Adhikarana atha timirapratiṣēdhō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ - pratijñā (1) · Śloka 1
athātastimirapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातस्तिमिरप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
timirasya kācādihētutvēna prādhānyāt pr̥thak prathamaṁ cikitsāṁ pradarśayitumadhyāya ārabhyatē ||1||
Adhikarana timirāṇāṁ ghōrarūpatvam (2) · Śloka 2
timiraṁ kācatāṁ yāti kācō'pyāndhyamupēkṣayā| nētrarōgēṣvatō ghōraṁ timiraṁ sādhayēdrutam||2||
तिमिरं काचतां याति काचोऽप्यान्ध्यमुपेक्षया| नेत्ररोगेष्वतो घोरं तिमिरं साधयेद्रुतम्||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvēṣu nētrarōgēṣu yatō ghōraṁ timiramatastaṁ drutaṁ śīghraṁ sādhayēt| ghōratvē hētustimiramithyādikam|| 2||
Adhikarana jīvantyādighr̥tam (3) · Śloka 3
tulāṁ pacēta jīvantyā drōṇē'pāṁ pādaśēṣitē| tatkvāthē dviguṇakṣīraṁ ghrutaprasthaṁ vipācayēt| prapauṇḍarīkakākōlīpippalīlōdhrasaindhavaiḥ| śatāhvāmadhukadrākṣāsitādāruphalatrayaiḥ| kārṣikairniśi tatpītaṁ timirāpaharaṁ param||3||
तुलां पचेत जीवन्त्या द्रोणेऽपां पादशेषिते| तत्क्वाथे द्विगुणक्षीरं घ्रुतप्रस्थं विपाचयेत्| प्रपौण्डरीककाकोलीपिप्पलीलोध्रसैन्धवैः| शताह्वामधुकद्राक्षासितादारुफलत्रयैः| कार्षिकैर्निशि तत्पीतं तिमिरापहरं परम्||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jīvantyādyaṁ ghr̥taṁ vyākhyāsamam| (timirādīnāṁ lēkhanāñjanādisādhyatvāllēkhanasya dr̥gbalahānikaratvātpūrvaṁ dr̥gvalādhānakāraṇaṁ ghr̥tapānaṁ prastauti )| jīvantyāstulāṁ palaśatamapāṁ drōṇē catuṣṣaṣṭikuḍavapramitē'mbhasi pacēta śrapayēt| pādaśēṣitē ṣōḍaśakuḍavāvaśiṣṭē tatkvāthē jīvantīkaṣāyē dviguṇakṣīramaṣṭakuḍavapramitapayaḥsaṁyutaṁ ghr̥taprasthaṁ kārṣikaiḥ karṣapramāṇaiḥ prapauṇḍarīkādibhirvipācayēt sādhayēt| tad ghr̥taṁ niśi svapnakālē pītaṁ sēvitaṁ paramatiśayēna timirāpaharaṁ timiraghnam|| 3||
Adhikarana drākṣādighr̥tam (4) · Śloka 4
drākṣācandanamañjiṣṭhakākōlīdvayajīvakaiḥ| sitāśatāvarīmēdāpuṇḍrāhvamadhukōtpalaiḥ| paccējjīrṇaghr̥taprasthaṁ samakṣīraṁ picūnmitaiḥ| hanti tacchuklatimiraraktarājīśirōrujaḥ||4||
द्राक्षाचन्दनमञ्जिष्ठकाकोलीद्वयजीवकैः| सिताशतावरीमेदापुण्ड्राह्वमधुकोत्पलैः| पच्चेज्जीर्णघृतप्रस्थं समक्षीरं पिचून्मितैः| हन्ति तच्छुक्लतिमिररक्तराजीशिरोरुजः||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
drākṣādyaṁ ghr̥taṁ subōdham| ( samakṣīraṁ ghr̥tatulyēna kṣīrēṇa yuktaṁ jīrṇaghr̥tasya purāṇaghr̥tasya prasthaṁ kuḍavacatuṣṭayaṁ picūnmitaiḥ karṣapramāṇaiḥ kalkitairdrākṣādibhiḥ pacēt| pakvaṁ tad ghr̥taṁ kācādīn hanti| raktarājī sirōtpātaḥ| yasya vyādhēryadviśēṣalakṣaṇaṁ tadēva tasya vyādhēḥ saṁjñāntaratvēna pariṇamati| dhūmadarśanēna vinā dhūmarasyābhāvāddhūmarō dhūmadarśītyucyatē| dhanvantariṇā tu dhūmaracikitsāyāmuktam-'ghr̥taṁ pibēddhūmadarśī narastu kuryādvidhiṁ pittaharaṁ ca sarvam|' iti| tathā raktarājyā vinā sirōtpātasyāsambhavādraktarājītyucyatē sirōtpātaḥ| śaṅkhavaddhavalatvācchaṅkhaśuklam| pākātyayahētutvāt pākātyayaśuklam| ityēvamādayaḥ saṁjñāviśēṣā bahavō dr̥śyantē )|| 4||
Adhikarana paṭōlādighr̥tam (5) · Śloka 5
paṭōlanimbakaṭukādārvīsēvyavarāvr̥ṣam| sadhanvayāsatrāyantīparpaṭaṁ pālikaṁ pr̥thak| prasthamāmalakānāṁ ca kvāthayēdarmaṇē'mbhasaḥ| tadāḍhakē'rdhapalikaiḥ piṣṭaiḥ prasthaṁ ghr̥tātpacēt| mustabhūnimbayaṣṭyāhvakuṭajōdīvyacandanaiḥ| savyōṣacavyaistatsarpirghrāṇakarṇākṣirōgajit| vidradhijvaraduṣṭārurvisarpāpacikuṣṭhanut| viśēṣācchuklatimiranaktāndhyōṣṇāmladāhahr̥t||5||
पटोलनिम्बकटुकादार्वीसेव्यवरावृषम्| सधन्वयासत्रायन्तीपर्पटं पालिकं पृथक्| प्रस्थमामलकानां च क्वाथयेदर्मणेऽम्भसः| तदाढकेऽर्धपलिकैः पिष्टैः प्रस्थं घृतात्पचेत्| मुस्तभूनिम्बयष्ट्याह्वकुटजोदीव्यचन्दनैः| सव्योषचव्यैस्तत्सर्पिर्घ्राणकर्णाक्षिरोगजित्| विद्रधिज्वरदुष्टारुर्विसर्पापचिकुष्ठनुत्| विशेषाच्छुक्लतिमिरनक्तान्ध्योष्णाम्लदाहहृत्||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
paṭōlādyē ghr̥tē sāmānyaparibhāṣaṇaṁ smartavyam| duṣṭārūṁṣi parvaṇyudīrṇamūlāḥ piṭikāḥ| apacirgaṇḍamālā| naktāndhyaṁ dōṣāndhyam| uṣṇaśabdēnōṣṇavidagdhōcyatē| amlaśabdēnāmlavidagdhā| sakalanētrāvayaja ūṣmā dāhaḥ| ( pr̥thak pālikaṁ pratyēkaṁ palapramāṇaṁ dhanvayāsādisahitaṁ paṭōlādikamāmalakānāṁ prasthaṁ cāmbhasa sarmaṇē jaladrōṇē kvāthayēdvipācayēt| tadāḍhakē ṣōḍaśakuḍavāvaśiṣṭē tasmin kvāthē piṣṭaiḥ kr̥tapēṣaṇairardhapalikairardhapalapramāṇairvyōṣacavyasahitairmustādibhiḥ kalkaiḥ saha ghr̥taprasthaṁ pacēt| pakvaṁ tatsarpiḥ sēvyamānaṁ ghrāṇādirōgajidbhavati| ghrāṇādīnāṁ rōgaśabdēna pratyēkaṁ sambandhaḥ| duṣṭārurduṣṭavraṇaḥ| āmalakasyōbhayatrōktērubhayatrāpyuktapramāṇaṁ grāhyam )|| 5||
