Adhikarana అథ సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానీయో నామాష్టాదశోఽధ్యాయః - ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథాతః సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నేత్రస్యాఽవయవవిభాగేన రోగనిర్ణయం కృత్వా రోగాణాం వ్యాపినాం హేత్వాదికం ప్రదర్శయితుమధ్యాయ ఆరభ్యతే||1||
Adhikarana వాతాభిష్యందలక్షణం (౨) · Śloka ౨
వాతేన నేత్రేఽభిష్యణ్ణే నాసానాహోఽల్పశోఫతా| శంఖాక్షిభ్రూలలాటాస్యతోదస్ఫురణభేదనం| శుష్కాల్పా దూషికా శీతమల్పం చాశ్రు చలా రుజః| నిమిషోన్మేషణం కృచ్ఛ్రాజ్జంతూనామివ సర్పణం| అక్ష్యాధ్మాతమివాభాతి సూక్ష్మైశ్శల్యైరివాచితం| స్నిగ్ధోష్ణైశ్చోపశమనం||2||
वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता| शङ्खाक्षिभ्रूललाटास्यतोदस्फुरणभेदनम्| शुष्काल्पा दूषिका शीतमल्पं चाश्रु चला रुजः| निमिषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्| अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैश्शल्यैरिवाचितम्| स्निग्धोष्णैश्चोपशमनम्||२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతేన నేత్రేఽభిష్యణ్ణే ఆర్ద్రీభూతే నాసానాహాదికం భవతి| సుబోధం| ఉపశమనం స్వాస్థ్యలాభః| ఏష రోగోఽభిష్యంద ఉచ్యతే|
Adhikarana వాతాధిమంథః (౩) · Śloka ౩
సోఽభిష్యంద ఉపేక్షితః| అధిమంథో భవేత్తత్ర కర్ణయోర్నదనం భ్రమః| అరణ్యేవ చ మథ్యంతే లలాటాక్షిభ్రువాదయః||3||
सोऽभिष्यन्द उपेक्षितः| अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः| अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः||३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏష చోపేక్షితః సన్ వాతేనైవాధిమంథో భవేత్| తత్ర వాతాధిమంథే కర్ణనాదాదికం లింగం| అరణీ యాజ్ఞికానాం ఘర్షణేనాగ్న్యుత్పాదనే మంథనకాష్ఠం||3||
Adhikarana వాతజహతాధిమంథః (౪) · Śloka ౪
హతాధిమంథః సోఽపి స్యాత్ప్రమాదాత్తేన వేదనాః| అనేకరూపా జాయంతే వ్రణో దృష్టౌ చ దృష్టిహా||4||
हताधिमन्थः सोऽपि स्यात्प्रमादात्तेन वेदनाः| अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा||४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స చాధిమంథః ప్రమాదాదపచారాద్ధతాధిమంథాఖ్యః స్యాత్| తేన చ హతాధిమంథేనానేకరూపా వేదనా రుజో జాయంతే| దృష్టిమండలే చ దర్శనహా వ్రణో జాయతే||4||
Adhikarana అన్యతోవాతః (౫) · Śloka ౫
మన్యాక్షిశంఖతో వాయురన్యతో వా ప్రవర్తయేత్| వ్యథాం తీవ్రామపైచ్ఛిల్యరాగశోఫం విలోచనం| సంకోచయతి పర్యశ్రు సోఽన్యతో వాతసంజ్ఞితః||5||
मन्याक्षिशङ्खतो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयेत्| व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्| सङ्कोचयति पर्यश्रु सोऽन्यतो वातसंज्ञितः||५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యదా తు స్వనిమిత్తాత్ కుపితో వాయుర్మన్యాదితోఽన్యతో వా తన్నికటాదంగాత్ పూర్వాత్తీవ్రాం వ్యథాం ప్రవర్తయేత్| పైచ్ఛిల్యాదిరహితం నేత్రం సాశ్రు సంకోచయతి| తదా స రోగో నామ్నా అన్యతోవాతః||5||
Adhikarana వాతపర్యయః (౬) · Śloka ౬
తద్వజ్జిహ్యం భవేన్నేత్రమూనం వా వాతపర్యయే||6||
तद्वज्जिह्यं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये||६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతపర్యయాఖ్యే రోగే తద్వదితి పూర్వవన్మన్యారుజాదికేన నేత్రం జిహ్యం కుటిలం చిత్రన్యస్తమివ భవత్యూనం వా ప్రమాణేన భవతి ||6||
Adhikarana పిత్తాభిష్యందః (౭) · Śloka ౭
దాహో ధూమాయనం శోఫః స్యావతా వర్త్మనోర్బహిః| అతఃక్లేదోఽశ్రు పీతోష్ణం రాగః పీతాభదర్శనం| క్షారోక్షితక్షతాక్షిత్వం పిత్తాభిష్యందలక్షణం||7||
दाहो धूमायनं शोफः स्यावता वर्त्मनोर्बहिः| अतःक्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्| क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्||७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
