ઘનાદિકાલે એવ અવસ્થાવિશેષે દેયં જલમાહ- તૃષ્યત ઇત્યાદિ| વાતકફજ્વરે ઇતિ વાતજ્વરે, કફજ્વરે, વાતકફજ્વરે ચ| મદ્યોત્થે કફાદિજ્વરેઽપિ શીતલં જલં જ્ઞેયમ્| તિક્તકૈઃ શૃતમિતિ વક્ષ્યમાણમુસ્તાદિભિઃ શૃતમ્| ઉભયમિતિ ઉષ્ણં તથા તિક્તકશૃતશીતં ચ| ત્રિદોષકફપિત્તજ્વરયોસ્તુ યદ્યપીહ પાનીયં નોક્તં; તથાઽપિ સામાન્યેન વિમાનસ્થાને યદુક્તં- “કિન્નુ ખલુ જ્વરિતેભ્યઃ પાનીયમુષ્ણં પ્રયચ્છન્તિ” (વિ.અ.૩) ઇત્યાદિના, તત્પ્રામાણ્યાદુષ્ણમેવ જલં દેયં; વાતપૈત્તિકે તુ જ્વરેઽત્યર્થદાહાદિકારકે શીતલમેવ દેયમિત્યપિ વિમાન એવ “અત્યર્થોત્સન્નપિત્તે” (વિ.અ.૩) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન સૂચિતમ્||૧૪૩-૧૪૪|-

મુસ્તેત્યાદિઃ પાનીયસાધકઃ ષડઙ્ગપ્રયોગઃ| અત્ર શુણ્ઠી અતિક્તાઽપ્યામાશયદુષ્ટિકારકજ્વરહિતત્વાદ્વિહિતા; અત્ર શૃતશીતં જલં દદ્યાદિતિ જલસંસ્કારશ્રુત્યા ન ક્વાથપરિભાષયા ક્વાથકરણં, કિન્તુ જલસંસ્કારપરિભાષયા| પરિભાષા ચ સ્વતન્ત્રાનુક્તાઽપિ વૃદ્ધવ્યવહારસિદ્ધા પ્રમાણીભૂતૈવ| સા ચ “યદપ્સુ શૃતશીતાસુ ષડઙ્ગાદિ પ્રયુજ્યતે| કર્ષમાત્રં તતો દ્રવ્યં સાધયેત્ પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ|| અર્ધશૃતં પ્રયોક્તવ્યં પાને પેયાદિસંવિધૌ” ઇતિ; પરિભાષાર્થશ્ચ વ્યક્ત એવ||૧૪૫||-

અવિશેષેણ તરુણાતરુણજ્વરેઽવસ્થાવિધેયં વમનમાહ- કફપ્રધાનાનિત્યાદિ| કફઃ પ્રધાનો યેષાં તે કફપ્રધાનાઃ| ઉત્ક્લિષ્ટાનિતિ હૃલ્લાસાદિના બહિર્ગમનોન્મુખાન્| આમાશયસ્થિતાનિત્યનેન સર્વશરીરં પરિત્યજ્યામાશયગમનં દર્શયતિ| જ્વરકરાનિત્યનેન જ્વરકરાન્ હિ દોષાનેવંવિધાનેવ નવજ્વરે વમનૈર્હરેત્, નાન્યથેતિ દર્શયતિ| કાલે ઇતિ યથોક્તાયામવસ્થાયામ્| વમનૈરિતિ બહુવચનેન પ્રકૃત્યાદ્યપેક્ષયા બહૂનાં વમનદ્રવ્યયોગાનાં પ્રયોગં દર્શયતિ| વમ્યાનામિત્યનેન અવમ્યગર્ભિણ્યાદિષુ વમનં નિષેધયતિ| અત્ર ચ સ્વયમેવોત્ક્લિષ્ટત્વાદ્દોષસ્ય દોષોત્ક્લેશપ્રયોજનકૌ સ્નેહસ્વેદૌ ન ક્રિયેતે, અલ્પૌ વા ક્રિયેતે||૧૪૬||-

ઉક્તાવસ્થાવ્યતિરેકેણ વમને દોષમાહ- અનુપસ્થિતેત્યાદિ| સર્વદેહાનુગા ઇતિ સૂક્ષ્મસિરાત્વગાદ્યનુગતાઃ | સામા ઇતિ સામત્વેન સ્ત્યાના અપ્રચલાશ્ચ| ધાતુસ્થા ઇતિ ધાતુષુ અત્યન્તાનુપ્રવેશવ્યવસ્થિતાઃ| ન સુખેન નિહ્રિયન્તે ઇતિ અસુનિર્હરાઃ; કિંવા, અસૂન્ પ્રાણાન્ નિર્હરન્તીતિ અસુનિર્હરાઃ| અત્રાર્થા ફલાનામિત્યાદિના દૃષ્ટાન્તમાહ| આમાનાં ફલાનાં યથા સ્વરસા નિર્હરણે સાત્યયા ભવન્તિ, તથા યથોક્તા અપિ દોષા ઇત્યર્થઃ; સાત્યયા ઇતિ સવ્યાપદઃ ||૧૪૭-૧૪૮||-

વમનલઙ્ઘનયોરનન્તરં યદ્વિધેયં તદાહ- વમિતમિત્યાદિ| વમિતં લઙ્ઘિતમિતિ અવસ્થાવશાત્ કદાચિદ્વમિતં, કદાચિલ્લઙ્ઘિતં, કદાચિચ્ચ વમિતલઙ્ઘિતમ્| વમનાનન્તરં હિ યદા સમ્યગ્વિશુદ્ધિર્ન ભૂતા તદા તદહર્લઙ્ઘનમપિ ક્રિયતે| કાલે ઇતિ અન્નદાનયોગ્યે કાલે| યથાસ્વૌષધસિદ્ધાભિરિતિ યથાવિષયં યસ્યાં યવાગ્વાં યદ્ભેષજં પિપ્પલીનાગરાદિ વક્તવ્યં, તત્સિદ્ધાભિઃ; કિંવા, યસ્મિઞ્જ્વરે યદ્ભેષજં પાચનં વક્તવ્યં, તત્સિદ્ધાભિઃ| ઉક્તં હિ સુશ્રુતે- “અન્નકાલે હિતા પેયા યથાસ્વં પાચનૈઃ કૃતા” (સુ.ઉ.અ.૩૯) ઇતિ| મણ્ડપૂર્વાભિરિતિ મણ્ડપ્રધાનાભિઃ| તત્ર પ્રથમં મણ્ડં પીત્વા તદનુ તનુપેયાભાગો યોજ્યઃ| યાવજ્જ્વરમૃદૂભાવાદિતિ યાવજ્જ્વરસ્ય દોષપાકાત્તીક્ષ્ણતા નિવર્તતે; અસતિ જ્વરમૃદુભાવેઽપિ ષડહં યાવત્| અયં ચ ષડહઃ કિં પેયાદિનાત્ પ્રભૃતિ આહોસ્વિજ્જ્વરોત્પાદદિનાદિતિ પક્ષદ્વયમુત્તરત્ર ‘જ્વરિતં ષડહેઽતીતે’ ઇત્યત્ર નિર્લોચયિષ્યામઃ| સ્વેદનાયેત્યાદૌ ‘ભવન્તિ’ ઇતિ શેષઃ| જ્વરસાત્મ્યત્વમભિધાય યવગૂનામવિષયં જ્વરિતમાહ- ઋત ઇત્યાદિ| ઋતે મદ્યસમુત્થિતાદિતિ મદ્યકારણે જ્વરે નિષેધઃ| તથા મદાત્યયેઽપિ વ્યાધાવન્યહેતુજોઽપિ યો જ્વરઃ, તથા ગ્રીષ્મે, તથા પિત્તકફાધિકે યો જ્વરઃ, તથોર્ધ્વરક્તપિત્તિનો યો જ્વરઃ, તેષુ સર્વેષુ પેયા ન દેયા| ઇહ મદાત્યયાદીનાં પેયાર્હેષુ જાતોઽપિ જ્વરઃ પેયાનર્હઃ| ‘પિત્તકફાધિકે’ ઇત્યનેન પિત્તકફયો રતિમાત્રોદ્ગમે સતિ પેયાયા અદાનં બોધયતિ| તેન, કફજે જ્વરે પિત્તજે જ્વરેઽનુદ્ભૂતદોષે ચ પેયા દાતવ્યા| તથા હિ તન્ત્રાન્તરે- “કફજેઽપિ યદા ક્ષીણો લઙ્ઘનાદિક્રમાત્ કફઃ| શસ્તા એવ યવાગ્વસ્તુ તથા પિત્તેઽપ્યયં ક્રમઃ” ઇતિ| તથાઽત્રેવ- “પૈત્તિકો વાઽથ શીતાં મધુયુતાં પિબેત્| લાજપેયાં” ઇત્યનેન પિત્તેઽપિ યવાગૂં વક્ષ્યતિ| યત્તુ- “પાંશુધાને યથા વૃષ્ટિઃ ક્લેદયત્યતિ કર્દમમ્| તથા શ્લેષ્મણિ સંવૃદ્ધે યવાગૂઃ શ્લેષ્મવર્ધની” ઇતિ હારીતેનોક્તં, તદતિવૃદ્ધકફવિષયં જ્ઞેયમ્| અન્યે તુ મિલિતપિત્તકફાધિકેષુ પુરુષેષુ યવાગૂપ્રતિષેધમિચ્છન્તિ| યદિ તુ ‘ઊર્ધ્વગે કફપિત્તે ચ’ ઇતિ પાઠસ્તદા વાતજ્વરિણોઽપિ યદા ઊર્ધ્વગં કફપિત્તં વમનેનાયાતિ સ્વયં તદાઽપિ પેયા ન દેયેત્યર્થઃ | સુશ્રુતે તુ “કફપિત્તપરીતસ્ય ઊર્ધ્વાસૃક્પિત્તિનસ્તથા| મદ્યનિત્યસ્ય ન હિતા યવાગૂઃ” (સુ.ઉ.તં.અ.૩૯) ઇત્યુક્તં, તેન ‘ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે’ ઇતિ પાઠો યુક્તઃ||૧૪૯-૧૫૪||-

‘ઊર્ધ્વગે તર્પણં પૂર્વં’ (ચિ.અ.૪) ઇતિ વચસા યવાગૂં બાધિત્વા ઊર્ધ્વગે રક્તપિત્તે તર્પણં યદ્યપિ વિહિતમેવ, તથાઽપ્યૂર્ધ્વગરક્તપિત્તિનો યો જ્વરસ્તત્રાપિ તર્પણાદિક્રમવિધાનમેતત્| તર્પણં તોયપરિપ્લુતાઃ સક્તવઃ| જ્વરાપહાનિ ફલાનિ દ્રાક્ષાદાડિમાદીનિ| વચનં હિ- “દ્રાક્ષાદડિમખર્જૂરપ્રિયાલૈઃ સપરૂષકૈઃ| તર્પણાર્હેષુ કર્તવ્યં તર્પણં જ્વરનાશનમ્” ઇતિ||૧૫૫||-

જીર્ણં તર્પણં યસ્ય તં જીર્ણતર્પણમ્| મુદ્ગયૂષસ્ય જાઙ્ગલરસસ્ય ચ વિકલ્પઃ સાત્મ્યાપેક્ષો બલાપેક્ષશ્ચ જ્ઞેયઃ| દુર્બલો હિ દુર્બલાગ્નિઃ પ્રાયો ભવતિ, તસ્ય ચ મુદ્ગયુષો લઘુત્વેન દેયઃ, ઇતરસ્ય તુ જાઙ્ગલો રસઃ||૧૫૬-૧૫૯||-

સમ્પ્રતિ કષાયપાનવિષયમાહ- પાચનમિત્યાદિ| પાચનમિતિ આમદોષપચનમ્| શમનીયમિતિ પક્વદોષોપશમનમ્| એતચ્ચ વિકલ્પદ્વયં યોગ્યતયા યથાક્રમમામદોષવિષયં તથા પક્વદોષવિષયં જ્ઞેયમ્| ષડહેઽતીતે ઇતિ જ્વરાહાદારભ્ય ષડહેઽતિક્રાન્તે; અતઃ સપ્તમેઽહનિ લઘ્વન્નં માત્રયા સ્વરૂપેણ ચ યત્, તત્પ્રતિભોજિતં જ્વરિતમષ્ટમેઽહનિ કષાયં પાયયેદિતિ વાક્યાર્થઃ| એવં ચ પૂર્વોક્તાષ્ટાહકૃતનિરામતાવ્યવસ્થાયાઃ પાચનસ્ય શમનીયસ્ય વા ઉપયોગ ઉપપન્નો ભવતિ| નનુ પેયાપ્રયોગે “યાવજ્જ્વરમૃદુભાવાત્ ષડહં વા વિચક્ષણઃ” ઇત્યુક્તં, તતશ્ચ પેયયૈવ તાવત્ ષડહો વ્યાપ્યતે, પૂર્વં ચ જ્વરાદૌ લઙ્ઘનમુક્તં, તચ્ચાનિર્દિષ્ટકાલમપિ ‘લઙ્ઘનેન ક્ષયં નીતે’ ઇત્યાદિગ્રન્થોક્તલઙ્ઘિતફલં યાવતા કાલેન ભવતિ તાવત્કાલં કર્તવ્યં; હારીતેન તુ કાલોઽપિ દર્શિતઃ, યથા- “લઙ્ઘનં લઙ્ઘનીયાનાં કુર્યાદ્દોષાનુરૂપતઃ| ત્રિરાત્રમેકરાત્રં વા ષડ્રાત્રમથવા જ્વરે” ઇતિ; તેન જ્વરલઙ્ઘનદિનૈસ્તથા ષડહેન ચ સમં જ્વરાહાદારભ્યાષ્ટાહાતિક્રમોઽપિ ભવતિ, તતશ્ચ જ્વરાહાદારભ્યાષ્ટાહે પાચનશમનીયકષાયો ભવતુ, તસ્માત્ પેયાપ્રયોગષડહેઽતીતે “પાચનં શમનીયં વા કષાયં પાયયેત્” ઇત્યભિપ્રાયઃ , તથા ‘જ્વરે પેયાઃ કષાયાશ્ચ ક્ષીરં સર્પિર્વિરેચનમ્| ષડહે ષડહે દેયં વીક્ષ્ય દોષબલાબલે” (ચિ.અ.૩૦) ઇત્યનેન ગ્રન્થેનાપિ પેયાપ્રયોગષડહાદૂર્ધ્વં કષાયષડહ ઉક્તઃ, ન તુ જ્વરોત્પાદાદિષડહાદૂર્ધ્વમ્| અત્ર બ્રૂમઃ- “યાવજ્જ્વરમૃદૂભાવાત્ ષડહં વા વિચક્ષણઃ” ઇત્યનેનાપિ જ્વરોત્પાદદિનાદારભ્ય ષડહપર્યન્તં પેયાપ્રયોગ ઉચ્યતે, પેયા હિ જ્વરે પ્રાધાન્યેન દોષપાચનાર્થં પ્રયુજ્યતે| યદુક્તં- “લઙ્ઘનં સ્વેદનં કાલો યવાગ્વસ્તિક્તકો રસઃ| પાચનાન્યવિપક્વાનાં દોષાણાં તરુણે જ્વરે” ઇતિ| લઙ્ઘનાદિપાચનીયત્વં દોષાણામષ્ટાહદર્વાગેવ, અષ્ટાહાદૂર્ધ્વં તુ કષાયેણૈવ પાચનમુક્તમ્ | તત્રાલઙ્ઘનીયે વાતજ્વરે આદિદિનાત્ પ્રભૃતિ પેયા ષડહમપિ વ્યાપ્નોતિ , એકદ્વિત્રદિનલઙ્ઘિતે જ્વરે પેયા પઞ્ચચતુસ્ત્રિદિનપ્રયોગેણ જ્વરદિનાદારભ્ય ષડહપર્યન્તં કર્તવ્યા| યત્ર તુ દોષાણામપિ સામતયા સન્નિપાતજ્વરે વા લઙ્ઘનમેવ ષડ્રાત્રં ષડ્રાત્રાદિક્રમેણ વા ક્રિયતે, તત્ર પ્રાદેશિકે વિધૌ નાયં પેયાષડ્રાત્રનિયમ ઔત્સર્ગિકઃ પ્રવર્તતે| કિઞ્ચાતિમાત્રલઙ્ઘનપ્રયોગે પેયા ન દોષપાચનાર્થં ક્રિયતે, કિન્તુ ભૂરિલઙ્ઘનક્ષયિતાગ્નેઃ સન્ધુક્ષણાર્થં, તત્રાગ્નિસન્ધુક્ષણે જાતે પુનરૌષધપાનમેવ ભવતિ| “જ્વરે પેયાઃ કષાયશ્ચ” (ચિ.અ.૩૦) ઇત્યાદૌ પેયા સમાનકાર્યાણાં લઙ્ઘનાદીનામુપલક્ષણભૂતા; તતશ્ચ પેયા યત્ર પ્રતિષિદ્ધા મદ્યોત્થજ્વરાદૌ તત્ર તર્પણાદિક્રમેણાપિ ષડહો ગ્રાહ્યઃ| તેન, પ્રથમષડહે ઉત્સર્ગતો લઙ્ઘનાદિપાચનં કર્તવ્યમિતિ પેયા ષડહે દેયેતિ; વચનમપ્યત્રોચ્યતે, તથાહિ સુશ્રુતે- “લઙ્ઘનામ્બુયવાગૂભિર્યદા દોષો ન પચ્યતે| તદા તં મુખવૈરસ્યતૃષ્ણારોચકનાશનૈઃ|| કષાયૈઃ પાચનૈર્હૃદ્યૈર્જ્વરઘ્નૈઃ સમુપાચરેત્” (સુ.ઉ.તં.અ.૩૯) ઇત્યુક્ત્વા, કષાયપાનકાલનિયમે પ્રોક્તં- “સપ્તરાત્રાત્ પરં કેચિન્મન્યન્તે દેયમૌષધમ્” (સુ.ઉ.તં.અ.૩૯) ઇત્યાદિ| તતશ્ચ લઙ્ઘનાદિષડહેઽતિક્રાન્તે સપ્તરાત્રાદ્ભેષજદાનં સુશ્રુતેનાસ્થાપ્યાપ્રતિષેધાદનુમતમેવ| તથા ચરકે “લઙ્ઘનં સ્વેદનં” ઇત્યાદિના તરુણજ્વરે લઙ્ઘનાદિ વિહિતં, તરુણતા ચ જ્વરસ્ય સપ્તાહમાત્રં ભવતિ| યદુક્તં પુષ્કલાવતે- “આસપ્તરાત્રં તરુણં જ્વરમાહુર્મનીષિણઃ| મધ્યં દ્વાદશરાત્રં તુ, પુરાણમત ઉત્તરમ્” ઇતિ| સપ્તાહાદૂર્ધ્વમતરુણે જ્વરે ઉત્સર્ગતસ્તાવલ્લઙ્ઘનપેયાદિ ન વિહિતમેવ ચરકેણાપિ, તથા હારીતેનાપિ લઙ્ઘનોષ્ણોદકમુસ્તાદિશૃતજલપાનપેયાભિધાનાનન્તરમુક્તમ્- “એતાં ક્રિયાં પ્રયુઞ્જીત ષડ્રાત્રં સપ્તમેઽહનિ| પિબેત્ કષાયસંયોગાન્ જ્વરઘ્નાન્ સાધુસાધિતાન્ ” ઇતિ| તથા ખરનાદેનાપિ- “લઙ્ઘિતાલઙ્ઘિતં તસ્માદ્વમિતં વા જ્વરાર્દિતમ્| તત્સાત્મ્યત્વાદતસ્તસ્મિન્નાદૌ જ્વરમુપાચરેત્|| યવાગૂભિર્યથાદોષં” ઇત્યાદિના તર્પણાદિક્રમં ચાભિધાયોક્તમ્- “ઇતિ ષડ્રાત્રિકઃ પ્રોક્તો નવજ્વરહરો વિધિઃ| તતઃ પરં પાચનીયં શમનં વા જ્વરે હિતમ્” ઇતિ| તન્ત્રાન્તરે ચ યદેતત્ સપ્તમેઽહનિ કષાયપાનવિધાનં, તદષ્ટાહે વિહિતકષાયપાનેન સમમદૂરાન્તરત્વાન્ન વિરોધીતિ મન્તવ્યં, તસ્માજ્જ્વરાહાદારભ્ય ષડહેઽતીતે લઘ્વન્નપ્રતિભોજિતે કષાયપાનં, તથા ષડહં યાવત્ યવાગૂપચાર ઇતિ, તથા “જ્વરે પેયાઃ કષાયાશ્ચ” (ચિ.અ.૩૦) ઇત્યાદય ઉત્સર્ગવિધયઃ, તેનૈષાં ક્વચિદ્બાધનમપિ ભવતીતિ યુક્તમેવ||૧૬૦||-