Adhikarana traiphalaṁ ghr̥tam (6) · Śloka 6
triphalā'ṣṭapalaṁ kvāthyaṁ pādaśēṣaṁ jalāḍhakē| tēna tulyapayaskēna triphalāpalakalkavān| ardhaprasthē ghr̥tātsiddhaḥ sitayā mākṣikēṇa vā| yuktaṁ pibēttattimiri tadyuktaṁ vā varārasam||6||
त्रिफलाऽष्टपलं क्वाथ्यं पादशेषं जलाढके| तेन तुल्यपयस्केन त्रिफलापलकल्कवान्| अर्धप्रस्थे घृतात्सिद्धः सितया माक्षिकेण वा| युक्तं पिबेत्तत्तिमिरि तद्युक्तं वा वरारसम्||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
triphalāṣṭapalamityādinā traiphalaṁ ghr̥taṁ subōdham| taditi ghr̥tam| varārasastriphalākaṣāyaḥ| triphalāyāḥ pratyēkaṁ viṁśatikāṇādhikamardhādhikapaladvayam| jalāḍhakē ṣōḍaśakuḍavapramitē jalē pādaśēṣaṁ prasthāvaśēṣaṁ kvāthyam| tulyakṣīrēṇa tēna kvāthēna palapramāṇatriphalākalkayuktō ghr̥tādardhaprasthaḥ siddhaḥ kr̥tapākasaṁskāraḥ kārya iti śēṣaḥ| timirī timirarōgayuktaḥ puruṣaḥ| sitāmākṣikānyatarōpētaṁ tad ghr̥taṁ tadyuktaṁ tēna ghr̥tēna yuktaṁ varārasaṁ triphalākaṣāyaṁ vā pibēt|| 6||
Adhikarana mahātraiphalaṁ ghr̥tam (7) · Śloka 7
yaṣṭīmadhudvikākōlīvyāghrīkr̥ṣṇāmr̥tōtpalaiḥ| pālikaiḥ sasitādrākṣairghr̥taprasthaṁ pacēt samaiḥ| ajākṣīravarāvāsāmārkavasvarasaiḥ pr̥thak| mahātraiphalamityētata paraṁ dr̥ṣṭivikārajit||7||
यष्टीमधुद्विकाकोलीव्याघ्रीकृष्णामृतोत्पलैः| पालिकैः ससिताद्राक्षैर्घृतप्रस्थं पचेत् समैः| अजाक्षीरवरावासामार्कवस्वरसैः पृथक्| महात्रैफलमित्येतत परं दृष्टिविकारजित्||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yaṣṭīmadhvityādinā mahātraiphalaṁ ghr̥tam| atrā'jākṣīrādīnāṁ pañcāvadhyadhōtbhavatvānmiśrāṇāmasnēhasamatvē prāptē pr̥thaksamairityuktam| ( pālikaiḥ palapramāṇaiḥ sasitādrākṣaiḥ sitādrākṣōpētairyaṣṭīmadhvādibhiḥ kalkaiḥ| yaṣṭīmadhuryaṣṭimadhukam| pr̥thak pratyēkaṁ samaistulyaiḥ prasthōnmitairityarthaḥ| ajākṣīrēṇa varāvāsāmārkavāṇāṁ pr̥thak svarasaiśca ghr̥taprasthaṁ prasthōnmitaṁ ghr̥taṁ pacēt| mahātraiphalamiti prasiddhamētadēvaṁ pakvaṁ ghr̥taṁ paramatiśayēna dr̥ṣṭivikārajit dr̥ṣṭyā''śrayāṁstimirādivikārān jayati )|| 7||
Adhikarana triphalāprayōgaḥ (8) · Śloka 8
traiphalēnātha haviṣā lihānastriphalāṁ niśi| yaṣṭīmadhukasaṁyuktāṁ madhunā ca pariplutām| māsamēkaṁ hitāhāraḥ pibannāmalkōdakam| sauparṇaṁ labhatē cakṣurityāha bhagavān nimiḥ||8||
त्रैफलेनाथ हविषा लिहानस्त्रिफलां निशि| यष्टीमधुकसंयुक्तां मधुना च परिप्लुताम्| मासमेकं हिताहारः पिबन्नामल्कोदकम्| सौपर्णं लभते चक्षुरित्याह भगवान् निमिः||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
traiphalēna ghr̥tēna triphalāyā lēhaḥ subōdhaḥ|sauparṇaṁ cakṣurvainatēyasambandhi| ( atha ghr̥tapānādanantaram| atha śabdattimirē ghr̥tapānānantaramēvānyat sarvaṁ karma kartavyamiti ca sūcitam| māsāmāgrahaṇāyaikaṁ māsamityuktam| hitāhāraḥ pathyāśī| āmalakōdakamāmalakasiddhamudakaṁ pānīyārthē piban yaṣṭīmadhukasaṁyuktāṁ yaṣṭyāhvōpētāṁ madhunā mākṣikēṇa pariplutāṁ siktām| caśabdaḥ samuccayē| triphalāṁ traiphalēna triphalāsiddhēna haviṣā ghr̥tēna saha niśi rātrau lihānaḥ sauparṇaṁ suparṇasambandhi| suparṇō garuḍaḥ| cakṣurnētraṁ labhata ityēvaṁ bhagavānaiśvaryādiṣaḍaguṇaparipūrṇō nimirnāma maharṣirāha| atra sauparṇamiti mukhyārthabādhātsuparṇasya cakṣuriva cakṣurlabhata ityarthaḥ )||8||
Adhikarana triphalāsambaddhaprayōgāntarāṇi (9) · Śloka 9
gavyaṁ ghr̥taṁ lōharajōbhājanē bādarē sthitam| triphalācūrṇasahitaṁ pītaṁ timiranāśanam| purāṇaṁ ca sitābhīruyaṣṭīmadhukacūrṇavat| niṣiktamagnivarṇairvā jīrṇaṁ sarpirayōguḍaiḥ| hēmarūpyāyasaiścūrṇairyuktāṁ vā triphalāṁ pr̥thak| ghr̥takṣaudrānvitāmadyātkēvalāṁ vā vicūrṇitām| tāpyāyastriphalācūrṇaṁ madhujīrṇaghr̥tadrutam| lōhapātrē sthitaṁ māṁsaṁ māṣarāśau ca bhakṣayēt| saktūn vādyātsasarpiṣkāṁ triphalācūrṇasaṁyutān| bhuñjīta vā susiddhēna sūpēnāmalakaiḥ saha| prātarbhaktasya vā pūrvamadyātpathyāṁ pr̥thakpr̥thak| mr̥dvīkāśarkarākṣaudraiḥ satataṁ timirāturaḥ||9||
गव्यं घृतं लोहरजोभाजने बादरे स्थितम्| त्रिफलाचूर्णसहितं पीतं तिमिरनाशनम्| पुराणं च सिताभीरुयष्टीमधुकचूर्णवत्| निषिक्तमग्निवर्णैर्वा जीर्णं सर्पिरयोगुडैः| हेमरूप्यायसैश्चूर्णैर्युक्तां वा त्रिफलां पृथक्| घृतक्षौद्रान्वितामद्यात्केवलां वा विचूर्णिताम्| ताप्यायस्त्रिफलाचूर्णं मधुजीर्णघृतद्रुतम्| लोहपात्रे स्थितं मांसं माषराशौ च भक्षयेत्| सक्तून् वाद्यात्ससर्पिष्कां त्रिफलाचूर्णसंयुतान्| भुञ्जीत वा सुसिद्धेन सूपेनामलकैः सह| प्रातर्भक्तस्य वा पूर्वमद्यात्पथ्यां पृथक्पृथक्| मृद्वीकाशर्कराक्षौद्रैः सततं तिमिरातुरः||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
