Adhikarana atha bālāmayapratiṣēdhō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ - avataraṇikā · Śloka
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pūrvē'dhyāyē rōgōtpattirakṣāyai bālasyōpacāramuktvā idānīmarakṣaṇajātānāmayāṁstaccikitsāñca pradarśayitumadhyāya ārabhyatē
Adhikarana pratijñā (1) · Śloka 1
athātō bālāmayapratiṣēdhaṁ nāmādhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो बालामयप्रतिषेधं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādi pūrvavat| bālānāmāmayasya pratiṣēdhaścikitsā sō'sminnucyata iti bālāmayapratiṣēdhaḥ|| 1||
Adhikarana bālatraividhyam (2) · Śloka 2
trividhō hi bālaḥ prāguktastatra kṣīrapasya kṣīramaduṣṭaṁ prayuñjīta| annādasya hitamannam| ubhayavr̥ttērubhayam||2||
त्रिविधो हि बालः प्रागुक्तस्तत्र क्षीरपस्य क्षीरमदुष्टं प्रयुञ्जीत| अन्नादस्य हितमन्नम्| उभयवृत्तेरुभयम्||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
prāk bālōpacaraṇīyē'dhyāyē trividhaḥ kṣīrānnōbhayavr̥ttitvēna bāla uktaḥ| subōdham| duṣṭaṁ kṣīraṁ vakṣyamāṇalakṣaṇaṁ bhavati| ahitamannaṁ sūtrē pradarśitam| kṣīraṁ duṣṭamityatra hētuḥ|| 2||
Adhikarana kṣīraduṣṭau hētuḥ (3) · Śloka 3
kṣīraṁ hi yathōktairdōṣakōpanairāhāravihārairdhātryā vyāpannaṁ vividhāmayōdayāya bālasya prakalpatē||3||
क्षीरं हि यथोक्तैर्दोषकोपनैराहारविहारैर्धात्र्या व्यापन्नं विविधामयोदयाय बालस्य प्रकल्पते||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣīraṁ dhātryā vyāpannaṁ tadupayōginō bālasya vividhānāmāmayānāmudayāya kalpatē| kēna vyāpannamityāha| yathōktaiḥ sūtrē pradarśitairāhārairvihāraiśca|| 3||
Adhikarana vātādiduṣṭastanyalakṣaṇāni (4) · Śloka 4
tatra śyāvāruṇavarṇaṁ tiktakaṣāyānurasaṁ viśadaṁ rūkṣamalakṣyagandhaṁ phēnilamatr̥ptikaramādhmānamūtravarcōvibandhakr̥t karśanamsu visarpati vicchinnañca plavatē vātaduṣṭam| kr̥ṣṇanīlatāmrāvabhāsaṁ tiktāmlakaṭukānurasaṁ kuṇaparudhiragandhi bhr̥śōṣṇamapsu pītarājimadvidāhakarañca pittaduṣṭam| atyarthaśuklamadhuraṁ lavaṇānurasaṁ ghr̥tatailavasāmajjagandhi picchilaṁ bahalaṁ tantumadgurusalilē'vasīdati nidrābahulañcaślēṣmaduṣṭam||4||
तत्र श्यावारुणवर्णं तिक्तकषायानुरसं विशदं रूक्षमलक्ष्यगन्धं फेनिलमतृप्तिकरमाध्मानमूत्रवर्चोविबन्धकृत् कर्शनम्सु विसर्पति विच्छिन्नञ्च प्लवते वातदुष्टम्| कृष्णनीलताम्रावभासं तिक्ताम्लकटुकानुरसं कुणपरुधिरगन्धि भृशोष्णमप्सु पीतराजिमद्विदाहकरञ्च पित्तदुष्टम्| अत्यर्थशुक्लमधुरं लवणानुरसं घृततैलवसामज्जगन्धि पिच्छिलं बहलं तन्तुमद्गुरुसलिलेऽवसीदति निद्राबहुलञ्चश्लेष्मदुष्टम्||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra vātaduṣṭaṁ śyāvādilakṣaṇam| tiktakaṣāyāvanurasau yasya tat| anurasakathanaṁ mādhuryasya pradhānasnigdhatvāt| alakṣyagandhamavyaktagandham| apsu visarpati vyāpnōti| apsu ca vicchinnaṁ sat plavatē| kr̥ṣṇādilakṣaṇaṁ pittaduṣṭam| kuṇapaṁ klinnam| atyarthaśuklādilakṣaṇaṁ ślēṣmaduṣṭam| bahalaṁ ghanam| nidrābahulamupayōginaḥ|| 4||
Adhikarana duṣṭastanyōpayōgapariṇāmāḥ (5) · Śloka 5
tadupayujyamānaṁ yathāsvaliṅgān vyādhīnabhinirvartayati||5||
तदुपयुज्यमानं यथास्वलिङ्गान् व्याधीनभिनिर्वर्तयति||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
taditi vātādiduṣṭaṁ kṣīraṁ yathāsvaliṅgān vyādhīnupajanayati| liṅgaṁ lakṣaṇam| vātēna duṣṭaṁ kṣīraṁ vātaliṅgān vyādhīnabhivardhayati| pittaduṣṭaṁ pittaliṅgānēvaṁ kaphē'pīti yathāsvaṁśabdāRthaḥ|| 5||
Adhikarana bālasya rujājñānōpāyaviśēṣāḥ (6) · Śloka 6
sa yaṁ pradēśamabhīkṣṇaṁ spr̥śati sparśaṁ ca na kṣamatē tatra rujamupalakṣayēt| nimīlitākṣatayā mūrdhni rujam| jihvauṣṭhadaṁśaśvāsamuṣṭibandhōrdhvēkṣaṇairhr̥dayē| viṇmūtrasaṅgacchardyādhmānāntrakūjanastanadaṁśavēṣṭanapr̥ṣṭhavinamanajaṭharōnnamanairjaṭharē| mūtrasaṅgatr̥ṇmūrcchōtrāsadigvīkṣaṇakhallīhastapādastambhakubjībhavanakēśaluñjanairbastau guhyō ca| sarvatra ca svabhāvātiriktarōdanēna mukhavikūṇanēna ca||6||
स यं प्रदेशमभीक्ष्णं स्पृशति स्पर्शं च न क्षमते तत्र रुजमुपलक्षयेत्| निमीलिताक्षतया मूर्ध्नि रुजम्| जिह्वौष्ठदंशश्वासमुष्टिबन्धोर्ध्वेक्षणैर्हृदये| विण्मूत्रसङ्गच्छर्द्याध्मानान्त्रकूजनस्तनदंशवेष्टनपृष्ठविनमनजठरोन्नमनैर्जठरे| मूत्रसङ्गतृण्मूर्च्छोत्रासदिग्वीक्षणखल्लीहस्तपादस्तम्भकुब्जीभवनकेशलुञ्जनैर्बस्तौ गुह्यो च| सर्वत्र च स्वभावातिरिक्तरोदनेन मुखविकूणनेन च||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa iti bālaḥ yaṁ śarīrapradēśamabhīkṣṇaṁ paunaḥpunyēna spr̥śati anyasparśanaṁ ca na kṣamatē na sahatē tatrāsya rujaṁ bhiṣagupalakṣayēt| nimīlitākṣatayā'sya bālasya mūrdhni śirasi rujamupalakṣayēt| jihvādaṁśādibhirūrdhvanirīkṣaṇāntairhr̥dayē rujamupalakṣayēt| daṁśō daṁśanam| viṇmūtrasaṅgādibhirjaṭharē| stanē daṁśanam stanadaṁśaḥ| vēṣṭanamaṅgamōṭanikā| mūtrasaṅgādibhirbastau guhyē ca rujamupalakṣayēt| svabhāvādatiriktarōdanādi sarvasminpradēśē rujāyāḥ sāmānyalakṣaṇam|| 6||
Adhikarana duṣṭastanyajavyādhiṣu cikitsāsūtram (7) · Śloka 7
atha yathāmayaṁ yathādōṣaṁ ca dhātryāḥ śamanaśōdhanāni prayuñjīta||7||
अथ यथामयं यथादोषं च धात्र्याः शमनशोधनानि प्रयुञ्जीत||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādinā cikitsā| bālāmayapratiṣēdhēṣu dhātryāḥ śamanāni śōdhanāni ca yathōpayōgaṁ yuñjīta| yathārōgamiti rōgaṁ rōgasvabhāvānatikramēṇa| yathādōṣamiti taddhētuvātādyanatikramēṇa|| 7||
Adhikarana vātaduṣṭastanyacikitsā (8) · Śloka 10
tatra vātadūṣitē stanyē dēvarārusaralakaṭurōhiṇīvacākuṣṭhapāṭhābhārṅgīṁmāgadhikāvr̥ścikālīcitrakājamōdaśuṇṭhīmarīcānāṁ kvāthaṁ daśamūlakvāthaṁ vā trirātraṁ pāyayitvā vātavyādhivihitānāṁ sarpiṣāmanyatamaṁ nigadaṁ madirānupānaṁ dadyādvātaharadravyasiddhaṁ vā| tataḥ snigdhāṁ mr̥du virēcya bastikarmaṇōpacarēt| vātaghnaiścābhyaṅgasvēdōpadēhōnmardanaiḥ| saralarāsnājamōdādēvadārucūrṇaṁ sarpiṣā bālamavalēhayēt| ēvaṁvidhairēva ca vipakvaṁ saśarkaraṁ sarpiḥ| api ca tiktānurasaṁ stanyaṁ mudgamāṣapalāśāśyāṁ kākōlīyugalēna ca śōdhayēt| priyāṅgudhātakōpuṣpapadmakadēvadārukṣaudrairvā| kaṣāyānurasaṁ hiṅgusaindhavavatā ghr̥tēna| phēnilaṁ vicchinnaṁ plavamānañca bilvāgnimanthaśr̥tēna payasā haviṣā ca| sūpyaparṇī kākōlībr̥hatyavalgujaphalairvā||10||
तत्र वातदूषिते स्तन्ये देवरारुसरलकटुरोहिणीवचाकुष्ठपाठाभार्ङ्गींमागधिकावृश्चिकालीचित्रकाजमोदशुण्ठीमरीचानां क्वाथं दशमूलक्वाथं वा त्रिरात्रं पाययित्वा वातव्याधिविहितानां सर्पिषामन्यतमं निगदं मदिरानुपानं दद्याद्वातहरद्रव्यसिद्धं वा| ततः स्निग्धां मृदु विरेच्य बस्तिकर्मणोपचरेत्| वातघ्नैश्चाभ्यङ्गस्वेदोपदेहोन्मर्दनैः| सरलरास्नाजमोदादेवदारुचूर्णं सर्पिषा बालमवलेहयेत्| एवंविधैरेव च विपक्वं सशर्करं सर्पिः| अपि च तिक्तानुरसं स्तन्यं मुद्गमाषपलाशाश्यां काकोलीयुगलेन च शोधयेत्| प्रियाङ्गुधातकोपुष्पपद्मकदेवदारुक्षौद्रैर्वा| कषायानुरसं हिङ्गुसैन्धववता घृतेन| फेनिलं विच्छिन्नं प्लवमानञ्च बिल्वाग्निमन्थशृतेन पयसा हविषा च| सूप्यपर्णी काकोलीबृहत्यवल्गुजफलैर्वा||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrēti nirdhāraṇē| vātadūṣitē stanyē dhātrī dēvadārvādikvāthaṁ daśamūlādikvāthaṁ vā trirātraṁ pāyayēt| tatō'nantaraṁ vātavyādhivihitānāṁ sarpiṣāmanyatamaṁ śōdhanādigaṇōktavātaharadravyasiddhaṁ vā sarpirmadirānupānaṁ dadyāt| nigadaṁ nirdōṣam| ēvaṁ snigdhāṁ dhātrīṁ mr̥du virēcya bastikarmaṇā yathāprāptēnōpācarēt| vātaghnadravyakr̥tatvācca vātaghnairabhyaṅgādibhirupācarēt| tatra ca vātadūṣitē saralādicūrṇaṁ sarpiṣā vaidyō bālamavalēhayēt| ēvaṁvidhaiḥ pakvaṁ siddhaṁ sarpiḥ saśarkaram| api cēti samuccayē| tiktānurasaṁ stanyaṁ mudgādibhiḥ priyaṅgvādibhirvā śōdhayēt| kaṣāyānurasaṁ tu hiṅgusaindhavayuktēna ghr̥tēna śōdhayēt| phēnilaṁ vicchinnaṁ plavamānaṁ ca bilvādiśr̥tēna payasā haviṣā ca śōdhayēt| ubhayamapyubhayēna| sūrpaparṇyādibhirvaitadubhayaṁ śōdhayēt| iti vātaduṣṭē|| 8||
Adhikarana pittaduṣṭastanyacikitsā (9) · Śloka 9
pittē'mr̥tāpaṭōlapatrasārivāśatāvarīnimbacandanakvāthaṁ dhātrī bālaśca pibēt| triphalābhūnimbakaṭukāmustakvāthaṁ vā| jīvakarṣabhakadvikākōlīmadhukakaṭphalakarkaṭaśr̥ṅgīkvāthaṁ vā| sakṣaudraṁ paṭōlādipadmakādiṁ vā| sārivādiṁ nyagrōdhādiṁ vā| ēbhirēva ca dravyaiḥ sarpiṣi pittaghnāni ca virēcanāni śītāṁścābhyaṅgapradēhasēkān kuryāt| api-ca tāmrāvabhāsaṁ payō hr̥dayamudvēṣṭayati| tatpriyaṅgumustāśābaralōdhraiḥ śōdhayēt| amlānurasamamlapittakaram| tat drākṣāmadhukapayasyāśrīparṇībhiḥ| kaṭukānurasaṁ chardyatīsārakāsaśvāsakaram| tat kākōlīvidārībhyāṁ madhuparṇyā ca| bhr̥śōṣṇamanāmadāhajvarakaraṁ virēcanaṁ ca taccandanōtpalakamalaiḥ||9||
पित्तेऽमृतापटोलपत्रसारिवाशतावरीनिम्बचन्दनक्वाथं धात्री बालश्च पिबेत्| त्रिफलाभूनिम्बकटुकामुस्तक्वाथं वा| जीवकर्षभकद्विकाकोलीमधुककट्फलकर्कटशृङ्गीक्वाथं वा| सक्षौद्रं पटोलादिपद्मकादिं वा| सारिवादिं न्यग्रोधादिं वा| एभिरेव च द्रव्यैः सर्पिषि पित्तघ्नानि च विरेचनानि शीतांश्चाभ्यङ्गप्रदेहसेकान् कुर्यात्| अपि-च ताम्रावभासं पयो हृदयमुद्वेष्टयति| तत्प्रियङ्गुमुस्ताशाबरलोध्रैः शोधयेत्| अम्लानुरसमम्लपित्तकरम्| तत् द्राक्षामधुकपयस्याश्रीपर्णीभिः| कटुकानुरसं छर्द्यतीसारकासश्वासकरम्| तत् काकोलीविदारीभ्यां मधुपर्ण्या च| भृशोष्णमनामदाहज्वरकरं विरेचनं च तच्चन्दनोत्पलकमलैः||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittē pittaduṣṭē stanyē amr̥tādīnāṁ kvāthaṁ dhātrī pibēt bālaśca| triphalādikvāthaṁ vā tau pibētām| jīvakādikvāthaṁ vā| paṭōlādyanyatamakvāthaṁ sakṣaudraṁ tau pibētām| ēbhirēva ca yathāyōgaṁ pr̥thak kvāthōktairdravyaiḥ sarpīṣi kuryāt| kalpōktāni pittahantr̥ṇi virēcanāni ca| śītāṁścābhyaṅgādīṁśca| api cēti samuccayē| tāmrāvabhāsaguṇaṁ stanyam bālasya hr̥dayōdvēṣṭanaṁ karōti| tat kṣīraṁ priyaṅgvādibhirnirdōṣaṁ kuryāt| amlānurasaṁ stanyaṁ bālasyāmlapittakaraṁ bhavati| tat kṣīraṁ drākṣādibhiḥ śōdhayēt| kaṭukānurasaṁ stanyaṁ chardyādikaraṁ bhavati| tat kṣīraṁ kākōlīvidārībhyāṁ śōdhayēnmadhuparṇyā ca| madhuparṇī jīvantī| bhr̥śōṣṇaṁ stanyaṁ bālasyānāmādikaraṁ bhavati| tatstanyaṁ candanādibhiḥ śōdhayēt| anāmō nāma rōgō raktakaphōdbhavō vakṣyatē| iti pittaduṣṭē||9||
Adhikarana kaphaduṣṭastanyacikitsā (10) · Śloka 10
kaphē tu saindhavapippalīyuktaṁ sarpirbālaṁ pāyayēt| saindhavamadhukasaṁsr̥ṣṭaṁ vā madanapuṣpakalkēna ca sakṣaudrēṇa stanaṁ bālasya cōṣṭhamālimpēt| tēna sukhaṁ vamati| dhātrīṁ tu tīkṣṇairvāmayēt| tataḥ kr̥tasaṁsarjanāṁ pañcamūlaghanavacātiviṣākvāthaṁ pāyayēt| tagarasuradārusurēndrayavapr̥thvīkāvr̥ścikālīkvāthaṁ vā| āragvadhādiṁ mustādiṁ vā| rūkṣōṣṇāṁśca nasyadhūmagaṇḍūṣapariṣēkān śīlayēt| aviruddhaṁcānnapānaṁ yōjayēt| api ca-lavaṇānurasaṁ visarpakōṭhakaṇḍūkaram| tat picumandapaṭōlīkṣīrīvr̥kṣaiḥ śōdhayēt| tantumaddaurbalyaśvāsakāsakaram| tat pippalīnāgaracūrṇēna samadhughr̥tēna| gurusadanātmakaṁ pratiśyāyasiṅghāṇakakṣīrālasakakaram| tat pāṭhāvyōṣakalkēna pañcakōlacūrṇēna vā kṣaudraghr̥tāplutēna| dōṣōpakramaṇīyaṁ cēkṣēta||10||
कफे तु सैन्धवपिप्पलीयुक्तं सर्पिर्बालं पाययेत्| सैन्धवमधुकसंसृष्टं वा मदनपुष्पकल्केन च सक्षौद्रेण स्तनं बालस्य चोष्ठमालिम्पेत्| तेन सुख़ं वमति| धात्रीं तु तीक्ष्णैर्वामयेत्| ततः कृतसंसर्जनां पञ्चमूलग़नवचातिविषाक्वाथं पाययेत्| तगरसुरदारुसुरेन्द्रयवपृथ्वीकावृश्चिकालीक्वाथं वा| आरग्वधादिं मुस्तादिं वा| रूक्षोष्णांश्च नस्यधूमगण्डूषपरिषेकान् शीलयेत्| अविरुद्धंचान्नपानं योजयेत्| अपि च-लवणानुरसं विसर्पकोठकण्डूकरम्| तत् पिचुमन्दपटोलीक्षीरीवृक्षैः शोधयेत्| तन्तुमद्दौर्बल्यश्वासकासकरम्| तत् पिप्पलीनागरचूर्णेन समधुग़ृतेन| गुरुसदनात्मकं प्रतिश्यायसिङ्ग़ाणकक्षीरालसककरम्| तत् पाठाव्योषकल्केन पञ्चकोलचूर्णेन वा क्षौद्रग़ृताप्लुतेन| दोषोपक्रमणीयं चेक्षेत||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kaphē kaphaduṣṭē stanyē punaḥ saindhavapippalībhyāṁ yuktaṁ sarpirbālaṁ pāyayēt| saindhavādisaṁsr̥ṣṭaṁ vā vamanāyētyarthādgamyatē| madanapuṣpāṇāṁ ca kalkēna kṣaudrayuktēna dhātryāḥ stanau bālasya cōṣṭhāvālimpēt| tēna hyālēpanēna bālaḥ sukhaṁ vamati| dhātrī tu tīkṣṇairyathāyōgyaṁ vamanairvāmayēt| tatō vamanē kr̥tē kr̥tasaṁsarjanāṁ vihitapēyādikramāṁ dhātrīṁ pañcamūlādikvāthaṁ tagarādikvāthaṁ vā pāyayēt| indrayava ēva surēndrayavaḥ| pr̥thvīkā hiṅgupatrikā| mustādigaṇamāragvadhādigaṇaṁ vā pāyayēt| prakaraṇāt kvathitam| rūkṣōṣṇadravyaiḥ kr̥tatvād rūkṣōṣṇān nasyādīn śīlayēt| annapānaṁ cāviruddhaṁ yōjayēdarthācchlēṣmaṇīti| api cēti samuccayē| lavaṇānurasaṁ stanyaṁ bālasya visarpādikaraṁ bhavati| kōṭhāḥ sōtsēdhāni raktamaṇḍalāni| tat kṣīraṁ picumandādibhiḥ śōdhayēt| picumandō nimbaḥ| tantumatkṣīraṁ daurbalyādikaraṁ bhavati| tatkṣīraṁ pippalīnāgaracūrṇēna madhughr̥tābhyāṁ yuktēna śōdhayēt| guru tu kṣīraṁ sadanātmakaṁ sādakarasvabhāvaṁ pratiśyāyādikaraṁ ca| siṅghāṇakaṁ nāsāsrāvaḥ| kṣīrālasakaṁ vakṣyamāṇalakṣaṇam| tat guru kṣīraṁ pāṭhādikalkēna śōdhayēt| pañcakōlasya cūrṇēna vā kṣaudraghr̥tāplutēna| iti kaphaduṣṭē| ēṣu ca vātādiduṣṭēṣu stanyēṣu dōṣōpakramaṇiyaṁ cēkṣēta| taduktēna prakārēṇa saṁyōjanādinā pr̥thak saṁsr̥ṣṭānāṁ ca dōṣāṇaṁ cikitsā bhavatītyarthaḥ|| 10||