સમ્પ્રતિ કષાયશબ્દસામાન્યેન નવજ્વરનિષિદ્ધકષાયસ્ય મહાત્યયકારકસ્ય નવજ્વરે પ્રયોગે દોષમાહ- સ્તભ્યન્ત ઇત્યાદિ| સ્તભ્યન્ત ઇતિ અવિચલધર્માણો ભવન્તિ| ન વિપચ્યન્ત ઇતિ ચિરેણાપિ ન સુખં પચ્યન્તે| સ્તમ્ભિત્વાદિતિ સ્તમ્ભનસ્વભાવત્વાત્| ઉક્તં હિ- “કષાયઃ સ્તમ્ભનઃ શીતઃ” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ| અયમર્થો હારીતેઽપ્યુક્તઃ- “ન કષાયં પ્રશંસન્તિ નરાણાં તરુણે જ્વરે| કષાયેણાકુલીભૂતા દોષા જેતું સુદુસ્તરાઃ” ઇતિ| પૂર્વં ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયે પઞ્ચરસકૃતેષ્વપિ સ્વરસાદિષુ કષાયશબ્દ ઉક્તઃ, તદિહ યદિ કષાયશબ્દેન સામાન્યેન મધુરાદિકૃતાનાં સ્વરસાદીનાં પ્રતિષેધઃ સ્યાત્, તદા ષડઙ્ગપાનીયસ્ય પઞ્ચવિધકલ્પનાયામવશ્યનિવેશનીયસ્ય તથા યવાગૂસાધનાર્થસ્ય ચ પાઠેન તત્તદ્દ્રવસ્ય નિષેધઃ સ્યાત્; યેન, ષડઙ્ગસ્ય તથા યવાગૂસાધનદ્રવસ્ય ચ પ્રયોગોઽત્ર પઞ્ચવિધકલ્પનાયામન્તર્ભાવનીયઃ, ભેષજપ્રયોગસ્ય પઞ્ચવિધકલ્પનાર્થેઽન્તર્ભાવાત્; અતઃ સર્વકલ્પનાકષાયપ્રતિષેધો મા સ્યાદિત્યાહ- ન ત્વિત્યાદિ| નતુ કલ્પમુદ્દિશ્યેતિ સ્વરસકલ્કશૃતશીતફાણ્ટરૂપકલ્પનં લક્ષ્યીકૃત્ય; યઃ કષાયકષાય ઇતિ યઃ કષાયૈરામલકાદિભિઃ કૃતઃ સ્વરસાદિરૂપઃ કષાયઃ સ નિષિધ્યત ઇત્યર્થઃ| ન ચાનેન કષાયરસકૃતસ્વરસાદિનિષેધેન મધુરાદિકૃતસ્વરસાદીનાં તરુણજ્વરે પ્રયોગો ભવતિ, સ્વરસાદિભેષજસ્યાતિગુરોસ્તરુણજ્વરેઽવિધાનાત્| તેન, કષાયકષાયપ્રતિષેધેન તિક્તદ્રવ્યકૃતષડઙ્ગાદિકલ્પનાકષાયસ્ય વિહિતસ્યાવિરોધઃ સાધ્યતે, ન ત્વવિહિતસ્વરસાદિવિધાનં ક્રિયતે| સ્વરસાદિગુરુભેષજસ્ય તરુણજ્વરે નિષેધવચનં- “ભેષજં હ્યામદોષસ્ય ભૂયો જ્વલયતિ જ્વરમ્” (સુ.ઉ.તં.અ.૩૯) ઇતિ| અન્યે તુ બ્રુવતે- યત્- ષડરાત્રાત્ પરતઃ સપ્તમે દિવસે કષાયપાનં વિહિતં “પાચનં શમનીયં ચ” ઇત્યાદિના સ્વતન્ત્રેણ; તત્ર સપ્તમે દિવસે તરુણ એવ જ્વરો ભવતિ, તરુણે ચ જ્વરે કષાયપાનં નિષિદ્ધમિતિ વિરોધં પશ્યન્ મધુરાદિદ્રવ્યકૃતકષાયસ્ય સપ્તમેઽહન્યપ્રતિષેધઃ, કષાયકષાયસ્ય તુ સપ્તમેઽહ્નિ પ્રતિષેધ ઇત્યુપદર્શનાર્થં ‘ન તુ કલ્પનમુદ્દિશ્ય’ ઇત્યાદિ કૃતં; તતશ્ચ જ્વરાદિષડહે સર્વકષાયપ્રતિષેધ એવ, સપ્તમદિવસપ્રાપ્તે તુ તરુણે કષાયદ્રવ્યકૃતકષાયમાત્રપ્રતિષેધ ઇતિ વાક્યાર્થો ભવતિ||૧૬૧-૧૬૨||-

યવાગૂત્તરકાલં ભોજનસાધનમાહ- યૂષૈરિત્યાદિ| યદિ કફપ્રબલતા બલવદગ્નિશ્ચ તદા યૂષૈઃ, વાતપ્રાબલ્યે તુ દુર્બલત્વે ચ રસૈરિતિ વ્યવસ્થા| અમ્લવિકલ્પોઽપિ સાત્મ્યાપેક્ષયાઽગ્ન્યપેક્ષયા ચ જ્ઞેયઃ| વક્ષ્યતિ હિ- “મન્દાગ્નયેઽમ્લસાત્મ્યાય તત્સામ્લમપિ કલ્પયેત્” ઇતિ| અમ્લં ચાત્ર જ્વરઘ્નં દાડિમાદ્યેવ કાર્યમ્| લઘ્વિતિ માત્રાલઘુ પ્રકૃતિલઘુ ચ રક્તશાલ્યાદિકમ્||૧૬૩||-

દશાહાત્ પરતઃ પ્રાયઃ કર્તવ્યમાહ- અત ઇત્યાદિ| કફે મન્દે ઇતિ મન્દેઽપિ કફે; યદિ કફો નાસ્ત્યેવ દોષરૂપસ્તદા સર્પિર્વાતપિત્તોત્તરે જ્વરે દેયમિત્યર્થઃ| પરિપક્વેષ્વિતિ સર્વથા પક્વેષુ| સર્પિરિતિ વક્તવ્યે અધિકપાનગ્રહણેનાનુવાસનાભ્યઙ્ગાદિના સર્પિષ ઉપયોગમસ્મિન્ કાલે નિષેધયતિ| અનુવાસનાભ્યઙ્ગૌ હિ પશ્ચાત્કાલવક્તવ્યૌ| ઇયં ચ મન્દકફવાતપિત્તોત્તરત્વરૂપાઽવસ્થા પ્રાયેણ દશાહાદૂર્ધ્વં કાલમહિમ્નૈવ સર્વજ્વરે વ્યક્તા ભવતિ; યથા- વૃદ્ધે પુરુષે પ્રબલવાતત્વં, તરુણજ્વરે સામદોષતા, તથાઽઽમાશયસમુત્થતયા કફપ્રબલત્વં ભવતિ; દશાહાદુત્તરં તુ લઙ્ઘનાદિના કફઃ ક્ષીણો ભવતિ, જ્વરસન્તાપેન ચ રૂક્ષેણ ધાતુશોષણાચ્ચ વાતપિત્તે વર્ધેતે| યત્તુ પેયાકષાયસર્પિઃક્ષીરવિરેચનાનાં ષડહે ષડહે દેયત્વં તત્ પ્રાયિકમ્| તેન દશાહાદૂર્ધ્વં દ્વિતીયષડહ એવાવસ્થાવિશેષપ્રાપ્તૌ સર્પિર્દાનં ન વિરોધિ||૧૬૪||-

ઉક્તસર્પિષ્પાનાપવાદવિષયમાહ- નિર્દશાહમિત્યાદિ| નિર્ગતો દશાહો યસ્ય સ નિર્દશાહઃ| અલઙ્ઘિતમિતિ અસઞ્જાતલઙ્ઘિતલક્ષણમ્, ઇયં ચાવસ્થા પ્રબલસામદોષારબ્ધત્વાજ્જ્વરસ્ય તથાઽસમ્યગુપચારાચ્ચ ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| કષાયૈસ્તં કફોત્તરમલઙ્ઘિતં ચોપાચરેત્| યાવલ્લઘુત્વાદિતિ ચ્છેદઃ| લઘુત્વે તુ જાતે કફોત્તરતાઽલઙ્ઘિતતા ચ નાપયાતિ ન તદા સર્પિષ્પાનમેવાનુવૃત્તં કર્તવ્યમિત્યર્થઃ| કફોત્તરેઽલઙ્ઘિતેઽપિ નિર્દશાહજ્વરે માંસરસેન કિમર્થમેવમશનં કફવિરુદ્ધં દેયમિત્યાહ- બલં હીત્યાદિ| બલકૃચ્ચ તદિતિ માંસરસેનાશનં બલકારકમિત્યર્થઃ||૧૬૫-૧૬૬||-

દાહેત્યાદિન ક્ષીરાવસ્થામાહ| બદ્ધપ્રચ્યુતદોષં વેત્યત્ર બદ્ધદોષત્વમ્ અપ્રવર્તમાનદોષત્વં, પ્રચ્યુતદોષત્વં તુ સ્તોકેન પ્રવર્તમાનદોષત્વમ્| તત્ર ક્ષીરં તાવદ્ યથા બદ્ધે પ્રવર્તકં ભવતિ, તથા પ્રચ્યુતેઽપિ સવિબન્ધદોષપ્રવર્તકતયોપકારકં ભવતિ, અત એવ ક્ષીરગુણેષુ-“પુરીષે ગ્રથિતે પથ્યં”, તથા “અતીસારે ચ પથ્યં” (સૂ.અ.૧) ઇત્યુક્તમ્| કિંવા, બદ્ધદોષે ગવ્યં ક્ષીરં સરત્વાદ્દેયં, પ્રચ્યુતે તુ સઙ્ગ્રાહિત્વાચ્છાગં દેયમ્||૧૬૭||-

‘આભિઃ ક્રિયાભિર્યદા ન પ્રશમં યાતિ જ્વરસ્તદા વિરેચનૈઃ શમયેત્’ ઇતિ ભાષયા વિરેચનસ્ય બહુવ્યાપત્કતયા ઇતરકર્માસિદ્ધાવેવ કર્તવ્યતાં દર્શયતિ| વિરેચનૈરિતિ બહુવચનેન વમનવિરેચને અપિ ગૃહ્યેતે; યદુક્તં- “ઉભયમપિ દોષમલવિરેચનાદ્વિરેચનશબ્દં લભતે” (ક.અ.૧) ઇતિ, તથા વિરેચનયોગવિવરણે વમનવિરેચનયોગાનેવાભિધાસ્યતિ||૧૬૮||-

જ્વરેણાક્ષીણસ્ય શોધનમુક્ત્વા જ્વરક્ષીણસ્ય શોધનમાહ- જ્વરક્ષીણસ્યેત્યાદિ| પયસેતિ પયઃપાનેન| પયસ્ત્વનુલોમકતયા દોષહરં ભવતિ| અનુલોમકત્વં ચ વિરેચનત્વેન વ્યવહ્રિયત ઇતિ વિરેચનાદેયત્વે ક્ષીરમુક્તમ્| અત્ર ક્ષીરસ્ય પૂર્વોક્તવિષયેણૈવ ગુણાનાં લબ્ધત્વાદવશિષ્ટં નિરૂહગુણમાહ- નિરૂહ ઇત્યાદિ||૧૬૯-૧૭૦||-

વિરેચનાસ્થાપનયોર્દોષભેદેન સ્થાનભેદેન ચ વિષયમાહ- પિત્તમિત્યાદિ| વમનસ્ય તુ દોષભેદેન સ્થાનભેદેન ચ વિષયઃ ‘કફપ્રધાનાન્’ ઇત્યાદિનૈવોક્ત ઇતિ નેહ પુનરુચ્યતે; પરં પૂર્વમવસ્થાવિહિતં વમનં સ્વયમુત્ક્લિષ્ટદોષે જ્ઞેયમ્, એતચ્ચ જીર્ણજ્વરવિહિતં વમનં સ્નેહસ્વેદાભ્યાં દોષમુત્ક્લેશ્ય કર્તવ્યમિતિ વિશેષઃ| પિત્તાશય આમાશયાધોભાગ એવ| સ્રંસનમિતિ ચ્છેદઃ||૧૭૧||-

અનુવાસનવિષયમાહ- જ્વર ઇત્યાદિ| પ્રકરણાગતાયામપિ પુરાણતાયાં ‘પુરાણે’ ઇતિ પદમત્યર્થપુરાણતામાહ||૧૭૨||-

ગૌરવ ઇત્યાદિના શિરોવિરેચનવિષયમાહ| શિરસ ઇતિ પૂર્વેણોત્તરેણ ચ યોજ્યમ્| ઇન્દ્રિયાણાં વિબન્ધઃ સ્વવિષયપ્રવૃત્તૌ જાડ્યમ્||૧૭૩||-

