૧૧. વર્ત્મરોગવિજ્ઞાનીયઃ

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

નિજહેતુત્વાદુક્તશિષ્ટત્વાત્ કાયચિકિત્સાઙબૂતત્વાચ્ચોર્ધ્વાઙ્ગચિકિત્સાયા અવસરસ્તત્રાપિ ચક્ષુષઃ પ્રાધાન્યાત્તસ્યૈવ વર્ત્મસન્ધિસિતાસિતદૃષ્ટિક્રમેણ નિર્ણયઃ ક્રિયતે| તત્ર તાવદ્વર્ત્મરોગાણાં હેત્વાદિપ્રદર્શનાધ્યાય આરભ્યતે| વર્ત્મ નેત્રપુટમ્||૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સર્વરોગેત્યાદિનાસામાન્યેનાક્ષિરોગાણાં નિદાનં સમ્પ્રપ્તિશ્છોચ્યતે| સર્વરોગનિદાને યાન્યહિતાન્યુક્તાનિ તૈર્વિશેષેણ ચાચક્ષુષ્યૈર્મલા વાતાદયઃ કુપિતાઃ સિરાભિશ્છ યથાસ્વં કોષ્ઠાદૂર્ધ્વં શિરઃપ્રસૃતા વર્ત્માદિકં ચ નેત્રસ્યાવયવં સર્વમેવ વા નેત્રમાશ્રિતા રોગાન્ નાનાવિધાન્ કુર્યુઃ| કિમ્ભૂતા આહ| પ્રાયો બાહુલ્યેન દોષાઃ પિત્તાનુસારિણઃ પિત્તપ્રધાનાઃ| પ્રાયો નેત્રયો રોગકરા ઇત્યર્થઃ||૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તત્રૈવંસ્થિતે ચલો વાયુઃ પ્રધાનો વર્ત્માશ્રયાઃ સિરાઃ પ્રાપ્ય સુપ્તોત્થિતસ્ય તત્કાલત્યક્તનિદ્રસ્ય પુંસો વર્ત્મસ્તમ્ભાદિકં કુરુતે| તસ્ય ચ રોગસ્ય વિમર્દનાચ્છમઃ સ્યાત્| તં રોગવિશેષમાચાર્યા નામ્ના કૃચ્છ્રોન્મીલમિતિ વદન્તિ||૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

વાયુઃ ક્રુદ્ધો વર્ત્મની ચાલયન્ મુહુર્નિમિષોન્મેષણં કરોતિ| અરુગિતિ વિના રુજમ્| અસૌ રોગો નિમેષાખ્યઃ||૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

યત્તુ વર્ત્મ વાયુના નિમીલ્યતે ન કદાચિદુન્મીલ્યતે તદ્વર્ત્મ નામ્ના વાતહતમુચ્યતે| કિમ્ભૂતં વર્ત્માહ| વિમુક્તસન્ધિ વિસ્રસ્તબન્ધનમ્| નિશ્છેષ્ટં હીનં ચ||૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અન્તર્વત્મ વર્ત્મનોઽન્તર્ભાગે પિત્તેન કૃષ્ણાઃ પિટિકા ભવન્તિ| યા ભિન્નાઃ કુમ્ભીકબીજવત્ કુમુદતણ્ડુલવત્ પુનરાધ્માયન્તે પરિપૂર્વન્તે| તાઃ પિટકાઃ કુમ્ભિનામ્ન્યઃ||૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પિત્તેન સદાહાદિગુણં વર્ત્મ જાયતે ભવતિ| તદ્વર્ત્મ નામ્ના પિત્તોત્ક્લિષ્ટમુશન્તિ||૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પક્ષ્માન્તમાશ્રિતં પિત્તં કણ્ડૂવાદિકં કરોતિ તં રોગમાચાર્યા નામ્ના પક્ષ્મશાતમિતિ વદન્તિ||૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