Adhikarana kṣīrālasakam (11) · Śloka 11
yadā punardhātrī sannipātaprakōpanānyāsēvēta tadā'syāstrayō malā yugapadvakṣō'bhiprapannāḥ kṣīravahā rasāyanīḥ samanusr̥tya saṅkīrṇaliṅgaṁ stanyamāvahanti| taccēdavijñānāt satatamapratyavēkṣaṇāt pramādādvā mātuḥ kumāraḥ pibati| tataḥ sa tēna salilōpamamacchaṁ vicchinnamāmaṁ durgandhi nānāvarṇavēdanaṁ phēnilamatisāryatē| pītaśvētamūtratāviṣṭambhatr̥ṣṇājvaracchardivijr̥mbhikāśuṣkōdgārārucibhramāṅgabhaṅgavikṣēpakūjanaghRāṇākṣimukhapākadr̥ṣṭyupaplavasvarasādādayaścāsya prādurbhavanti| taṁ kṣīrālasakamatyayaṁ cācakṣatē||11||
यदा पुनर्धात्री सन्निपातप्रकोपनान्यासेवेत तदाऽस्यास्त्रयो मला युगपद्वक्षोऽभिप्रपन्नाः क्षीरवहा रसायनीः समनुसृत्य सङ्कीर्णलिङ्गं स्तन्यमावहन्ति| तच्चेदविज्ञानात् सततमप्रत्यवेक्षणात् प्रमादाद्वा मातुः कुमारः पिबति| ततः स तेन सलिलोपममच्छं विच्छिन्नमामं दुर्गन्धि नानावर्णवेदनं फेनिलमतिसार्यते| पीतश्वेतमूत्रताविष्टम्भतृष्णाज्वरच्छर्दिविजृम्भिकाशुष्कोद्गारारुचिभ्रमाङ्गभङ्गविक्षेपकूजनघ्ऱाणाक्षिमुखपाकदृष्ट्युपप्लवस्वरसादादयश्चास्य प्रादुर्भवन्ति| तं क्षीरालसकमत्ययं चाचक्षते||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadā tu dhātrī sannipātaprakōpanānyāhārādīnyāsēvatē tadāsyā dhātryā yugapattrayō malā vātapittaślēṣmāṇō vakṣa urō'bhiprapannāḥ prāptāḥ kṣīravahā rasāyanīḥ samantādanusr̥tya saṅkīrṇaliṅgaṁ miśratridōṣalakṣaṇayuktaṁ stanyamāvahanti kurvanti| tat kṣīramavijñānādvaidyasyāpratyavēkṣaṇānmāturvā pramādādavahēlāparatvādyadi kumāraḥ pibati tataḥ sa tēna sannipātakṣīrēṇa pītēna salilōpamatvādiyuktaṁ malamatisāryatē| bālasya pītaśvētamūtratādayaśca sannipātarōgāḥ prādurbhavanti| asyēti kumārasya tamēvaṁ lakṣaṇaṁ rōgaviśēṣaṁ kṣīrālasakamiti nāmnātyayamiti cācāryā ācakṣatē|| 11||
Adhikarana kṣīrālasakacikitsā (12) · Śloka 12
tatra dhātrīṁ bālañca pūrvamēvāśu vāmayēt| vihitasaṁsargayōśca mustāpāṭhātiviṣākuṣṭhakaṭukānāṁ kvāthaṁ pānāya dadyāt| rāsnājamōdāpriyaṅgubhadradārūṇāṁ vā| pāṭhātējōvatīpunarnavavr̥ścikālīnāṁ vā| bhūnimbāmr̥tākuṭajaphalasārivāṇāṁ vā| vacāharidrādigaṇayōrvā| pāṭhādimahākaṣāyasya vā| jambvāmratindukakapitthapatrāṇāṁ vā| bilvabhaṅgasya vā| anubandhē ca yathāvyādhiṁ pratikurvīta||12||
तत्र धात्रीं बालञ्च पूर्वमेवाशु वामयेत्| विहितसंसर्गयोश्च मुस्तापाठातिविषाकुष्ठकटुकानां क्वाथं पानाय दद्यात्| रास्नाजमोदाप्रियङ्गुभद्रदारूणां वा| पाठातेजोवतीपुनर्नववृश्चिकालीनां वा| भूनिम्बामृताकुटजफलसारिवाणां वा| वचाहरिद्रादिगणयोर्वा| पाठादिमहाकषायस्य वा| जम्ब्वाम्रतिन्दुककपित्थपत्राणां वा| बिल्वभङ्गस्य वा| अनुबन्धे च यथाव्याधिं प्रतिकुर्वीत||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra pūrvamēva prathamamēvāśu dhātrīṁ bālaṁ ca vāmayēt| vihitasaṁsargayōḥ kr̥tapēyādikramayōrdhātrībālayōrdōṣādyapēkṣayā mustādikvāthaṁ vā rāsnādikvāthaṁ vā pāṭhādikvāthaṁ vā bhūnimbādikvāthaṁ vā, vacāharidrādigaṇakvāthaṁ vā, pāṭhādimahākaṣāyakvāthaṁ vā, jambvādikvāthaṁ vā, bilvabhaṅgasya vā kvāthaṁ pānāya dadyāt| anubandhē tvanivr̥ttau kṣīrālasakasya yathāvyādhyutkr̥ṣṭavyādhyanatikramēṇa yathāsvaṁ pratīkāraṁ kuryāt|| 12||
Adhikarana dantōdbhavāḥ gadāḥ (13) · Śloka 13
dantōdbhēdaśca sarvarōgāyatanam| viśēṣēṇa tu tanmūlā jvaraśirōbhitāpatr̥ṣṇābhramābhiṣyandakukūṇakapōthakīvamathukāsaśvāsātīsāravisarpāḥ||13||
दन्तोद्भेदश्च सर्वरोगायतनम्| विशेषेण तु तन्मूला ज्वरशिरोभितापतृष्णाभ्रमाभिष्यन्दकुकूणकपोथकीवमथुकासश्वासातीसारविसर्पाः||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rōgacikitsāprasaṅgēnōcyatē| dantānāmudbhēdō bālasya sarvarōgāṇāmāyatanaṁ kāraṇam| jvarādayastu viśēṣēṇa tanmūlā dantōdbhēdahētukāḥ| śirō'bhitāpaḥ śirōrōgēṣu vakṣyamāṇalakṣaṇaḥ| abhiṣyandō nāma sarvākṣirōgaḥ| kukūṇakapōthakyau vartmarōgēṣu vakṣyētē||13||
Adhikarana dantōdbhēdakālasyāyurmaryādayābhisambandhaḥ (14) · Śloka 14
sa dīrghāyuṣō'ṣṭamānmāsāt paratō vā pravartatē| itarēṣāṁ tu caturthāt| tē hyatibālyē dantōtpādavēdanayā nipīḍitā na samyak sampūrṇadhātubalā bhavanti||14||
स दीर्घायुषोऽष्टमान्मासात् परतो वा प्रवर्तते| इतरेषां तु चतुर्थात्| ते ह्यतिबाल्ये दन्तोत्पादवेदनया निपीडिता न सम्यक् सम्पूर्णधातुबला भवन्ति||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa dantōdbhēdō dīrghāyuṣō bālasya yēna bahukālaṁ jīvitavyaṁ tasya janmanō'ṣṭamānmāsātparatō vā yathādairghyaṁ navamādiṣu pravartatē| itarēṣāṁ tu hrasvāyuṣāṁ bālānāṁ caturthānmāsāt pravartatē| hyalpāyuṣō'tibālyē dantōtpādavēdanayā'tipīḍitāḥ santaḥ samyak sampūrṇadhātubalā na bhavanti|| 14||
Adhikarana bālasya punardantōtpattau hētuḥ vr̥ddhānāṁ punardantōtpādābhāvē hētuśca (15) · Śloka 15
tatrā'sthimajjānau dantōtpattihētū| tadā ca tayōrasampūrṇavīryatvāt punaḥ kālāntarēṇa dantānāṁ patanamāpūryamāṇadhātutvācca punarutthānamata ēva ca vr̥ddhānāṁ na punardantōtpattiḥ||15||
तत्राऽस्थिमज्जानौ दन्तोत्पत्तिहेतू| तदा च तयोरसम्पूर्णवीर्यत्वात् पुनः कालान्तरेण दन्तानां पतनमापूर्यमाणधातुत्वाच्च पुनरुत्थानमत एव च वृद्धानां न पुनर्दन्तोत्पत्तिः||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatraivaṁ sthita idaṁ vijñēyam| asthimajjñōrdhātvōrdantōtpattihētutvam| tadā cātibālyē tayōrasthimajjñōrasampūrṇavīryatvāt punaḥ kālāntarēṇa dantānāṁ patanaṁ bhavati| patitēṣu ca prathamadantēṣupunarāpūryamāṇadhātutvādyathāvīryaṁ dantānāmabhinavānāmutthānam| ata ēvā'sthimajjaparipūrṇatvāddhētōrvr̥ddhānāṁ dantōtpattirna bhavati| tēṣāṁ hi yatō dhātusampūrṇatvaṁ bhavatīrtyarthaḥ|| 15||
Adhikarana abhighātādinā patitānāṁ dantānāṁ punaranutpādē hētuḥ (16) · Śloka 16
balānnipatitānāṁ tu sahasā tadadhiṣṭhānagatadhātubījabhraṁśāt santativyucchēdācchōṇitātipravr̥ttyā'bhighātācca nissāritatvāt sirāṇāṁ punaranutpādaḥ| ētēna rōgacyutā api prāyaśō vyākhyātāḥ||16||
बलान्निपतितानां तु सहसा तदधिष्ठानगतधातुबीजभ्रंशात् सन्ततिव्युच्छेदाच्छोणितातिप्रवृत्त्याऽभिघाताच्च निस्सारितत्वात् सिराणां पुनरनुत्पादः| एतेन रोगच्युता अपि प्रायशो व्याख्याताः||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