badarakāṣṭhamayē pātrē śastracūrṇayutaṁ gavyaṁ ghr̥tamāsaṁskārasthitamanudya triphalācūrṇēna yuktaṁ pītaṁ timirasya nāśanaṁ bhavati| purāṇaṁ ghr̥taṁ ca sitādiyuktaṁ pītaṁ timiranāśanam| abhīruḥ śatāvarī| athavā jīrṇaṁ sarpiḥ purāṇaṁ ghr̥tamayōguḍaiḥ śastrapiṇḍaistaptatvādagnivaṇairniṣiktamāplutaṁ pītam| pr̥thag hēmādiyuktāṁ triphalāṁ ghr̥takṣaudrānvitāmadyā| kēvalāmēva vā triphalām| kēvalaśabdēna hēmādisaṁyōgapratiṣēdhakēnānugāminōrghr̥takṣaudrayōḥ prayōgē prāptē vicūrṇitāmityucyatē| kēcit ghr̥takṣaudramicchanti| tāpyādicūrṇaṁ madhujīrṇaghr̥tābhyāṁ drutamālōḍitaṁ māsaṁ lauhapātrē māṣarāśau sthitaṁ bhakṣayēt| saktūnityādi athavā yavasaktūn sarpiṣā triphalācūrṇēna ca saṁyutānadyāt| vyākhyāsamam| pathyāṁ harītakīṁ mr̥dvīkayā vā śarkarayā vā kṣaudrēṇa vēti pr̥thag vikalpārtham|| 9||
Adhikarana timiraghnaṁ nāvanam (10) · Śloka 10
kvāthōsanāt bhr̥ṅgarasastailaṁ kālatilōdbhavam| lōhapātrē tadēkatra sādhitaṁ nāvanaṁ hitam||10||
क्वाथोसनात् भृङ्गरसस्तैलं कालतिलोद्भवम्| लोहपात्रे तदेकत्र साधितं नावनं हितम्||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asanakvāthādikaṁ lōhapātrē sādhitaṁ nāvanam| asanaṁ bījakam| bhr̥ṅgō mārkavaḥ|| 10||
Adhikarana timiraghnaṁ cūrṇāñjanam (11) · Śloka 11
srōtōjāṁśāṁścatuṣṣaṣṭiṁ hēmāyōrupyatāmrakaiḥ| yuktān pratyēkamēkāṁśairandhamūṣōdarasthitān| dhmāpayitvā samāvr̥ttaṁ tatastacca niṣēcayēt| rasaskandhakaṣāyēṇa saptakr̥tvaḥ pr̥thakpr̥thak| vaiḍūryamuktāśaṅkhānāṁ tribhirbhāgairyutaṁ tataḥ| cūrṇāñjanaṁ prayuñjīta tatsarvaṁ timirāpaham||11||
स्रोतोजांशांश्चतुष्षष्टिं हेमायोरुप्यताम्रकैः| युक्तान् प्रत्येकमेकांशैरन्धमूषोदरस्थितान्| ध्मापयित्वा समावृत्तं ततस्तच्च निषेचयेत्| रसस्कन्धकषायेण सप्तकृत्वः पृथक्पृथक्| वैडूर्यमुक्ताशङ्खानां त्रिभिर्भागैर्युतं ततः| चूर्णाञ्जनं प्रयुञ्जीत तत्सर्वं तिमिरापहम्||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
srōtō'ñjanasya catuṣṣaṣṭirbhāgāḥ| hēmādīnāṁ pratyēkamēkēna bhāgēna yuktāḥ| tēna hēmādīnāṁ caturṇāṁ miśrībhūtānāṁ ṣōḍaśaguṇamēkaṁ srōtō'ñjanam| tathāvidhaṁ srōtō'ñjanamandhamūṣikāyā udarē sthitamagnau dhmāpayitvā samāvr̥ttaṁ śilāyāṁ cūrṇitaṁ madhurādirasaskandhakaṣāyēṇa pratyēkaṁ saptavārān bhāvitamanu ca vaiḍūryādīnāṁ tribhirbhāgairēkabhāgōpamairyuktaṁ cūrṇāñjanaṁ prayōjyam| mūṣā mr̥nmayī suvarṇādidrutatvāpādanē'dhikaraṇam| tasyā andhatvaṁ pidhānēnāntardhūmadāhāśca|| 11||
Adhikarana aparaṁ cūrṇāñjanam (12) · Śloka 12
nirdagdhaṁ badarāṅgāraistutthaṁ cētthaṁ niśōcitam| kramādajāpayaḥ sarpiḥ kṣaudrastasmāt paladvayam| kārṣikaistāpyamaricasrōtōjakaṭukānataiḥ| yuktaṁ palēna yaṣṭyāśca mūṣāntardhmātacūrṇitam| hanti kācārmanaktāndhyaraktarājīḥ suśīlitaḥ| cūrṇō viśēṣāttimiraṁ bhāskarō bhāskarō yathā||12||
निर्दग्धं बदराङ्गारैस्तुत्थं चेत्थं निशोचितम्| क्रमादजापयः सर्पिः क्षौद्रस्तस्मात् पलद्वयम्| कार्षिकैस्ताप्यमरिचस्रोतोजकटुकानतैः| युक्तं पलेन यष्ट्याश्च मूषान्तर्ध्मातचूर्णितम्| हन्ति काचार्मनक्तान्ध्यरक्तराजीः सुशीलितः| चूर्णो विशेषात्तिमिरं भास्करो भास्करो यथा||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
badarāṅgārairnirdagdhaṁ tutthamitthaṁ pr̥thak saptakr̥tvaḥ kramēṇājāpayaḥ prabhr̥tibhirniṣēcitaṁ kr̥tvā tasmāt tutthāt paladvayaṁ tāpyādibhiḥ kārṣikaiḥ palēna ca madhuyaṣṭyā yuktaṁ mūṣāntardhmātaṁ paścādavacūrṇitaṁ bhāskaracūrṇō'yaṁ suśīlitaḥ kācādīn hanti viśēṣāttimiram| yathā bhāskara ādityastimiram|| 12||
Adhikarana sukhāvatī varttiḥ (13) · Śloka 13
manōhvāsaindhavavyōṣaśaṅkhanābhīrasāñjanam| katakaṁ candanaṁ phēnō viḍaṅgāni sitōpalā| kukkuṭāṇḍakapālañca jalapiṣṭā sukhāvatī| hantyēṣā madhunā ghr̥ṣṭā kācataimiryaśuklakān||13||
मनोह्वासैन्धवव्योषशङ्खनाभीरसाञ्जनम्| कतकं चन्दनं फेनो विडङ्गानि सितोपला| कुक्कुटाण्डकपालञ्च जलपिष्टा सुखावती| हन्त्येषा मधुना घृष्टा काचतैमिर्यशुक्लकान्||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
manōhvādibhiḥ sukhāvatīnāmnā vartirmadhunā ghr̥ṣṭā kācādīn hanti||13||
Adhikarana dr̥ṣṭipradā varttiḥ (14) · Śloka 14
triphalākukkuṭāṇḍatvakkāsīsamayasō rajaḥ| nīlōtpalaṁ viḍaṅgāni phēnaṁ ca saritāṁ patēḥ| ājēna payasā piṣṭvā lēpayēttāmrabhājanam| saptarātrē gatē bhūyaḥ piṣṭaṁ kṣīrēṇa varttayēt| ēṣā dr̥ṣṭipradā varttirapi syādbhinnacakṣuṣaḥ||14||
