Skip to content

33. bhagandarapratiṣēdhaḥ

Adhikarana atha bhagandarapratiṣēdhō nāma trayastriṁśō'dhyāyaḥ - pratijñā (1) · Śloka 1

athātō bhagandarapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||

View original

अथातो भगन्दरप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vraṇatantraprakaraṇē bhagandarāṇāṁ nirṇayaṁ kartumadhyāya ārabhyatē||1||

Adhikarana bhagandarasya nidānaṁ samprāptiśca (2) · Śloka 2

hastyaśvapr̥ṣṭhagamanakaṭhinōtkaṭakāsanaiḥ| arśōnidānābhihitairaparaiśca niṣēvitaiḥ| aniṣṭadiṣṭapākēna sadyō vā sādhugarhaṇaiḥ| prāyēṇa piṭakāpūrvō yō'ṅgulē dvyaṅgulē'pi vā| pāyōrvraṇō'ntarbāhyō vā duṣṭāsr̥ṅmāṁsagō bhavēt| bastimūtrāśayābhyāśagatatvāt syandanātmakaḥ| bhagandaraḥ sa sarvāṁśca dārayatyakriyāvataḥ| bhagabastigudāntēṣu dīryamāṇēṣu bhūribhiḥ| vātaṁ mūtraṁ śakr̥cchukraṁ khaiḥ sūkṣmairvahati kramāt||2||

View original

हस्त्यश्वपृष्ठगमनकठिनोत्कटकासनैः| अर्शोनिदानाभिहितैरपरैश्च निषेवितैः| अनिष्टदिष्टपाकेन सद्यो वा साधुगर्हणैः| प्रायेण पिटकापूर्वो योऽङ्गुले द्व्यङ्गुलेऽपि वा| पायोर्व्रणोऽन्तर्बाह्यो वा दुष्टासृङ्मांसगो भवेत्| बस्तिमूत्राशयाभ्याशगतत्वात् स्यन्दनात्मकः| भगन्दरः स सर्वांश्च दारयत्यक्रियावतः| भगबस्तिगुदान्तेषु दीर्यमाणेषु भूरिभिः| वातं मूत्रं शकृच्छुक्रं खैः सूक्ष्मैर्वहति क्रमात्||२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

hastyaśvapr̥ṣṭhagamanādibhiḥ pāyōraṅgulē dvyaṅgulē vā nikaṭē yō vraṇō bhavētsa bhagandaraḥ| arśasāṁ ca nidānē yē hētavō'bhihitāstairapyaparairniṣēvitairiti sambandhaḥ| yacca kiñciddinacaryādāvaniṣṭamiti diṣṭamuktaṁ tasya pākēna phalapariṇāmēna| sadyaḥ sādhugarhaṇairacirakr̥tasajjananindābhiḥ| prāyēṇa piṭakāpūrvamārambhō yasya sa tathōktaḥ| sa ca vraṇaḥ pāyōrantarmukhō vā bhavēt bahirmukhō vā| sa ca vraṇō bastyādīnāmabhyāśagatatvānnikaṭavartitvāt syandanātmakaḥ sravaṇātmakō bhavati| sa bhagandarō'kriyāvatō'pathya śīlinaḥ sarvān sakalān bhagādīn dārayati ca| tēṣu bhagādiṣu dīrghamāṇēṣu khaiḥ srōtōbhirbahubhiḥ sūkṣmairvātādicatuṣṭayaṁ kramādvahati| (niṣēvitairnitarāṁ sēvitairhastyaśvapr̥ṣṭhagamanādibhiḥ hastipr̥ṣṭhagamanamaśvapr̥ṣṭhagamanaṁ kaṭhināsanamutkaṭakāsanaṁ ca| arśōnidānē'bhihitānyuktāni yānyaparāṇyativyavāyādīni taiḥ arśōnidānābhihitatvēnaiva hastyaśvapr̥ṣṭhagamanādikē siddhē punarapyatra kathanādētēṣāṁ bhagandarasya viśēṣakāraṇatvaṁ sūcitam| athavā ēvaṁvidhairapānamarutkōpakāraṇairanyaiḥ| caśabdaḥ samuccayē| aniṣṭadiṣṭapākēna purākr̥tāśubhakarmaphalaparipākēna| athavā'niṣṭadiṣṭasya dinacaryānirdiṣṭasya pāpakarmaṇaḥ pākēna phalapariṇāmēna| sadyaḥ sādhugarhaṇairacirakr̥tābhiḥ sajjananindābhiḥ pāyōrgudasyaikāṅgulapramāṇē vā nikaṭē| vāśabdādarddhāṅgulatryaṅgulayōrapi grahaṇam| uktañca śāstrāntarē- piṭikāṁ janayējjantōrgudanāḍyāṁ sudāruṇām| gudasyārddhāṅgulē vā'pi dvyaṅgulē tryaṅgulē'pi vā|| iti| antarantarbhāgē bāhyaḥ bahirbhāgē vā| duṣṭāsr̥ṅmāṁsagō duṣṭaraktamāṁsāśritaḥ| bastimūtrāśayābhyāśagatatvādbastērmūtrāśayasya ca samīpagatatvāt| bastimūtrāśayayōravayavāśayaviśēṣatvamaṅgavibhāgācchārīrādavagantavyam| syandanātmakaḥ sadāsrāvayuktaḥ| prāyēṇa bāhulyēna piṭakāpūrvaḥ piṭakāpūrvamārambhō yasya sa tathōktaḥ| pūrvaṁ piṭakā jāyatē tataḥ pākād vraṇaḥ syādityarthaḥ| prāyaḥ śabdēna kṣatajasya bhagandarasya piṭakāyā vinā sambhavaḥ sūcitaḥ| ya ēvaṁvidhō vraṇaḥ sa bhagandarākhyō rōga akriyāvataḥ pramādāccikitsāmakurvatō narasya sarvān bhagavastigudān dārayati| atra sarvaśabdēna sākalyagrahaṇaṁ bhagādīn sākalyēna dārayatītyarthaḥ| bhagādidēśadaraṇāt bhagandarākhyāsya| gudapradēśadaraṇāt gudantarākhyā bastipradēśadaraṇāt bastindarākhyā kathaṁ na yujyata iti cēdatra brūmaḥ| viśēṣēṇa bhagasya daraṇādanyatrāpi bhagavadadaraṇācca bhagandara ityēvākhyā na gudandarō na bastindara iti| uktaṁ ca bhōjē- bhagaṁ parisamantācca gudaṁ bastiṁ tathaiva ca| bhagavaddārayēdyasmāttasmāt jñēyō bhagandaraḥ|| iti| caśabdaḥ samuccayē| tēṣvati| tēṣu bhagādiṣu dīryamāṇēṣu dāritēṣu bhūribhirbahubhiḥ sūkṣmaiḥ srōtōmukhairvātādīn kramēṇa vahati| vātamadhōvātam| dravarūpatvāt punarmūtraṁ vahati| gudāvayavasya nikaṭavartitvāttataḥ purīṣaṁ vahati| śukrāśayasya kiñciddūratayā antē śukraṁ cēti kramārthaḥ||2||