balādyatnēnā'bhighātādinā nipatitānāṁ dantānāṁ punarutpādō na bhavati| kuta ityāha-sahasētyādi| tadadhiṣṭhānē dantādhiṣṭhānē gatō yō dantapōṣakō dhātustadēva bījaṁ tasya sahasā jhaṭiti bhraṁśānnāśāt| tathāvichinnapravāhēṇa yā dantapōṣikā dhātuvahanasantatistasyā apyucchēdānnāśāt tathā tatpātē sarvasantarpakasya śōṇitasyātipravr̥ttyā hētubhūtayā abhighātācca yat sirāṇāṁ nissāritatvaṁ tata iti hētavō yatnapatitānāṁ dantānāṁ sahasā dhātubījabhraṁśē| tathaiva yatō rōgacyutānāṁ yuktiratastatrāpi punarutpattisantativyucchēdādikaṁ ca sarvaṁ pūrvavadvācyam| prāyōgrahaṇaṁ svalpēna prakārēṇa cyutānāṁ punarutpattipradarśanārtham|| 16||
Adhikarana dantōdbhavakramaḥ (17) · Śloka 17
tau tu dhātū kālakramēṇa pacyamānau yadā dantāśayamanuprapadyētē tadā'sya kiñcidutsēdhanōrdhvādhōdantamāṁsasaṅghaṭṭanādaṅgaharṣō jāyatē| tadgatēna ca ślēṣmaṇā kaṇḍūstayā cūcukaṁ daśyatē| yadyadālabhatē tattadāsyamānayati| mārutaścāsya dantamūlēṣu mūrcchati| tataḥ sa kaphānuviddhō'sthimajjasthitaḥ sarvatō visaran saha pittēna malāṁśca dūṣayan vividhānyathōditānupadravānabhinirvartayati||17||
तौ तु धातू कालक्रमेण पच्यमानौ यदा दन्ताशयमनुप्रपद्येते तदाऽस्य किञ्चिदुत्सेधनोर्ध्वाधोदन्तमांससङ्घट्टनादङ्गहर्षो जायते| तद्गतेन च श्लेष्मणा कण्डूस्तया चूचुकं दश्यते| यद्यदालभते तत्तदास्यमानयति| मारुतश्चास्य दन्तमूलेषु मूर्च्छति| ततः स कफानुविद्धोऽस्थिमज्जस्थितः सर्वतो विसरन् सह पित्तेन मलांश्च दूषयन् विविधान्यथोदितानुपद्रवानभिनिर्वर्तयति||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tāvityādinā bālasya dantajanmani krama ucyatē| tāvasthimajjānau dhātū kālakramēṇa pacyamānau yadā dantāśayamanuprapadyētē tadā bālasya taddhētukō dantamāṁsajō yaḥ kaścidutsēdhō bhavati| tēnōtsēdhēnōrdhvādha ubhayōrdantamāṁsayōrēkatra sparśēna saṅghaṭṭanēnāṅgaharṣō jāyatē| tēna śītārta iva bālō lakṣyatē| tadgatēna ca dantamāṁsagatēna ślēṣmaṇā tatra kaṇḍūrjāyatē| tayā ca dantamāṁsakaṇḍūvā bālēna dhātryāḥ stanacūcukaṁ daśyatē| yacca kiñcidālabhatē bālastattadāsyaṁ mukhakuharamānayati| tadā'sya bālasya dantamūlēṣu mārutō'ntarvāyurmūrcchati samucchrāyavān bhavati| tatō hētōḥ sa mārutaḥ kaphēnānuviddhō'sthimajjñōrāsthitaḥ pittēna saha sarvataḥ śarīrē visaran paribhraman dhātūn rasādīn malāṁśca dūṣayan vividhānanēkaprakārān yathōditān jvarādikānupadravānabhinirvartayati|| 17||
Adhikarana dantānāmasambhavahētuḥ (18) · Śloka 18
yadā punardantamāṁsāśrayō kēvalō vikr̥taḥ prabalō'nilaḥ vā'sthimajjānau śōṣayati tadā dvijānāmasambhava ēvēti||18||
यदा पुनर्दन्तमांसाश्रयो केवलो विकृतः प्रबलोऽनिलः वाऽस्थिमज्जानौ शोषयति तदा द्विजानामसम्भव एवेति||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadā punardantamāṁsāśrayō vāyuḥ kēvala ēva vā pittayuktō vāsthimajjānau śōṣayati tadā bālasya dvijānāṁ dantānāmasambhava ēva bhavati| gatānugatikā| hanumūlagatō vāyurdantadēśān viśōṣayēt| yadā śiśōḥ prakupitō nōttiṣṭhanti tatō dvijāḥ|| rūkṣāśinō vātikasya cālayatyanilaḥ sirāḥ| hanvāśrayāḥ prasuptasya dantaiḥ śabdaṁ karōtyataḥ|| iti suśrutaḥ|| 18||
Adhikarana saṁgrahaślōkaḥ (19) · Śloka 19
bhavanti cātra pr̥ṣṭhabhaṅgē biḍālānāṁ barhiṇāṁ ca śikhōdgamē| dantōdbhēdē ca bālānāṁ na hi kiñcinna dūyatē||19||
भवन्ति चात्र पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्गमे| दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किञ्चिन्न दूयते||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
biḍālādīnāṁ pr̥ṣṭhabhaṅgādinā na hi kiñcinna dūyatē sarvamupatapyata ityarthaḥ|| 19||
Adhikarana bālāmayacikitsāsūtrāṇi (20) · Śloka 20
yathādōṣaṁ yathārōgaṁ yathōdrēkaṁ yathābalam| vibhajya dēśakālādīṁstatra yōjyaṁ bhiṣagjitam| ta ēva dōṣā dūṣyāśca jvarādyā vyādhayaśca yat| atastadēva bhaiṣajyaṁ mātrā tvasya kanīyasī| saukumāryālpakāyatvātsarvānnānupasēvanāt| snigdhā ēva sadā bālā ghr̥takṣīraniṣēvaṇāt| sadyastān vamanaṁ tasmāt pāyayēnmatimānmr̥du| bastiṁ sādhyē virēkēṇa marśēna pratimarśanam| yuñjyādvirēcanādīṁstu dhātryā ēva yathōcitān||20||
यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाबलम्| विभज्य देशकालादींस्तत्र योज्यं भिषग्जितम्| त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत्| अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी| सौकुमार्याल्पकायत्वात्सर्वान्नानुपसेवनात्| स्निग्धा एव सदा बाला घृतक्षीरनिषेवणात्| सद्यस्तान् वमनं तस्मात् पाययेन्मतिमान्मृदु| बस्तिं साध्ये विरेकेण मर्शेन प्रतिमर्शनम्| युञ्ज्याद्विरेचनादींस्तु धात्र्या एव यथोचितान्||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra sāmānyēna vyādhiṣu yathādōṣaṁ dōṣasvarūpānatikramēṇa yathārōgamiti rōgasvarūpānatikramēyā| yathōdrēkamiti dōṣādīnāmudrēkamanatikrāman| dēśādīṁśca vibhajya vikalpya bhiṣagjitaṁ cikitsitaṁ yōjyam| yadyasmāt ya ēva puṁsō dōṣā vātādayasta ēva bālasya| ya ēva ca samprāptiviśiṣṭā jvarādayasta ēva yat bālasyātaḥ pūrvōktamēva sarvaṁ bhēṣajam| kēvalamasya bālasya mātrā auṣadhasya kanīyasī| kanīyasyā hētuḥ saukumāryādiḥ| sukumārō'lpaśarīraḥ sarvānnābhuk ca mahatīṁ madhyamāṁ ca mātrāṁ sōḍhumaśaktō bhavati| sarvēṣu rōgēṣu matimān bhiṣaṅ mr̥du vamanaṁ sadyō rōgōdbhavasamanantaraṁ bālaṁ pāyayēt| yatō bālāḥ sadaiva ghr̥takṣīraniṣēvaṇāt snigdhā bhavanti| atastān vamanaṁ pāyayēt| virēkēṇa sādhyē vyādhau bālasya bastiṁ yuñjyānna tu virēkam| marśēna sādhyē pratimarśanaṁ yuñjyāt| virēcanādīṁstu yathōcitān vyādhyanuguṇān dhātryā ēva yuñjyāt|| 20||
Adhikarana stanyadōṣaharāḥ yōgāḥ (21) · Śloka 21
mūrvāvyōṣavarākōlajambūtvagdārūsarṣapāḥ| sapāṭhā madhunā līḍhāḥ stanyadōṣaharāḥ param| ikṣumūlakaśērvākhyayaṣṭyāhvaistanu śuddhyati| sāndraṁ tu kṣaudrakāśmaryaguḍūcītaṇḍulāmbubhiḥ| śr̥tairvā surasaśvētasarṣapābr̥hatīdvayaiḥ| grathitaṁ padmakōśīraphalinīśvētacandanaiḥ||21||
मूर्वाव्योषवराकोलजम्बूत्वग्दारूसर्षपाः| सपाठा मधुना लीढाः स्तन्यदोषहराः परम्| इक्षुमूलकशेर्वाख्ययष्ट्याह्वैस्तनु शुद्ध्यति| सान्द्रं तु क्षौद्रकाश्मर्यगुडूचीतण्डुलाम्बुभिः| शृतैर्वा सुरसश्वेतसर्षपाबृहतीद्वयैः| ग्रथितं पद्मकोशीरफलिनीश्वेतचन्दनैः||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mūrvādayō madhunāḥ līḍhāḥ paraṁ sarvastanyadōṣaharāḥ| tanu tu kṣīramikṣumūlādibhiḥ śuddhyati| sāndraṁ ghanaṁ kṣaudrādibhiḥ śuddhyati| surasādibhirvā śr̥taiḥ sāndraṁ śuddhyati| grathitaṁ granthimat stanyaṁ padmakādibhiryathāyōgyaṁ prayuktaiḥ śuddhyati|| 21||
Adhikarana dantōdbhavarōgāṇāṁ cikitsā (22) · Śloka 22
dantapālīṁ samadhunā cūrṇēna pratisārayēt| pipplyā dhātakīpuṣpadhātrīphalakr̥tēna vā| vādhrīṇasakapōtōttharajastadvacca yōjitam| lāvatittiravallūrarajaḥ puṣparasadrutam| drutaṁ karōti bālānāṁ dantakēsaravanmukham| vacādvibr̥hatīpāṭhākaṭukātiviṣādhanaiḥ| madhuraiśca ghr̥taṁ siddhaṁ siddhaṁ daśanajanmani||22||