અન્તઃપરિમાર્જનમભિધાય બહિઃપરિમાર્જનમાહ- અભ્યઙ્ગાંશ્ચેત્યાદિ| પ્રાદેહઃ સામાન્યેન બહલોઽબહલશ્ચ લેપ ઇહ ગૃહ્યતે| યે તુ સુશ્રુતમતેન બહલં વિશોષિણં પ્રદેહં ગ્રાહયન્તિ, તન્મતેન દાહપ્રશમને લેપો બહલઃ કર્તવ્યઃ સ્યાત્, સ ચ તનુરેવ કર્તવ્યઃ, ઉક્તં હિ- “શ્લક્ષ્ણપિષ્ટઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્” (ચિ.અ.૩૦) ઇત્યાદિ| વિભજ્ય શીતોષ્ણકૃતમિતિ ઉષ્ણાભિપ્રાયં શીતાભિપ્રાયં ચ વિભજ્ય યથાસઙ્ખ્યં શીતકૃતાન્ તથોષ્ણકૃતાન્; વક્ષ્યતિ હિ- “અભ્યઙ્ગાંશ્ચ પ્રદેહંશ્ચ પરિષેકાંશ્ચ કારયેત્| યથાભિલાષં શીતોષ્ણં વિભજ્ય દ્વિવિધં જ્વરમ્” ઇતિ| શીતોષ્ણતા ચ દ્રવ્યમહિમ્ના સંસ્કારેણ ચ જ્ઞેયા||૧૭૪-૧૭૫||-

ત્વઙ્માત્રશેષા ઇતિ ધાત્વન્તરત્યાગેન ત્વઙ્માત્રાવસ્થિતદોષજન્યાઃ, યેષાં ચાગન્તુર્ભૂતરૂપોઽન્વયઃ કારણં ભવતિ જ્વરાણાં, તે ધૂપાદિના શમં યાન્તિ||૧૭૬||-

ક્રમપ્રાપ્તૌષધપ્રશ્નસ્યોત્તરાર્ધમાહ- યેષામિત્યાદિ| ‘રક્તશાલ્યાદયઃ શસ્તાઃ શાલયઃ ષષ્ટિકૈઃ સહ’ ઇતિ કેચિત્ પઠન્તિ, અત્ર ‘શાલયઃ’ ઇતિ પદેન યવકાદીનાં નિરાસઃ ક્રિયતે| કેચિત્તુ ‘રક્તશાલ્યાદયઃ શસ્તાઃ પુરાણાઃ’ ઇતિ પઠન્તિ, તત્ર યદ્યપિ ‘શૂકધાન્યં શમીધાન્યં સમાતીતં પ્રશસ્યતે’ (સૂ.અ.૨૭) ઇત્યુક્તમેવ, તથાઽપિ પ્રમાદાદપુરાણગ્રહણનિષેધાર્થં ‘પુરાણાઃ’ ઇતિ પદમ્ ||૧૭૭-૧૭૮||-

લાજપેયામિત્યાદિકા દશ યવાગ્વઃ| તત્ર પ્રથમા શ્લેષ્મણીતિ હરિચન્દ્રઃ; કિંવા લાજપેયાં સુખજરામિત્યેકા, તથા પિપ્પલીનાગરૈઃ શૃતામિતિ દ્વિતીયા, એવં શેષાભિઃ સમમેકાદશ પેયાઃ| સનાગરાં સૃષ્ટવિટ્ પિબેદિતિ યોજના, સનાગરામેવ શીતાં મધુયુતાં પિબેત્ પૈત્તિક ઇત્યપરા| શુણ્ઠ્યાસ્તુ મધુરપાકિત્વેન પાચનત્વેન ચ પિત્તે પ્રયોગઃ| ઇહ વિદારીગન્ધાદ્યં હ્રસ્વપઞ્ચમૂલમ્| સયવામિતિ પદેન ષષ્ટિતણ્ડુલકાર્યાં પિબેદિતિ| સબિલ્વામિત્યાદિના ધાવનીશૃતામિત્યન્તેન ચૈકા યવાગૂઃ| પરિકર્તિકા કર્તિકાકારા વેદના| કલશી સિંહપુચ્છી| ધાવની કણ્ટકારી| અત્ર ચ યવાગૂનાં સાધનદ્રવ્યજલતણ્ડુલપરિમાણે વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારાઃ પૂજિતાઃ પ્રમાણીકર્તવ્યાઃ| અત્રાગ્નિવેશસંહિતાયામધીયતે- “ક્વાથ્યદ્રવ્યાઞ્જલિં ક્ષુણ્ણં શ્રપયિત્વા જલાઢકે| પાદશેષેણ તેનાથ યવાગૂરુપકલ્પયેત્|| કર્ષાર્ધં વા કણાશુણ્ઠ્યોઃ કલ્કદ્રવ્યસ્ય વા પલમ્| વિનીય પાચયેદ્ યુક્ત્યા વારિપ્રસ્થેન ચાપરામ્ ” ઇતિ| અપરામિતિ ક્વાથસાધ્યયવાગ્વા ઉક્તાયા ભિન્નાં કલ્કસાધ્યામિત્યર્થઃ| એવં ચ કલ્કપલેન યા તત્ર યવાગૂસાધનપરિભાષા, સા ઇહાપિ દ્રવ્યપલકલ્કેન યવાગૂસાધનમુપદિશતાઽનુમતૈવ, તથાહિ જીવન્ત્યાદિયવાગ્વામષ્ટભિર્દ્રવ્યૈઃ કોલપ્રમાણૈઃ સાધનમુક્તમ્| યત્તુ તત્ર વૃક્ષામ્લયુક્તેત્યાદ્યુક્તં, તદમ્લતામાત્રાર્થં વૃક્ષામ્લદાનં, ન તદષ્ટમાષકપ્રમાણં; કિંવા, તદપ્યષ્ટમાષકમાનપ્રમાણમસ્તુ, તથાઽપ્યદૂરાન્તરાર્થતયા કલ્કપલસાધનોપદેશિકા પરિભાષાઽનુમતૈવ ભવત્યષ્ટમાષકાધિકપલકલ્કસાધનોપદેશેન; ઉક્તં હિ- “જીવન્ત્યજાજીશઠિપુષ્કરાહ્વૈઃ સકારવીદીપ્યકબિલ્વમધ્યૈઃ| સયાવશૂકૈર્બદરપ્રમાણૈર્વૃક્ષામ્લયુક્તા ઘૃતતૈલભૃષ્ટા|| અર્શોતિસારાનિલગુલ્મશોફહૃદ્રોગમન્દાગ્નિહિતા યવાગૂઃ|| યા પઞ્ચકોલૈર્વિધિનૈવ તેન સિદ્ધા ભવેત્ સાઽપિ સમા તયૈવ” (ચિ.અ.૧૨) ઇતિ; તસ્માદેતદ્યવાગૂક્તમાનલિઙ્ગદર્શનાત્ કલ્કપલસાધ્યયવાગ્વભિધાયિકા પરિભાષાઽનુમતૈવ, તદન્યા તત્સહચરિતા કર્ષાર્ધકણાશુણ્ઠીમાનદર્શિકાઽનુમતૈવ| ક્વાથસાધ્યયવાગ્વાદિદ્રવ્યમાને તુ વૃદ્ધવ્યવહારપૂજિતેયં પરિભાષા- “યદપ્સુ શૃતશીતાસુ ષડઙ્ગાદિ પ્રયુજ્યતે| કર્ષમાત્રં તતો દ્રવ્યં સાધયેત્ પ્રાસ્થિકેઽમ્ભસિ|| અર્ધશૃતં પ્રયોક્તવ્યં પાને પેયાદિસંવિધૌ” ઇતિ| આદિશબ્દેનાત્ર યૂષરસાદિગ્રહણમ્| “ક્વાથ્યદ્રવ્યાઞ્જલિં ક્ષુણ્ણં” ઇત્યાદિપરિભાષાયાસ્તથાઽનુક્તપરિભાષાયાશ્ચ કર્તવ્યવ્યવસ્થા, તથા સકલયવાગૂસાધનતણ્ડુલજલાદિમાનવ્યવસ્થાવિચારશ્ચાપામાર્ગતણ્ડુલીય (સૂ.અ.૪) એવ નિર્લોચિતોઽનુસરણીયઃ||૧૭૯-૧૮૭||-

મુદ્ગાનિત્યાદિર્જ્વરહિતયૂષદ્રવ્યસઙ્ગ્રહઃ| યૂષકરણં ચ યવાગૂસાધનવત્| મુદ્ગઃ સ્વનામપ્રસિદ્ધઃ||૧૮૮||-

કુલકં કારવેલ્લકમ્| પાપચેલિકં પાઠાશાકમ્| કઠિલ્લકં રક્તપુનર્નવા||૧૮૯||-

કપિઞ્જલઃ ગૌરતિત્તિરિઃ| એણઃ કૃષ્ણસારઃ| ઉપચક્રકઃ ચકોરઃ| કાલપુચ્છઃ હરિણવિશેષઃ| હરિણઃ તામ્રવર્ણઃ| પૃષતઃ બિન્દુચિત્રિતો હરિણઃ| રસકરણે સૂદશાસ્ત્રં- “પલાનિ દ્વાદશ પ્રસ્થે ઘનેઽથ તનુકે તુ ષટ્| માંસસ્ય વણ્ટનં કુર્યાત્ પલમચ્છતરે રસે” ઇતિ| યત્ર તુ રસસ્ય દ્રવ્યાન્તરેણ સાધનં, તત્ર યવાગૂવત્ સાધનં વ્યાખ્યેયમ્| માત્રાવિકલ્પજ્ઞ ઇત્યનેન તાવત્યા માત્રયા, તેન ચ સંસ્કારકૃતેન વિકલ્પેનાનુષ્ણલઘુના લાવાદયો દેયાઃ, યેન ગૌરવાદગ્નિવધમુષ્ણત્વાદ્વા જ્વરાવૃત્તિં ન જનયન્તીતિ દર્શયતિ||૧૯૦-૧૯૩||-

ઘર્મામ્બુ ઉષ્ણામ્બુ| ઘર્મામ્બ્વાદિશ્લેકં ચૈકેઽનાર્ષં વદન્તિ; તન્ન, અનુપાનવ્યવસ્થાયામુષ્ણપાનીયમદ્યયોર્હિતત્વં પૂર્વમનુક્તમેવેતિ તદુપાદાનં; તથાચ તન્ત્રાન્તરે- “જ્વરે પિબેદનુષ્ણામ્બુ મદ્યસાત્મ્યસ્તુ યો ભવેત્| તસ્મૈ દોષબલં દૃષ્ટ્વા યુક્ત્યા મદ્યં વિધીયતે” ઇતિ||૧૯૪||-

ગુરૂષ્ણેત્યાદિના ગુરૂષ્ણાદિનિષેધઃ; પૂર્વં તુ કષાયનિષેધો યદ્યપિ સામાન્યેન કૃતઃ, તથાઽપીહાન્નપ્રતિષેધપ્રસ્તાવાદત્યહિતપ્રતિષેધાચ્ચ પુનઃ ક્રિયતે||૧૯૫-૧૯૬||