Adhikarana saṅkhyāsamprāptiḥ (3) · Śloka 3

dōṣaiḥ pr̥thagyutaiḥ sarvairāgantuḥ sō'ṣṭamaḥ smr̥taḥ||3||

View original

दोषैः पृथग्युतैः सर्वैरागन्तुः सोऽष्टमः स्मृतः||३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ēvaṁvidhasya bhagandarasya vātādyāgantukāraṇabhēdādaṣṭavidhatvamāha| sa ca bhagandaraḥ pr̥thagdōṣaistrividhō bhavati| yutairiti miśraiḥ tēna saṁsargēṇa trayaḥ sannipātēnaika iti dōṣajāḥ| sapta bhagandarāḥ aṣṭama āgantuḥ||3||

Adhikarana avasthāviśēṣē saṁjñāviśēṣaḥ (4) · Śloka 4

apakvaṁ piṭakāmāhuḥ pākaprāptaṁ bhagandaram||4||

View original

अपक्वं पिटकामाहुः पाकप्राप्तं भगन्दरम्||४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tañca rōgaviśēṣamapakvabhūmikāsthamācāryāḥ piṭakāmāhuḥ| sa ēva ca pākabhūmikāmārūḍhō bhagandara ucyatē||4||

Adhikarana piṭakālakṣaṇam (5) · Śloka 5

gūḍhamūlāṁ sasaṁrambhāṁ rugāḍhyāṁ rūḍhakōpinīm| bhagandarakarīṁ vidyāt piṭakāṁ na tvatō'nyathā||5||

View original

गूढमूलां ससंरम्भां रुगाढ्यां रूढकोपिनीम्| भगन्दरकरीं विद्यात् पिटकां न त्वतोऽन्यथा||५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yā ca piṭakā gūḍhamūlatvādiyuktā sā bhagandaratvāmārurukṣurvijñēyā| ata uktādanyathā vaiparītyēna yā piṭakā sā bhagandarakarīti na vijñēyā| (dr̥ḍhamūlāmiti ca pāṭhaḥ| dr̥ḍhamūlāṁ dr̥ḍhamacañcalaṁ mūlaṁ yasyāḥ tāṁ punaḥ punarēkatra pūrvavadēvōtpattirdr̥ḍhamūlatvam| sasaṁrambhāṁ saṁrambhayuktāṁ saṁrambhō vēdanāviśēṣaḥ| rugāḍhyāmatiśayitapīḍāyuktām| ruḍhakōpinīṁ tattat pratikriyayā vraṇērūḍhē'pi punaḥ kōpa udbhavō yasyāstāṁ piṭakāṁ bhagandarakarīṁ bhagandarākhyavraṇajananīṁ vidyāt| ata uktaprakārādanyathā vaiparītyē tu na bhagandarakarīṁ piṭakāmātrāmēva vidyādityarthaḥ||5||

Adhikarana vātapiṭakālakṣaṇam (6) · Śloka 6

tatra śyāvāruṇā tōdabhēdasphuraṇarukkarī| piṭakāmārutāt ||6||

View original

तत्र श्यावारुणा तोदभेदस्फुरणरुक्करी| पिटकामारुतात् ||६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatrētyādinā vātādiviśēṣēṇa bhagandarapiṭakānāṁ lakṣaṇam| subōdham| śyāvādiguṇā vātāt piṭakā| (tatra tāsu madhyē mārutōdbhavā piṭakā śyāvādyanyataravarṇā tōdādikarī ca)|| 6||

Adhikarana pittapiṭakālakṣaṇam (7) · Śloka 7

pittāduṣṭragrīvāvaducchritā| rāgiṇī tanurūṣmāḍhyā jvaradhūmāyanānvitā||7||

View original

पित्तादुष्ट्रग्रीवावदुच्छ्रिता| रागिणी तनुरूष्माढ्या ज्वरधूमायनान्विता||७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

uṣṭragrīvāvaducchritētyādiguṇā pittāt| (pittāt piṭakā uṣṭragrīvāsāmyēnaunnatyādhikyamadhōgurutvañca dhvanitam| rāgiṇī rāgayuktā| tanuralpā| ūṣmāḍyōṣmabahulā| jvaradhūmāyanābhyāṁ yuktā| dhūmāyanaṁ dhūmōdvamanapratītiḥ||7||

Adhikarana kaphapiṭakālakṣaṇam (8) · Śloka 8

sthirā snigdhā mahāmūlā pāṇḍuḥ kaṇḍūmatī kaphāt||8||

View original

स्थिरा स्निग्धा महामूला पाण्डुः कण्डूमती कफात्||८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sthirādiguṇā kaphāt| (kaphātpiṭakā sthirā acalā snigdhā mahāmūlā pr̥thumūlā pāṇḍuḥ pāṇḍuravarṇā kaṇḍūmatī kaṇḍūyuktā syāditi śēṣaḥ)||8||

Adhikarana vātapittapiṭakālakṣaṇam (9) · Śloka 9

śyāvā''tāmrā sadāhōṣā ghōrarugvātapittajā||9||

View original

श्यावाऽऽताम्रा सदाहोषा घोररुग्वातपित्तजा||९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vātapittajā piṭakā śyāvādiguṇā| (vātapittābhyāñjātā piṭakā śyāvā śyāvavarṇā ātāmrā īṣattāmravarṇā| dvidōṣajatvā dasyā dvidōṣavarṇāyōḥ samavalayōrēkatrāsambhavādātāmrētyuktam| sadāhōṣā dāhōṣāsahitā| dāhaḥ sarvāṅgīṇastīvrasantāpaḥ| ūṣā prādēśikadāhaḥ| ghōraruk ghōrā ugrā ruk pīḍāviśēṣō yasmin)||9||

Adhikarana vātakaphapiṭakālakṣaṇam (10) · Śloka 10

pāṇḍurā kiñcidāśyāvā kr̥cchrapākā kaphānilāt||10||

View original

पाण्डुरा किञ्चिदाश्यावा कृच्छ्रपाका कफानिलात्||१०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

kaphānilājjātā piṭakā pāṇḍurādiguṇā| pittakaphajā piṭakā arśōbhagandara ēva vakṣyatē| (kaphānilājjātā piṭakā kvacit pāṇḍurā dhūsaravarṇā āśyāvā īṣacchyāvā ca atyantaviparītayōḥ śyāvapāṇḍurayōḥ saṅkarādubhayōrapi varṇayōraspaṣṭatā bhavatītyarthaḥ| kr̥cchrapākā cirapākā kr̥cchraśabdēna pācanauṣadhapralēpādibhirapi pākasya duṣkaratvaṁ sūcitam)||10||