दन्तपालीं समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत्| पिप्प्ल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन वा| वाध्रीणसकपोतोत्थरजस्तद्वच्च योजितम्| लावतित्तिरवल्लूररजः पुष्परसद्रुतम्| द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन्मुखम्| वचाद्विबृहतीपाठाकटुकातिविषाधनैः| मधुरैश्च घृतं सिद्धं सिद्धं दशनजन्मनि||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
iti stanyadōṣāṇāṁ sādhanamuktvā kramaprāptānāṁ dantōdbhavarōgāṇāmucyatē-dantapālīmityādi| pippalyāścūrṇēna samadhunā dantapālīṁ pratisārayēt| dhātakīpuṣpadhātrīphalābhyāṁ kr̥tēna vā cūrṇēna samadhunā dantapālīṁ pratisārayēt| vādhrīṇasakapōtayō rajō māṁsacūrṇaṁ tadvaditiśabdāt madhunā yōjitaṁ pratisāraṇaṁ bhavati| vādhrīṇasaṁ jāhakaṁ manyatē| lāvatittirīṇāṁ vallūrasya śuṣkamāṁsasya rajaścūrṇa puṣparasēna kṣaudrēṇa drutāmālōḍitaṁ prakaraṇāddantapālīpratisārēṇa bālānāṁ mukhaṁ drutaṁ śīghraṁ dantakēsaravat karōti| dantā ēva kēsarāṇi tāni vidyantē yasmin| kēsaraśabdēna mukhasya padmatvaṁ rūpitam| vacādibhirmadhuravargayuktaiḥ siddhaṁ ghr̥taṁ daśanajanmani siddhamapratihatam| iti dantōdbhava uktaḥ|| 22||
Adhikarana vātajvaranāśanāḥ yōgāḥ (23) · Śloka 23
bhadradāru ghanaṁ yaṣṭī samaṅgā sasitōpalā| vātajvaraparītāṅgaḥ pibēdantarapānakam| surāhvaghanayaṣṭyāhvapayasyāṁśumatīdvayam| nāgaraṁ maricaṁ bhārṅgī vr̥ścikālī śatāvarī| ghr̥taṁ tatkvāthadugdhābhyāṁ siddhaṁ hantyanilajvaram| bālasya pānābhyaṅgābhyāmēbhiścōnmardanaṁ hitam| haridrākuṣṭhaṣaḍgranthaśatapuṣpāharēṇubhiḥ| bhārṅgyailāsuṣavīrāsnāvarṣābhūnatasarṣapaiḥ| akṣāṁśaiḥ sāmbusauvīrairmastupiṣṭairmarujjvarē| tailaprasthaṁ surāmaṇḍatulyamabhyañjanaṁ pacēt||23||
भद्रदारु घनं यष्टी समङ्गा ससितोपला| वातज्वरपरीताङ्गः पिबेदन्तरपानकम्| सुराह्वघनयष्ट्याह्वपयस्यांशुमतीद्वयम्| नागरं मरिचं भार्ङ्गी वृश्चिकाली शतावरी| घृतं तत्क्वाथदुग्धाभ्यां सिद्धं हन्त्यनिलज्वरम्| बालस्य पानाभ्यङ्गाभ्यामेभिश्चोन्मर्दनं हितम्| हरिद्राकुष्ठषड्ग्रन्थशतपुष्पाहरेणुभिः| भार्ङ्ग्यैलासुषवीरास्नावर्षाभूनतसर्षपैः| अक्षांशैः साम्बुसौवीरैर्मस्तुपिष्टैर्मरुज्ज्वरे| तैलप्रस्थं सुरामण्डतुल्यमभ्यञ्जनं पचेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ataḥ kramēṇa jvarādiṣu bālasya viśēṣēṇōcyatē| vātajvarēṇa parītāṅgō bālō bhadradārvādikamantarapānakaṁ pibēt| pānamēvāntarapānakam| samaṅgā mañjiṣṭhā| surāhvādīnāṁ kvāthēna dugdhēna ca siddhaṁ ghr̥taṁ pānēnābhyaṅgēna ca bālasyanilajvaraṁ hanti| surāhvaṁ dēvadāru| payasyā kṣīrikā| (ni) 'nakrāhidaṁṣṭrikā kālīṁ vr̥ścikālyuṣṭradhūmakaḥ|' ēbhirēva ca surāhvādibhirbālasya vātajvarē aṅgōnmardanaṁ hitam| bālasya marujjvarē haridrādibhiḥ kalkaparibhāṣayā mastupiṣṭaistailaprasthaṁ tulyasurāmaṇḍamabhyañjanaṁ pacēt| iti vātajvara uktam|| 23||
Adhikarana pittajvarē'tisārē ca yōgāḥ (24) · Śloka 24
lājanīlōtpalakaṇāmadhukāñjanaśarkaram| pittajvaramatīsāraṁ madhulīḍhaṁ nivartayēt| lājadvipippalīkvāthaḥ śarkarāmadhusaṁyutaḥ| pītō jvaramatīsāraṁ tr̥ṣṇāṁ chardiṁ ca nāśayēt| āmātisārē raktē ca kalkitāṁ jagapippalīm| pāyayēccharkarōpētāṁ cūrṇaṁ vā dēvadārujam||24||
लाजनीलोत्पलकणामधुकाञ्जनशर्करम्| पित्तज्वरमतीसारं मधुलीढं निवर्तयेत्| लाजद्विपिप्पलीक्वाथः शर्करामधुसंयुतः| पीतो ज्वरमतीसारं तृष्णां छर्दिं च नाशयेत्| आमातिसारे रक्ते च कल्कितां जगपिप्पलीम्| पाययेच्छर्करोपेतां चूर्णं वा देवदारुजम्||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
lājādikaṁ madhulīḍhaṁ sāti pittajvaraṁ nivartayēt| lājapippalīhastipippalīnāṁ kvāthaḥ śarkarāmadhusaṁyuktaḥ pītaḥ paittikajvarādikaṁ bālasya nāśayēt| subōdham|| 24||
Adhikarana śirō'bhitāpē yōgāḥ (25) · Śloka 25
śōrōbhitāpē saghr̥taiḥ śiraḥ śītaiḥ pralēpayēt| patraiḥ kapitthacāṅgērībadarīkākamācijaiḥ| śirōruk cchardyatīsāranāśanaṁ mūrdhalēpanam| gavādanīṁ dāḍimañca tr̥ḍvān kōṣṇāmbhasā pibēt||25||
शोरोभितापे सघृतैः शिरः शीतैः प्रलेपयेत्| पत्रैः कपित्थचाङ्गेरीबदरीकाकमाचिजैः| शिरोरुक् च्छर्द्यतीसारनाशनं मूर्धलेपनम्| गवादनीं दाडिमञ्च तृड्वान् कोष्णाम्भसा पिबेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śirō'bhitāpē vakṣyamāṇalakṣaṇē kapitthādipatraiḥ saghr̥taiḥ śītīkr̥taiḥ bālasya śiraḥ pralēpayēt| ētaddhi kapitthādipatrakr̥taṁ mūrdhapralēpaṁ śirōrōgādināśanam| tr̥ḍvān bālō gavādanīṁ dāḍimacūrṇaṁ kōṣṇāmbhasā pibēt| (ni) gavādanī kṣudraphalā vr̥ṣabhādī gavākṣyapi||25||
Adhikarana kukūṇakādyakṣirōgaghnāḥ yōgāḥ (26) · Śloka 26
kuryāt kukūṇapōthakyōryathōktaṁ svaṁ svamauṣadham| manaḥśilāśaṅkhanābhiḥ pippalyō madhuyaṣṭikā| kṣaudrēṇa ghr̥ṣṭā gulikā śiśōḥ sarvākṣirōgajit| pippalītaṇḍulairmudgaiḥ sumanaḥ kōrakairyavaiḥ| nīlōtpalasya patraiśca śrēṣṭhā vartiḥ śatōnmitaiḥ||26||
कुर्यात् कुकूणपोथक्योर्यथोक्तं स्वं स्वमौषधम्| मनःशिलाशङ्खनाभिः पिप्पल्यो मधुयष्टिका| क्षौद्रेण घृष्टा गुलिका शिशोः सर्वाक्षिरोगजित्| पिप्पलीतण्डुलैर्मुद्गैः सुमनः कोरकैर्यवैः| नीलोत्पलस्य पत्रैश्च श्रेष्ठा वर्तिः शतोन्मितैः||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kukūṇapōthakyōrvartmarōgē vakṣyamāṇayōrbālasya tatrōktamēva svaṁ svamauṣadhaṁ kuryāt| manaḥśilādibhirguṭikāñjanēna śiśōḥ sarvānakṣirōgān jayati| pippalītaṇḍulādīnāṁ pañcānāṁ pratyēkaṁ śatēna kr̥tā vartiḥ śrēṣṭhā prakaraṇādakṣirōgēṣu|| 26||
Adhikarana tr̥ṣṇādināśanāḥ yōgāḥ (27) · Śloka 27
priyaṅgvañjanamustānāṁ cūrṇastaṇḍulavāriṇā| tr̥ṣṇātisāravamathūn hanti pītaḥ samākṣikaḥ| paṭōlanimbakuṭajasaptaparṇaṁ sadīpyakam| dēvadāruviḍaṅgāni saralō mākṣikaṁ ghr̥tam| līḍhaṁ jvaramatīsāraṁ kāsaṁ pāṇḍvāmayaṁ vamim| hanyācca mātr̥kādōṣān rōgānanyāṁśca tadvidhān||27||
प्रियङ्ग्वञ्जनमुस्तानां चूर्णस्तण्डुलवारिणा| तृष्णातिसारवमथून् हन्ति पीतः समाक्षिकः| पटोलनिम्बकुटजसप्तपर्णं सदीप्यकम्| देवदारुविडङ्गानि सरलो माक्षिकं घृतम्| लीढं ज्वरमतीसारं कासं पाण्ड्वामयं वमिम्| हन्याच्च मातृकादोषान् रोगानन्यांश्च तद्विधान्||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
priyaṅgvādīnāṁ cūrṇaḥ samākṣikastaṇḍulavāriṇā pītastr̥ṣṇādīn hanti| paṭōlādikaṁ mākṣikaghr̥tābhyāṁ līḍhaṁ jvarādikaṁ vakṣyamāṇaśca mātr̥kādōṣānanyāṁścaivaṁprakārān rōgān hanyāt| iti pittānvaya uktam|| 27||
Adhikarana ślēṣmajvaraghnāḥ yōgāḥ (28) · Śloka 28