దాహాదికం పిత్తాభిష్యందలక్షణం| ధూమప్రవేశ ఇవ ధూమాయనం| క్షారేణోక్షితో యో వ్రణస్తత్తుల్యవ్రణాక్షితా భవతి||7||
Adhikarana పిత్తాధిమంథః (౮) · Śloka ౮
జ్వలదంగారకీర్ణాభం యకృత్పిండసమప్రభం| అధిమన్యే భవేన్నేత్రం||8||
ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्| अधिमन्ये भवेन्नेत्रम्||८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అస్మిన్నుపేక్షయా పిత్తాధిమంథీభూతే జ్వలదంగారకీర్ణాభనేత్రత్వాదికం లింగం||8||
Adhikarana కఫాభిష్యందలక్షణం (౯) · Śloka ౯
స్యందే తు కఫసంభవే| జాడ్యం శోఫో మహాన్ కండూర్నిద్రాన్నానభినందనం| సాంద్రస్నిగ్ధబహుశ్వేతపిచ్ఛావద్ దూషికాఽశ్రుతా||9||
स्यन्दे तु कफसम्भवे| जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्रान्नानभिनन्दनम्| सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद् दूषिकाऽश्रुता||९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
కఫేఽభిష్యందే జాడ్యాదికం లింగం| అనభినందనమన్నస్య| సాంద్రాదిగుణవద్ దూషికా సాంద్రాదిగుణవదశ్రుతా చ||9||
Adhikarana కఫాధిమంథలక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦
అధిమంథే నతం కృష్ణమున్నతం శుక్లమండలం| ప్రసేకో నాసికాధ్మానం పాంసుపూర్ణమివేక్షణం||10||
अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्| प्रसेको नासिकाध्मानं पांसुपूर्णमिवेक्षणम्||१०||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అస్మిన్నేవోపేక్షయా కఫాధిమంథీభూతే కృష్ణం నతత్వాదిలక్షణం||10||
Adhikarana రక్తాభిష్యందలక్షణం (౧౧) · Śloka ౧౧
రక్తాశ్రురాజీదూషీకా రక్తమండలదర్శనం| రక్తస్యందేన నయనం సపిత్తస్యందలక్షణం||11||
रक्ताश्रुराजीदूषीका रक्तमण्डलदर्शनम्| रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्||११||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
రక్తాభిష్యందే పిత్తాభిష్యందలక్షణాంతం లింగం||11||
Adhikarana రక్తాధిమంథలక్షణం (౧౨) · Śloka ౧౨
మంథేఽక్షితామ్రపర్యంతముత్పాటనసమానరుక్| రాగేణ బంధూకనిభం తామ్యతి స్పర్శనాక్షమం| అసృఙ్నిమగ్నారిష్టాభం కృష్ణమగ్న్యాభదర్శనం||12||
मन्थेऽक्षिताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्| रागेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्| असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्||१२||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అస్మిన్నేవ రక్తాధిమంథీభూతే తామ్రపర్యంతమక్షి భవత్యుత్పాటనసమానరుగాదిస్వరూపం తేన సదృశం కృష్ణం యస్మిన్నక్ష్ణి|| 12||
Adhikarana అధిమంథసామాన్యలక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
అధిమంథా యథాస్వం చ సర్వే స్యందాధికవ్యథాః| శంఖదంతకపోలేషు కపాలే చాతి రుక్కరాః||13||
अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यन्दाधिकव्यथाः| शङ्खदन्तकपोलेषु कपाले चाति रुक्कराः||१३||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వే చాధిమంథా యథాస్వదేషేభ్యోఽభిష్యందేభ్యోఽధికవ్యథా భవంతి| వాతాధిమంథో వాతాభిష్యందాధికవ్యథః| ఏవం సర్వత్ర వాచ్యం| తే చాధిమంథాః శంఖాదికేఽతిరుక్కరాః||13||
Adhikarana శుష్కాక్షిపాకః (౧౪) · Śloka ౧౪
వాతపిత్తాతురం ఘర్షతోదభేదోపదేహవత్| రూక్షదారుణవర్త్మాక్షికృచ్ఛ్రోన్మీలనిమీలనం| వికూణనవిశుష్కత్వశీతేచ్ఛాశూలపాకవత్| ఉక్తః శుష్కాక్షిపాకోఽయం||14||
वातपित्तातुरं घर्षतोदभेदोपदेहवत्| रूक्षदारुणवर्त्माक्षिकृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्| विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्| उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयम्||१४||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాతపిత్తేనాతురం పీడితమక్షి ఘర్షతోదాదిగుణం భవతి| స రోగో నామ్నా శుష్కాక్షిపాక ఉక్తః||14||
Adhikarana సశోఫపాకః (౧౫) · Śloka ౧౫