Adhikarana sannipātapiṭakālakṣaṇam (11) · Śloka 11

pādāṅguṣṭhasamā sarvairdōṣairnānāvidhavyathā| śūlārōcakatr̥ḍdāhajvaracchardirupadrutā||11||

View original

पादाङ्गुष्ठसमा सर्वैर्दोषैर्नानाविधव्यथा| शूलारोचकतृड्दाहज्वरच्छर्दिरुपद्रुता||११||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sarvairdōṣairjātā piṭakā pādāṅguṣṭhasamatvādiguṇā| (sannipātōtthā piṭakāmānasaṁsthānādibhiḥ pādāṅguṣṭhasadr̥śī| nānāvidhā nānāprakārā vyathā pīḍāviśēśō yasyāṁ sā tathā| śūlādibhirardditā ca| śūlādyupadrutiḥ pākōnmukhānāṁ sarvāsāṁ liṅgamiti kēcit| kṣatajasya bhagandarasya piṭakābhāvāttat piṭakā nābhihitā)|| 11||

Adhikarana piṭakānāṁ vraṇāvasthāprāptiḥ (12) · Śloka 12

vraṇatāṁ yānti tāḥ pakvāḥ pramādāt ||12||

View original

व्रणतां यान्ति ताः पक्वाः प्रमादात् ||१२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

piṭakāvasthālakṣaṇamuktvā'nantaraṁ bhagandarāvasthālakṣaṇānusārēṇa nāmaviśēṣaścōcyatē-tāḥ sarvāḥ piṭakāḥ pramādāt pakvāḥ vraṇatāṁ yānti| (tā bhagandarakāRriṇyaḥ piṭakāḥ pramādādacikitsayētyarthaḥ| atra pramādaśabdakathanēna sāvadhānaścēt pākādanēkōpadravakāriṇīmēvaṁvidhāṁ piṭakāṁ kadācidapi nōpēkṣēta iti ca sūcitam| pakvāḥ vraṇatāṁ yānti vraṇatvaṁ prāpnuvanti||12||

Adhikarana śatapōnakaḥ bhagandaraḥ (13) · Śloka 13

tatra vātajā| cīyatē'ṇumukhaiśchidraiḥ śatapōnakavatkramāt| acchaṁ sravadbhirāsrāvamajasraṁ phēnasaṁyutam| śatapōnakasaṁjñō'yam||13||

View original

तत्र वातजा| चीयतेऽणुमुखैश्छिद्रैः शतपोनकवत्क्रमात्| अच्छं स्रवद्भिरास्रावमजस्रं फेनसंयुतम्| शतपोनकसंज्ञोऽयम्||१३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tatra vātajā piṭakā pakvā satyaṇumukhaiśchidraiḥ śatapōnakavat cālanīvakramāccīyatē| kimbhūtaiśchidrairityāha-ajasramavicchēdēnācchaṁ phēnasaṁyutaṁ cāsrāvaṁ sravadbhiḥ| ayaṁ bhagandarō nāmnā śatapōnakaḥ| āsrāvaṁ pūyasravaṇam||13||

Adhikarana uṣṭragrīvaḥ bhagandaraḥ (14) · Śloka 14

uṣṭragrīvastu pittajaḥ||14||

View original

उष्ट्रग्रीवस्तु पित्तजः||१४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pittapiṭakayā pakvayōṣṭragrīvākhyō bhagandara ucyatē| (pittajō bhagandarastu uṣṭrasya grīvāvaducchritamukhatvāduṣṭragrīvākhyaḥ)||14||

Adhikarana parisrāvī bhagandaraḥ (15) · Śloka 15

bahupicchāparisrāvī parisrāvī bhagandaraḥ||15||

View original

बहुपिच्छापरिस्रावी परिस्रावी भगन्दरः||१५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

kaphapiṭakayā pakvayā bhagandarō bahupicchāparisrāvī nāmnā parisrāvī| (kaphajō bhagandaraḥ analpapicchasrāvayuktastasmāt parisrāvīsaṁjñaḥ) ||15||

Adhikarana parikṣēpī bhagandaraḥ (16) · Śloka 16

vātapittāt parikṣēpī parikṣipya gudaṁ gatiḥ| jāyatē paritastatra prakāraṁ parikhēva ca||16||

View original

वातपित्तात् परिक्षेपी परिक्षिप्य गुदं गतिः| जायते परितस्तत्र प्रकारं परिखेव च||१६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vātapittāt bhagandarō nāmnā parikṣēpī| tatra ca gudaṁ parikṣipya maṇḍalākr̥tyā gatirnāḍī jāyatē prākāraparikhāsadr̥śī prākārasya paritaḥ parikhā bahirnikaṭē khātā| (vātapittajō bhagandaraḥ parikṣēpīsaṁjñaḥ| tatra parikṣēpiṇi prakārasya paritaḥ parikhēva gudaṁ parikṣipya gudasya paritō maṇḍalākr̥tyā nāḍī jāyatē)||16||

Adhikarana r̥jurbhagandaraḥ (17) · Śloka 17

r̥jurvātakaphādr̥jvyā gudō gatyā'vadīryatē||17||

View original

ऋजुर्वातकफादृज्व्या गुदो गत्याऽवदीर्यते||१७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

vātakaphādyō bhagandaraḥ sa r̥jurnāmnā| tatra r̥jvyā gatyā gudaḥ avadīryatē| (vātakaphajō bhagandaraḥ r̥jvyākhyaḥ| tatrēti pūrvasmādvānuvarttatē| tatra r̥jvākhyē bhagandarē r̥jvyā avakrayā gatyā gudō'vadīryatē)||17||

Adhikarana arśōbhagandaraḥ (18) · Śloka 18

kaphapittē tu pūrvōtthaṁ durnāmāśritya kupyataḥ| arśōmūlē tataḥ śōphaḥ kaṇḍūdāhādimān bhavēt| sa śīghraṁ pakvabhinnō'sya klēdayan mūlamarśasaḥ| sravatyajasraṁ gatibhirayamarśō bhagandaraḥ||18||