madhukavyōṣaṣaḍgranthāgranthikāspr̥ṣṭarōdikāḥ| kṣīriṇāñca pravālāni pāṭhā ca vipacēd ghr̥tam| tatpītaṁ samadhu ślēṣmajvaraghnaṁ dīpanaṁ param| rāsnailānatatarkārīmadhuśigrusurāhvayaiḥ| sabilvakuṣṭhavaraṇarēṇūkāmisibhiḥ kr̥taḥ| ślēṣmajvaraharō lēpastailamabhyañjanaṁ ca taiḥ| maṇḍalāni tu sājyēna gajamūtrēṇa lēpayēt||28||
मधुकव्योषषड्ग्रन्थाग्रन्थिकास्पृष्टरोदिकाः| क्षीरिणाञ्च प्रवालानि पाठा च विपचेद् घृतम्| तत्पीतं समधु श्लेष्मज्वरघ्नं दीपनं परम्| रास्नैलानततर्कारीमधुशिग्रुसुराह्वयैः| सबिल्वकुष्ठवरणरेणूकामिसिभिः कृतः| श्लेष्मज्वरहरो लेपस्तैलमभ्यञ्जनं च तैः| मण्डलानि तु साज्येन गजमूत्रेण लेपयेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madhukādibhirvipakvam ghr̥taṁ samākṣikaṁ pītaṁ ślēṣmajvaraghnamagnidīpanaṁ ca paramatiśayēna| madhukaṁ madhuyaṣṭī| vyōṣaṁ tryūṣaṇam| ṣaḍgranthā vacā| spr̥ṣṭarōdikā lajjālukā prasiddhā dākṣiṇātyēṣu| rāsnādibhiḥ kr̥tō lēpaḥ ślēṣmajvaraharō bhavati| taiśca rāsnādibhiḥ siddhaṁ tailamabhyañjanaṁ ślēṣmajvaraharam| maṇḍalāni ślēṣmaṇō lavaṇānurasastanyahētukakōpajāni tāni sājyēna hastimūtrēṇa lēpayēt|| 28||
Adhikarana sarvarōgaghnaṁ rajanyādicūrṇam (29) · Śloka 29
rajanīdārūsaralaśrēyasībr̥hatīdvayam| pr̥śniparṇī śatāhvā ca līḍhaṁ mākṣikasarpiṣā| grahaṇīdīpanaṁ śrēṣṭhaṁ mārutasyānulōmanam| atīsārajvaraśvāsakāmalāpāṇḍukāsajit| bālasya sarvarōgēṣu pūjitaṁ balavarṇadam||29||
रजनीदारूसरलश्रेयसीबृहतीद्वयम्| पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा| ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम्| अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासजित्| बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदम्||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
rajanyādikaṁ mākṣikasarpiṣā līḍhaṁ grahaṇīdīpanatvādiguṇam| śrēyasī hastipippalī|| 29||
Adhikarana atisārādināśanāḥ yōgāḥ (30) · Śloka 30
bilvapēśīgajakaṇādhātakīlōdhrabālakam| hanti līḍhamatisāraṁ śiśōḥ kṣaudradrutaṁ drutam| triphalādhātakīpuṣpapadmabilvaśalāṭubhiḥ| sakaṭvaṅgairghr̥taṁ siddhamudarāmayanāśanam| pathyāsauvarcalakṣāravēllavyōṣāgnihiṅgubhiḥ| tiktayā ca ghr̥taṁ siddhaṁ samakṣīraṁ vyapōhati| śūlānāhagudabhraṁśaśvāsakāsavilambikāḥ||30||
बिल्वपेशीगजकणाधातकीलोध्रबालकम्| हन्ति लीढमतिसारं शिशोः क्षौद्रद्रुतं द्रुतम्| त्रिफलाधातकीपुष्पपद्मबिल्वशलाटुभिः| सकट्वङ्गैर्घृतं सिद्धमुदरामयनाशनम्| पथ्यासौवर्चलक्षारवेल्लव्योषाग्निहिङ्गुभिः| तिक्तया च घृतं सिद्धं समक्षीरं व्यपोहति| शूलानाहगुदभ्रंशश्वासकासविलम्बिकाः||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bilvapēśyādikaṁ kṣaudrēṇa drutamālōḍitaṁ śiśōratīsāraṁ drutaṁ śīghraṁ hanti| bilvapēśī bilvamadhyam| gajakaṇā hastipippalī| śēṣaṁ subōdham| vilambikā mātrāśitīyōktā|| 30||
Adhikarana vr̥ddhakāśyapanirmitaṁ samaṅgādighr̥tam (31) · Śloka 31
samaṅgādhātakīlōdhrakuṭannaṭabalādvayaiḥ| mahāsahākṣudrasahāmudgabilvaśalāṭubhiḥ| sakārpāsīphalaistōyē sadhitaiḥ sādhitaṁ ghr̥tam| kṣāramastuyutaṁ hanti śīghraṁ dantōdbhavōdbhavān| vividhānāmayānētadvr̥ddhakāśyapanirmitam||31||
समङ्गाधातकीलोध्रकुटन्नटबलाद्वयैः| महासहाक्षुद्रसहामुद्गबिल्वशलाटुभिः| सकार्पासीफलैस्तोये सधितैः साधितं घृतम्| क्षारमस्तुयुतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान्| विविधानामयानेतद्वृद्धकाश्यपनिर्मितम्||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
samaṅgādīnāṁ kvāthē yavakṣāramastubhyāṁ yutaṁ sādhitaṁ ghr̥taṁ dantōdbhavōdbhavānāmayān vividhānanēkaprakārān śīghraṁ hanti| ētacca vr̥ddhakāśyapanirmitam|| 31||
Adhikarana dantōdbhavarōgēṣu bālaṁ nātitantrayēt (32) · Śloka 32
dantōdbhēdōttharōgēṣu na bālamatitantrayēt| svayamapyupaśāmyanti jātadantasya yadgadāḥ||32||
दन्तोद्भेदोत्थरोगेषु न बालमतितन्त्रयेत्| स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यद्गदाः||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dantōdbhēdōtthēṣu ca rōgēṣu bālaṁ vaidyō nātitantrayēt| kuta ityāha-svayamityādi| yasmād dantōdbhēdōtthā rōgā jātadantasya svayamapi vināpi cikitsāṁ śāmyanti|| 32||
Adhikarana dantānāṁ patanaṁ punarudbhavaśca (33) · Śloka 33
yāvanmāsasya yō jātastāvadvarṣasya sa dvijaḥ| patati prāyaśō'ṣṭānāṁ tēṣāṁ pūrvēṣu sambhavaḥ||33||
यावन्मासस्य यो जातस्तावद्वर्षस्य स द्विजः| पतति प्रायशोऽष्टानां तेषां पूर्वेषु सम्भवः||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yāvanmāsasya bālasya yō dantō jātaḥ sa dantāstāvadvarṣasyaiva patati| tēṣāṁ ca varṣāṇāmaṣṭānāṁ pūrvavarṣēṣu prāyaḥ punaḥ sambhavaḥ| aṣṭavarṣādūrdhvaṁ patitadantānāṁ punarna sambhavaḥ| asya cārthasya vyabhicārapradarśanārthaṁ prāyōgrahaṇam|| 33||
Adhikarana kumāraśōṣaḥ (34) · Śloka 34
atyahaḥ svapnaśītāmbuślaiśmikastanyasēvinaḥ| śiśōḥ kaphēna rūddhēṣu srōtassu rasavāhiṣu| arōcakaḥ pratiśyāyō jvaraḥ kāsaśca jāyatē| kumāraḥ śuṣyati tataḥ snigdhaśuklamukhēkṣaṇaḥ||34||
अत्यहः स्वप्नशीताम्बुश्लैश्मिकस्तन्यसेविनः| शिशोः कफेन रूद्धेषु स्रोतस्सु रसवाहिषु| अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश्च जायते| कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुक्लमुखेक्षणः||३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atyarthamahaḥsvapnādisēvinaḥ śiśōḥ kaphēna rūddhēṣu rasavāhiṣu srōtaḥsvarōcakādayō jāyantē| tatō rasasyālābhēna snigdhaśuklamukhanētraḥ kumāraḥ śuṣyati|| 34||
Adhikarana kumāraśōṣacikitsā (35) · Śloka 35
saindhavavyōṣaśārṅgēṣṭhāpāṭhāgirikadambakān| śuṣyatō madhusarpirbhyāmarucyādiṣu yōjayēt| aśōkarōhiṇīyuktaṁ pañcakōlaṁ ca cūrṇitam| badarīdhātakīdhātrīcūrṇaṁ vā sarpiṣā drutam| aśvaliṇḍarasakṣaudrayuktāṁ vā madhuyaṣṭikām| dvivārtākīphalarasaṁ kēvalaṁ vāśvaviḍrasam| madhunā vā dhanavyōṣapāṭhāmūrvāśatāvarī| sapayasyā pr̥thakparṇī ghr̥taṁ vā mākṣikānvitam| sthirāmarataruvyōṣadvipunarnavasādhitam| sthirāvacādvibr̥hatīkākōlīpippalīnataiḥ| niculōtpalavarṣābhūbhārṅgīmustaiśca kārṣikaiḥ| siddhaṁ prasthārdhamājyasya srōtasāṁ śōdhanaṁ param| siṁhyaśvagandhāsurasakaṇāgarbhaṁ ca tadguṇam| yaṣṭyāhvapippalīlōdhrapadmakōtpalacandanaiḥ| tālīsasārivābhyāñca sādhitaṁ śōṣajiddhr̥tam| rāsnāmadhūlikābhārṅgīpippalīdēvadārubhiḥ| aśvagandhādvikākōlīśr̥ṅgyarṣabhakajīvakaiḥ| sūpyaparṇīviḍaṅgaiśca kalkitaiḥ sādhitaṁ ghr̥tam| śaśōttamāṅganiryūhē śuṣyataḥ puṣṭikr̥t param| vacāvayasthātagarakāyasthācōrakaiḥ śr̥tam| bastamūtrasurābhyāṁ ca tailamabhyañjanē hitam| dvē balē tumburucchallī vacā girikadambakaḥ| surāpiṣṭaḥ pradēhaḥ syādadhaḥ kāyē viśuṣya tām| siṁhaskandīsiṁhavallīkaramardītrikaṇṭakaiḥ| bhaṅgaiḥ kvāthaḥ kumārāṇāṁ śuṣyatāṁ pariṣēcanam| sāśōkarōhiṇīṁ kr̥ṣṇāṁ madhvājyēna lihañjayēt| śiśuḥ śōṣaṁ śarīrasya sasitacchāgadugdhabhuk||35||