પાક્યમિતિ શૃતમ્| શીતકષાયસ્તુ દ્રવ્યં સઙ્ક્ષુણ્ણમુષ્ણોદકે પ્રક્ષિપ્ય નિશાસ્થિતમ્| અત્ર શીતકષાયપરિભાષા- “દ્રવ્યાદાપોથિતાત્તોયે પ્રતપ્તે નિશિ સંસ્થિતાત્| યઃ કષાયોઽભિનિર્યાતિ સ શીતઃ સમુદાહૃતઃ” (સૂ.અ.૪) ઇતિ| અત્રાપિ યદ્યપિ દ્રવ્યસ્ય પાનીયસ્ય ચ માનં નોક્તં, તથાઽપિ ક્વાથ્યદ્રવ્યસમં દ્રવ્યં ગ્રાહ્યં, પાનીયં તુ યાવન્માનઃ પેયઃ ક્વાથો ભવતિ તાવન્મનં ગ્રાહ્યં, નહ્યત્ર પાનીયહ્રાસોઽસ્તિ; કિંવા પરિભાષયૈવ જલં દેયં- “ષડ્ભિઃ પલૈશ્ચતુર્ભિર્વા સલિલાચ્છીતફાણ્ટયોઃ| આપ્લુતં ભેષજપલં રસાખ્યાયાં પલદ્વયમ્” ઇતિ| શીતકષાયઃ સ્વલ્પવીર્યતયા તથા શૈત્યગુણયોગાચ્ચાત્પબલદોષે દાહાભિભૂતેચ દેયઃ| પર્પટકં સદુરાલભં વેતિ તૃતીયો યોગો મન્દાગ્નિપિત્તકફે| કિરાતતિક્તાદિશ્ચતુર્થો વાતકફે| પાઠાદિશ્ચ પિત્તે| કિરાતતિક્તાદિના ચ ભેલકે સતિ પાઠાસપ્તકં જતૂકર્ણપ્રત્યયાત્ કફપિત્તે ભવતિ| ઉક્તં હિ તત્ર- “ભૂનિમ્બઘનગુડૂચીશુણ્ઠ્યુદીચ્યોશીરહ્વયપાઠાઃ” ઇતિ| અત્ર ક્વાથકરણે દ્રવ્યાદિમાનસ્યાનુક્તત્વાન્ન્યાયતો માનવ્યવસ્થા| તત્રેહ યદ્યપિ ક્વાથસંવિધાનં વિશેષેણ નોક્તં, તથાઽપિ વ્યાધિતરૂપીયે યત્ ક્વાથકરણસંવિધાનમુક્તં- “છેદ્યાનિ ખણ્ડશશ્છેદયિત્વા મેદ્યાનિ ચાણુશો ભેદયિત્વા, પ્રક્ષાલ્ય, પાનીયેનાભ્યાસિઞ્ચેત્” ઇત્યાદિના “ગતરસેષ્વૌષધેષુ સ્થાલીમવતાર્ય પરિપૂતં કષાયં” (વિ.અ.૭) ઇત્યન્તેન, તદેવ સર્વકષાયકરણસંવિધાનં જ્ઞેયમ્| તત્ર હિ યદ્યપિ ક્વાથ્યદ્રવ્યમાનં તથા દ્રવમાનં સ્થાપ્યકષાયમાનં ચ નોક્તં, તથાઽપિ યાવદ્દ્રવ્યં યાવતા જલેન પક્વં સત્ ગતરસં ભવતિ, તાવતિ જલે તાવદ્દ્રવ્યં દેયમિતિ લભ્યતે; તથા યાવતા ક્વાથશેષેણ ગતરસાન્યૌષધાનિ ભવન્તિ તાવાન્ ક્વાથઃ સ્થાપ્યત ઇતિ ચ લભ્યતે; એતચ્ચૌષધાનાં ગતરસત્વં દ્રવભાગત્રયક્ષય એવ ભવતીતિ દૃશ્યતે, તેન ચતુર્ભાગાવશિષ્ટતા સર્વક્વાથે વિશેષવચનં વિના કર્તવ્યા| ક્વાથાર્થજલદાનં તુ દ્રવ્યાપેક્ષયા ભવતિ| તત્ર મૃદુનિ દ્રવ્યે ચતુર્ગુણેન જલેન, કઠિનેઽષ્ટગુણેન, કઠિનતરે તુ ષોડશગુણેન પાકે સતિ ચતુર્ભાગાવશેષે ગતરસત્વં ભવતિ; એતદપિ દૃશ્યતે- સ્નેહાદિસાધનકભૂરિક્વાથકરણે ઇયં પ્રયુજ્યતે; યત્ર ત્વલ્પં ક્વાથ્યદ્રવ્યં તત્ર યથા યથાઽલ્પત્વં ભવતિ તથા તથા મૃદુન્યલ્પેઽપિ દ્રવ્યે ભૂરિજલં દીયતે, સ્તોકેન જલેન ક્વાથ્યદ્રવ્યસ્ય ગતરસત્વાભાવાત્| તેન, કર્ષાદારભ્ય પલપર્યન્તક્વાથે મૃદુન્યપિ ષોડશગુણં જલં દીયતે, પલાદૂર્ધ્વં તુ કુડવપર્યન્તમષ્ટગુણં જલં દીયતે| તદેવમનિર્દિષ્ટદ્રવ્યજલશેષમાનમપ્યાચાર્યેણ ગતરસત્વાભિધાનાત્ સર્વકષાયદ્રવ્યાદિપરિમાણમુક્તમ્| યદિ હિ દ્રવ્યાદીનાં નિયતં પ્રમાણં બ્રૂયાત્, તદા દ્રવ્યાપેક્ષયા તથા સ્નેહાદિસાધનાપેક્ષયા દેયક્વાથ્યાપેક્ષયા ચ યદ્ભિન્નં પરિમાણં તન્ન ગૃહીતં સ્યાત્| તદર્થાભિધાયિકાશ્ચ સ્વતન્ત્રાન્તરપરિભાષા લિખ્યન્તે| પાતવ્યકષાયે કૃષ્ણાત્રેયઃ- “ક્વાથ્યદ્રવ્યપલે કુર્યાત્ પ્રસ્થાર્ધં પાદશેષિતમ્” ઇતિ; અન્યત્રાપ્યુક્તં- “ક્વાથ્યદ્રવ્યપલે વારિ દ્વિરષ્ટગુણમિષ્યતે” ઇતિ; તથા “કર્ષાદૌ તુ પલં યાવદ્દદ્યાત્ ષોડશિકં જલમ્| તતસ્તુ કુડવં યાવત્તોયમષ્ટગુણં ભવેત્” ઇતિ; સુશ્રુતે ચ સ્નેહાદિક્વાથપરિભાષા- “ચતુર્ગુણેનાષ્ટગુણેન ષોડશગુણેન વાઽમ્ભસાઽભ્યાષિચ્ય ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ક્વાથયિત્વાઽવતારયેત્ ” (સુ.ચિ.અ.૩૧); ઇત્યાદિપાઠભેદાચ્ચતુર્ગુણાષ્ટગુણષોડશગુણજલદાપિકાઃ શ્રૂયન્તે, તાઃ કઠિનાદિદ્રવ્યભેદાદ્બોદ્ધવ્યાઃ| યદુક્તં- “મૃદૌ ચતુર્ગુણં દેયં, કઠિનેઽષ્ટગુણં તથા| કઠિનાત્ કઠિનતરે દેયં ષોડશિકં જલમ્” ઇતિ| એવં તન્ત્રાન્તરપરિભાષાયાં ચ વ્યવસ્થા વક્તવ્યા| અગ્નિવેશે હિ શ્રૂયતે- “દ્રવ્યમાપોથિતં ક્વાથ્યં દત્ત્વા ષોડશિક જલમ્| પાદશેષં ચ કર્તવ્યમેષ ક્વાથવિધિઃ સ્મૃતઃ|| ચતુર્ગુણેનામ્ભસા વા દ્વિતીયઃ સમુદાહૃતઃ” ઇતિ; અત્ર મધ્યવિધયાઽષ્ટગુણત્વમપિ પાનીયસ્ય લભ્યતે; તેનાપ્યુક્તં- “દ્રવ્યાણાં મધ્યપાકાર્થં યત્ર માત્રા ન દર્શિતા| પાદાંશાદૌષધાત્તત્ર જલં દદ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્|| ચતુર્ભાગાવશિષ્ટં ચ કષાયં કારયેદ્ભિષક્” ઇતિ| એવમન્યા અપિ તન્ત્રાન્તરપરિભાષા અવિરોધેન નેયાઃ| અત્રૈકે વદન્તિ- યદેતદ્વ્યાધિતરૂપીયે કષાયકરણમુદ્દિષ્ટં તન્નિરૂહાધિકારે, તદ્વિશિષ્ટાર્થવિષય એવ, તથાવિધકષાયકરણં નાન્યત્ર; યથા બલાતૈલે- “બલાશતં ગુડૂચ્યાશ્ચ પાદં રાસ્નાષ્ટભાગિકમ્| જલાઢકશતે પક્ત્વા” (ચિ.અ.૨૮) ઇત્યાદ્યુક્તં માનં ન ક્વાથાન્તરે યાતિ, કિન્તુ તત્રૈવ નિયમિતમિતિ| મૈવં, વિષયવિશેષોદ્દેશવિહિતોઽપિ વિધિર્વિષયાન્તરેઽપિ વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારાનુમત્યા તથા તન્ત્રાન્તરપરિભાષાસંવાદેન ચ વિષમતન્ત્રં વા દૃષ્ટ્વા સમાનત્વેનૈવ વ્યવસ્થાપ્યતે; યથા ઇક્ષ્વાકુકલ્પે ઉક્તં- “યાવત્ સ્યાત્તન્તુમત્તોયે પતિતં તુ ન શીર્યતે” (ક.અ.૩) ઇત્યાદિ લેહપાકલક્ષણં વિષયવિશેષોક્તં વિષયાન્તરેઽપિ સાધારણં ભવતિ| અત્ર પેયક્વાથમાત્રાઽપિ તુ ઇયત્તયા નોક્તા, તસ્યાઃ પુરુષાદ્યપેક્ષયા નાનાત્વાત્; સામાન્યેન ચ યદુક્તં- “દોષપ્રમાણાનુરૂપો હિ ભૈષજ્યપ્રમાણવિકલ્પો બલપ્રમાણવિશેષાપેક્ષો ભવતિ” (વિ.અ.૮) ઇતિ; એતેન, યાવન્માત્રમૌષધં બલાગ્ન્યાદ્યપેક્ષયોપપદ્યતે યસ્ય પુરુષસ્ય, તાવન્માત્રમૌષધં તસ્ય દેયમિત્યુક્તં ભવતિ| ઉક્તં ચાન્યત્ર- “માત્રાયા નાસ્ત્યવસ્થાનં દોષમગ્નિં બલં વયઃ| વ્યાધિં દ્રવ્યં ચ કોષ્ઠં ચ વીક્ષ્ય માત્રાં પ્રયોજયેત્” ઇતિ| તત્રાદૂરાન્તરા મધ્યપુરુષાભિપ્રાયેણ યા માત્રા ભવતિ, સા સૂચિતૈવ તન્ત્રકર્ત્રા “પલં વત્સકબીજસ્ય શ્રપયિત્વા રસં પિબેત્” (ચિ.અ.૧૯) ઇત્યાદિના, તથા પટોલદ્યેઽપિ “પલં તથૈષાં સહ ચૂર્ણિતાનાં જલે શૃતં દોષહરં પિબેન્ના” ઇત્યાદિના| સુશ્રુતેઽયુક્તં- “વ્યાધ્યાદિષુ તુ મધ્યેષુ ક્વાથસ્યાઞ્જલિરિષ્યતે” (સુ.સૂ.અ.૩૯) ઇતિ, પલે ચ ક્વાથ્યે ષોડશપલસ્ય પાદશેષતાયાં ચતુઃપલરૂપોઽઞ્જલિરેવ ભવતિ| દારુકોઽપ્યાહ- “જઘન્યા દ્વિપલા પ્રોક્તા માત્રા, મધ્યા ચતુષ્પલા| ઉત્તમા ષટ્પલા પ્રોક્તા ક્વાથસ્નેહૌષધેષુ તુ” ઇતિ| અન્યત્ર ચોક્તમ્- “ઉત્તમસ્ય પલં માત્રા, ત્રિભિશ્ચાક્ષૈશ્ચ મધ્યમા| જઘન્યસ્ય પલાર્ધં તુ સ્નેહક્વાથ્યૌષધેષુ ચ” ઇતિ| એતાશ્ચાદૂરાન્તરાર્થા બલાગ્ન્યાદિમાનેન વ્યવહ્રિયમાણા એવ પરિભાષાઃ| અન્યચ્ચિન્ત્યતે- યદેતચ્ચતુર્ગુણત્વાદિના જલમુક્તં, તત્ કિં કૃતદ્વૈગુણ્યં સર્વત્ર ગ્રહીતવ્યમ્, ઉક્તં હિ- “શુષ્કદ્રવ્યેષ્વિદં માનં દ્વિગુણં તદ્દ્રવાર્દ્રયોઃ” ઇતિ; મૈવં, સુનિષણ્ણકાદેર્ઘૃતદ્રવ્યસ્ય દ્વાત્રિંશત્પલપરિમાણે દ્રવપ્રસ્થે સિદ્ધેઽપિ યદયં- “ત્રિંશત્પલાનિ પ્રસ્થોઽત્ર વિજ્ઞેયો દ્વિપલાધિકઃ” (ચિ.અ.૧૪) ઇતિ કરોતિ, તેન તન્ત્રાન્તરપરિભાષાનુમતં કુડવાદાવેવ માને દ્વૈગુણ્યં ભવતિ, કુડવપૂર્વમાને તુ દ્રવાર્દ્રાણાં દ્વૈગુણ્યં નાસ્તીતિ દર્શયતિ| યેન, પૂર્વપરિભાષયૈવ દ્વૈગુણ્યે લબ્ધે યત્ પુનર્દ્વાત્રિંશત્પલપ્રસ્થકીર્તનં, તત્ પૂર્વપરિભાષાવ્યભિચારે સતિ ક્વચિદ્વૈગુણ્યં દર્શયતિ| તેન, રક્તિકાદૌ તત્પરિભાષાર્થવ્યભિચારસ્તન્ત્રાન્તરપ્રમાણાદુન્નીયતે| તથાચાત્રેયઃ- “દ્વૈગુણ્યં કુડવાદૌ તુ શુષ્કમાનાદ્દ્રવસ્ય હિ| આર્દ્રસ્યાત્યલ્પવીર્યત્વાજ્જ્ઞેયમન્યત્ર તત્ સમમ્” ઇતિ; તથા જતૂકર્ણેઽપ્યુક્તમ્- “આર્દ્રાણાં ચ દ્રવાણાં ચ દ્વિગુણાઃ કુડવાદયઃ” ઇતિ; અન્યત્રાપ્યુક્તં- “રક્તિકાદિષુ માનેષુ યાવન્ન કુડવો ભવેત્| શુષ્કે દ્રવાર્દ્રયોશ્ચૈવ તુલ્યં માનં પ્રકીર્તિતમ્” ઇતિ| એવં ચ કુડવાદિમાનયોગ્યસ્યાપિ યત્ર દ્રવ્યસ્ય પલોલ્લેખેન માનં ગૃહ્યતે, તત્રાપિ ન દ્વૈગુણ્યમ્| તેન “રાસ્નાસહસ્રનિર્યૂહે તૈલદ્રોણં વિપાચયેત્” (ચિ.અ.૨૮) ઇત્યાદિષુ પલોલ્લેખેન જલં ગૃહ્યમાણં ન દ્વિગુણં ભવતિ| ક્વચિત્ પલોલ્લેખમાનવિધાનેઽપિ તન્ત્રાન્તરદર્શનાત્ કુડવાદિવિવક્ષાં કૃત્વા પલોલ્લેખાગતેઽપિ દ્રવે દ્વૈગુણ્યં ભવતિ| યથા ક્ષતક્ષીણચિકિત્સિતે “મધુકાષ્ટપલદ્રાક્ષાપ્રસ્થક્વાથે” (ચિ.અ.૧૧) ઇત્યાદિના યઃ પ્રયોગ ઉક્તઃ, સ જતૂકર્ણે “દ્રાક્ષાયાઃ પ્રસ્થઃ, મધુકસ્યાર્ધક્વાથઃ” ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન પઠિતઃ; તેન, જતૂકર્ણે મધુકસ્યાર્ધપ્રસ્થોલ્લેખપાઠાત્ કૃતદ્વૈગુણ્યમેવ દ્રવં ભવતિ, તત્પ્રત્યયાચ્ચેહાપિ મધુકાષ્ટપલોલ્લેખવિહિતક્વાથ્યે કુડવદ્વયવિવક્ષયા કૃતદ્વૈગુણ્યમેવ જલં દેયમ્| એવમન્યત્રાપ્યનુસરણીયમ્| અન્યે તુ, “કુડવાદાવિત્યત્ર અતદ્ગુણસંવિજ્ઞાનબહુવ્રીહિણા કુડવે ન દ્વૈગુણ્યમસ્તિ” ઇતિ બ્રુવતે; તતશ્ચ સુશ્રુતે “સ્નેહકુડવે સાધ્યે ભેષજપલં પિષ્ટં કલ્કં” (સુ.ચિ.અ.૩૧) ઇત્યુક્તં, તત્ કુડવે સ્નેહચતુઃપલે ભેષજપલં ભવતીતિ કૃત્વા સ્નેહપ્રસ્થેઽષ્ટપલકલ્કદાનવ્યવહાર ઉપપન્નઃ; યદિ તુ કુડવેનાષ્ટૌ પલાનિ સ્નેહસ્ય ગૃહ્યન્તે, તદા પ્રસ્થે ચતુઃપલકલ્કદાનમવ્યવહારસિદ્ધં સ્યાત્; એતન્નાતિસાધુ; યતસ્તૈવ સ્નિહકુડવે સાધ્યે ક્વાથ્યદ્રવ્યપ્રસ્થો વિધેય ઇત્યુક્તં, તત્ર યદિ કુડવેન સ્નેહપલચતુષ્ટયં ગૃહ્યતે તદા ચતુઃપલે સ્નેહે ષોડશપલક્વાથ્યગ્રહણં સ્યાત્, ન ચ તથા વ્યવહરતિ, ક્વાથ્યષોડશપલં હિ અષ્ટપલે સ્નેહ એવ ગૃહ્યતે, તસ્માદસાધકમેતત્ કુડવાદ્વૈગુણ્યસ્યેતિ| દ્વૈગુણ્યં કુડવે યુક્તં, યથાઽગસ્ત્યહરીતક્યાં મધુનઃ કુડવં યદિહોક્તં, તત્તન્ત્રાન્તરે “મધુનશ્ચ પલાષ્ટકમ્” ઇતિ પઠ્યતે; તથા તન્ત્રાન્તરે- “ત્રાયમાણા ચતુઃપલં દશકેઽમ્ભસિ શેષિતે| કુડવે કુડવાન્ સર્પિઃક્ષીરધાત્રીરસાન્ પચેત્” ઇતિ શ્રૂયતે; તત્ર યદિ ચતુઃપલઃ કુડવઃ સ્યાત્, તદાઽત્રોક્તત્રાયમાણાઘૃતેન સહ વિરોધઃ સ્યાત્; ઉક્તં હિ- “જલે દશગુણે સાધ્યં ત્રાયમાણાચતુઃપલમ્” ઇત્યાદિ, યાવત્ “રસસ્યામલકાનાં ચ ક્ષીરસ્ય ચ ઘૃતસ્ય ચ| પલાનિ પૃથગષ્ટાષ્ટૌ દત્ત્વા સમ્યગ્વિપાચયેત્” (ચિ.અ.૫) ઇતિ, તથાઽન્યત્રાપ્યુક્તમ્- “આર્દ્રદ્રવ્યદ્રવદ્રવ્યપલૈરષ્ટભિરેવ ચ| શુષ્કદ્રવ્યચતુષ્કેણ કુડવઃ સમુદાહૃતઃ” ઇતિ; તસ્માત્ કુડવે દ્વૈગુણ્યં સાધુ| આર્દ્રદ્વૈગુણ્યે તુ, યેષાં દ્રવ્યાણાં શુષ્કાણામુપયોગ ઉક્તસ્તેષામાર્દ્રપ્રયોગે દ્વૈગુણ્યં ભવતિ; યે તુ નિત્યમાર્દ્રા એવોપયુજ્યન્તે, ન તેષાં દ્વૈગુણ્યમ્| યદુક્તં- “વાસાકુટજકૂષ્માણ્ડશતપત્રીસહાચરાઃ | નિત્યમાર્દ્રાઃ પ્રયોક્તવ્યા ન તેષાં દ્વિગુણં ભવેત્” ઇતિ| એતત્ સર્વં પેયક્વાથપ્રસઙ્ગેનોક્તં સ્નેહપાકેઽપિ ચિન્તનીયમ્| સ્નેહપાકે તુ સ્નેહાત્ પાદિકઃ કલ્કો દેયઃ, તથાહિ વક્ષ્યતિ- “જલસ્નેહૌષધાનાં તુ પ્રમાણં યત્ર નેરિતમ્| તત્ર સ્યાદૌષધાત્ સ્નેહઃ સ્નેહાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્” (ક.અ.૧૨) ઇતિ| ચતુર્ગુણ એવ સ્નેહો દ્રવત્વેઽપિ ન દ્વૈગુણ્યાત્ કલ્કાદષ્ટગુણો ભવતિ| અન્યત્રાપ્યુક્તં- “ક્વાથ્યાચ્ચતુર્ગુણં વારિ પાદસ્થં સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્| સ્નેહાત્ સ્નેહસમં ક્ષીરં કલ્કસ્તુ સ્નેહપાદિકઃ” ઇતિ| યત્તુ, અષ્ટપલ એવ સ્નેહે કલ્કસ્ય પલમાનત્વં, તદાગમસિદ્ધમપિ ન વ્યવહ્રિયતે; ઉક્તં હિ કૃષ્ણાત્રેયે- “સ્નેહપાકવિધૌ યત્ર પ્રમાણં નોદિતં ક્વચિત્| સ્નેહસ્ય કુડવં તત્ર પચેત્ કલ્કપલેન તુ” ઇતિ| તથા સુશ્રુતેઽપિ સ્નેહકુડવે કલ્કપલમુક્તમ્| તદેતદકલ્કસાધ્યત્વં સ્નેહસ્ય સ્વરસેનાતિગુરુણા સાધ્યે સ્નેહે પુષ્પકલ્કસાધ્યે વા વ્યવસ્થાપનીયમ્| દ્રવ્યસ્ય હિ સસારત્વનિઃ- સારત્વાભ્યાં કલ્કસ્યાલ્પત્વભૂયસ્ત્વે દૃષ્ટે| યદુક્તં શૌનકવચનમનુવદતા વાગ્ભટેન- “સ્નેહે સિધ્યતિ શુદ્ધામ્બુનિષ્ક્વાથસ્વરસૈઃ ક્રમાત્| કલ્કસ્ય યોજયેદંશં ચતુર્થં ષષ્ઠમષ્ટમમ્” ઇતિ; તથા “શણસ્ય કોવિદારસ્ય કર્બુદારસ્ય શાલ્મલેઃ| કલ્કાઢ્યત્વાત્ પુષ્પકલ્કં પ્રશંસન્તિ ચતુઃપલમ્” ઇતિ| અત્ર સ્નેહપ્રસ્થાપેક્ષયા ચતુઃપલઃ કલ્કઃ સ્નેહાદષ્ટમભાગ એવ ભવતીત્યાદિવિશેષવચનેન “કલ્કશ્ચ સ્નેહાપાદિકઃ” ઇતિ સામાન્યવચનસ્ય બાધા ક્વચિદ્વિષયવિશેષે ભવતીહ ન વિરોધમાવહતિ| ભવતુ, અલમતિપ્રપઞ્ચેન, સર્વથા વ્યવહારાનુગતમેવ શાસ્ત્રં પ્રમાણીકર્તવ્યમ્||૧૯૭-૧૯૯||-