त्रिफलाकुक्कुटाण्डत्वक्कासीसमयसो रजः| नीलोत्पलं विडङ्गानि फेनं च सरितां पतेः| आजेन पयसा पिष्ट्वा लेपयेत्ताम्रभाजनम्| सप्तरात्रे गते भूयः पिष्टं क्षीरेण वर्त्तयेत्| एषा दृष्टिप्रदा वर्त्तिरपि स्याद्भिन्नचक्षुषः||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
triphalādinā'jākṣīrapiṣṭēna tāmrabhājanaṁ lēpayēt| tataḥ saptarātrē gatē tāmrabhājanād gr̥hītvā punaśca kṣīrēṇā'nēna piṣṭvā varttayēt varttibhāvamāpādayēt| ēṣā varttiryadi cakṣurbhinnaṁ tathā'pyavaśyaṁ dr̥ṣṭiṁ dadāti||14||
Adhikarana rāgavati timirē'ñjanadvayam (15) · Śloka 15
añjanaṁ kr̥ṣṇasarpāsyē nihitaṁ kuśavēṣṭitē| tatastataḥ samuddhr̥tya māsātsañcūrṇayēt saha| sumanaḥ kṣārakaiḥ śuṣkairardhāṁśaiḥ saindhavēna ca| prayōjayēdrāgavati timirē tadvarāñjanam| payasā trayamētacca cūrṇayitvā subhāvitam||15||
अञ्जनं कृष्णसर्पास्ये निहितं कुशवेष्टिते| ततस्ततः समुद्धृत्य मासात्सञ्चूर्णयेत् सह| सुमनः क्षारकैः शुष्कैरर्धांशैः सैन्धवेन च| प्रयोजयेद्रागवति तिमिरे तद्वराञ्जनम्| पयसा त्रयमेतच्च चूर्णयित्वा सुभावितम्||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kuśairvēṣṭitē kr̥ṣṇasarpasya mukhē'ñjanaṁ sauvīrakaṁ nihitaṁ māsaṁ sthitamanantaraṁ tataḥ kr̥ṣṇasarpamukhātsamuddhr̥tya sumanōmukulakairañjanādardhabhāgikaiḥ saha sañcūrṇayēt| tataḥ saindhavēna ca dōṣāpēkṣēṇa saha cūrṇayēt| ētadvaraṁ śrēṣṭhamañjanaṁ rāgavati timirē prayōjyam| ētacca trayamityañjanasumanaḥkṣārakasaindhavākhyaṁ cūrṇaṁ payasā bhāvitamañjanāya dvitīyaḥ prayōgaḥ rāgavati timirē|| 15||
Adhikarana pratidōṣaṁ sādhanōpakramaḥ (16) · Śloka 16
sāmānyaṁ sādhanaṁ tvētatpratidōṣamataḥ śruṇu||16||
सामान्यं साधनं त्वेतत्प्रतिदोषमतः श्रुणु||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētacca yaduktaṁ tat timirē sāmānyaṁ sādhanaṁ cikitsitam| atō'nantaraṁ yatpratidōṣaṁ sādhanaṁ tat śṟuṇviti śiṣyāyācāryaḥ kathayati||16||
Adhikarana vātajatimiracikitsā (17) · Śloka 17
vātajē timirē tatra daśamūlāmbhasā ghr̥tam| kṣīrē caturguṇē śrēṣṭhākalkapakvaṁ pibēttataḥ| triphalāpañcamūlānāṁ kaṣāyaṁ kṣīrasaṁyutam| ēraṇḍatailasaṁyuktaṁ yōjayēta virēcanam| śaṅkhinītilvakaśyāmādantīrniṣkvāthya vā jalē| trivr̥tkalkapratīvāpaṁ tēna pakvaṁ ghr̥taṁ pibēt| prapauṇḍarīkabr̥hatībalānaladasaindhavaiḥ| dārubilvāḍhakīkr̥ṣṇāharidrāmadhuyaṣṭibhiḥ| siddhaṁ caturguṇakṣīraṁ tailaṁ nastō niṣēcayēt| sitairaṇḍajaṭāsiṁhīphaladāruniśānataiḥ| śatāhvābilvamūlaiśca tailaṁ pakvaṁ payōnvitam| nasyaṁ sarvōrdhvajatrūtthavātaślēṣmāmayārtiṣu| vasāñjanē vā vaiyāghrī varāhī vā praśasyatē| gr̥dhrāhikukkuṭōtthā vā madhukēnānvitā pr̥thak| pratyañjanaṁ ca srōtōjaṁ rasakṣīraghr̥taiḥ kramāt| niṣiktaṁ pūrvavadyōjyaṁ timiraghnamanuttamam| na cēdēvaṁ śamaṁ yāti tatastarpaṇamācarēt| śatāhvākuṣṭhanaladakākōlīdvayayaṣṭibhiḥ| prapauṇḍarīkasaralapippalīdēvadārubhiḥ| sarpiraṣṭaguṇakṣīraṁ pakvaṁ tarpaṇamuttamam| prasādanaṁ snēhanaṁ ca puṭapākaṁ prayōjayēt| vātapīnasavaccātra nirūhaṁ sānuvāsanam||17||
वातजे तिमिरे तत्र दशमूलाम्भसा घृतम्| क्षीरे चतुर्गुणे श्रेष्ठाकल्कपक्वं पिबेत्ततः| त्रिफलापञ्चमूलानां कषायं क्षीरसंयुतम्| एरण्डतैलसंयुक्तं योजयेत विरेचनम्| शङ्खिनीतिल्वकश्यामादन्तीर्निष्क्वाथ्य वा जले| त्रिवृत्कल्कप्रतीवापं तेन पक्वं घृतं पिबेत्| प्रपौण्डरीकबृहतीबलानलदसैन्धवैः| दारुबिल्वाढकीकृष्णाहरिद्रामधुयष्टिभिः| सिद्धं चतुर्गुणक्षीरं तैलं नस्तो निषेचयेत्| सितैरण्डजटासिंहीफलदारुनिशानतैः| शताह्वाबिल्वमूलैश्च तैलं पक्वं पयोन्वितम्| नस्यं सर्वोर्ध्वजत्रूत्थवातश्लेष्मामयार्तिषु| वसाञ्जने वा वैयाघ्री वराही वा प्रशस्यते| गृध्राहिकुक्कुटोत्था वा मधुकेनान्विता पृथक्| प्रत्यञ्जनं च स्रोतोजं रसक्षीरघृतैः क्रमात्| निषिक्तं पूर्ववद्योज्यं तिमिरघ्नमनुत्तमम्| न चेदेवं शमं याति ततस्तर्पणमाचरेत्| शताह्वाकुष्ठनलदकाकोलीद्वययष्टिभिः| प्रपौण्डरीकसरलपिप्पलीदेवदारुभिः| सर्पिरष्टगुणक्षीरं पक्वं तर्पणमुत्तमम्| प्रसादनं स्नेहनं च पुटपाकं प्रयोजयेत्| वातपीनसवच्चात्र निरूहं सानुवासनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrēti nirdhāraṇē| vātajē timirē daśamūlāmbhasā daśamūlakaṣāyēṇa triphalākalkēna ca caturguṇakṣīraṁ ghr̥taṁ siddhaṁ pibēt| tatō ghr̥tapānādanantaraṁ snigdhalakṣaṇē jātē virēcanāya triphalāpañjamūlakaṣāyaṁ kṣīrēṇa samaṁ dōṣādyapēkṣamātrēṇairaṇḍatailēna saṁyuktaṁ yōjayēt| athavā śaṅkhinyādikaṁ jalē niṣkvāthya tēna jalēna trivr̥tkalkapratīvāpaṁ ghr̥taṁ pakvaṁ pibēt| śaṅkhinī yavatiktā| tilvakaṁ paṭṭikālōdhram| prapauṇḍarīkādibhiḥ kṣīracaturguṇaṁ siddhaṁ tailaṁ nasyam| naladaṁ māṁsī| sitairaṇḍādibhiḥ payō'nvitaṁ pakvaṁ tailaṁ nasyaṁ jatrūrdhvajēṣu sarvēṣu vātaślēṣmāmayēṣu yōjyam| vyāghrādīnāṁ vasānāmanyatamā madhuyaṣṭyā yuktā'ñjanaṁ yōjyam| atra ca vātatimirē srōtō'ñjanaṁ kramādrasādibhirniṣiktaṁ bhāvitam| pūravaditi madhukēnānvitaṁ pratyuñjanaṁ yōjyam| tadanuttamaṁ timiraghnam| tīkṣṇāñjanasya paścānmr̥dvañjanaṁ pratyuñjanam| na vidyatē uttamaṁ yasmāttadanuttamam| yadi caivamanantarōktayā kriyayā vātatimiraṁ śamaṁ na yāti, tataḥ sūtrasthānapradarśitaṁ tarpaṇamācarēt| śatāhvādibhiraṣṭaguṇakṣīraṁ sarpirvipakvamuttamaṁ tarpaṇam| naladaṁ māṁsī| tathā prasādanākhyaṁ sūtrasthānanirdiṣṭaṁ snēhanākhyaṁ ca puṭapākaṁ prayōjayēt| atra ca vātatimirē vātapīnasavannāsārōgē vakṣyamāṇaṁ nirūhamanuvāsanaṁ ca hitam| iti vātatimirē|| 17||
Adhikarana pittajatimiracikitsā (18) · Śloka 18
pittajē timirē sarpirjīvanīyaphalatrayaiḥ| vipācitaṁ pāyayitvā snigdhasya vyadhayētsirām| śarkarailātrivr̥ccūrṇairmadhuyuktaiviricayēt| mañjiṣṭhālōdhramadhukaśārivācandanaiḥ śṟutam| jalaṁ saśarkarāstanyaṁ nētrasēkē praśasyatē| stanyaṁ vā padmakōśīrakṣīrivr̥kṣāṅkuraiḥ śṟutam| taptairnirvāpitaṁ sarpirasakr̥llōhapiṇḍakaiḥ| vimarditasitādrākṣaṁ himaṁ taccākṣisēcanam| śītānālēpasēkādīn mukhē mūrdhni ca śīlayēt| śārivāpadmakōśīramustāśāvaracandanaiḥ| varttiḥ śastāñjanē cūrṇastathā padmōtpalāñjanaiḥ| sanāgapuṣpakarpūrayaṣṭyāhvasvarṇagairikaiḥ| nasyaṁ cājyaṁ śṟutaṁ kṣīrajīvanīyasitōtpalaiḥ| lōdhramūrvāprapuṇḍrāhvamāṁsīyaṣṭyāhvacandanai| sōśīraiḥ sādhitaṁ sarpiḥ sakṣīraṁ tarpaṇē hitam| ēbhirēvauṣadhaiśchāgē pakvē yakr̥ti tadrasē| pūrvavat puṭapākaśca kāryastimiranāśanaḥ||18||
पित्तजे तिमिरे सर्पिर्जीवनीयफलत्रयैः| विपाचितं पाययित्वा स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्| शर्करैलात्रिवृच्चूर्णैर्मधुयुक्तैविरिचयेत्| मञ्जिष्ठालोध्रमधुकशारिवाचन्दनैः श्रृतम्| जलं सशर्करास्तन्यं नेत्रसेके प्रशस्यते| स्तन्यं वा पद्मकोशीरक्षीरिवृक्षाङ्कुरैः श्रृतम्| तप्तैर्निर्वापितं सर्पिरसकृल्लोहपिण्डकैः| विमर्दितसिताद्राक्षं हिमं तच्चाक्षिसेचनम्| शीतानालेपसेकादीन् मुखे मूर्ध्नि च शीलयेत्| शारिवापद्मकोशीरमुस्ताशावरचन्दनैः| वर्त्तिः शस्ताञ्जने चूर्णस्तथा पद्मोत्पलाञ्जनैः| सनागपुष्पकर्पूरयष्ट्याह्वस्वर्णगैरिकैः| नस्यं चाज्यं श्रृतं क्षीरजीवनीयसितोत्पलैः| लोध्रमूर्वाप्रपुण्ड्राह्वमांसीयष्ट्याह्वचन्दनै| सोशीरैः साधितं सर्पिः सक्षीरं तर्पणे हितम्| एभिरेवौषधैश्छागे पक्वे यकृति तद्रसे| पूर्ववत् पुटपाकश्च कार्यस्तिमिरनाशनः||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittajē timirē jīvanīyādibhirvipakvasya sarpiṣaḥ pānēna snigdhadēhasya sirāṁ vidhyēt| śarkarādibhirvirēcayēt| mañjiṣṭhādibhiḥ śṟutaṁ jalaṁ paścāt sitāstanyayuktaṁ sēcanānnētrarōgajit| padmakādibhiḥ śṟutaṁ stanyaṁ vā| taptairnirvāpitamiti asakr̥danēkavāraṁ taptaṁ śastrapiṇḍaṁ nirvāpitaṁ yatra yatra ca sitā drākṣā ca vimarditā tat sarpirhimaṁ śītīkr̥tamakṣisēcanaṁ hitam| mukhē mūrdhni ca śītānālēpādīn śīlayēt| śārivādibhirvarttirañjanē śastā| tathā nāgapuṣpādisahitaiḥ padmōtpalāñjanaiścūrṇaḥ| kṣīrādibhiḥ sādhitamājyaṁ ghr̥taṁ nasyam| sitā śarkarā| lōdhrādibhissakṣīraṁ sādhitaṁ ghr̥taṁ tarpaṇaṁ nētrasya hitam| ēbhiriti lōdhrādibhiśchāgē yakr̥ti pakvē tadrasē yakr̥drasē pūrvavat puṭapākaḥ kāryaḥ| iti pittajē timirē|| 18||
Adhikarana kaphajatimiracikitsā (19) · Śloka 19
ślēṣmōdbhavē'mr̥tākvathavarākaṇaśṟutaṁ ghr̥tam| vidhyēt sirāṁ pītavatō dadyāccānuvirēcanam| kvāthaṁ pūgābhayāśuṇṭhīkr̥ṣṇākumbhanikumbhajam| karañjakaṭphalavacātriphalāpañcakōlakaiḥ| sadārvīkaiḥ payōyuktaṁ siddhaṁ tailaṁ ca nāvanam| śaṅkhapriyaṅgunaipālīkaṭutrikaphalatrikaiḥ| dr̥gvaimalyāya vimalā varttiḥ syātkōkilā punaḥ| kr̥ṣṇalōharajōvyōṣasaindhavatriphalāñjanaiḥ| pītākhyā dviniśākuṣṭhanatapatrakaṇōṣaṇaiḥ| patrapītāvarāvyōṣaśilālanatasaindhavaiḥ| manōhvāśaṅkhasindhūtthamaricaistaimiraṁ jayēt| varttiḥ pragāḍhamapyāśu śuklapillāmayārma ca| tālīsapāṭhākiṇihīvēllamāṁsīniśābhayaiḥ| piṣṭaiḥ kṣīridrumakvāthē ghr̥taṁ siddhaṁ ca tarpaṇam| puṭapākaṁ ca piśitairjāṅgalaiḥ saindhavānvitaiḥ| sapippalīmadhughr̥taiḥ kalkitaiḥ prāgivācarēt| śigrupatrairjalasvinnaiḥ kāryaḥ svēdaśca mātrayā||19||