View original

कफपित्ते तु पूर्वोत्थं दुर्नामाश्रित्य कुप्यतः| अर्शोमूले ततः शोफः कण्डूदाहादिमान् भवेत्| स शीघ्रं पक्वभिन्नोऽस्य क्लेदयन् मूलमर्शसः| स्रवत्यजस्रं गतिभिरयमर्शो भगन्दरः||१८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

pūrvōtthaṁ svakāraṇaiḥ prathamamutpannaṁ durnāmārśā āśritya kaphapittē dvē kupyataḥ kōpam gacchataḥ| tatō hētōrarśōmūlē kaṇḍvādimān śōphaḥ syātsa śīghraṁ pakvabhinnō'syārśasō mūlaṁ klēdayan gatibhirnāḍībhirajasramavicchēdaṁ pūyaṁ sravatyayaṁ nāmnā'rśō bhagandaraḥ||18||

Adhikarana śambukāvartaḥ bhagandaraḥ (19) · Śloka 19

sarvajaḥ śambukāvartaḥ śambukāvartasannibhaḥ| gatayō dārayantyasmin rugvērgardāruṇairgudam||19||

View original

सर्वजः शम्बुकावर्तः शम्बुकावर्तसन्निभः| गतयो दारयन्त्यस्मिन् रुग्वेर्गर्दारुणैर्गुदम्||१९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yaḥ sannipātajō bhagandaraḥ sa śambukāvartākhyaḥ śambukāvartasannibhaḥ śambukasyāvartēna sadr̥śaḥ śambukō nāmāvartayuktō matsyaviśēṣaḥ tasyāvartā dēhē bhavanti| asmin śambukāvartākhyē bhagandarē gatayō nāḍyaḥ dāruṇaiḥ rugvēgairgudaṁ dārayanti||19||

Adhikarana kṣatajaḥ bhagandaraḥ (20) · Śloka 20

asthilēśō'bhyavahr̥tō māṁsagr̥dhyā yadā gudam| kṣiṇōti tiryaṅnirgacchanunmārgañca tatō gatiḥ| syāttadā pūyadīrṇāyāṁ māṁsakōthēna tatra ca| jāyantē kr̥mayastē'sya khādantaḥ paritō gudam| vidārayanti na cirādunmārgī kṣatajaśca saḥ||20||

View original

अस्थिलेशोऽभ्यवहृतो मांसगृध्या यदा गुदम्| क्षिणोति तिर्यङ्निर्गच्छनुन्मार्गञ्च ततो गतिः| स्यात्तदा पूयदीर्णायां मांसकोथेन तत्र च| जायन्ते कृमयस्तेऽस्य खादन्तः परितो गुदम्| विदारयन्ति न चिरादुन्मार्गी क्षतजश्च सः||२०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

yadā tu maṁsagr̥dhyā māṁsalōbhēnāsthilēśō'bhyabahr̥ta bhakṣitaḥ san gudaṁ kṣiṇōti hinasti tiryaṅnirgacchannunmārgañca tataḥ kṣatāt gatirnāḍī syāttadā tatra tasyāṁ nāḍyā pūyēṇa dīrṇāyāṁ māṁsakōthēna hētunā kr̥mayō jāyantē| paritaḥ samantāt gudaṁ khādantastē ca kr̥mayō'sya puruṣasya gudamacirādvidārayanti| sa bhagandarō nāmnā unmārgī kṣatajaśca bhavati ||20||

Adhikarana rugādinirdhāraṇaprakāraḥ (21) · Śloka 21

tēṣu rugdāhakaṇḍvādīn vidyādvraṇavibhaktitaḥ||21||

View original

तेषु रुग्दाहकण्ड्वादीन् विद्याद्व्रणविभक्तितः||२१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tēṣu ca bhagandarēṣu vraṇavibhaktitatō vraṇavibhaktiprakārēṇa rugādīn vidyājjānīyāt| (rugdāhakaṇḍvādīn rugādīn dāhādīn kaṇḍvādīṁśca vātādyadhiṣṭhitaduṣṭavraṇōktaviśēṣaliṅgān) ||21||

Adhikarana sādhyāsādhyavibhāgaḥ (22) · Śloka 22

ṣaṭ kr̥cchrasādhanāstēṣāṁ nicayakṣatajau tyajēt| pravāhiṇī valīṁ prāptaṁ sēvanīṁ vā samāśritam||22||

View original

षट् कृच्छ्रसाधनास्तेषां निचयक्षतजौ त्यजेत्| प्रवाहिणी वलीं प्राप्तं सेवनीं वा समाश्रितम्||२२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ṣaḍiti pr̥thaksaṁsargajāḥ kr̥cchrasādhanāḥ| nicayaḥ sannipātaḥ kṣatamasthikr̥tam| sarvañca bhagandaraṁ pravāhiṇyākhyāmantarvalīṁ prāptaṁ tyajēt tathā sēvanyāśritaṁ ca| ityuktaṁ bhagandarāṇāṁ hētuliṅgam| (tēṣāṁ bhagandarāṇāṁ madhyē pr̥thagdōṣasaṁsargajāḥ śatapōnakōṣṭragrīvaparisrāvīparikṣēpyurjvarśō bhagandarāḥ ṣaṭ kr̥cchrasādhyāḥ| nicayakṣatajau śambukāvartōrnmāgiṇau tyajēnna cikitsēt)||22||

Adhikarana sāmānyaścikitsākramaḥ (23) · Śloka 23

atha bhagandariṇamapakvapiṭakaṁ pākaparihārārthamapata- rpaṇēna vraṇapratiṣēdhavihitēna śīghramupacarēt| pakvapiṭakaṁ punarupasnigdhamarkādikvāthaśuddhaṁ svabhya- ktamavagāhasvinnaṁ bhuktavantaṁ śayanasthamarśasamiva yantra- yitvā parācīnamarvācīnaṁ bahirmukhamantarmukhaṁ vā bhagandaraṁ samyagīkṣēta| tatō'ntarmukhē yantraṁ praṇidhāya pravāhaṇapraviṣṭaṁ bhagandara- mabhisamīkṣya samyagēṣitvā śastrēṇa pāṭayēt| bahirmukhē tvēṣaṇīṁ praṇidhāya sāśayamuddharēcchastrēṇānantaraṁ cōbhayama- pyagninā kṣārēṇa cōpakramēta uṣṭragrīvaṁ tu kṣārēṇaiva| tatō nirvāpaṇaśōdhanarōpaṇairyathākālaṁ sādhayēditi sāmānyōvidhiḥ||23||