సశోఫః స్యాత్త్రిభిర్మలైః| సరక్తస్తత్ర శోఫోఽతిరుద్గాహష్ఠీవనాదిమాన్| పక్వోదుంబరసంకాశం జాయతే శుక్లమండలం| అశ్రూష్ణశీతవిశదపిచ్ఛిలాచ్ఛఘనం ముహుః||15||
सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः| सरक्तस्तत्र शोफोऽतिरुद्गाहष्ठीवनादिमान्| पक्वोदुम्बरसङ्काशं जायते शुक्लमण्डलम्| अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः||१५||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సశోఫాఖ్యస్తు పాకః సరక్తైస్త్రిభిర్దోషైర్భవతి| తత్ర సశోఫే పాకేఽతిరుగాదిమాన్ శోఫః| నేత్రే చ శుక్లమండలం పక్వోదుంబరసంకాశం జాయతే| ఉష్ణత్వాదిగుణం చాశ్రు జాయతే||15||
Adhikarana అల్పశోఫః (౧౬) · Śloka ౧౬
అల్పశోఫోఽల్పశోఫస్తు పాకోఽన్యైర్లక్షణైస్తథా||16||
अल्पशोफोऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा||१६||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యస్త్వక్షిపాకోఽల్పశోఫోఽన్యైః పక్వోదుంబరసంకాశాదికైరనంతరోక్తసశోఫాఖ్యపాకాక్షిలక్షణైర్యుక్తో భవతి స నామ్నాఽల్పశోఫః||16||
Adhikarana అక్షిపాకాత్యయః (౧౭) · Śloka ౧౭
అక్షిపాకాత్యయే శోఫః సంరంభః కలుషాశ్రుతా| కఫోపదిగ్ధమసితం సితం ప్రక్లేదరాగవత్| దాహో దర్శనసంరోధో వేదనాశ్చానవస్థితా||17||
अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता| कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्| दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिता||१७||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అక్షిపాకాత్యయాఖ్యే రోగే శోఫాదికం లింగం| సంరంభో వేదనాయా ఉద్రేకః| వేదనా అనవస్థితాశ్చలస్వరూపాః||17||
Adhikarana అమ్లోషితః (౧౮) · Śloka ౧౮
అన్నసారోఽమ్లతాం నీతః పిత్తరక్తోల్బణైర్మలైః| సిరాభిర్నేత్రమారూఢః కరోతి శ్యావలోహితం| సశోఫదాహపాకాశ్రు భృశం చావిలదర్శనం| అమ్లోషితోఽయం||18||
अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः| सिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्| सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्| अम्लोषितोऽयम्||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
యోఽన్నస్య సారః స పిత్తరక్తాధికైస్త్రిభిర్మలైరమ్లత్వం నీతః సిరాభిశ్చ నేత్రమారూఢః సన్ నేత్రం శ్యావలోహితం కరోతి| అయం రోగో నామ్నా అమ్లోషితః||18||
Adhikarana సర్వగానాం సంఖ్యాసంప్రాప్తిః (౧౯) · Śloka ౧౯
ఇత్యుక్తాః గదాః షోడశ సర్వగాః||19||
इत्युक्ताः गदाः षोडश सर्वगाः||१९||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతి షోడశ వ్యాధయః సర్వగా ఉక్తాః||19||
Adhikarana అసాధ్యతానిర్దేశః (౨౦-౧౮) · Śloka ౧౮
హతాధిమంథమేతేషు సాక్షిపాకాత్యయం త్యజేత్| వాతాద్భూతం పంచరాత్రేణ దృష్టిం సప్తాహేన శ్లేష్మజాతోఽధిమంథః| రక్తోత్పన్నో హంతి తద్వత్త్రిరాత్రాన్ మిథ్యాచారాత్ పైత్తికః సద్య ఏవ||20|| ఇతి వైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతావష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాముత్తరతంత్రే సర్వాక్షిరోగవిజ్ఞానీయ నామాష్టాదశోఽధ్యాయః||18||
हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्| वाताद्भूतं पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातोऽधिमन्थः| रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रान् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव||२०|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे सर्वाक्षिरोगविज्ञानीय नामाष्टादशोऽध्यायः||१८||
🔊 Audio coming soon
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతేషు చ మధ్యే హతాధిమంథమక్షిపాకాత్యయం చాసాధ్యత్వాత్త్యజేత్| వాతోద్భూత ఇత్యాది సుబోధం| దృష్టిం హంతీతి సర్వత్ర సంబధ్యతే| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయామష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయాముత్తరతంత్రే అష్టాదశోఽధ్యాయః