श्लेष्मोद्भवेऽमृताक्वथवराकणश्रृतं घृतम्| विध्येत् सिरां पीतवतो दद्याच्चानुविरेचनम्| क्वाथं पूगाभयाशुण्ठीकृष्णाकुम्भनिकुम्भजम्| करञ्जकट्फलवचात्रिफलापञ्चकोलकैः| सदार्वीकैः पयोयुक्तं सिद्धं तैलं च नावनम्| शङ्खप्रियङ्गुनैपालीकटुत्रिकफलत्रिकैः| दृग्वैमल्याय विमला वर्त्तिः स्यात्कोकिला पुनः| कृष्णलोहरजोव्योषसैन्धवत्रिफलाञ्जनैः| पीताख्या द्विनिशाकुष्ठनतपत्रकणोषणैः| पत्रपीतावराव्योषशिलालनतसैन्धवैः| मनोह्वाशङ्खसिन्धूत्थमरिचैस्तैमिरं जयेत्| वर्त्तिः प्रगाढमप्याशु शुक्लपिल्लामयार्म च| तालीसपाठाकिणिहीवेल्लमांसीनिशाभयैः| पिष्टैः क्षीरिद्रुमक्वाथे घृतं सिद्धं च तर्पणम्| पुटपाकं च पिशितैर्जाङ्गलैः सैन्धवान्वितैः| सपिप्पलीमधुघृतैः कल्कितैः प्रागिवाचरेत्| शिग्रुपत्रैर्जलस्विन्नैः कार्यः स्वेदश्च मात्रया||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ślēṣmōdbhavē guḍūcyāḥ kvāthēna varākaṇābhyāṁ ca kalkīkr̥tābhyāṁ siddhaṁ ghr̥taṁ pītavataḥ sirāṁ vidhyēt| paścācca pūgādijaṁ kvāthaṁ virēcanaṁ dadyāt| karañjādibhiḥ kṣīrayutaiḥ siddhaṁ tailaṁ nāvanam| śaṅkhādibhirvarttirnāmnā vimalā dr̥gvaimalyāya syāt| tathā kr̥ṣṇalōharaja ādibhirnāmnā kōkilā| dviniśādibhiḥ pītakhyā varttiḥ| patrādibhiḥ saindhavāntairvarttistathā| pītā pītarōhiṇī| manōhvādibhirvarttiḥ pragāḍhaṁ ghanamapi timiramāśu hanti śukrādikañca| tālīsādibhiḥ piṣṭaiḥ kalkīkr̥tairghr̥taṁ kṣīrivr̥kṣakvāthē siddhaṁ nētratarpaṇam| kiṇihī kaṭabhyapāmārgaśca| abhayamuśīram| jāṅgalamāṁsaiḥ saindhavapiplyādibhiryuktaiḥ kalkitaiḥ pūrvavat puṭapākamācarēt| svēdō jalāpiṣṭaiḥ śigrupatrairmātrayā stōkamityarthaḥ| iti ślēṣmajē timirē|| 19||
Adhikarana raktajatimiracikitsā (20) · Śloka 20
raktajē pittavat kāryam||20||
रक्तजे पित्तवत् कार्यम्||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
raktatimirē pittavat sarvaṁ karma kāryam|| 20||
Adhikarana sannipātajatimiracikitsā (21) · Śloka 21
sannipātē yathōlbaṇām| vyāghrarśyagōśikhivasā yavakvāthapayōyutā| dūrvāmadhukakalkēna vipakvā tarpaṇē hitā| yaṣṭyanantādvibr̥hatīpippalīlavaṇadvayaiḥ| salōhacandanaiḥ pakvaṁ yakr̥tā śalyakasya ca| mr̥gagōdhāśaśānāṁ ca puṭapākaṁ prakalpayēt| dadyāduśīraniryūhē cūrṇitaṁ kaṇasaindhavam| tatsrutaṁ saghr̥taṁ bhūyaḥ pacēt kṣaudraṁ kṣipēddhanē| śītē cāsmin hitamidaṁ sarvajē timirē'ñjanam| kuṣṭhaṁ vā śarkarōpētamāntarikṣēṇa vāriṇa| niṣkvāthyaṁ sarpikṣaudrābhyāṁ saṁsr̥ṣṭaṁ prāgivāñjanam| srōtō'ñjanaṁ sasauvīraṁ vēṣṭayitvā'jamēdasā| vaṭapatrairanu tathā darbhaiḥ kr̥ṣṇamr̥dā'nu ca| gōmayānalapakvaṁ tat praśastaṁ cūrṇamañjanam| urabhraśalyakaśvāviṇmārjāraśikhijanmabhiḥ| vasābhirvidhinānēna yōgā yōjyāḥ pr̥thakpr̥thak| vaṭaprarōhamadhukadūrvālōdhratilōtpalaiḥ| payōmbupiṣṭaiḥ saghr̥taiḥ śirōvaktraṁ ca lēpayēt| kuryācchiraḥ pariṣēkamēbhirēva payaḥ śṟutaiḥ||21||
सन्निपाते यथोल्बणाम्| व्याघ्रर्श्यगोशिखिवसा यवक्वाथपयोयुता| दूर्वामधुककल्केन विपक्वा तर्पणे हिता| यष्ट्यनन्ताद्विबृहतीपिप्पलीलवणद्वयैः| सलोहचन्दनैः पक्वं यकृता शल्यकस्य च| मृगगोधाशशानां च पुटपाकं प्रकल्पयेत्| दद्यादुशीरनिर्यूहे चूर्णितं कणसैन्धवम्| तत्स्रुतं सघृतं भूयः पचेत् क्षौद्रं क्षिपेद्धने| शीते चास्मिन् हितमिदं सर्वजे तिमिरेऽञ्जनम्| कुष्ठं वा शर्करोपेतमान्तरिक्षेण वारिण| निष्क्वाथ्यं सर्पिक्षौद्राभ्यां संसृष्टं प्रागिवाञ्जनम्| स्रोतोऽञ्जनं ससौवीरं वेष्टयित्वाऽजमेदसा| वटपत्रैरनु तथा दर्भैः कृष्णमृदाऽनु च| गोमयानलपक्वं तत् प्रशस्तं चूर्णमञ्जनम्| उरभ्रशल्यकश्वाविण्मार्जारशिखिजन्मभिः| वसाभिर्विधिनानेन योगा योज्याः पृथक्पृथक्| वटप्ररोहमधुकदूर्वालोध्रतिलोत्पलैः| पयोम्बुपिष्टैः सघृतैः शिरोवक्त्रं च लेपयेत्| कुर्याच्छिरः परिषेकमेभिरेव पयः श्रृतैः||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sannipātajē ulbaṇadōṣānatikramēṇa| atra ca vyāghrādīnāṁ vasā yavakvāthakṣīrābhyāṁ dūrvāmadhukakalkēna ca vipakvā nētratarpaṇē hitā| yaṣṭyādibhiḥ śalyakādīnāṁ śaśantānāṁ ca yakr̥tā vipakvaṁ sūtrōktavidhiṁ puṭapākaṁ prakalpayēt| uśīrakvāthē kaṇasaindhavaṁ pippalīlavaṇaṁ cūrṇitaṁ dadyāt| cūrṇē dattē tanniryūhaṁ gālitaṁ ghr̥tēna saha pacēt| tatastamin ghanē śītē ca kṣaudraṁ kṣipēt| idamañjanaṁ sannipātātimirahitam| athavā kuṣṭhaṁ śarkarāyuktamāntarikṣēṇa vāriṇā niṣkvathitaṁ paścācca prāgiva ghanībhāvē śītatvē ca madhusarpibhyāṁ saṁsr̥ṣṭamañjanam| sauvīrasrōtō'ñjanē ājamēdasā vēṣṭitē'nu ca vaṭapatrairanu ca kr̥ṣṇayā mr̥dā vēṣṭitē gōmayā'gnipakvē cūrṇāñjanaṁ praśastam| anēnājāmēdōvidhinōrabhrādīnāṁ pr̥thagvasābhiḥ srōtō'ñjanasauvīrāñjanayōgā yōjyāḥ| vaṭaprarōhādibhirjalakṣīrābhyāṁ piṣṭairghr̥tayuktaiḥ śirō mukhaṁ lēpayēt| ēbhirēva ca vaṭaprarōhādibhiḥ kṣīraśṟutaiḥ śiraḥpariṣēkaṁ kuryāt|| 21||
Adhikarana saṁsargajatimiracikitsā (22) · Śloka 22