View original

अथ भगन्दरिणमपक्वपिटकं पाकपरिहारार्थमपत- र्पणेन व्रणप्रतिषेधविहितेन शीघ्रमुपचरेत्| पक्वपिटकं पुनरुपस्निग्धमर्कादिक्वाथशुद्धं स्वभ्य- क्तमवगाहस्विन्नं भुक्तवन्तं शयनस्थमर्शसमिव यन्त्र- यित्वा पराचीनमर्वाचीनं बहिर्मुखमन्तर्मुखं वा भगन्दरं सम्यगीक्षेत| ततोऽन्तर्मुखे यन्त्रं प्रणिधाय प्रवाहणप्रविष्टं भगन्दर- मभिसमीक्ष्य सम्यगेषित्वा शस्त्रेण पाटयेत्| बहिर्मुखे त्वेषणीं प्रणिधाय साशयमुद्धरेच्छस्त्रेणानन्तरं चोभयम- प्यग्निना क्षारेण चोपक्रमेत उष्ट्रग्रीवं तु क्षारेणैव| ततो निर्वापणशोधनरोपणैर्यथाकालं साधयेदिति सामान्योविधिः||२३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

athētyādinā tēṣāmēva sāmānyaṁ sādhanamucyatē| bhagandariṇaḥ puruṣasya piṭakāvasthāyāṁ pākarakṣārthaṁ vraṇapratiśēdhōktēnāpatarpaṇēna śōdhanādinā śīghramupācarēt| pakvapiṭakaṁ tu bhagandariṇaṁ prathamamēva snigdhaṁ tatō'rkādigaṇakvāthēna śuddhaṁ tatō'pi svabhyaktaṁ tataḥ svēdayōgyāvagāhēna svinnaṁ bhuktavantaṁ kr̥tabhōjanaṁ śayanasthamarśaḥ karmavidhānaprakārēṇa yantrayitvā parācīnādiviśēṣēṇa bhagandaraṁ samyagīkṣēta| parācīnamantarbhavam| bahirmukhaṁ bahirdvāramantarmukhaṁ gudanāḍyantargatamukham| tata iti| tatō'nantaraṁ yadantarmukhaṁ tat pravāhaṇēna yantracchidraṁ praviṣṭamavēkṣya samyagēṣitvā śastrēṇa pāṭayēt| barhimukhamēṣaṇī praṇidhāya vinyasya sāśayamuddharēcchastrēṇa| anantaramubhayamapyantarmukhaṁ bahirmukhamapi| śastrakarma sarvatra samānam| tasmin kr̥tē agnikṣārayōrviṣamaniyamaḥ| uṣṭragrīvākhyaṁ bhagandaraṁ tu kṣārēṇaiva na kadācidagninā| tata iti kṣārē'gnau vā prayuktē yathākālaṁ nirvāpaṇādibhiḥ sādhayēt| iti sāmānyaḥ sarvabhagandarahitō vidhiḥ||23||

Adhikarana śatapōnakacikitsā (24) · Śloka 24

atha śatapōnakē nāḍīrēkāntaritāḥ pāṭayitvā rōpa- yēt| rūḍhāsu cētarāścikitsēt| anyathā tu vivr̥ttaṁ vraṇaṁ gudasrōtōvidāraṇādvātaviṇmūtrānYanuprapadyantē| tataścōnmā- rgagō vāyurādhmānāṭōpapāyuśūlādīnupajanayati| tatra snēhā- bhyaktagudasya snigdhān piṇḍanāḍīkumbhīsvēdān prayu- ñjītāvagāhaṁ vā| svinnañca vacā hiṅgukuṣṭhavyōṣalavaṇa- pañcakājamōdān sarpirmadyakāñjikakulatthayūṣānyatamēna pāyayēt| vraṇaṁ cāsya madhukatailēnōṣṇēna siñcēt| gudaṁ ca balātailādibhirvātaghnaiḥ| anēna vidhinā vāyvādayaḥ svamārgamāpatanti| tatkr̥tāśca vikārā nivartantē||24||

View original

अथ शतपोनके नाडीरेकान्तरिताः पाटयित्वा रोप- येत्| रूढासु चेतराश्चिकित्सेत्| अन्यथा तु विवृत्तं व्रणं गुदस्रोतोविदारणाद्वातविण्मूत्रान्य़नुप्रपद्यन्ते| ततश्चोन्मा- र्गगो वायुराध्मानाटोपपायुशूलादीनुपजनयति| तत्र स्नेहा- भ्यक्तगुदस्य स्निग्धान् पिण्डनाडीकुम्भीस्वेदान् प्रयु- ञ्जीतावगाहं वा| स्विन्नञ्च वचा हिङ्गुकुष्ठव्योषलवण- पञ्चकाजमोदान् सर्पिर्मद्यकाञ्जिककुलत्थयूषान्यतमेन पाययेत्| व्रणं चास्य मधुकतैलेनोष्णेन सिञ्चेत्| गुदं च बलातैलादिभिर्वातघ्नैः| अनेन विधिना वाय्वादयः स्वमार्गमापतन्ति| तत्कृताश्च विकारा निवर्तन्ते||२४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

athētyādinā śatapōnakādīnāṁ viśēṣacikitsā subōdhā| (nāḍīvraṇamārgān| ēkāntaritāḥ ēkaikāṁ nāḍīmantarīkr̥tāḥ| pāṭayitvā bhitvā rōpayēt| tāsu rūḍhāsvitarā avaśiṣṭā nāḍīśca| caśabdattadvat pāṭayitvā cikitsēt| anyathā uktādanyaprakārēṇa gudasrōtōvidāraṇādvātādīni vivr̥taṁ vraṇamanuprapadyantē| madhukēna siddhaṁ tailaṁ madhukatailam)||24||

Adhikarana parikṣēpiṇi vēśēṣaḥ (25) · Śloka 25

ēvamēva ca parikṣēpiṇyāmapi kramād gatiṁ nāḍīvihitēna kṣārasūtrēṇa dviśastriśōvā'vadārayēt| sakr̥dēva hyavadāraṇādasādhyatā yāpyatā vā syāt||25||

View original

एवमेव च परिक्षेपिण्यामपि क्रमाद् गतिं नाडीविहितेन क्षारसूत्रेण द्विशस्त्रिशोवाऽवदारयेत्| सकृदेव ह्यवदारणादसाध्यता याप्यता वा स्यात्||२५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ēvamēva cēti śatapōnakavadēva nāḍīvihitēnēti granthyādyadhyāyōktēna||25||

Adhikarana arśōbhagandarē viśēṣaḥ (26) · Śloka 26

arśōbhagandarē pūrvamarśāsi chindyāt tatō gatyanusārēṇa bhagandaram||26||

View original

अर्शोभगन्दरे पूर्वमर्शासि छिन्द्यात् ततो गत्यनुसारेण भगन्दरम्||२६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

arśōbhagandaraṁ ityādi subōdham| gatyanusārēṇēti nāḍyanusārēṇa arśō nāḍīkāryakramēṇētyarthaḥ| (tataddōṣavihitēna śastrakṣārādyanyatamē nārśaśchitvā'nantaraṁ bhagandaramapi śatapōnakādivacchitvā cikitsēdityarthaḥ)||26||