શ્વેતા આકૃત્યા ચ સર્ષપસદૃશા ઘનાઃ સંહતાઃ શોફાદિસમન્વિતાશ્છ પિટકાઃ કફાદ્ભેતોર્ભવન્તિ| તાશ્છ પિટાકાઃ કફાદ્ભેતોર્ભવન્તિ| તા નામ્ના પોથક્ય ઇત્યુચ્યન્તે||૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સ્તમ્ભાદિમદ્વર્ત્મ ભવેત્ કફાદિતિ પ્રકરણાત્| તદ્વર્ત્મ નામ્ના કફોત્ક્લિષ્ટમિત્યુચ્યતે||૧૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કફોદ્ભેતોઃ કોલમાત્રો બદરમાત્રસ્તતો વા કોલાત્ કિઞ્ચિદલ્પઃ પાણ્ડ્વાદિગુણો ગ્રન્થિર્નામ્ના લગણ ઇત્યુચ્યતે||૧૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

રક્તેન વાતાદિદુષ્ટેન રક્તા લોહિતવદ્રક્તવર્ણા પિટકા ભવતિ| તત્તુલ્યાભિઃ પ્રધાનસદૃશાભિરન્યાભિઃ પિટકાભિરાચિતા કૃતસઞ્ચયા સા પિટકા નામ્નોત્સઙ્ગેત્યુચ્યતે ||૧૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

તથેતિ રક્તેનોત્ક્લિષ્ટન્નામ વર્ત્મ તત્તદ્રાજિમત્ સ્પર્શનાક્ષમઞ્ચ||૧૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

રક્તેનાસૃજા વર્ત્માન્તર્વર્ત્મનોઽન્તભાગે રક્તં લોહિતમધિમાંસં ભવતિ સ્તબ્ધાદિગુણકમિત્યધિમાંસમર્મ ઇતિ નામ્નોચ્યતે||૧૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અસૃજા રક્તેન વર્ત્મનોઽન્તે વા મધ્યે વા કણ્ડૂવાદિમતી સ્થિરા મુદ્ગપ્રમાણા તામ્રવર્ણ ચ યા પિટકા ભવતિ સા નામ્ના અઞ્જનનામિકેત્યુચ્યતે ||૧૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

દોષૈસ્ત્રિભિર્યદ્વર્ત્મ બહિઃ શૂનમન્તઃ સૂક્ષ્મચ્છિદ્રં સસ્રાવમન્તરુદકં યસ્મિન્ બિસે તત્સદૃશં ભવતિ તદ્વર્ત્મ નામ્ના બિસવર્ત્મ ઇત્યુચ્યતે||૧૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

રક્તસ્ય દોષત્રયસ્ય ચ મિશ્રીભાવેન તેષામુત્ક્લેશાદ્ધેતોર્યદ્વર્ત્મ પુનરુત્ક્લિષ્ટં સ્વયમેવ પુનર્મ્લાનતામિયાત્ કિઞ્ચિત્પારે શોષં ગચ્છતિ તદ્વર્ત્મ નામ્નોત્ક્લિષ્ટવર્ત્મેત્યુચ્યતે||૧૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સાસ્રૈઃ સરક્તૈર્મલૈર્વાતાદિભિસ્ત્રિભિર્મિશ્રીભૂતૈઃ શ્યાવં વર્ણેન રુગાદિયુક્તં ચ યદ્વર્ત્મ ભવતિ તન્નામ્ના શ્યાવવર્ત્મોચ્યતે||૧૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સાસ્રૈરેવ ચ મલૈર્વર્ત્મની દ્વે કણ્ડૂવાદિત્રયયુક્તે પરસ્પરશ્લિષ્ટે ચ ભવતઃ તદ્વર્ત્મ શ્લિષ્ટાખ્યમુચ્યતે||૧૯||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

વર્ત્મનોઽન્તર્ભાગે રૂક્ષત્વાદિગુણાઃ પિટકા ભવન્તિ તદ્વર્ત્મ નામ્ના સિકતાવર્ત્મોચ્યતે||૨૦||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કૃષ્ણં કર્દમસદૃશં માર્દવેન યદ્વર્ત્મ તન્નામ્ના કર્દમમુચ્યતે||૨૧||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

યદ્વર્ત્મ સમૈર્વહલૈર્ઘનૈર્માંસૈશ્છીયતે તન્નામ્ના વહલમિત્યુચ્યતે||૨૨||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