sannipātē yaduditaṁ dōṣōdrēkaṁ vibhajya tat| saṁsargē'pi prayuñjīta||22||
सन्निपाते यदुदितं दोषोद्रेकं विभज्य तत्| संसर्गेऽपि प्रयुञ्जीत||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yacca sannipātē cikitsitamuktaṁ tatsaṁsargē'pi prayuñjīta| kathaṁ ? dōṣōdrēkaṁ vibhajya| ya ēva dōṣaḥ saṁsargē udriktastadviparītamēva sannipātōktaṁ vidhēyamityarthaḥ| iti timira uktam ||22||
Adhikarana kācacikitsā (23) · Śloka 23
kācē timiravat kriyā| na tu tatra sirāṁ vidhyēt dr̥ksthitā yantrapīḍatān| kuryārāndhyaṁ malā dadyātsrāvyē tvasrē jalaukasaḥ||23||
काचे तिमिरवत् क्रिया| न तु तत्र सिरां विध्येत् दृक्स्थिता यन्त्रपीडतान्| कुर्यारान्ध्यं मला दद्यात्स्राव्ये त्वस्रे जलौकसः||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kācē tu vātādibhinnē timiravatsnēhanādikā viśēṣēṇaiva kriyā| tatra tu kācē timiravat sirāṁ na vidhyēt| sirāvyadhapratiṣēdhahēturmalā dōṣā dr̥ksthitā yantrāpīḍanādāndhyaṁ kuryuriti| nanvasravisrāvaṇē kiṁ vidhēyamityāha-srāvyē tvasrē jalaukasō dadyāt|| 23||
Adhikarana dhūmarādīnāṁ cikitsā (24) · Śloka 24
dhūmarākhyāmlapittōṣṇavidāhē jīrṇasarpiṣā| snigdhaṁ virēcayēcchītaiśśītairdihyācca sarvataḥ| gōśakr̥drasadugdhājyairvipakvaṁ śasyatē'ñjanam| svarṇagairikatālīsacūrṇāvāpā rasakriyā||24||
धूमराख्याम्लपित्तोष्णविदाहे जीर्णसर्पिषा| स्निग्धं विरेचयेच्छीतैश्शीतैर्दिह्याच्च सर्वतः| गोशकृद्रसदुग्धाज्यैर्विपक्वं शस्यतेऽञ्जनम्| स्वर्णगैरिकतालीसचूर्णावापा रसक्रिया||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dhūmarākhyāyāmamlavidāhē pittavidāhē ca purāṇaghr̥tasnigdhaṁ puruṣaṁ virēcayēt| sarvataḥ śītaiścandanādibhiḥ pradihyāt| gōmayarasādibhirghr̥tāntairvipakvamañjanaṁ suvarṇagairikādipratīvāpā rasakriyā ca dhūmarādiṣvañjanaṁ śasyatē||24||
Adhikarana niśāndhyatimirayōścikitsā (25) · Śloka 25
purāṇaguḍakāsīsapippalīkaṭphalādrajaḥ| bhāvitaṁ triphalāmbhōbhiḥ śuṣkaṁ gōviḍrasāplutam| niśāndhyatimirē sadyō gulikā hanti tatkr̥tā| dadhnā vighr̥ṣṭaṁ maricaṁ rātryandhāñjanamuttamam| bhr̥ṣṭaṁ ghr̥taṁ kumbhayōnēḥ patraiḥ pānē ca pūjitam| kārañjikōtpalasvarṇagairikāmbhōjakēsaraiḥ| pōviḍrasēna piṣṭēyaṁ varttirnaktāndhyanāśinī| kṣaudrajātīrasābhyāṁ vā dviharidrārasāñjanaiḥ| ajāmūtrēṇa vā kauntīkr̥ṣṇāsrōtōjasaindhavaḥ| gōśakr̥drasapiṣṭairvā dviniśāpippalīyutaiḥ| kālānusāritālīsapatrayaṣṭyāhvanāgaraiḥ| kaṇā vā kāpilē pittē māsārdhaṁ paribhāvitā| yakr̥tpittēṣu vā gōdhāśaśarśyarurubarhiṇām| khadēcca plīhayakr̥tī māhiṣē tailasarpiṣā| ghr̥tē siddhāni jīvantyāḥ pallavāni ca bhakṣayēt| tathā'timuktakairaṇḍasōhalābhīrujāni ca||25||
पुराणगुडकासीसपिप्पलीकट्फलाद्रजः| भावितं त्रिफलाम्भोभिः शुष्कं गोविड्रसाप्लुतम्| निशान्ध्यतिमिरे सद्यो गुलिका हन्ति तत्कृता| दध्ना विघृष्टं मरिचं रात्र्यन्धाञ्जनमुत्तमम्| भृष्टं घृतं कुम्भयोनेः पत्रैः पाने च पूजितम्| कारञ्जिकोत्पलस्वर्णगैरिकाम्भोजकेसरैः| पोविड्रसेन पिष्टेयं वर्त्तिर्नक्तान्ध्यनाशिनी| क्षौद्रजातीरसाभ्यां वा द्विहरिद्रारसाञ्जनैः| अजामूत्रेण वा कौन्तीकृष्णास्रोतोजसैन्धवः| गोशकृद्रसपिष्टैर्वा द्विनिशापिप्पलीयुतैः| कालानुसारितालीसपत्रयष्ट्याह्वनागरैः| कणा वा कापिले पित्ते मासार्धं परिभाविता| यकृत्पित्तेषु वा गोधाशशर्श्यरुरुबर्हिणाम्| खदेच्च प्लीहयकृती माहिषे तैलसर्पिषा| घृते सिद्धानि जीवन्त्याः पल्लवानि च भक्षयेत्| तथाऽतिमुक्तकैरण्डसोहलाभीरुजानि च||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
purāṇaguḍādicūrṇaṁ triphalākvāthabhavitaṁ śuṣkañca gōmayasvarasāplutaṁ sat kr̥tā gulikā niśāndhyatimirē dvē sadya ēva hanti| dadhnā nighr̥ṣṭamiti| subōdham| kumbhayōnēśēśchatrābhidhānāyā drōṇapuṣpyāḥ patrairbhr̥ṣṭaṁ nistalitaṁ ghr̥taṁ pānē pūjitam| kārañjikādirvarttiḥ subōdhā| athavā haridrādvayarasāñjanaiḥ kṣaudrasumanōrasābhyāṁ varttirathavā kauntyādibhirajāmūtrapiṣṭairathavā kālānusāryārdviniśāpippalīyuktairgōmayasvarasapiṣṭairvarttiḥ| kālānusārītagaram| kālēyakaṁ ca| athavā kaṇā pippalī kāpilē kapilagōsambhavē pittē māsārdhaṁ pakṣaṁ paritaḥ samantādbhāvitā añjanam| athavā naktāndhyē gōdhādīnāṁ yakr̥tpittēṣu māsārdhaṁ paribhāvitā kaṇā'ñjanam| atra ca māhiṣē plīhayakr̥tī tailasarpiṣā khādēt| jīvantyāḥ pallavāni ghr̥tē bhr̥ṣṭāni bhakṣayēt| atimuktādipallavāni ca| sōhalā dadhiśamī jñēyā jñēyā saivāparājitā| abhīruḥ śatāvarī||25||
Adhikarana akṣirōgē pathyāpathyam (26) · Śloka 26