Adhikarana unmārgicikitsā (27) · Śloka 27

unmārgiṇaṁ tu pratyākhyāyōpācarēt| anissr̥taṁ ca śalyamāharēt| tathā kr̥mighnaṁ kramamālēpābhyavaharayōḥ kurvīta| vēdanāyāṁ tu pūrvōktāḥ svēdāḥ| vacādipācanaṁ ca| sālvalapradigdhaṁ vā vraṇaṁ kadalīmr̥galōpākājinakauśēyāvikairupanāhayēditi||27||

View original

उन्मार्गिणं तु प्रत्याख्यायोपाचरेत्| अनिस्सृतं च शल्यमाहरेत्| तथा कृमिघ्नं क्रममालेपाभ्यवहरयोः कुर्वीत| वेदनायां तु पूर्वोक्ताः स्वेदाः| वचादिपाचनं च| साल्वलप्रदिग्धं वा व्रणं कदलीमृगलोपाकाजिनकौशेयाविकैरुपनाहयेदिति||२७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

unmārgiṇaṁ kṣatajaṁ bhagandaraṁ tu pratyākhyāya na sidhyatītyuktvā upācarēt| anissr̥tañca dr̥śyamānaṁ śalyamāharēt| pūrvōktāḥ śatapōnakōktāḥ svēdāḥ piṇḍanāḍyādayaḥ| sālvalākhyāḥ svēdavidhāvuktāḥ padmakādayaḥ| lōpākō nāma śarabhaḥ||27||

Adhikarana chēdaviśēṣaviṣayaḥ (28) · Śloka 28

bhavati cātra bhagandarē bahucchidrē chēdānālōcya yōjayēt| gōtīrthaṁ sarvatōbhadramardhalāṅgalalāṅgalau| pārśvāgatēna śastrēṇa chēdō gōtīrthakō mataḥ| sarvataḥ sarvatōbhadraḥ pārśvacchēdō'rdhalāṅgalaḥ| pārśvadvayē lāṅgalakaḥ samastāṁścāgninā dahēt| āsrāvamārgān niśśēṣaṁ naivaṁ vikurutē punaḥ||28||

View original

भवति चात्र भगन्दरे बहुच्छिद्रे छेदानालोच्य योजयेत्| गोतीर्थं सर्वतोभद्रमर्धलाङ्गललाङ्गलौ| पार्श्वागतेन शस्त्रेण छेदो गोतीर्थको मतः| सर्वतः सर्वतोभद्रः पार्श्वच्छेदोऽर्धलाङ्गलः| पार्श्वद्वये लाङ्गलकः समस्तांश्चाग्निना दहेत्| आस्रावमार्गान् निश्शेषं नैवं विकुरुते पुनः||२८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

bahucchidrē sarvasmin bhagandarē ca gōtīrthādibhēdēna chēdānālōcya nirūpya gōtīrthādīn yōjayēt| (bahucchidrē anēkasuṣirē sarvasmin bhagandarē gōtīrthādīn chēdanaviśēṣān ōlōcya avalōkanaiṣaṇīpraṇayanādibhiratrāyaṁ yōjya iti yathāvadavagamya gōtīrthādyanyatamaṁ yōjayēt)| (gōtīrthādīnāṁ caturṇāṁ kramēṇa lakṣaṇaṁ darśayati)| pārśvāgatēnētyādinā gōtīrthādīnāṁ caturṇāṁ kramēṇa lakṣaṇam| pārśvēna yatrāgacchati śastraṁ sa gōtīrthakō nāma chēdaḥ yatra tu sarvadiśamāgacchati śastram sa sarvatōbhadraḥ| ēkasya pārśvasya yaḥ chēdaḥ sō'rdhalāṅgalaḥ| pārśvadvayē tu chēdaḥ lāṅgalakō bhavati| (pārśvāgatēna nāḍīpārśvaprāptēna śastrēṇa chēdō gōtīrthākhyaḥ| gōtīrthō nāma gavāṁ jalapānāttatkhurāṅkitā bhūmiḥ tadvacchasranipātō gōtīrtha itīryatē kaiścit| yatra śastraṁ sarvadiśamāgacchati sa sarvatōbhadrākhyaḥ| ēkasya pārśvasya chēdō'rdhalāṅgalākhyaḥ| pārśvadvayē ubhayōḥ pārśvayōryaśchēdaḥ sa lāṅgalakākhyaḥ)| bhagandarē sarvānāsrāvamāRrgān nisśēṣamagninā dahēt| ēvaṁ hi kr̥tē bhagandaraḥ punarna vikurutē| (agninā agnitaptayā śalākayā samastān āsrāvamārgān nisśēṣān kr̥tvā dahēt sākalyēnētyarthaḥ| niśśēṣasamastaśabdayōrēkatrakathanēna bhagandaravraṇasuṣirasya dūragatistasyāmūladāhaśca sūcitaḥ| ēvaṁkr̥tē sati sa bhagandaraḥ punarna vikurutē vikārakaraṇasamarthō na bhavati punarnōtpadyata ityarthaḥ)||28||

Adhikarana kōṣṭhaśuddhimahattvam (29) · Śloka 29

yatēta kōṣṭhaśuddhyai ca bhiṣak tasyāntarāntarā||29||

View original

यतेत कोष्ठशुद्ध्यै च भिषक् तस्यान्तरान्तरा||२९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tasya ca bhagandariṇaḥ kōṣṭhaśuddhyarthaṁ bhiṣagandarāntarā yatēta| (vaidyastasyāturasya kōṣṭhaśuddhyartha kōṣṭhaśuddhērvamanavirēcanādyēkatvē'pyatra bhagandaravraṇasya pakvāśayanikaṭavartitvādyathāsannaṁ viśōdhanamiti vraṇapratiṣēdhōktyā vraṇasya virēkasādhyatvācca virēcanamēva gr̥hyatē| antarāntarā vraṇarōpaṇakriyākaraṇasya madhyē madhya ityarthaḥ| yatēta prayatnavān bhavēnna pramādādupēkṣētētyarthaḥ)||29||

Adhikarana virēcanayōgaḥ (30) · Śloka 30

ardrakasya rasē siddhaṁ kalkē vā pāyayēd ghr̥tam| bhagandarē mārutajē pakvāpakvē virēcayēt||30||

View original

अर्द्रकस्य रसे सिद्धं कल्के वा पाययेद् घृतम्| भगन्दरे मारुतजे पक्वापक्वे विरेचयेत्||३०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

ārdrakasya rasē vā kalkē vā siddhaṁ ghr̥taṁ pāyayēt| kasminnityāha mārutajē bhagandarē| pakvē cā'pyapakvē ca virēcayēt||30||