પઞ્ચ પઞ્ચવિધં જ્વરમિતિ યથાસઙ્ખ્યં સન્તતાદિષુ કલિઙ્ગાદયો જ્ઞેયાઃ| અન્યે તુ પઞ્ચસુ પઞ્ચૈવ યૌગિકાનાહુઃ ||૨૦૦-૨૦૩||

વત્સકારગ્વધમિત્યાદિના બલામિત્યન્તેન કેચિદ્યોગત્રયં, કેચિદેકમેવ યોગં વદન્તિ| નિશિ સ્થિતમિતિ શીતકષાયમ્||૨૦૪-૨૦૬||-

જાતીત્યાદૌ જાતીપલ્લવાઃ| સગુડં પિબેદિત્યત્ર ગુડસ્ય પ્રક્ષેપ્યત્વેન ક્વાથ્યદ્રવ્યાપેક્ષયા પાદિકત્વમ્| એવમન્યત્રાપિ પ્રક્ષેપે બોદ્ધવ્યમ્||૨૦૭-૨૦૯||

અત્ર કષાયપ્રકરણાગતત્વાત્ સન્નિપાતચિકિત્સાવસરમપ્યુલ્લઙ્ઘ્ય સન્નિપાતહરૌ શટ્યાદિબૃહત્યાદિપ્રયોગૌ પઠતિ||૨૧૦-૨૧૪||

ભેષજાધ્યાયે ભેષજચતુષ્કે; ચતુષ્કેઽપિ હિ ‘અધીયન્તે અસ્મિન્નર્થા’ ઇતિ કૃત્વા અધ્યાયશબ્દો વર્તત એવ| યોગમાત્રેણ તુ તત્ર ષડ્વિરેચનશતાશ્રિતીયેઽધ્યાયે (સૂ.અ.૪) જ્વરઘ્નતૃષ્ણાઘ્નૌ મહાકષાયૌ પ્રોક્તૌ; તયોશ્ચ પ્રત્યેકદ્રવ્યકૃતાઃ કષાયા બહવો ભવન્તીતિ કષાયા ઇતિ બહુવચનં સાધુ| યવાગ્વશ્ચ અપામાર્ગતણ્ડુલીયે (સૂ.અ.૨) પ્રોક્તાઃ||૨૧૫||

ઇદાનીં સર્પિઃપ્રયોગાનભિધાતું સર્પિષો વિષયમાહ - જ્વરા ઇત્યાદિ| વમનૈરિત્યનેનેહાવસ્થાવિધેયવમનપ્રયોગાન્ સર્પિઃષડહભાવિનો દર્શયતિ| લઙ્ઘનવચનેન ચ લઙ્ઘનસમાનકાલાઃ સ્વેદાદયો ગૃહ્યન્તે| રૂક્ષસ્યેતિ વચનેન કષાયાદિપ્રયોગે સત્યપિ સામતાનુબન્ધાત્ કફોત્તરતયા વા યત્ર રૂક્ષત્વં ન ભવતિ તત્ર સર્પિર્ન દાતવ્યમિતિ દર્શયતિ| અત્ર કષાયૈરિત્યાદ્યસમાસનિર્દેશેન વ્યસ્તૈઃ સમસ્તૈરપિ કષાયાદિપ્રયોગૈ રૂક્ષસ્ય સર્પિઃપાનં કર્તવ્યમિતિ દર્શયતિ| નન્વવિશેષેણ સર્વજ્વરેષુ કષાયાનન્તરં સર્પિરુચ્યતે, તત્કથમુપપન્નં ભવતીત્યાહ- રૂક્ષં તેજ ઇત્યાદિ| તત્ર તેજઃશબ્દો યદ્યપિ પિત્તાનલસ્નેહશક્તિદ્યુતિષુ ગ્રીષ્મે ચ વર્તતે, તથાઽપીહ તેજઃશબ્દેનોષ્માઽભિધીયતે; તેન રૂક્ષસ્વરૂપ ઊષ્મા સર્વત્ર જ્વરકર ઇત્યુક્તં ભવતિ| સ ચોષ્મા આમાશયવિક્ષિપ્તસ્યાગ્નેસ્તથા દેહભવો જ્વરપ્રભાવકૃતશ્ચ જ્વરરૂપો જ્ઞેયઃ| યદુક્તં- “સ્વેન તેનોષ્મણા ચૈવ કૃત્વા દેહોષ્મણૌ બલમ્| સન્તાપમધિકં દેહે જનયન્તિ” ઇત્યાદિ| અયં ચ ઊષ્મા સૂક્ષ્મવિચારે યદ્યપિ પિત્તસ્ય ભવતિ, યદુક્તં- “ઊષ્મા પિત્તાદૃતે નાસ્તિ જ્વરો નાસ્ત્યૂષ્મણા વિના” (વા.ચિ.અ.૧) ઇતિ, પિત્તં ચ યદ્યપિ “સસ્નેહમુષ્ણં તીક્ષ્ણં ચ” (સૂ.અ.૧૦) ઇત્યાદિના ગ્રન્થેન સ્નિગ્ધમુક્તં, તથાઽપ્યવસ્થાવશાત્ પિત્તં નિરામં સન્નિઃસ્નેહં ભવતિ, સ્નેહશ્ચ પિત્તગુણો દ્રવયોગનિમિત્તકો ન સાંસિદ્ધિકઃ; તેન સ્નેહાપગમઃ પિત્તસ્યોહ્યત એવાવસ્થાયાં; તેન નિઃસ્નેહસ્ય પિત્તસ્યોષ્મા રૂક્ષ એવ ભવતિ| ઇયં ચ વ્યાધ્યવસ્થા વ્યાધિપ્રભાવાદેવ જીર્ણાવસ્થાયાં ભવતિ, યથા- મદાત્યયસ્યાન્તે વાતપિત્તત્વં; યદુક્તં “પિત્તમારુતપર્યન્તઃ પ્રાયેણ હિ મદાત્યયઃ” (ચિ.અ.૨૪) ઇતિ| ક્ષારપાણિનાઽપ્યુક્તં- “જ્વરોષ્મણા રૂક્ષિતેષુ ધાતુષુ બલવાન્ મારુતો જ્વરાનુબન્ધં વિષમજ્વરાણામન્યતમં વા કુર્યાત્” ઇત્યાદિ| તત્ર રૂક્ષેણ તેજસા જ્વરકાલસમ્બન્ધાદ્રૂક્ષિતસ્ય જ્વરિણો યોઽનુબન્ધો ધાતુરનિલઃ સ્યાત્ સ ચ સ્નેહવધ્ય ઇતિ સર્પિઃકૃતસ્નેહગુણવધ્ય ઇત્યર્થઃ; ચકારાદ્રૂક્ષં તેજો યજ્જ્વરકરં તદપિ સર્પિઃકૃતસ્નેહવધ્યમિતિ સમુચ્ચિનોતિ| ધાતુરિતિ વિશેષણેન વાયોર્ધારણાત્મકતા ઉચ્યતે; તતશ્ચ ધારણાત્મકસ્ય વાયોઃ પ્રકોપો મહાત્યય ઇતિ સૂચયતિ| અનુ પશ્ચાદ્બલં ભવતિ યસ્ય સોઽનુબલઃ| તેન સર્વજ્વરેષુ કષાયાદિના દ્વાદશાહેન ચ કાલેન કફંશવિક્ષયે સતિ જ્વરોષ્મા વૃદ્ધો ભવતિ, તદ્વિરૂક્ષણાચ્ચ વાયુરપિ વૃદ્ધો ભવતિ| અત્ર જ્વરોષ્મણિ પિત્તધર્મે સર્પિસ્તાવચ્છૈત્યાદ્વિહિતં ભવતીતિ પ્રસિદ્ધત્વાનોક્તં; સ્નેહાંશેનૈવ તુ સર્પિર્યથા પિત્તોષ્માણં જ્વરકરં રૂક્ષસ્વરૂપં તથા વાતં ચ સ્નેહાચ્છમયતિ, તત્ ‘રૂક્ષં તેજ’ ઇત્યાદિના શ્લોકેનોક્તં ભવતિ| અન્યે તુ તેજઃશબ્દેનેહ પિત્તમેવ ગ્રાહયન્તિ| પિત્તં હિ દ્વિવિધં- સદ્રવં નિર્દ્રવં ચ| યત્ સદ્રવં તત્ સસ્નેહં, યત્તુ લઙ્ઘનાદિના ક્ષપિતાર્દ્રભાગં નિર્દ્રવં તદ્રૂક્ષં ભવતિ, તદિહ ‘રૂક્ષં તેજ’ ઇત્યનેન ગૃહ્યતે| અન્યે તુ ‘યઃ સ્યાદનુબલો ધાતુઃ’ ઇત્યનેનાનુબન્ધરૂપં કફં ગ્રાહયન્તિ, તતોઽનુબન્ધઃ કફો રૂક્ષં પિત્તં વાતશ્ચ સ્નેહાસાધ્યો ભવતીત્યર્થઃ; સ્નેહશબ્દેન ચ પ્રકરણાત્ સર્પિરુચ્યતે, સર્પિશ્ચ કફજિત્ સંસ્કારાદ્ભવતિ; યદુક્તં- “ઘૃતં તુલ્યગુણં દોષં સંસ્કારાત્તુ જયેત્ કફમ્” ઇતિ (નિ.અ.૧); કિઞ્ચ “અત ઊર્ધ્વં કફે મન્દે” ઇત્યાદિના ત્રિષ્વપિ દોષેષુ સર્પિઃપ્રયોગોઽનુમતઃ; તદિહાપિ ત્રય એવ દોષા યથોક્તવ્યાખ્યયા સર્પિર્વિષયાઃ પ્રતિપાદિતા ભવન્તીતિ| અસ્મકં તુ પૂર્વ એવ વ્યાખ્યાને સ્વરસઃ| અન્યે તુ ‘રૂક્ષે તેજો જ્વરકરં’ ઇતિ પઠન્તિ| તત્ર રૂક્ષે ઇતિ કષાયાદિભી રૂક્ષીકૃતશરીરે ઇતિ જ્ઞેયં, શેષં ચ પૂર્વવત્| અયં ચ પાઠઃ પૂર્વટીકાકૃદ્ભિર્ભાસદત્ત-સ્વામિદાસાષાઢવર્મ-બ્રહ્મદેવપ્રભૃતિભિરપિ વ્યાખ્યાતત્વાન્ન પ્રતિક્ષેપણીયઃ| ખરનાદેનાપિ સમાનોઽયં પાઠઃ| ઉક્તં હિ તત્ર- “કષાયપાનાદ્વમનાલ્લઙ્ઘનાલ્લઘુભોજનાત્| રૂક્ષિતાનાં જ્વરો મોક્ષે સર્પિઃપાનમુદીક્ષતે|| રૂક્ષતેજોઽધિકે દેહે” ઇત્યાદિના||૨૧૬-૨૧૭||

સમ્પ્રતિ સર્પીંષિ પ્રાહ- કષાયા ઇત્યાદિ| ય એતે જ્વરઘ્ના કષાયા ઉક્તાસ્તે સર્પિષા સહ યોજિતાઃ સર્પિઃસાધનત્વેન પ્રયુક્તાઃ પ્રયોજ્યાઃ; યથોક્તકષાયદ્રવ્યૈઃ સ્વવિષય એવ સર્પીંષિ સાધયિત્વા પ્રયોજ્યાનીતિ વાક્યાર્થઃ| અન્યે તુ કષાયાણાં સર્પિષા મિશ્રીકૃતાનામનેન વચસા પ્રયોગમિચ્છન્તિ||૨૧૮||

પિપ્પલ્ય ઇત્યાદિ| પિપ્પલ્યાદૌ ઘૃતે પિપ્પલ્યાદીનાં વિશેષાનુક્તેઃ કષાયત્વં કલ્કત્વં ચૈકે બ્રુવતે, અન્યે તુ કલ્કમેવેચ્છન્તિ| દ્રવકાર્યં તુ દ્રવસ્યાનુક્તત્વાત્તોયેનૈવ કર્તવ્યં, “દ્રવકાર્યેઽપિ ચાનુક્તે સર્વત્ર સલિલં સ્મૃતમ્” (ક.અ.૧૨) ઇતિ વચનાત્| નનુ યત્ર કલ્કત્વેન દ્રવ્યશ્રુતિઃ, દ્રવં ચ ન શ્રુતં, તત્ર જલં ગ્રહીતવ્યં, યથા- “ત્ર્યૂષણત્રિફલાકલ્કે બિલ્વમાત્રે ગુડાત્ પલે| સર્પિષોઽષ્ટપલં પક્ત્વા માત્રાં મન્દાનલઃ પિબેત્” (ચિ.અ.૧૫) ઇતિ; યત્ર તુ કષાયત્વં કલ્કત્વં વા નોક્તં તત્ર ક્વાથકલ્કાવેવ કર્તવ્યૌ, યદુક્તં સુશ્રુતે- “કલ્કક્વાથાવનિર્દેશે ગણાત્તસ્માત્ પ્રયોજયેત્” (સુ.ચિ.અ.૩૧) ઇતિ| મૈવં, સુશ્રુતોક્તપરિભાષા હીયં ગણવિષયા એવ, ‘ગણાત્તસ્માત્ પ્રયોજયેત્’ ઇતિ વચનાત્; ન ચ પિપ્પલ્યાદયોઽમી ગણત્વેનોક્તાઃ, ગણોઽપિ યત્રાધિકરણેન શ્રુતસ્તત્રૈવ ક્વાથકલ્કકરણં; યદુક્તમન્યત્ર- “યત્રાધિકરણેનોક્તિર્ગણસ્ય સ્નેહસંવિધૌ| તત્રૈવ કલ્કનિર્યૂહાવિષ્યેતે સ્નેહવેદિભિઃ” ઇતિ; કિઞ્ચ સામાન્યેન દ્રવ્યસ્ય સ્નેહસાધનાભિધાને યદિ કલ્કકષાયત્વં સ્યાત્તદા બલાતૈલાદૌ “બલાકષાયકલ્કાભ્યાં તૈલં ક્ષીરસમં પચેત્” (ચિ.અ.૨૯) ઇતિ ન કુર્યાત્ કલ્કકષાયયોરુપાદાનં, સામાન્યસાધનવચનેનૈવ લબ્ધત્વાત્, તસ્માત્ કલ્કમાત્રેણૈવ પિપ્પલ્યાદિદ્રવ્યં જલં ચ ચતુર્ગુણં દેયમ્; એવમન્યત્રાપિ બોદ્ધવ્યમ્| અત્ર ચ પક્તવ્યઘૃતસ્ય પ્રમાણાનિર્દેશાદવ્યવસ્થિતમાનમેવ સર્પિરિચ્છાતઃ પક્તવ્યં, યત્ર તુ પ્રસ્થાદિમાનનિર્દેશં કરોતિ તત્ર તાવન્માત્રેણૈવ સ્નેહસાધ્યરોગોપશમો ભવતીતિ જ્ઞેયમ્| તથાહિ વાતવ્યાધૌ પ્રભૂતસ્નેહસાધ્યે ભૂયસીમેવ સ્નેહમાત્રાં વક્ષ્યતિ, પ્રપૌણ્ડરીકાદ્યે નસ્યયોગિતયા કુડવમાનં સ્નેહં વક્ષ્યતિ, કુષ્ઠોક્તતિક્તકષટ્પલાદૌ અત્યલ્પપાકસંવિધાનેન પક્વસ્ય ઘૃતસ્ય કાર્યકર્તૃત્વં ભવતીતિ ભેષજપ્રભાવદર્શી મહર્ષિર્બોધયતિ| તત્ર યદિ કુષ્ઠસ્ય દીર્ઘરોગતયા ભૂયો ભૂયસ્તિક્તષટ્પલલેપેન પ્રયોજનં તદા પુનઃ પુનઃ ષટ્પલમાનં પક્તવ્યં ઘૃતં, “યથા કુર્વન્તિ સ ઉપાય” (સૂ.અ.૨૬) ઇતિ વચનાત્| એવમગસ્ત્યહરીતક્યાદાવપિ પ્રતિનિયતમાનકથનપ્રયોજનં વાચ્યમ્| તસ્માન્ન યાદૃચ્છિકં ક્વચિદાચાર્યસ્ય માનાભિધાનમનભિધાનં ચ| તામલકી ‘ભૂમ્યામલકી’ ઇતિ ખ્યાતા| હલીમકં કામલાભેદમ્| સન્નિયચ્છતિ સમીકરોતિ||૨૧૯-૨૨૧||