vraṇavaccākṣirōgēṣu bhōjyābhōjyāni nirdiśēt| avidhāritavēgasya bhajatō'ñjananāvanam| tyajataḥ krōdhaśōkau ca timiraṁ nāśnutē'ntaram| triphalāmaśnatō rātrau saṁskr̥taṁ pibatō ghr̥tam| bhuktvā cāpibatastōyaṁ timiraṁ laghu śāmyati| suṣabhavyaṁ sukanyāṁ ca skandaṁ cyavanamaśvinau| ṣaḍōtān yaḥ smarēnnityaṁ tasya cakṣurna hīyatē||26||
व्रणवच्चाक्षिरोगेषु भोज्याभोज्यानि निर्दिशेत्| अविधारितवेगस्य भजतोऽञ्जननावनम्| त्यजतः क्रोधशोकौ च तिमिरं नाश्नुतेऽन्तरम्| त्रिफलामश्नतो रात्रौ संस्कृतं पिबतो घृतम्| भुक्त्वा चापिबतस्तोयं तिमिरं लघु शाम्यति| सुषभव्यं सुकन्यां च स्कन्दं च्यवनमश्विनौ| षडोतान् यः स्मरेन्नित्यं तस्य चक्षुर्न हीयते||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvēṣu cākṣirōgēṣu vraṇē yāni bhōjyāni tāni bhōjyāni nirdiśēt| tadvadēva ca tyājyāni| tāni sūtra uktāni| vakṣyantē ca| avidhāritavēgatvādiyuktasya timiramantaraṁ nāśnutē na vyāpnōti| yō rātrau triphalāmaśnāti yaśca cakṣuṣyaiḥ saṁskr̥taṁ ghr̥taṁ pibati yaśca bhuktvā tōyaṁ na pibati tasya timiraṁ laghu na śāmyati| yaśca suṣabhavyādīn ṣaḍ nityaṁ manasā smarēt tasya cakṣurna hīyatē|| 26||
Adhikarana bhrāmakaṁ timiram ( timirābhāsaḥ ) (27) · Śloka 27
cintābhighātabhīśōkaraukṣyāmōtkuṭikāsanāt| virēkanasyavamanapuṭapākādivibhramāt| vidagdhāhāravamanāt kṣuttr̥ṣṇādividhāraṇāt| akṣirōgāvasānāśca paśyēttimirarōgivat| yathāsvaṁ tatra yuñjīta dōṣādīn vīkṣya bhaiṣajam||27||
चिन्ताभिग़ातभीशोकरौक्ष्यामोत्कुटिकासनात्| विरेकनस्यवमनपुटपाकादिविभ्रमात्| विदग्धाहारवमनात् क्षुत्तृष्णादिविधारणात्| अक्षिरोगावसानाश्च पश्येत्तिमिररोगिवत्| यथास्वं तत्र युञ्जीत दोषादीन् वीक्ष्य भैषजम्||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dr̥ṣṭihitaprasaṅgēnōcyatē| cintāditō virēkādivibhramānmithyāyōgād vidagdhāhāravamanāditaśca timirarōgivannaraṁ paśyēt| dr̥ṣṭērarakṣayētyarthaḥ| atra tu cintādijē dōṣānālakṣya yathāsvaṁ bhēṣajaṁ yuñjīta ca ||27||
Adhikarana upaghātaja timiracikitsā (28) · Śloka 28
sūryōparāgānalavidyudādi vilōkanēnōpahatēkṣaṇasya| santarpaṇaṁ snigdhahimādi yōjyaṁ tathāñjaṁnaṁ hēmaghr̥tēna ghr̥ṣṭam||28||
सूर्योपरागानलविद्युदादि विलोकनेनोपहतेक्षणस्य| सन्तर्पणं स्निग्धहिमादि योज्यं तथाञ्जंनं हेमघृतेन घृष्टम्||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yaḥ punaḥ sūryōparāgādīnāṁ vilōkanēnōpahatēkṣaṇastasya snigdhahimādi santarpaṇamāhārādikaṁ kuryāt| upahataśabdēna svalpa upaghātō lakṣyatē| aupasargikasya liṅganāśasyāsādhyatvāt| sūryōparāgō grahayōgaḥ| tatra ca hēma suvarṇaṁ ghr̥tēna saha ghr̥ṣṭamañjanam|| 28||
Adhikarana cakṣūrakṣāyāḥ praśaṁsā (29) · Śloka 29
cakṣūrakṣāyāṁ sarvakālaṁ manuṣyai- ryatnaḥ karttavyō jīvitē yāvadicchā| vyarthō lōkō'yaṁ tulyarātrindivānāṁ puṁsāmandhānāṁ vidyamānē'pi vittē||29||
चक्षूरक्षायां सर्वकालं मनुष्यै- र्यत्नः कर्त्तव्यो जीविते यावदिच्छा| व्यर्थो लोकोऽयं तुल्यरात्रिन्दिवानां पुंसामन्धानां विद्यमानेऽपि वित्ते||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yāvat puṁsō jīvita icchā tāvattēna nityamēva cakṣūrakṣāyāṁ yatnaḥ karttavyaḥ| yatō'ndhānāṁ puṁsāṁ vittē dhanē vidyamānē'pyayaṁ manuṣyalōkō darśanēna tulyarātrindivānāṁ vyarthō niṣphalaḥ||29||
Adhikarana cakṣūrakṣā (30-16) · Śloka 16
triphalārudhirasrutirviśuddhirmanasō nirvr̥tirañjanaṁ sanasyam| śakunāśanatā sapādapūjā ghr̥tapānaṁ ca sadaiva nētrarakṣā| ahitādarśanātsadā nivr̥ttirbhr̥śabhāsvaccalasūkṣmavīkṣaṇāccaṁ| muninā niminōpadiṣṭamētatparamaṁ rakṣaṇamīkṣaṇasya puṁsām| tamālatuṭikuṅkumānyasitamutpalaṁ pippalī sitāñjanamayōrajōmaricakākamācītvacaḥ| sayaṣṭimadhukāñjanānyudadhiphēnamakṣyāmayē ṣvanuttamamatō'ñjanaṁ vimalamāśu taimiryahr̥t||30|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē timirapratiṣēdhō nāma ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||16||
त्रिफलारुधिरस्रुतिर्विशुद्धिर्मनसो निर्वृतिरञ्जनं सनस्यम्| शकुनाशनता सपादपूजा घृतपानं च सदैव नेत्ररक्षा| अहितादर्शनात्सदा निवृत्तिर्भृशभास्वच्चलसूक्ष्मवीक्षणाच्चं| मुनिना निमिनोपदिष्टमेतत्परमं रक्षणमीक्षणस्य पुंसाम्| तमालतुटिकुङ्कुमान्यसितमुत्पलं पिप्पली सिताञ्जनमयोरजोमरिचकाकमाचीत्वचः| सयष्टिमधुकाञ्जनान्युदधिफेनमक्ष्यामये ष्वनुत्तममतोऽञ्जनं विमलमाशु तैमिर्यहृत्||३०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे तिमिरप्रतिषेधो नाम षोडशोऽध्यायः||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
triphalētyādi subōdham| śakunāśanatā pakṣimāṁsabhōjitvam| sadaivēti ghr̥tapānēnābhisambadhyata iti|| 30|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāmaṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē ṣōḍaśō'dhyāyaḥ||