Adhikarana vraṇaśōdhanavargaḥ (31) · Śloka 31

jyōtiṣmatīlāṅgalikāśyāmādantītrivr̥ttilāḥ| kuṣṭhaṁ śatāhvā gōlōmī tilvakō girikarṇikā| hēmakṣīrī ca vargō'yaṁ lēpādyairvraṇaśōdhanaḥ||31||

View original

ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकाश्यामादन्तीत्रिवृत्तिलाः| कुष्ठं शताह्वा गोलोमी तिल्वको गिरिकर्णिका| हेमक्षीरी च वर्गोऽयं लेपाद्यैर्व्रणशोधनः||३१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

jyōtiṣmatyādiyōgō lēpādyairlēpābhyaṅgaprakṣālānādibhirbhagandara vraṇaśōdhanaḥ| jyōtiṣmatī kaṅguṇikā| lāṅgalikā viśalyā| gōlōmī dūrvā| hēmakṣīrī kāñcanī||31||

Adhikarana tilādivargaḥ śōdhanē (32) · Śloka 32

tilakumbhavarādantī tutthasindhūtthamākṣikam| sakr̥ṣṇarōcanākuṣṭhaṁ śōdhanaṁ||32||

View original

तिलकुम्भवरादन्ती तुत्थसिन्धूत्थमाक्षिकम्| सकृष्णरोचनाकुष्ठं शोधनं||३२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

kr̥ṣṇādisahitaṁ tilakādikaṁ lēpādyarivraṇasya śōdhanam| kumbhō dravantī||32||

Adhikarana mañjiṣṭhādimāṁsakr̥dgaṇaḥ (33) · Śloka 33

māṁsakr̥t punaḥ| mañjiṣṭhāsaindhavakṣaudranāgadantītrivr̥ttilāḥ| rasāñjanadvirajanītējōhvānimbapallavāḥ||33||

View original

ंआंसकृत् पुनः| मञ्जिष्ठासैन्धवक्षौद्रनागदन्तीत्रिवृत्तिलाः| रसाञ्जनद्विरजनीतेजोह्वानिम्बपल्लवाः||३३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

mañjiṣṭhādikaṁ lēpādyairvraṇē māṁsakr̥t| tējōhvā jyōtiṣmatī||33||

Adhikarana nāḍīvraṇaghnaḥ nikumbhādivargaḥ (34) · Śloka 34

nikumbhakumbharaktāhvakalkō nāḍīvraṇāpahaḥ||34||

View original

निकुम्भकुम्भरक्ताह्वकल्को नाडीव्रणापहः||३४||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

nikumbhādīnāṁ kalkō nāḍīvraṇāpahaḥ| raktāhvō mañjiṣṭhā||34||

Adhikarana viṣyandanākhyaṁ tailam (35) · Śloka 35

sudhāśēlutrivr̥tpāṭhāmalayūhayamārakaiḥ| jyōtiṣmatīlāṅgalikāsvarjikārkavacāgnikaiḥ| viṣyandanākhyaṁ vipacēttailaṁ śōdhanarōpaṇam||35||

View original

सुधाशेलुत्रिवृत्पाठामलयूहयमारकैः| ज्योतिष्मतीलाङ्गलिकास्वर्जिकार्कवचाग्निकैः| विष्यन्दनाख्यं विपचेत्तैलं शोधनरोपणम्||३५||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

sudhādibhirviṣyandananāmakaṁ tailaṁ pacēttadgaṇānāṁ śōdhanaṁ rōpaṇañca| śēluḥ ślēṣmātakaḥ| malayū sōmarājī| hayamārō'śvamāraḥ| jyōtiṣmati kaṅguṇikā| lāṅgalī viśalyā| agnikaścitrakaḥ||35||

Adhikarana trivr̥tāditailam (36) · Śloka 36

trivr̥ddantīharidrārkamūlalōhāśvamārakaiḥ| viḍaṅgasāratriphalāsnugarkakṣīramākṣikaiḥ| tailaṁ samadanaiḥ siddhaṁ bhagandaranibarhaṇam||36||

View original

त्रिवृद्दन्तीहरिद्रार्कमूललोहाश्वमारकैः| विडङ्गसारत्रिफलास्नुगर्कक्षीरमाक्षिकैः| तैलं समदनैः सिद्धं भगन्दरनिबर्हणम्||३६||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

samadanaistrivr̥dādibhiḥ siddhaṁ tailaṁ bhagandaranibarhaṇam| lōhō'garu| aśvamāraḥ karavīraḥ| snugarkayōḥ kṣīram| mākṣikaṁ dhātumākṣikam| madanō rāṭhaḥ||36||

Adhikarana saindhavāditailam (37) · Śloka 37

saindhavārkatrivr̥tpāṭhāsamaṅgāpūtikāgnikaiḥ| samātuluṅgacchadanaistailaṁ śōdhanarōpaṇam||37||

View original

सैन्धवार्कत्रिवृत्पाठासमङ्गापूतिकाग्निकैः| समातुलुङ्गच्छदनैस्तैलं शोधनरोपणम्||३७||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

samātuluṅgacchadanaiḥ saindhavādibhiḥ siddhaṁ tailaṁ śōdhanaṁ rōpaṇañca| samaṅgā mañjiṣṭhā| agnikaścitrakaḥ| mātuluṅgasya cchadanaṁ patram||37||

Adhikarana viḍaṅgasārādayō lēhaḥ (38) · Śloka 38

madhutailayutā viḍaṅgasāratriphalāmāgadhikōṣaṇāśca līḍhā| kr̥mikuṣṭhabhagandarapramēhakṣatanāḍīvraṇarōpaṇā bhavanti||38||

View original

मधुतैलयुता विडङ्गसारत्रिफलामागधिकोषणाश्च लीढा| कृमिकुष्ठभगन्दरप्रमेहक्षतनाडीव्रणरोपणा भवन्ति||३८||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

viḍaṅgasārādayō madhutailayutā līḍhāḥ kr̥myādikṣatānāṁ nāḍīvraṇānāṁ ca rōpaṇā bhavanti| (kr̥myādiharāḥ syuḥ| kr̥mi udarakr̥mi| kṣatamuraḥkṣatam)||38||

Adhikarana amr̥tādigugguluḥ (39) · Śloka 39

amr̥tātruṭivēllavatsakaṁ kalipathyāmalakāni gugguluḥ| kramavr̥ddhamidaṁ madhuplutaṁ piṭakāsthaulya bhagandarāñjayēt||39||