વાસાદ્યે ઘૃતે ક્વાથસ્ય પરિમાણં યદ્યપિ નોક્તં, તથાઽપિ દ્વિગુણ એવ ક્વાથો ગ્રાહ્યઃ; સ્નેહપાકે ચતુર્ગુણ એવ દ્રવઃ, “સ્નેહાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્” (ક.અ.૧૨) ઇતિ વચનાત્; જલશબ્દશ્ચાત્ર દ્રવોપલક્ષણઃ| અત્ર ચ “દ્વાભ્યામપિ ચાતુર્ગુણ્યમ્” ઇતિ પરિભાષયા યદ્યપિ ક્ષીરં કષાયવદ્વિગુણમત્ર લભ્યતે, તથાઽપિ ત્રિવિધશિષ્યબુદ્ધિહિતાય સ્પષ્ટાર્થં ક્ષીરદ્વૈગુણ્યાભિધાનમિતિ બ્રુવતે| તત્ર ક્ષીરસ્ય માનાનુક્તૌ “ક્વાથ્યાચ્ચતુર્ગુણં વારિ પાદસ્થં સ્યાચ્ચતુર્ગુણમ્| સ્નેહાત્ સ્નેહસમં ક્ષીરં કલ્કશ્ચ સ્નેહપાદિકઃ” ઇતિ વચનાત્ ક્ષીરસ્ય દ્રવાન્તરસત્ત્વે સતિ સ્નેહસમત્વમેવ સ્યાત્; તતશ્ચ કષાયભાગત્રયં ક્ષીરં ચૈકભાગમિતિ કૃત્વા દ્વાભ્યામપિ ચાતુર્ગુણ્યમિતિ પરિભાષા સ્યાત્; તસ્માત્ કર્તવ્યં ક્ષીરદ્વૈગુણ્યવચનમ્| અન્યે તુ- “દ્વાભ્યામપિ ચાતુર્ગુણ્યમિતિ પરિભાષયા પ્રત્યેકમેવ દ્રવેણ ચાતુર્ગુણ્યમિચ્છન્તિ”, તતશ્ચેહ કષાયસ્ય ચાતુર્ગુણ્યં ક્ષીરસ્ય તુ દ્વૈગુણ્યં ભવતિ| તત્ર “એકેનાપિ ચાતુર્ગુણ્યં, દ્વાભ્યામપિ ચાતુર્ગુણ્યં, ત્રિભિરપિ ચાતુર્ગુણ્યં, ચતુર્ભિઃ સમમ્” ઇતિ વચનેન ચતુર્ભિઃ સ્નેહસમતાભિધાનેન સ્નેહચાતુર્ગુણ્યમેવ દ્રવસ્યોક્તમ્| અતો દ્વાભ્યાં ત્રિભિરપિ તથા ચાતુર્ગુણ્યં કર્તવ્યં યથા સ્નેહાચ્ચતુર્ગુણં સ્યાત્, તચ્ચ મિલિત્વૈવ ચાતુર્ગુણ્યં ભવતિ ન પ્રત્યેકમ્| ચતુર્ગુણદ્રવપરિભાષા તુ પઞ્ચપ્રભૃતિદ્રવસાન્નિધ્યે વિશેષવચનાદ્બાધ્યતે| વચનં હિ- “પઞ્ચપ્રભૃતિ યત્ર સ્યુર્દ્રવાણિ સ્નેહસંવિધૌ| તત્ર સ્નેહસમાન્યાહુરર્વાક્ સ્યાત્તુ ચતુર્ગુણમ્” ઇતિ||૨૨૨-૨૨૩||

બલાદ્યેઽપિ ક્વાથપયસોઃ પૂર્વોક્તક્વાથક્ષીરસાહચર્યાત્ પ્રત્યેકં દ્વિગુણત્વં જ્ઞેયમ્||૨૨૪-૨૨૬||

સમ્પ્રતિ ક્રમસૂચિતવમનવિરેચનયોગાનાહ- જ્વરિભ્ય ઇત્યાદિના| બહુદોષેભ્ય ઇત્યનેન અલ્પદોષેષુ સંશોધનં નિષિદ્ધમિતિ સ્ફોરયતિ| કાલ ઇતિ યથોક્તવમનવિરેચનયોગ્યજ્વરાવસ્થાયામ્| કલ્પ ઇતિ કલ્પસ્થાને| મદનપિપ્પલીયુક્તં કફે, કલિઙ્ગયુક્તં પિત્તશ્લેષ્મણિ, મધુકયુક્તં તુ દાહપ્રાયે | ક્ષૌદ્રયોગાન્મધુરીકૃતમમ્બુ ક્ષૌદ્રામ્બુ| સૈન્ધવયોગાલ્લવણીકૃતમમ્બુ લવણામ્બુ| પ્રસ્કન્દનમિતિ વિરેચનમ્| આવાપ્યેતિ ઉપયોજ્ય||૨૨૭-૨૩૩||

પાઠક્રમાગતક્ષીરપ્રયોગાનાહ- કાસાદિત્યાદિ| અત્ર પઞ્ચમૂલ્યાદિદ્રવ્યસ્ય તથા ક્ષીરસ્ય પાનીયસ્ય ચ માનાનુક્તૌ વૃદ્ધવૈદ્યવ્યવહારસિદ્ધયા પરિભાષયા માનકલ્પના; યદુક્તં- “દ્રવ્યાદષ્ટગુણં ક્ષીરં ક્ષીરાત્તોયં ચતુર્ગુણમ્| ક્ષીરાવશેષઃ કર્તવ્યઃ ક્ષીરપાકે ત્વયં વિધિઃ” ઇતિ| એતચ્ચ દ્રવ્યસ્યાર્ધપલં, ક્ષીરં પલચતુષ્ટયં, પાનીયં પલાનિ ષોડશ દત્ત્વા, ક્ષીરાવશેષઃ પાકઃ કર્તવ્યઃ; એવમ્પ્રકારા માનવ્યવસ્થા| યત્ર તુ માષપર્ણીભૃતીયે “મેદાં પયસ્યાં જીવન્તીં વિદારીં કણ્ટકારિકામ્| શ્વદંષ્ટ્રાં ક્ષીરિકાં માષાન્ ગોધૂમાંશ્છાલિષષ્ટિકાન્|| પયસ્યર્ધોદકે પક્ત્વા કાર્ષિકાનાઢકોન્મિતે| વિવર્જયેત્ ક્ષીરશેષં” (ચિ.અ.૨) ઇત્યાદિના ક્ષીરદ્રવ્યાદિમાનમુક્તં તત્તત્રૈવ વિષયે જ્ઞેયં, તન્ત્રાન્તરપરિભાષા- ગૃહીતત્વાદસ્ય માનસ્ય| પ્રદેશાન્તરયોગોક્તં હિ માનં તદેવ પ્રદેશાન્તરેઽપિ માનલિઙ્ગં ભવતિ યત્ પરિભાષાનુગતં, યત્તુ પરિભાષાન્તરબાધકં માનં તત્ સ્વવિષય એવાવતિષ્ઠતે; યથા- “સાધયેચ્છુદ્ધશુષ્કસ્ય લશુનસ્ય ચતુષ્પલમ્| ક્ષીરે જલાષ્ટગુણિતે ક્ષીરશેષં ચ ના પિબેત્” (ચિ.અ.૫) ઇતિ; એવમન્યદપિ તન્ત્રાન્તરે યત્ પરિભાષાવિરુદ્ધમાનકથનં તત્તત્રૈવ પ્રયોગે વ્યવસ્થિતં જ્ઞેયમ્| પરિકર્તિકા પરિકર્તનાકારા ગુદાદિવેદના| નાગરમિત્યાદૌ ક્ષૌદ્રસ્ય પાકાનર્હત્વેનોત્તરકાલં દ્રવ્યાન્તરતુલ્યમાનસ્યૈવ પ્રક્ષેપો જ્ઞેયઃ| ઉષ્ણં શીતં ચેતિ વિકલ્પ ઇચ્છાવિશેષકૃતઃ; પ્રબલે વાતે ઉષ્ણં, પિત્તે ત્વતિબલે શીતમ્||૨૩૪-૨૩૯||

નિરૂહવિધૌ જ્વરહરાનિતિ વચનેન જ્વરહરૈર્દ્રવ્યૈર્નિરૂહાનુવાસનકલ્પનાં દર્શયતિ| પટોલાદ્યે નિરૂહે પયસ્યર્ધોદકે શૃતમિતિ વચનેન ક્ષીરતુલ્યસ્ય જલસ્ય ગ્રહણમર્ધશબ્દસ્ય સમવિભાગવચનત્વાજ્જ્ઞેયમ્| અત્ર ચ ક્વાથકલ્કસ્નેહાદિમાનવ્યવસ્થા સિદ્ધિસ્થાને વક્તવ્યૈવ બોદ્ધવ્યા| ગુડૂચ્યાદૌ સાધયેદ્રસમિતિ ક્વાથં કુર્યાત્| ઈષત્સલવણમિષત્ક્ષૌદ્રસર્પિષા યુક્તમિતિ યોજ્યમ્||૨૪૦-૨૪૯||

જીવન્ત્યાદ્યેઽનુવાસને યમકે ક્ષીરં સ્નેહસમં, જલં તુ ત્રિગુણમિતિ સ્નેહાચ્ચાતુર્ગુણ્યં દ્રવસ્ય કાર્યમ્| મદનૈશ્ચ શૃતઃ સ્નેહ ઇત્યત્રાનન્તરોક્તઃ સર્પિસ્તૈલરૂપ એવ યમકસ્નેહો જ્ઞેયઃ| એવં ‘સિદ્ધઃ સ્નેહ’ ઇત્યત્રાપિ જ્ઞેયમ્||૨૫૦-૨૫૩||

યદુક્તમિત્યાદિના શિરોવિરેચનદ્રવ્યમાહ| ભેષજાધ્યાયે ઇતિ અપામાર્ગતણ્ડુલીયે (સૂ.અ.૨)| યચ્ચ નાવનિકં તૈલમિતિ અણુતૈલમ્||૨૫૪-૨૫૫||

અભ્યઙ્ગાંશ્ચેત્યાદિના ક્રમાગતં બહિઃપરિમાર્જનમાહ| યથાભિલાષમિતિ યથેચ્છમ્| શીતોષ્ણં વિભજ્યેતિ શીતસમુત્થં જ્વરમુષ્ણસમુત્થં ચ જ્વરં વિભજ્ય; તત્ર શીતસમુત્થે ઉષ્ણાભ્યઙ્ગાદયઃ, ઉષ્ણે ચ શીતાઃ કર્તવ્યાઃ||૨૫૬||

અત્ર ચ પ્રતિલોમવ્યાખ્યયા શીતાભિપ્રાયિણોઽભ્યઙ્ગાદીનાહ- સહસ્રેત્યાદિ| સહસ્રશબ્દો વિપુલાર્થઃ; તેનાનેકધા ધૌતં સર્પિરિત્યર્થઃ સૂચિતઃ||૨૫૭||

સૂચિતં ચન્દનાદ્યં તૈલં બ્રૂતે- અથેત્યાદિ| અથશબ્દોઽધિકારે| ચન્દનાદ્યેન દ્રવ્યેણ સંસ્કૃતં તૈલમપિ ચન્દનાદ્યમુચ્યતે| ચન્દનં રક્તચન્દનં, ભદ્રશ્રિયં શ્વેતચન્દનં, કાલાનુસાર્યં શીતલં, નલિનં પદ્મભેદઃ, બિસં મૃણાલસૂત્રં, વેતસઃ સુગન્ધિમૂલં, વાનીરસ્તદ્ભેદોઽપ્યસુગન્ધિમૂલઃ, અશ્વકર્ણઃ શાલભેદઃ, અરિષ્ટઃ પર્વતીયનિમ્બઃ, સ્યન્દનઃ નેમિવૃક્ષઃ, વાતપોથઃ પલાશઃ, તિનિશઃ વઞ્જુલઃ, કદરઃ વિટ્ખદિરઃ, કપીતનઃ ‘ગન્ધમુણ્ડ’ ઇતિ ખ્યાતઃ, વટઃ નિષ્પ્રરોહો વટઃ, ન્યગ્રોધસ્તુ પ્રરોહવાન્, જ્યોતિષ્મતી કાઙ્ગણિકા, સંવર્તકઃ બિભીતકઃ, શતપર્વા શ્વેતદૂર્વા, શીતકુમ્ભિકા , કાષ્ઠપાટલા, મહાશ્રાવણી અલમ્બુષા સ્થૂલફલા, શીતપાકી ગણ્ડદૂર્વા, ઓદનપાકી નીલભેણ્ડી, કાલા કાકોલી, ઋષ્યપ્રોક્તા ઋદ્ધિઃ, તૃણશૂન્યં કેતકી| યથાલાભમિત્યનેન દુઃખપ્રાપ્યભેષજપરિત્યાગેનાપિ ચન્દનાદિપાકં દર્શયતિ| દ્વિગુણં પયો યસ્મિન્ ક્વાથે તેન દ્વિગુણપયસા ક્વાથેન| અત્ર કલ્કમાનાનિર્દેશેઽપિ સ્નેહપાદિકત્વં કલ્કસ્ય, “કલ્કશ્ચ સ્નેહપાદિકઃ” ઇતિ વચનાત્| અત્ર યદ્યપિ તૈલમુષ્ણં ઘૃતં ચ શીતલં, શીતં ચ દાહપ્રશમને પ્રશસ્તં, તથાઽપિ સૂક્ષ્મમાર્ગાનુસારિતયા વ્યવાયિતયા તથા સ્પર્શનેનાધિકવાતહરતયા તૈલમેવાભ્યઙ્ગપ્રસ્તાવે ચન્દનાદ્યં કૃતં ન ઘૃતમ્; અન્યે ઘૃતાદપિ તૈલં સંસ્કારવાહિતરમિતિ કૃત્વા તૈલમિહોક્તમિતિ બ્રુવતે| નનુ ચન્દનાદ્યમિતિ સઞ્જ્ઞાકરણેન કિં? પ્રદેશાન્તરે વ્યવહારાર્થમિતિ ચેત્; ન, વિનાઽપિ સઞ્જ્ઞાકરણે પ્રદેશાન્તરે યૌગિકસઞ્જ્ઞયા વ્યવહારો દૃષ્ટઃ, યથા- “ષટ્પલં પાયયેત્ સર્પિઃ” (ચિ.અ.૫), તથા “વાસાઘૃતં દાધિકં ચ પિબેત્ત્ર્યૂષણમેવ ચ” (ચિ.અ.૧૭) ઇત્યાદૌ; તથા કૃતાયામપિ સઞ્જ્ઞાયાં વ્યવહારો ન દૃશ્યતે, યથા- “એતત્ પ્રાયોગિકં સર્પિઃ પારૂષકમિતિ સ્મૃતમ્” (ચિ.અ.૨૯) ઇતિ, તથા ષડ્ભાગકષાયકાદિસઞ્જ્ઞાં કૃત્વા ન ચ તાભિઃ પ્રદેશાન્તરે વ્યવહારઃ કૃતઃ| મૈવં પારૂષકાદિસઞ્જ્ઞયા યદ્યપિ શાસ્ત્રે વ્યવહારો નાસ્તિ, તથાઽપિ તદ્વિદ્યાનાં વૈદ્યાનાં તયા સઞ્જ્ઞયા વ્યવહારો ભવિષ્યતિ, એતદર્થં સઞ્જ્ઞાકરણમ્| સઞ્જ્ઞાનાં ચ પ્રયોગકથનસમયેઽકરણેઽપિ યોગસિદ્ધાઃ સઞ્જ્ઞા ભવન્ત્યેવ ષટ્પલાદિકાઃ| તેન પ્રદેશાન્તરેઽપિ યૌગિકસઞ્જ્ઞાવ્યવહારો ભવતિ ક્વચિત્, ક્વચિચ્ચાન્યથોપાદેયતયા વૈદ્યપ્રસિદ્ધ્યા ચ પ્રયોગસમય એવ સઞ્જ્ઞા ક્રિયત ઇતિ ન કાચિત્ ક્ષતિઃ| એવમન્યત્રાપિ સઞ્જ્ઞાકરણે વ્યાખ્યેયમ્| અશ્લક્ષ્ણપિષ્ટૈરિતિ વચનેન શ્લક્ષ્ણપિષ્ટલેપસ્ય દાહકર્તૃતાં સુચયતિ; યદુક્તં- “શ્લક્ષ્ણપિષ્ટઘનો લેપશ્ચન્દનસ્યાપિ દાહકૃત્| ત્વગગતસ્યોષ્મણો રોધાચ્છીતકૃત્ત્વન્યથાઽગુરોઃ” (ચિ.અ.૩૦) ઇતિ||૨૫૮-૨૫૯||