દન્તોદ્ભવતો યો વર્ત્મરોગઃ શિશોરેવ ભવતિ સ નામ્ના કુકૂણકઃ તેનોચ્છોઓનાદિરૂપાક્ષઃ શિશુઃ સ્યાત્|| ૨૩||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

પક્ષ્મોપરોધનામ્નિ રોગે વર્ત્મનોઃ સઙ્કોચો જાયતે તથા રોમ્ણામપિ વર્ત્મભવાનાં સઙ્કોચઃ ખરતાન્તર્મુખત્વઞ્ચ જાયતે| અન્યાનિ વા રોમાણિ જાયન્તે| તૈશ્છ રોમભિસ્તીક્ષ્ણાગ્રૈઃ કણ્ટકસદૃષૈર્ઘૃષ્ટં સદક્ષિ શૂયતે| ઊષ્યતે સદાહં ભવતિ અનિલાદિસ્પર્શં ચ દ્વેષ્ટિ| તૈશ્છ રોમભિરુદ્ધૃતૈરપનીતૈરલ્પાહં સ્તોકાનિ દિનાનિ રુજશ્શાન્તિર્ભવતિ પુનસ્તથૈવ ભવતિ||૨૪||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

કનીનકે નાસાનિકટે નેત્રાન્તે બહિર્વર્ત્મનો બહિર્ભાગે કઠિનત્વાદિગુણો ગ્રન્થિર્ભવતિ મુહુરાધ્માયતેઽર્થાન્મુહુઃ સ્રવતિ સ ગ્રન્થિર્નામ્ના અલજીત્યુચ્યતે||૨૫||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

સાસ્રૈઃ રક્તમિશ્રૈર્વાતાદિભિર્માંસપિણ્ડસદૃશઃ શ્વયથુઃ સ્યાત્| સ ચ યદાન્તર્વર્ત્મ ભવતિ તદા ગ્રથિતઃ કઠિનોઽરુજશ્છ ભવતિ| યદા તુ બહિર્વર્ત્મ તદા ચલો ભવતિ| સ ઉભયોરપિ શ્વયથુરર્બુદ ઇતિ નામ્નોચ્યતે||૨૬||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

એતે અનન્તરોક્તા વર્ત્માશ્રયા વ્યાધયઃ કૃચ્છ્રોન્મીલ, નિમેષ, વાતહત, કુમ્ભિ, પિત્તોત્ક્લિષ્ટ, પક્ષ્મશાત, પોથકી, કફોત્ક્લિષ્ટ, લગણ, ઉત્સઙ્ગ, રક્તોત્ક્લિષ્ટ, અર્શ, અઞ્જનનામિકા, બિસવર્ત્મ, ઉત્ક્લિષ્ટવર્ત્મ, શ્યાવવર્ત્મ, સિકતા, કર્દમ, બહલ, કુકૂણક, પક્ષ્મોપરોધ, અલજી, અર્બુદાખ્યાશ્છતુર્વિંશતિરીત્યુક્તાઃ||૨૭||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અત્ર ચતુર્વિંશતાવાદ્યઃ કૃચ્છ્રોન્મીલાખ્યો ભેષજૈર્વક્ષ્યમાણૈઃ સાધ્યઃ તદનન્તરો નિમિષવાતહતાખ્યાવર્શઆખ્યશ્છ ત્રય ઇતિ વર્જયેત્| પક્ષ્મોપરોધો યાપ્યઃ| શેષાનનુક્તાન્ શસ્ત્રૈરોષધૈશ્છ યથાયોગ્યં જયેત્||૨૮||

શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)

અત્રૈવેષાં ચિકિત્સા સૂત્ર્યતે સુખાવબોધાય-કુટ્ટયેદિત્યાદિ| તેષ્પવિ શેષેષુ પક્ષ્મશતનં વક્ષ્યમાણાપ્રકારેણ કુટ્ટયેત્| અર્બુદં છિન્દ્યાત્| અલજ્યન્તં ભિન્દ્યાત્| પોત્થક્યાદિકં વિલિખેદિતિ| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યયેન્દુવિરચિતાયા- મષ્ટાઙ્ગસંગ્રહવ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયામુત્તરતન્ત્રે એકાદશોઽધ્યાયઃ