View original

अमृतात्रुटिवेल्लवत्सकं कलिपथ्यामलकानि गुग्गुलुः| क्रमवृद्धमिदं मधुप्लुतं पिटकास्थौल्य भगन्दराञ्जयेत्||३९||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

amr̥tādikaṁ kramavr̥ddhaṁ madhudravamidaṁ piṭakādīñjayēt| amr̥tāyā ēkō bhāgaḥ| truṭyā dvau bhāgau| vēllānāṁ trayaḥ| vatsakasya catvāraḥ| ēvaṁ bhāgavr̥ddhiryāvadguggulōraṣṭāviti kramavr̥ddhārthaḥ||39||

Adhikarana guggulupañcapalaṁ cūrṇam (40) · Śloka 40

guggulupañcapalaṁ palikāṁśā māgadhikā triphalā ca pr̥thak syāt| tvaktruṭikarṣayutaṁ madhulīḍhaṁ kuṣṭhabhagandaragulmagatighnam||40||

View original

गुग्गुलुपञ्चपलं पलिकांशा मागधिका त्रिफला च पृथक् स्यात्| त्वक्त्रुटिकर्षयुतं मधुलीढं कुष्ठभगन्दरगुल्मगतिघ्नम्||४०||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

guggulvādi subōdham| tvacō'rdhakarṣaḥ| sūkṣmailānāṁ cā'rdhakarṣaḥ||40||

Adhikarana gugguluyōgē vīryavattaratāpādanam (41) · Śloka 41

śr̥ṅgavērarajōyuktaṁ tadēva ca subhāvitam| kvāthēna daśamulasya viśēṣādvātarōgajit||41||

View original

शृङ्गवेररजोयुक्तं तदेव च सुभावितम्| क्वाथेन दशमुलस्य विशेषाद्वातरोगजित्||४१||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

tadēvānantarōktaṁ guggulupañcapalādikaṁ śr̥ṅgavēracūrṇēna saṁyōjya daśamulasya kvāthēna bhavitaṁ kuṣṭhādīnanyāṁśca vātapradhānān rōgān viśēṣājjayati| (śr̥ṅgivirēsya rajasā cūrṇēna yuktam| śr̥ṅgivēraṁ nāgaram| (ni) 'nāgaramūṣaṇamāryaṁ kaṭukaṁ kaṭukāyanaṁ mahīcchatram| śuṇṭhīkōlaṁ viśvaṁ viśvauṣadhamauṣadhaṁ mahāskandham| mahauṣadhaṁ mahāvīryaṁ siṁhalaṁ viśvabhēṣajam| tīkṣṇaṁ kaṭu ca kāsaghnaṁ śr̥ṅgi vēramiti smr̥tam|' iti mañjarī| daśamūlakvāthēna subhāvitaṁ punaḥ punaḥ pēṣaṇaśōṣaṇādinā samārōpitatadvīryam| tatpūrvōktaṁ guggulupañcapalākhyacūrṇamēva viśēṣādvātarōgān jayati| atra viśēṣa śabdakathanēna śuṇṭhīcūrṇādirahitasyā'pi vātaharatvaṁ sūcitam| vātapradhānakuṣṭhādiharamityarthaḥ)||41||

Adhikarana uttamakhadirasārādicūrṇam (42) · Śloka 42

uttamā khadirasārajaṁ rajaḥ śīlayannasanavāribhāvitam| hanti tulyamahiṣākṣamākṣikaṁ kuṣṭhamēhapiṭakābhagandarān||42||

View original

उत्तमा खदिरसारजं रजः शीलयन्नसनवारिभावितम्| हन्ति तुल्यमहिषाक्षमाक्षिकं कुष्ठमेहपिटकाभगन्दरान्||४२||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

triphalākhadirasārayōścūrṇamasanakvāthēna bhāvayitvā samēna guggulunā mākṣikēṇa ca yuktaṁ śīlayan kuṣṭhādīn hanti| (atramahiṣākṣasya pramāṇēna tulyatvam| madhunastu cūrṇapiṇḍībhāvamātrayaiva tulyatvam)||42||

Adhikarana cikitsāntaranidarśanam (43) · Śloka 43

bhagandarēṣvēṣa viśēṣa uktaḥ śēṣāṇi tu vyañjanasādhanāni| vraṇādhikārātpariśīlanācca samyagviditvaupayikaṁ vidadhyāt||43||

View original

भगन्दरेष्वेष विशेष उक्तः शेषाणि तु व्यञ्जनसाधनानि| व्रणाधिकारात्परिशीलनाच्च सम्यग्विदित्वौपयिकं विदध्यात्||४३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

upasaṁharannāha-ēṣa yō'trā'dhyāya uktaḥ sa bhagandarēṣu viśēṣaḥ| śēṣāṇi vyañjanasādhanāni tu vyañjanāni liṅgāni dōṣāṇāṁ viśēṣataḥ sādhanāni ca vraṇādhikārāt vraṇapratiṣēdhāt pariśīlanāt kriyābhyāsācca samyaksūkṣmairapi prakārairviditvā yadaupayikaṁ tadvidadhyāt| (bhagandarēṣvayaṁ viśēṣōpakramō'bhihitaḥ śēṣāṇyatrānuktāni vyañjanāni dōṣaliṅgāni sādhanānyupakramaviśēṣāṇi| tuśabdō viśēṣadyōtakaḥ| atra piṭakā bhagandarabhēdēnā'vasthādvitayōdōṣōdrēkavraṇagatyādikamavagamyōpakramatvādupakramasya durjñēyatvaṁ viśēṣaḥ| vraṇādhikārāt vraṇapratiṣēdhāt pariśīlanāt ciraparicayāt| caśabdād dūṣyadēśādisamīkṣaṇamapi sūcitam| samyagviditvā yathāvadavagamya aupayikaṁ yathāyōgyaṁ vidadhyāt kuryādityarthaḥ )||43||

Adhikarana rūḍhē parihāryāṇi (44-33) · Śloka 33

aśvapr̥ṣṭhagamanaṁ calarōdhaṁ madyamaithunamajīrṇamasātmyam| sāhasāni vividhāni ca rūḍhē vatsaraṁ pariharēdadhikaṁ vā||44|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē bhaṅgandarapratiṣēdhō nāma trayastriṁśō'dhyāyaḥ||33||

View original

अश्वपृष्ठगमनं चलरोधं मद्यमैथुनमजीर्णमसात्म्यम्| साहसानि विविधानि च रूढे वत्सरं परिहरेदधिकं वा||४४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे भङ्गन्दरप्रतिषेधो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः||३३||

🔊 Audio coming soon

Show commentary

śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)

rūḍhē'pi bhagandaravraṇē aśvapr̥ṣṭhagamanādikaṁ saṁvatsaraṁ tatō'pyadhikaṁ vā pariharēt| calarōdhaṁ calānāṁ vēgānāṁ rōdham| vividhāni sāhasā'nyanālōcitātmavalānyutpatanādīni||44|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā- maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē trayastriṁśō'dhyāyaḥ||