સંસ્પર્શાનુરસાન્ સ્પૃશેદિતિ વચનાન્ન ચિરં ધારયેદિતિ દર્શયતિ; ચિરધારણે હિ તેષામપ્યુષ્ણતા સ્યાત્| વાયવશ્ચન્દ્રપાદાશ્ચ શીતા ઇતિ અત્ર શીતા ઇતિ વિશેષણં વાયોઃ; ન ચન્દ્રપાદાનાં, તેષાં સર્વદા શીતત્વાત્; કિંવા ચન્દ્રપાદા અપિ ઉષ્ણકાલે ઉષ્ણસમ્પર્કાદુષ્ણા ભવન્તિ, તન્નિરાસાર્થં શીતા ઇતિ||૨૬૦-૨૬૬||

અગુર્વાદ્યે ક્ષેમકઃ ચોરકઃ, રોહિષઃ ‘રામકર્પૂર’ ઇતિ ખ્યાતઃ, શિગ્રુઃ શોભાઞ્જનભેદઃ, મૂલકપર્ણી ગુગ્ગુલુઃ, તિલપર્ણી ‘હુલ્હુલ’ ઇતિ ખ્યાતા, પીલુપર્ણી મોરટા, મૂર્વેત્યન્યે, ગણ્ડીરઃ શમઠભેદઃ, સ હિ જલસ્થલજભેદાદ્વિવિધઃ, આત્મજા પુત્રઞ્જીવખ્યાતા, એકૈષિકા અમ્બષ્ઠા, સુમુખાદયઃ પર્ણાસભેદાઃ, રુહા વૃક્ષરુહા, રોહા અઞ્જલિકારિકા, શીતપર્ણી વૃક્ષકલમ્બુકા, નાકુલી ચવિકા, ગન્ધનાકુલી રાસ્નાભેદઃ, અધ્યણ્ડા શૂકશિમ્બી| અન્યેષાં ચેત્યનેન રોગભિષગ્જિતીયાદ્યુક્તોષ્ણદ્રવ્યાણિ ગ્રાહયતિ| સૌવીરતુષોદકે ત્રિવૃત્કલ્પે વક્ષ્યમાણે, મૈરેયં સુરાકૃતા સુરા, મેદકો જગલઃ, કટ્વરં સસ્નેહદધિદ્રવઃ| પાત્રમ્ આઢકમ્| અત્ર કષાયાદીનિ દ્રવદ્રવ્યાણિ સ્નેહસમાનિ પ્રત્યેકં કર્તવ્યાનિ; યદુક્તં- “પઞ્ચપ્રભૃતિ યત્ર સ્યુર્દ્રવાણિ સ્નેહસંવિધૌ| તત્ર સ્નેહસમાન્યાહુઃ” ઇતિ||૨૬૭||

સ્વેદાધ્યાયે ત્રયોદશવિધસ્યોક્તત્વાત્ પુનસ્ત્રયોદશવિધવચનં સર્વેષામેવ કરણાર્થં; કિંવા અધિકાનાગ્નિસ્વેદનિષેધાર્થમ્| ત્રયોદશવિધસ્વેદાન્તર્ગતાઽપિ કુટી વિશેષેણ હિતત્વાત્ પુનરુચ્યતે| તચ્ચ શયનમિતિ કુટીપરિકરતયા પ્રતિપાદિતં શયનમ્; એવમાચ્છાદનમપિ| એતચ્ચ શયનાચ્છાદનં પૃથગપ્યત્ર હિતમિતિ પૃથક્પાઠાદ્દર્શયતિ| ઘના ઇતિ બહલાઃ| સ્વેદનાનિ ઉષ્ણાનિ કુક્કુટમદિરાકુલત્થાદીનિ| સંસર્ગબલયોજનાદિત્યત્ર અનન્તરોક્ત એવોષ્ણાભિપ્રાયજ્વરકરો વાતકફસંસર્ગઃ સંસર્ગશબ્દેન ગૃહ્યતે; તેન વાતકફસંસર્ગે યદા વાતો બલવાન્ તદા ગુરૂષ્ણસ્નિગ્ધભૂયિષ્ઠમન્નપાનં, યદા તુ કફો બલવાંસ્તદા લઘૂષ્ણરૂક્ષપ્રાયં વિધેયમિત્યર્થઃ| અયં ચ વાતકફજો જ્વરો વિશેષેણ વાયોર્યોગવાહિતયા શીતો ભવતીતિ કૃત્વેહોક્તઃ ; તેન કેવલકફજઃ કેવલવાતજોઽપિ શીતાભિપ્રાયો જ્ઞેય એવ||૨૬૮-૨૭૧||

સમ્પ્રતિ વાતજાદીનાં જ્વરાણાં પૂર્વં નિષિદ્ધં લઙ્ઘનમપકૃષ્ય વિશેષચિકિત્સામાહ- વાતજ ઇત્યાદિ| શમનૈરિતિ કષાયસર્પિઃપાનાદિભિઃ શમનૈઃ||૨૭૨-૨૮૨||-

સમ્પ્રતિ વાતજાદીનામપ્યાવસ્થાયાં લઙ્ઘનં, તથા કફજાદીનામપિ સ્વરૂપેણૈવ સામાન્યેન લાઘવકરં લઙ્ઘનમાહ- સામા ઇત્યાદિ| સામા ઇત્યનેન વાતિકસ્યાપિ સામસ્ય લઙ્ઘનીયત્વં બ્રૂતે| ઉક્તં હ્યન્યત્ર- “સામે વાતેઽપિ લઙ્ઘનમ્” ઇતિ| કફજે તુ નિરામેઽપિ લઙ્ઘનં શસ્યતે| કફપિત્તજશબ્દેન કફયુક્તપિત્તજસ્યૈવ લઙ્ઘનીયત્વં ન કેવલં નિરામપિત્તજસ્ય, સામપિત્તજસ્ય તુ આમક્ષયાર્થં લઙ્ઘનં શસ્યત એવ| યદુક્તમન્યત્ર- “સામે પિત્તેઽપિ લઙ્ઘનમ્| કુર્યાદેવામપક્ત્યર્થં” ઇતિ| યત્તૂક્તં- “કફપિત્તે દ્રવે ધાતુ સહેતે લઙ્ઘનં મહત્” ઇતિ; તદપિ સામત્વેન સદ્રવપિત્તાપેક્ષ્યા, ક્ષીણદ્રવાંશે તુ પિત્તે લઙ્ઘનં ન કર્તવ્યમેવ| લઙ્ઘનીયોક્તમિતિવચનેન લઙ્ઘનબૃંહણીયોક્તં દશવિધં લઙ્ઘનમવસ્થાનિષિદ્ધવમનાદિસર્વથાનિષિદ્ધવ્યાયામાદિરહિતં ચ ગ્રાહ્યમ્||૨૮૩||-

પૂર્વં યદ્ ‘વમનૈર્હરેત્’ ઇત્યુક્તં તત્સંસૃષ્ટદોષેષુ જ્વરેષુ કફાધિક્યેન, સમ્પ્રતિ તુ એકૈકદોષજે વમનૈશ્ચેત્યાદિના વમનાદીનિ પ્રાહેતિ ન પૌનરુક્ત્યમ્||૨૮૪||-

સંસર્ગસન્નિપાતચિકિત્સાસૂત્રમાહ- સંસૃષ્ટાનિત્યાદિ| તરતમૈઃ સમૈરિતિ સંસર્ગે એકોલ્બણે ઉલ્બણતરૈઃ; સન્નિપાતે ચ વૃદ્ધતરવૃદ્ધતમદોષારબ્ધે દોષાનુસારેણૈવ; તથા દ્વ્યુલ્બણતરેઽપિ સન્નિપાતે દ્વૌ દોષૌ તરેણૈવ જ્ઞેયૌ, વૃદ્ધવૃદ્ધતરવૃદ્ધતમદોષારબ્ધે ચ ત્રિદોષેઽત્યર્થવૃદ્ધા દોષાસ્તમૈર્જ્ઞેયાઃ| યેન ‘ત્રિષુ તમઃ’ ઇતિ યદુક્તં તત્રિષુ મધ્યે એકસ્ય પ્રકર્ષાવધારણે ભવતિ; યદા તુ ત્રિષુ દ્વૌ પ્રકૃષ્ટૌ વિવક્ષિતૌ તદા એકપ્રકૃષ્ટાપેક્ષયા ‘દ્વયોસ્તરઃ’ ઇત્યસ્યૈવ વિષયઃ| સમૈસ્તુ સમદોષારબ્ધસંસર્ગઃ સન્નિપાતશ્ચ જ્ઞેયઃ| દોષક્રમાપેક્ષીતિ દોષાપેક્ષીત્યનેન અનેકસકલદોષગતવૃદ્ધવૃદ્ધતરત્વાદિવિશેષે ચિકિત્સિતોપયુક્તે અપેક્ષણીયત્વમુક્તં, ક્રમાપેક્ષીત્યનેન ચ જ્વરિતચિકિત્સિતોક્તલઙ્ઘનાદિક્રમાપેક્ષા દર્શિતા| યથોક્તૈરૌષધૈરિતિ લઙ્ઘનાદિભિરઞ્જનપર્યન્તૈઃ| નનુ ત્રિદોષજે જ્વરે ચિકિત્સા નોપપદ્યતે, યતો ન ત્રિદોષશમનં પ્રાયો દ્રવ્યં ભવતિ, યદ્ધિ વાતસ્ય પથ્યં તચ્છ્લેષ્મણ્યપથ્યં, યત્ પિત્તે પથ્યં તચ્ચ પ્રાયઃ શ્લેષ્મણ્યપથ્યં; યથા હિ તિક્તકષાયં કફપિત્તહરં તદ્વાતકરં, યચ્ચ મધુરં વાતપિત્તહરં તત્ કફકરં, યત્તુ ત્રિદોષહરમામલકાદિ તત્ સ્તોકં પ્રતિનિયતરોગવિષયં નાવશયં જ્વરયૌગિકં ચ, સન્નિપાતશ્ચાયં મહાત્યયિકઃ, તત્ કથમસ્ય ચિકિત્સા કર્તવ્યેત્યાહ- વર્ધનેનેત્યાદિ| પઞ્ચવિંશતિપ્રકારોઽત્ર સન્નિપાત ઉચ્યતે “દ્વ્યુલ્બણૈકોલ્બણૈઃ ષટ્ સ્યુર્હીનમધ્યાદિકૈશ્ચ ષટ્” (સૂ.અ.૧૭) ઇત્યાદિના; તત્ર સ્વમતે ક્ષીણદ્વાદશસુ સન્નિપાતેષુ જ્વરારમ્ભકત્વં નાસ્તિ, ક્ષીણા હિ દોષાઃ સ્વલિઙ્ગહાનિમાત્રવિકારા નાધિકં જ્વરાદિકં કર્તું સમર્થાઃ; શેષેષુ તુ ત્રયોદશસુ ત્રિદોષહરદ્રવ્યસ્યાભાવાદભ્યર્હિતદોષાપેક્ષયા ચિકિત્સોચ્યતે, ગત્યન્તરાભાવાત્| તત્ર વર્ધનેનૈકદોષસ્યેત્યનેનૈકદોષસ્ય વર્ધનેનાપીત્યર્થઃ; એકશબ્દેન ચ દ્વિત્રિવૃદ્ધો દોષ એવા પેક્ષિતો ન વૃદ્ધતરો નાપિ વૃદ્ધતમઃ| તયોર્હિ અતિવૃદ્ધયોર્વર્ધનેનાતિમાત્રવૃદ્ધ્યાઽત્યહિતમેવ સ્યાત્| વર્ધનેનૈકદોષસ્યેત્યનેન વૃદ્ધતરવૃદ્ધતમદોષદ્વયક્ષપણકેનૈકદોષવર્ધનેન; યથા- વૃદ્ધે કફે વૃદ્ધતરયોશ્ચ વાતપિત્તયોર્મધુરં, તદ્ધિ વૃદ્ધતરવાતપિત્તદ્વયહન્તૃતયા કફં ક્ષીણં વર્ધયદપિ જ્વરં બલવદ્દોષહન્તૃતયા હરતિ; તથા વૃદ્ધે કફે વૃદ્ધતરે ચ્ પિત્તે મધુરપ્રયોગો જ્ઞેયઃ| એવમુદાહરણાન્તરાણિ જ્ઞેયાનિ| અતશ્ચ વર્ધનેનૈકદોષસ્યેત્યનેન દ્વ્યુલ્બણાનાં ત્રયાણાં તથા હીનમધ્યાધિકદોષાણાં સન્નિપાતાનાં ચિકિત્સોક્તા| ક્ષપણેનૈકદોષસ્યેત્યનેન ચ ક્ષીણદ્વયસંવર્ધકમપિ યન્મહાત્યયવૃદ્ધતરવૃદ્ધતમદોષક્ષયકરં ભવતિ તદ્ભેષજં કર્તવ્યં; વૃદ્ધતમો હ્યપ્રતિકૃતઃ સદ્યો હન્તિ, તત્પ્રતિક્રિયાયાં ચ ક્ષીણયોર્વૃદ્ધિરલ્પાત્યયા, સા ક્રમેણ પ્રતિકર્તવ્યેતિ ભાવઃ| અનેનૈકોલ્બણાસ્ત્રયઃ સન્નિપાતાશ્ચિકિત્સિતાઃ| અસ્મિન્નર્થે તન્ત્રાન્તરં “ન્યૂનૈકદોષસંવૃદ્ધિરેવં વૃદ્ધજયોઽપિ વા| સન્નિપાતે તુ કર્તવ્યઃ સન્નિપાતવશેન તુ” ઇતિ| પરિશિષ્ટસમસન્નિપાતચિકિત્સામાહ- ક્ફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા વેતિ| વાશબ્દો વ્યવસ્થિતવિકલ્પવાચી, કફસ્ય સ્થાનં કફસ્થાનમ્, આમાશયોર્ધ્વભાગ ઇત્યર્થઃ; આનુપૂર્વી અનુક્રમઃ; તેન કફસ્થાનુપૂર્વ્યા જયેદિતિ કફસ્થાનં પ્રથમં જયેત્, સ્થાનગ્રહણેન સ્થાનિનઃ કફસ્યાપિ ગ્રહણમ્| કફજયસ્તુ સાક્ષાન્નોક્તઃ, તત્સ્થાનસ્યૈવામાશયસ્ય જ્વરારમ્ભકદોષેણ દુષ્ટસ્ય ચિકિત્સ્યત્વોપદર્શનાર્થમ્ | ઉક્તં હિ- “જ્વરો હ્યામાશયસમુત્થઃ” (વિ.અ.૩) ઇતિ| એવં ચ સમા અપિ દોષા જ્વરારમ્ભકા યસ્માદામાશયં વિશેષેણ દૂષયિત્વા જ્વરં કુર્વન્તિ, તસ્માત્ સ્થાનાનુગુણૈવ જ્વરે પ્રથમં ચિકિત્સા કર્તવ્યા| સ્થાનિદોષાપેક્ષયા હિ સ્થાનમેવ પ્રથમં ચિકિત્સ્યમ્| યદુક્તં- “સ્થાનં જયેદ્ધિ પૂર્વં” ઇતિ| કફસ્ય સ્થાનં કફસ્થાનમ્| તત્ર લઙ્ઘનપાચનાદિક્રિયા જ્વરે પ્રથમં પ્રતિપાદિતાઃ ક્રિયન્તે| એતચ્ચ યદ્યપિ સર્વજ્વરસાધારણં ચિકિત્સિતં, તથાઽપિ સન્નિપાતે બલવત્તરવાતચિકિત્સાપૂર્વકજ્વરચિકિત્સાપ્રસક્તિનિરાસાર્થં સમસન્નિપાતે પ્રોચ્યતે| જ્વરાદન્યત્ર હિ સન્નિપાતે સમ એવ વાતઃ પૂર્વં ચિકિત્સ્યતે; ઉક્તં હિ- “વાતસ્યાનુજયેત્ પિત્તં, પિત્તસ્યાનુ જયેત્ કફમ્” ઇત્યાદિ| કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા ચિકિત્સિતે ક્રિયમાણે યો દોષ ઉલ્બણો ભવતિ તત્ર ‘વર્ધનેનૈકદોષસ્ય ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્ય વા’ ઇતિ ચિકિત્સા કાર્યા| એતદેવ ભેલેનોક્તં- “સન્નિપાતજ્વરે પૂર્વં કુર્યાદામકફાપહમ્| પશ્ચાચ્છ્લેષ્મણિ સઙ્ક્ષીણે શમયેત્ પિત્તમારુતૌ” ઇતિ| અન્યે કફસ્થાનમામાશયરૂપં સ્થાનં યસ્ય તત્ કફસ્થાનં પિત્તમિતિ પશ્ચાત્પદલોપાદુષ્ટ્રમુખવદ્બહુવ્રીહિં વદન્તિ, તતશ્ચ પિત્તાનુપૂર્વ્યા જયેદિત્યર્થઃ| તદર્થાનુવાદકં ચ સુશ્રુતવચનં પઠન્તિ- “શમયેત્ પિત્તમેવાદૌ જ્વરેષુ સમવાયિષુ| દુર્નિવારતરં તદ્ધિ જ્વરાર્તેષુ વિશેષતઃ” (સુ.ચિ.અ.૩૯) ઇતિ| તત્રૈવં તર્હિ સ્પષ્ટાર્થં ‘પિત્તાનુપૂર્વ્યા’ ઇત્યેવમેવ પઠેત્| સુશ્રુતવચનં હિ જીર્ણત્રિદોષાભિપ્રાયેણ જ્ઞેયમ્, એતચ્ચ પ્રથમોત્પન્નસન્નિપાતજ્વરચિકિત્સિતં કફસ્થાનાનુપૂર્વ્યા જ્ઞેયમ્| યે તુ કપશ્ચ સ્થાનં ચેતિ દ્વન્દ્વં કુર્વતે, તેષાં મતે કફસ્યામાશયસ્યાપિ ચ જ્વરસ્થાનસ્ય પૂર્વં જયઃ કર્તવ્ય ઇત્યર્થઃ, સ ચ ષષ્ઠીતત્પુરુષેઽપિ સ્થાનસ્યામાશયસ્ય સ્થાનિકફાપેક્ષયા ક્રિયમાણચિકિત્સયા લભ્યત એવેતિ નાર્થવિરોધઃ| ઇયં ચૈકદોષવર્ધનાદિરૂપા સન્નિપાતચિકિત્સા યદ્યપિ ન વિશુદ્ધા, યદુક્તં- “પ્રયોગઃ શમયેદ્વ્યાધિં યોઽન્યમન્યમુદીરયેત્| નાસૌ વિશુદ્ધઃ શુદ્ધસ્તુ શમયેદ્યો ન કોપયેત્” (નિ.અ.૮) ઇતિ, તથાઽપિ સન્નિપાતચિકિત્સાયાં ગત્યન્તરાસમ્ભવે સતિ અલ્પદોષબહુગુણતયા ક્રિયત ઇતિ જ્ઞેયમ્| અન્યે તુ ‘વર્ધ’ ચ્છેદને, ઇત્યસ્માદ્વર્ધનેનેતિ સાધયન્તિ, વર્ધનશબ્દેન ચ મૂલચ્છેદકારકં સંશોધનમુચ્યતે; એકગ્રહણેન ચ ન યુગપદ્વાતાદીનાં બસ્ત્યાદિશોધનં કર્તવ્યં, કિન્ત્વેકૈકેનેતિ દર્શયતિ; ક્ષપણેનોચ્છ્રિતસ્યેત્યનેન સંશોધનવિષયે સંશમનમુચ્યતે; શેષસ્ય તુ વ્યાખ્યા પૂર્વવત્| અનેન શ્લોકેન ત્રયોદશવિધસન્નિપાતારબ્ધજ્વરચિકિત્સિતમુક્તં ભવતિ| ક્ષીણવૃદ્ધદોષવિકલ્પકૃતષડ્વિધસન્નિપાતેષુ યો જ્વરસ્તત્ર ન કેવલં વૃદ્ધસ્ય દોષદ્વયસ્યૈકસ્ય વા વૃદ્ધસ્ય જ્વરારમ્ભકસ્ય ચિકિત્સા કાર્યા, કિન્તુ સ્વમાનક્ષીણવર્ધનમપિ તત્ર કર્તવ્યં ભવતિ; સ્વમાનક્ષીણદ્વાદશસન્નિપાતસ્ય તુ જ્વરાનારમ્ભકત્વમેવ||૨૮૫-૨૮૬||-

સન્નિપાતપ્રસ્તાવાત્તજ્જં ત્રિશોથીયોક્તશોથમનૂદ્ય ચિકિત્સામાહ- સન્નિપાતેત્યાદિ| કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યતે ઇત્યનેન દારુણત્વમસ્ય દર્શયતિ; “સન્તિ હ્યેવંવિધા રોગાઃ સાધ્યા દારુણસમ્મતાઃ| યે હન્યુરનુપક્રાન્તા મિથ્યારમ્ભેણ વા પુનઃ” (સૂ.અ.૧૮); કિંવા સાધ્ય એવાયં પ્રાયો ભવતિ, કદાચિચ્ચ કૃચ્છ્રસાધ્ય ઇતિ| નનુ ત્રિશોથીયે “જ્વરાન્તે દુર્જયોઽન્તાય શોફસ્તસ્યોપજાયતે” (સૂ.અ.૧૮) ઇત્યનેનાનુપક્રમણીયત્વમસ્યોક્તમ્, ઇહ તુ કશ્ચિદેવ પ્રમુચ્યત ઇતિ કથં ન વિરોધઃ? મૈવં, તત્રાપિ દુર્જયો ભવતિ, અન્તાય વેત્યર્થઃ; અતો ન વિરોધઃ||૨૮૭-૨૮૮||-

શાખાનુસારીત્યત્ર યદ્યપિ “શાખા રક્તાદયો ધાતવઃ” (સૂ.અ.૧૧) ઇત્યુક્તં, તથાઽપીહ રક્તદૂષકો વિશેષેણ જ્વરો જ્ઞેયઃ, રક્તાશ્રયે એવ દોષે રક્તમોક્ષસ્ય વિશેષેણ સમર્થત્વાત્| રક્તમોક્ષસ્થાનં ચ બાહુમધ્યં જ્ઞેયં; યદુક્તમન્યત્ર- “શીતોષ્ણસ્નિગ્ધરૂક્ષાદ્યૈર્જ્વરો યસ્ય ન શામ્યતિ| શાખાનુસારી તસ્યાશુ મુઞ્ચેદ્બાહ્વોઃ ક્રમાત્ સિરાઃ” ઇતિ| શીતોષ્ણાદિસેવાવચનાત્ સકલદોષાનુરૂપચિકિત્સાક્રમે સતિ રક્તદુષ્ટ્યૈવ પ્રાયો જ્વરાનુબન્ધો ભવતીતિ દર્શયતિ||૨૮૯||-

વિકારાન્તરાનુબન્ધજ્વરચિકિત્સામાહ- વિસર્પેણેત્યાદિ| કફોત્તરશ્ચ પિત્તોત્તરશ્ચેતિ કૃત્વૈકશેષાત્ કફપિત્તોત્તરત્વં જ્ઞેયં; કિંવા કફપિત્તયોર્મિલિતયોરુત્તરત્વં જ્ઞેયમ્| તેનાનૂર્ધ્વગે પિત્તે દેયમેવ સર્પિઃ||૨૯૦||-

દૌર્બલ્યાદિત્યાદૌ દેહગ્રહણેનાત્માદિતો વ્યાવૃત્ય રસાદિષુધાતુશબ્દં પ્રવર્તયતિ, રસાદય એવ હિ વિશેષેણ દેહધારકાઃ| બૃંહણં પુષ્ટિજનનમ્||૨૯૧||-

ભૂતાનુબન્ધિનોસ્તૃતીયકચતુર્થકયોશ્ચિકિત્સામાહ- કર્મેત્યાદિ| કર્મ સાધારણમિતિ ભૂતાનુબન્ધે દોષે ચ સાધારણી ચિકિત્સા દૈવવ્યપાશ્રયા બલ્યાદિરૂપા, યુક્તિવ્યપાશ્રયા દોષાનુરૂપકષાયપાનાદિરૂપા ચ| વિષમજ્વરશબ્દેન તૃતીયચતુર્થકાવેવાભિમતૌ, ચતુર્થકેન ચતુર્થકવિપર્યયોઽપિ ગૃહ્યતે| તિક્તશીતૈરનુપાનૈર્ભેષજૈશ્ચેતિ વિજ્ઞેયમ્| કષાયોષ્ણમિતિ ઉષ્ણાઃ કષાયાઃ||૨૯૨-૨૯૫||-

દોષાદીન્ પ્રવિભજ્યેતિ દોષકાલદેશપ્રકૃત્યાદીનપેક્ષ્ય યદ્યત્ર યૌગિકં તત્તત્ર કાર્યમિત્યર્થઃ| ષટ્પલમિતિ ગુલ્મે વક્ષ્યમાણમ્| નીલિની નીલિકા, નીલબુહ્ના વા| નીલિન્યાદિશ્ચ વિરેચનયોગો જ્વરાગમનદિને વિરેકાત્ કાર્યકરો ભવતિ પ્રભાવાત્| મહતી માત્રા અહોરાત્રપરિણમનીયા; અન્યત્ર તુ ષટ્પલી માત્રા મહતી માત્રોક્તા| અન્યત્ર “અન્યેદ્યુષ્કો દ્વ્યહગ્રાહી તૃતીયકચતુર્થકૌ” ઇત્યારભ્ય યાવત્ “અનાગતે ચિકિત્સ્યાસ્તે બલકાલૌ વિજાનતા” ઇત્યન્તેન વેગદિનાત્ પ્રાગ્ યા ચિકિત્સોક્તા સેહોક્તવમનાદિવ્યતિરિક્તા જ્ઞેયા| વમનાદયાસ્ત્વિહ પ્રકોપદિને ક્રિયમાણાઃ પ્રકુપિતસ્ય દોષસ્ય કોષ્ઠમાગતસ્ય સમ્યક્ સદ્યોહા ભવન્તીતિ કૃત્વા ક્રિયન્તે ઇતિ જ્ઞેયમ્| સાન્નં પ્રભૂતં મદ્યં પીત્વા પુનરુલ્લિખેદિતિ યોજના, તથા મદ્યં સાન્નં પીત્વા તદહઃ સ્વપેદિતિ યોજના| યાપના મુસ્તાદિકા બસ્તયો વક્ષ્યમાણાઃ| વૃષદંશો બિડાલઃ| વૃષસ્યેત્યત્રાપિ શકૃદિતિ સમ્બન્ધઃ| મેદ્યાનામિતિ મેદુરાણાં, કિંવા મેધ્યાનાં પવિત્રાણામ્| વૈવ્યાઘ્રીત્યત્ર પુંલિઙ્ગમેવ પ્રયોજકં વચનાદુન્નીયતે| સિંહો વ્યાઘ્ર એવેતિ વદન્તિ| ‘અઞ્જુ’ વ્યક્તિમ્રક્ષણગતિષુ, ઇતિ પાઠાન્મ્રક્ષણમાત્રેઽપ્યઞ્જનં સ્યાદિત્યત આહ- નેત્રાઞ્જનમિતિ| મનોવિકારે ઉન્માદેઽપસ્મારે ચ| ધારણાદિતિ ચ્છેદઃ; અગદાનાં ચ સેવનાદિતિ યોજના||૨૯૬-૩૦૯||-

દૈવવ્યપાશ્રયચિકિત્સામાહ- સોમમિત્યાદિ| સહ ઉમયેતિ સોમઃ, તમ્| સાનુચરમિતિ નન્દ્યાદિગણયુક્તમ્| સમાતૃગણમિતિ સમાતૃસમૂહમ્| પ્રયતઃ પવિત્રઃ| સહસ્રમૂર્ધનમિતિ “સહસ્રશીર્ષા” ઇત્યાદિ વેદપ્રતિપાદિતમ્| નામસહસ્રેણેત્યાદિ મહાભારતોક્તનામસહસ્રેણ| ઇષ્ટ્યેતિ યજ્ઞેન||૩૦૯-૩૧૬||-

શાપેત્યાદિનાઽઽગન્તુજ્વરચિકિત્સામાહ| નશ્યેદિતિ પ્રશામ્યતીત્યર્થઃ| સાનાહ ઇતિ અભિઘાતજ્વર એવ સાનાહઃ| ક્ષતાનામિતિ ઉરઃક્ષતિનામ્| ક્ષતચિકિત્સયા વ્રણચિકિત્સયા ચ વ્રણિનાં જ્વરોઽપૈતીત્યર્થઃ| અયં હ્યુપદ્રવરૂપો જ્વરઃ; ઉપદ્રવશ્ચ મૂલવ્યાધિચિકિત્સયૈવ શામ્યતીતિ ભાવઃ| વાયોઃ પ્રશમનેનેતિ કામાદિજ્વરેષુ વાતાનુબન્ધાદુપપન્નમ્| સદ્વાક્યૈરિતિ શોભનૈર્વચનૈઃ| કામાદીનાં પ્રતિદ્વન્દ્વેન ચિકિત્સામાહ- કામાદિત્યાદિ||૩૧૭-૩૨૨||-

જ્વરવેગકાલચિન્તાજોઽપિ જ્વરઃ કામાદિવન્માનસાપચારાદ્ભવતીતિ તચ્ચિકિત્સામાહ- જ્વરસ્યેત્યાદિ||૩૨૩||-

સમ્પ્રત્યૌષધમભિધાય ‘વિમુઞ્ચતિ’ ઇત્યાદિપ્રશ્નસ્યોત્તરમાહ- જ્વરપ્રમોક્ષે ઇત્યાદિ| લીયત ઇતિ મુહ્યતિ| ઉષ્ણસર્વાઙ્ગઃ શીતસર્વાઙ્ગશ્ચ ભવત્યપીતિ ઉષ્ણસર્વાઙ્ગો વા શીતસર્વાઙ્ગો વા ભવતીત્યર્થઃ| સદોષશબ્દમિતિ સદોષં સશબ્દં ચ| એતાનિ ચ લક્ષણાનિ સન્નિપાતજ્વરે એવ ભવન્તીતિ જ્ઞેયં; નાન્યત્ર, અદર્શનાદેવ| અત એવ બદ્દુદોષસ્ય બલિન ઇત્યાદિ ગ્રન્થં કેચિત્ પઠન્ત્યેવાત્ર| એતાનિ લક્ષણાનિ જ્વરમોક્ષકાલે ક્ષીણેનાપિ દોષેણ ક્રિયન્તે, યથાનિર્વાપ્યતા પ્રદીપેનાલોકો મહાન્ ક્રિયતે||૩૨૪-૩૨૮||

સમ્પ્રતિ પ્રશાન્તજ્વરલક્ષણપ્રશ્નસ્યોત્તરં- વિગતેત્યાદિ| પ્રકૃતિસત્ત્વેનેતિ સહજસત્ત્વેન||૩૨૯||

‘જ્વરાવશિષ્ટો રક્ષ્યશ્ચ યાવત્કાલં યતો યતઃ’ ઇતિ પ્રશ્નસ્યોત્તરં- સજ્વર ઇત્યાદિ| ‘તથા જ્વરઃ શમં યાતિ પ્રશાન્તો જાયતે ન ચ’ ઇત્યનેન ‘યતઃ’ ઇતિ પ્રશ્નસ્ય જ્વરમુક્તાસેવ્યહેતુપ્રશ્નરૂપસ્યોત્તરં જ્ઞેયમ્| ‘વ્યવાયમતિચેષ્ટાશ્ચ’ ઇત્યત્ર વ્યવાયં કૃત્વાઽપિ પુનઃ ‘વ્યાયામં ચ’ ઇત્યાદૌ વ્યવાયપાઠેન વ્યવાયસ્યાત્યન્તનિષિદ્ધતોચ્યતે; અન્યે તુ પ્રમાદપાઠ એવાયમિત્યાહુઃ| સ્નાનમૂર્જસ્કરમપિ પ્રભાવાજ્જ્વરં પ્રત્યાનયતિ; યદુક્તમન્યત્ર- “સ્નાનમાશુ જ્વરં કુર્યાજ્જ્વરમુક્તસ્ય દેહિનઃ| તસ્માન્મુક્તજ્વરઃ સ્નાનં વિષવત્ પરિવર્જયેત્” ઇતિ||૩૩૦-૩૩૨||

અનન્તરમ્ ‘અસઞ્જાતબલો યસ્તુ’ ઇત્યાદિ ગ્રન્થં કાશ્મીરાઃ પઠન્તિ; તે ચ પ્રકૃત્યાદિસૂત્રેઽપ્યસ્ય ગ્રન્થસ્યાનુગુણં પ્રશ્નગ્રન્થં પઠન્તિ||૩૩૩-૩૪૩||

ઉક્તાનુક્તચિકિત્સાપરિગ્રહાર્થમાહ- તસ્યામિત્યાદિ||૩૪૪||

જ્વરચિકિત્સાયાં યત્નં કારયિતુમાહ- રોગરાડિત્યાદિ||૩૪૫||

યથાક્રમમિતિ અધ્યાયાર્થસઙ્ગ્રહશ્લોકઃ| ભૂતાનાં હિતકામ્યયેત્યનેન સર્વભૂતહિતેયં ચિકિત્સેતિ દર્શયતિ||૩૪૬||

ઇતિ શ્રીચક્રપાણિદત્તકૃતાયામાયુર્વેદદીપિકાયાં ચરકતાત્પર્યટીકાયાં ચિકિત્સાસ્થાને જ્વરચિકિત્સિતાધ્યાયસ્તૃતીયઃ||૩||