सैन्धवव्योषशार्ङ्गेष्ठापाठागिरिकदम्बकान्| शुष्यतो मधुसर्पिर्भ्यामरुच्यादिषु योजयेत्| अशोकरोहिणीयुक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितम्| बदरीधातकीधात्रीचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम्| अश्वलिण्डरसक्षौद्रयुक्तां वा मधुयष्टिकाम्| द्विवार्ताकीफलरसं केवलं वाश्वविड्रसम्| मधुना वा धनव्योषपाठामूर्वाशतावरी| सपयस्या पृथक्पर्णी घृतं वा माक्षिकान्वितम्| स्थिरामरतरुव्योषद्विपुनर्नवसाधितम्| स्थिरावचाद्विबृहतीकाकोलीपिप्पलीनतैः| निचुलोत्पलवर्षाभूभार्ङ्गीमुस्तैश्च कार्षिकैः| सिद्धं प्रस्थार्धमाज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्| सिंह्यश्वगन्धासुरसकणागर्भं च तद्गुणम्| यष्ट्याह्वपिप्पलीलोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः| तालीससारिवाभ्याञ्च साधितं शोषजिद्धृतम्| रास्नामधूलिकाभार्ङ्गीपिप्पलीदेवदारुभिः| अश्वगन्धाद्विकाकोलीशृङ्ग्यर्षभकजीवकैः| सूप्यपर्णीविडङ्गैश्च कल्कितैः साधितं घृतम्| शशोत्तमाङ्गनिर्यूहे शुष्यतः पुष्टिकृत् परम्| वचावयस्थातगरकायस्थाचोरकैः शृतम्| बस्तमूत्रसुराभ्यां च तैलमभ्यञ्जने हितम्| द्वे बले तुम्बुरुच्छल्ली वचा गिरिकदम्बकः| सुरापिष्टः प्रदेहः स्यादधः काये विशुष्य ताम्| सिंहस्कन्दीसिंहवल्लीकरमर्दीत्रिकण्टकैः| भङ्गैः क्वाथः कुमाराणां शुष्यतां परिषेचनम्| साशोकरोहिणीं कृष्णां मध्वाज्येन लिहञ्जयेत्| शिशुः शोषं शरीरस्य ससितच्छागदुग्धभुक्||३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śuṣyatō bālasyānantarōktēṣvarucyādiṣu saindhavādikamanēkaprakārēṇa yōjayēt| girikadambakō bhūkadambakaḥ| aśōkarōhiṇyā kaṭurōhiṇyā yuktaṁ pañcakōlaṁ ca cūrṇitaṁ śuṣyatō'rucyādiṣu yōjayēt| badaryādicūrṇaṁ vā sarpiṣā drutam| athavā madhuyaṣṭikāmaśvapurīṣarasamadhubhyāṁ yuktāṁ yōjayēt| athavā kēvalamaśvaviḍrasaṁ dvivārtākīphalarasayutaṁ yōjayēt| dvivārtākī dvibr̥hatī| athavā payasyāpr̥thakparṇībhyāṁ yuktaṁ ghanādikaṁ madhunā| payasyā kṣīrikā| pr̥thakparṇī pr̥śniparṇī| athavā sthirādisādhitaṁ ghr̥taṁ mākṣikānvitaṁ yōjayēt| sthirāvacādibhiḥ kārṣikaiḥ prasthārdhaṁ ghr̥tasya siddhaṁ bālasya paraṁ srōtasāṁ śōdhanam| sthirā sālaparṇī| nataṁ tagaram| niculaṁ jalavētasam| varṣābhūḥ punarnavā| siṁhyādigarbham ghr̥taṁ tadguṇaṁ sthirādighr̥tasamaguṇam| garbhaḥ pākāya kalkaḥ| siṁhī kṣudrabr̥hatī| yaṣṭyāhvādibhiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ bālasya śōṣajit| śaśōttamāṅgānāṁ śaśaśirasāṁ niryūhē kvāthē rāsnādibhiḥ kalkitaiḥ sādhitaṁ ghr̥taṁ śuṣyatō bālasya paraṁ puṣṭikr̥t| madhūlikā guḍatr̥ṇaḥ| sa ēva nr̥tyakuṇḍō maliñcakaḥ| śr̥ṅgī karkaṭaśr̥ṅgī| vacādiśr̥taṁ tailaṁ bālasyābhyañjanē hitam| prakaraṇācchuṣyataḥ| vayasthā āmalakam| kāyasthā harītakī| bastamūtraṁ chāgamūtram| śuṣyatāṁ bālānāṁ dvivalādikaḥ surapiṣṭō'dhaḥ kāyē viśuṣyatāṁ pradēhaḥ syāt| tumburuḥ tīkṣṇatvak| girikadambakō bhūkadambakaḥ| siṁhaskandhādibhiḥ kvāthaḥ śuṣyatāṁ kumārāṇāṁ pariṣēcanam| siṁhaskandī siṁhavallī| karamardī| trikaṇṭakō gōkṣurakaḥ| aśōkarōhiṇyā yuktāṁ pippalī madhusarpiṣā lihan saśarkaracchāgakṣīrabhuk śiśuḥ śarīrasya śōṣaṁ jayēt|| 35||
Adhikarana śuṣkakāsacikitsā (36) · Śloka 36
śuṣkakāsē kumārasya dhātryāḥ stanyaviśōdhanaḥ| māṣayūṣaḥ prayōktavyaḥ sakr̥ṣṇō ghr̥tabharjitaḥ| madhunā'tiviṣāśr̥ṅgīpippalīrlēhayēcchiśum| ēkāṁ vātiviṣāṁ kāsajvaracchardirupadgutam| kāsatr̥ṭcchardyatīsārairarditaṁ lājatarpaṇam| lājatālīsapatraṁ vā bījāni kamalasya vā| lōdhrapriyaṅgukalkaṁ vā pāyayēttaṇḍulāmbhasā| śarkarāmadhusaṁyuktaṁ lājakustumbarīrajaḥ||36||
शुष्ककासे कुमारस्य धात्र्याः स्तन्यविशोधनः| माषयूषः प्रयोक्तव्यः सकृष्णो घृतभर्जितः| मधुनाऽतिविषाशृङ्गीपिप्पलीर्लेहयेच्छिशुम्| एकां वातिविषां कासज्वरच्छर्दिरुपद्गुतम्| कासतृट्च्छर्द्यतीसारैरर्दितं लाजतर्पणम्| लाजतालीसपत्रं वा बीजानि कमलस्य वा| लोध्रप्रियङ्गुकल्कं वा पाययेत्तण्डुलाम्भसा| शर्करामधुसंयुक्तं लाजकुस्तुम्बरीरजः||३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śuṣkakāsētyādikaṁ subōdham| kāsādyupadrutaṁ śiśumativiṣādikaṁ madhunā lēhayēt| ēkāmēva vātiviṣāṁ madhunā lēhayēt| athavā lājatarpaṇam| athavā lājatālīsapatramathavā padmabījam| lōdhrādikaṁ taṇḍulōdakēna| lājakustumbaryōḥ rajaḥ śarkarāmadhuyuktaṁ lēhaḥ||36||
Adhikarana chardyādīnāṁ cikitsā (37) · Śloka 37
br̥hatīphalamūlatvakpippalīgranthikaiḥ kr̥taḥ| tavakṣīrīyutaiḥ kvāthō madhunā hanti śīlitaḥ| chardimūrcchājvaraśvāsakāsātīsārapīnasān| pañcakōladvivāRrtākīmūlabhārṅgītugāhvayāḥ| kṣaudrājyalīḍhāḥ śvasanakāsapīnasarukcchardiḥ| śyāmātimuktātakkārīkusumakvāthasādhitam| yaṣṭigarbhaṁ dhr̥taṁ tr̥ṣṇāhidhmāśvāsāsrapittanut||37||
बृहतीफलमूलत्वक्पिप्पलीग्रन्थिकैः कृतः| तवक्षीरीयुतैः क्वाथो मधुना हन्ति शीलितः| छर्दिमूर्च्छाज्वरश्वासकासातीसारपीनसान्| पञ्चकोलद्विवाऱ्र्ताकीमूलभार्ङ्गीतुगाह्वयाः| क्षौद्राज्यलीढाः श्वसनकासपीनसरुक्च्छर्दिः| श्यामातिमुक्तातक्कारीकुसुमक्वाथसाधितम्| यष्टिगर्भं धृतं तृष्णाहिध्माश्वासास्रपित्तनुत्||३७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
br̥hatīphalādibhiḥ kr̥taḥ kvāthō mākṣikayuktaḥ śīlitaḥ chardyādīn hanti| phalāditrayaṁ br̥hatyā vijñēyam| pañcakōlādi kṣaudrājyābhyāṁ līḍhaṁ śvasanādijid bhavati| dvayōḥ vārtākyōrbr̥hatīkaṇṭakāryōḥ mūlam| śyāmādikvāthē madhuyaṣṭīkalkēna sādhitaṁ ghr̥taṁ pānēna bālasya tr̥ṣṇādinut|| 37||
Adhikarana pītastanyachardanē cikitsā (38) · Śloka 38
pītaṁ pītaṁ vamati yaḥ stanyaṁ taṁ madhusarpiṣā| dvivārtākīphalarasaṁ pañcakōlaṁ ca lēhayēt| pippalīpañcalavaṇaṁ kr̥mijit pāribhadrakam| tadvallihyāttathā vyōṣaṁ maṣī vā rōmacarmaṇām| lābhataḥ śalyakaśvāviṭgōdharṣyaśikhijanmanām| khadirārjunatālīsakuṣṭhacandanajē rasē| sakṣīraṁ sādhitaṁ sarpirvamathuṁ viniyacchati| kṣīrīpravālamadhukadarbhamūlavisōtpalaiḥ| tr̥ṣṇādāhajvaraharaḥ kaṣāyaḥ sasitāmadhuḥ| śarkarādāḍimakaṇānāgakēsarajīvakam| lihan kumāraḥ kṣaudrēṇa tr̥ṭcchardibhyāṁ vimucyatē| lājaiḥ sacandanōśīrayaṣṭīmadhukapadmakaiḥ| liptō dhautaḥ stanaḥ pītō bhramatr̥ḍdāhamōhahā||38||
पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधुसर्पिषा| द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत्| पिप्पलीपञ्चलवणं कृमिजित् पारिभद्रकम्| तद्वल्लिह्यात्तथा व्योषं मषी वा रोमचर्मणाम्| लाभतः शल्यकश्वाविट्गोधर्ष्यशिखिजन्मनाम्| खदिरार्जुनतालीसकुष्ठचन्दनजे रसे| सक्षीरं साधितं सर्पिर्वमथुं विनियच्छति| क्षीरीप्रवालमधुकदर्भमूलविसोत्पलैः| तृष्णादाहज्वरहरः कषायः ससितामधुः| शर्करादाडिमकणानागकेसरजीवकम्| लिहन् कुमारः क्षौद्रेण तृट्च्छर्दिभ्यां विमुच्यते| लाजैः सचन्दनोशीरयष्टीमधुकपद्मकैः| लिप्तो धौतः स्तनः पीतो भ्रमतृड्दाहमोहहा||३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yō bālaḥ pītaṁ pītaṁ ca stanyaṁ vamati taṁ bālaṁ vaidyō dvivārtākīphalānāṁ rasaṁ pañcakōlayuktaṁ madhusarṣiṣā lēhayēt| tathā pippalyādikaṁ tadvaditi madhusarpiṣā lēhayēt| pāribhadrakō nimbaḥ| tathā vyōṣamapi madhusarpiṣā lihyāt| athavā yathālābhaṁ śalyakādijanmanāṁ rōmṇāṁ carmaṇāṁ ca maṣī madhusarpiṣā lihyāt| khadirādīnāṁ rasē kvāthē sakṣīraṁ sarpiḥ sādhitaṁ bālasya vamathuṁ chardiṁ viniyacchati nāśayati| kṣīrīpravālādīnāṁ kvāthaḥ śarkarayā madhunā ca yuktō bālasya tr̥ṣṇādiharaḥ| kṣīriṇō vaṭādayaḥ tēṣāṁ pravālā aṅkurāḥ| śarkarādikaṁ kṣaudrēṇa lihan kumārastr̥ṭcchardibhyāṁ vimucyatē| lājaiścandanādiyuktairdhātryāḥ stanō liptaḥ kālātikramēṇa dhautaḥ pītō bālasya tr̥ṭbhramādihā bhavati|| 38||
Adhikarana laṅghanōdbhūtakārśyādicikitsā (39) · Śloka 39
asnēhalavaṇaṁ pītvā saṁskr̥taṁ lāvajaṁ rasam| saśarkaraṁ vijayatē bālō laṅghanajān gadān||39||
अस्नेहलवणं पीत्वा संस्कृतं लावजं रसम्| सशर्करं विजयते बालो लङ्घनजान् गदान्||३९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
snēhalavaṇābhyāṁ vinā yaḥ saṁskr̥tō lāvamāṁsarasaḥ taṁ saśarkaraṁ pītvā bālō laṅghanajān gadān kārśyabhramādīn vijayatē parājayatē|| 39||
Adhikarana mahāpadmavisarpaḥ (40) · Śloka 40
visarpastu śiśōḥ prāṇanāśanaḥ bastiśīrṣajaḥ| padmavarṇō mahāpadmanāmā dōṣatrayōdbhavaḥ| śākhābhyāṁ hr̥dayaṁ yāti hr̥dayādvā gudaṁ vrajēt||40||
विसर्पस्तु शिशोः प्राणनाशनः बस्तिशीर्षजः| पद्मवर्णो महापद्मनामा दोषत्रयोद्भवः| शाखाभ्यां हृदयं याति हृदयाद्वा गुदं व्रजेत्||४०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tridōṣakōpācchiśōrbastau vā śirasi vā padmavarṇō visarpō bhavati| tasya ca mahāpadma iti nāma| sa ca śiśōḥ prāṇanāśanaḥ| tasya cikitsā na vidyata ityarthaḥ| yaścānyō'pi visarpaḥ śākhābhyō hr̥dayaṁ vrajēt hr̥dayādvā gudaṁ sō'pi prāṇanāśanaḥ|| 40||
Adhikarana sadantajātasya śāntikarma (41) · Śloka 41
sadantō jāyatē yastu dantāḥ prāgyasya cōttarāḥ| kurvīta tasminnutpātē śāntiṁ taṁ ca dvijātayē| dadyāt sadakṣiṇaṁ bālaṁ naigamēṣaṁ ca pūjayēt| vatsasya madhulājānāmāpūryaprāṅmukhō mukham| cumbētkumārastrīn vārān prāyaścittamidaṁ param| nāvamārōhayēt bālaṁ snātaṁ skandhaṁ gajasya vā| bhōjayēt brāhmaṇāṁścātra pāyasaṁ madhusarpiṣā||41||
सदन्तो जायते यस्तु दन्ताः प्राग्यस्य चोत्तराः| कुर्वीत तस्मिन्नुत्पाते शान्तिं तं च द्विजातये| दद्यात् सदक्षिणं बालं नैगमेषं च पूजयेत्| वत्सस्य मधुलाजानामापूर्यप्राङ्मुखो मुखम्| चुम्बेत्कुमारस्त्रीन् वारान् प्रायश्चित्तमिदं परम्| नावमारोहयेत् बालं स्नातं स्कन्धं गजस्य वा| भोजयेत् ब्राह्मणांश्चात्र पायसं मधुसर्पिषा||४१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yastu bālaḥ sadantō jātadanta ēva jāyatē| yasya bālasyōttarā uparibhavāḥ dantāḥ prāgjāyantē tasmiṁstathāvidha utpātē vaidyaḥ sarvarakṣārthaṁ śāntiṁ hōmādinā kuryāt| tañca bālaṁ dvijātayē brāhmaṇāya dakṣiṇayā saha dadyāt| naigamēṣaṁ ca nāmnā vakṣayamāṇaṁ graha viśēṣaṁ vaidyaḥ pūjayēt| prāṅmukhaśca kumārō mākṣikalājapūrṇamukhasya gōvatsasya mukhaṁ trīn vāraścumbēt| ētaddhi paraṁ prāyaścittaṁ utpātaphaladōṣaśamanam| snānaṁ ca bālaṁ nāvaṁ vā gajaskandhaṁ vā''rōpayēt| atra cōtpātē brāhmaṇān pāyasaṁ madhusarpiṣā bhōjayēt|| 41||
Adhikarana paribhavākhyavyādhēścikitsā (42) · Śloka 42
mātuḥ kumārō garbhiṇyāḥ stanyaṁ prāyō'pibannapi| kāsāgninasādavamathutandrākārśyārucibhramaiḥ| yujyatē kōṣṭhavr̥ddhyā ca tamāhuḥ pārigarbhikam| rōgaṁ paribhavākhyaṁ ca yuñjyāttatrāgnidīpanam| pippalīpippalīmūlakaṭukādēvadārubhiḥ| kṣāradvayaviḍājājībilvamadhyāgnidīpyakaiḥ| dadhisauvīrakasurāmaṇḍaiśca vipacēd ghr̥tam| hanti prayuktaṁ tatkālē rōgān pāribhavāśrayān||42||
मातुः कुमारो गर्भिण्याः स्तन्यं प्रायोऽपिबन्नपि| कासाग्निनसादवमथुतन्द्राकार्श्यारुचिभ्रमैः| युज्यते कोष्ठवृद्ध्या च तमाहुः पारिगर्भिकम्| रोगं परिभवाख्यं च युञ्ज्यात्तत्राग्निदीपनम्| पिप्पलीपिप्पलीमूलकटुकादेवदारुभिः| क्षारद्वयविडाजाजीबिल्वमध्याग्निदीप्यकैः| दधिसौवीरकसुरामण्डैश्च विपचेद् घृतम्| हन्ति प्रयुक्तं तत्काले रोगान् पारिभवाश्रयान्||४२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
māturgarbhiṇyāḥ kumāraḥ prāyēṇa stanyamapiban api apiśabdāt pibannapi kāsādibhiryujyatē| taṁ caivaṁrūpaṁ rōgaviśēṣamācāryāḥ pārigarbhikamityāhuḥ| tatra pārigarbhikē sarvaṁ kiñcidagnadīpanaṁ yuñjyāt| pippalyādibhirghr̥taṁ pacēt tad ghr̥taṁ kālē vyādhēḥ snēhayōgyē prayuktaṁ paribhavāśrayān kāsādirōgān hanti| sauvīrakaṁ kāñjikam||42||
Adhikarana paribhavāntaraṁ tatra cikitsā ca (43) · Śloka 43
annēnōpahitaṁ stanyaṁ pibatō vihitān param| imānēva gadān kuryāt kuryāttēṣvētadēva ca| pītaṁ pītaṁ ca yaḥ stanyaṁ savātamatisāryatē| tasyāpyētatparaṁ pathyaṁ dīpanaṁ balavarṇakr̥t| atyudriktakṣudhaṁ bālaṁ paribhūtaṁ lēhayēt| vidārīyavagōdhūmakaṇācūrṇaṁ ghr̥tāplutam| pāyayēdanu ca kṣīraṁ śr̥taṁ samadhuśarkaram| akṣamajjādvikākōlīyaṣṭīmadhukamōraṭaḥ| śrapayēt kṣīramājyaṁ vā bījairikṣurakasya ca| tatprayōjyaṁ guru snigdhaṁ yaccātyagnau purēritam| śvavāyasabiḍālānāmucchiṣṭēna jalēna ca| snāpayēttaṁ na cēdēvaṁ kṣuttasya praśamaṁ vrajēt| kṣīrīpādapamūlasthaṁ vidhinā snāpitaṁ tataḥ| vastraratnādyalaṅkāraiḥ kumāraṁ bhūṣayēt sitaiḥ| vr̥kṣaṁ cānu tataḥ kuryādbhūṣaṇavyatyayaṁ tayōḥ| ētadāyuḥpradaṁ dhanyaṁ snapanaṁ sarvarōgajit| jaṭībhūtakacākṣyādipakṣmāṇamatilōlupam| gōmūtragandhiṁ snapayēttīrthē gavyaśakr̥drasaiḥ| vacāpuṣpaśilākuṣṭhavayasthāhiṅgukaṭphalaiḥ| sabastamūtramadiraistailamabhyañjanaṁ pacēt| vālāvidārītrikaṭukuṣṭhōśīrakucandanaiḥ| siddhaṁ pītaṁ havirhanti taṁ vikāramaśēṣataḥ||43||
अन्नेनोपहितं स्तन्यं पिबतो विहितान् परम्| इमानेव गदान् कुर्यात् कुर्यात्तेष्वेतदेव च| पीतं पीतं च यः स्तन्यं सवातमतिसार्यते| तस्याप्येतत्परं पथ्यं दीपनं बलवर्णकृत्| अत्युद्रिक्तक्षुधं बालं परिभूतं लेहयेत्| विदारीयवगोधूमकणाचूर्णं घृताप्लुतम्| पाययेदनु च क्षीरं शृतं समधुशर्करम्| अक्षमज्जाद्विकाकोलीयष्टीमधुकमोरटः| श्रपयेत् क्षीरमाज्यं वा बीजैरिक्षुरकस्य च| तत्प्रयोज्यं गुरु स्निग्धं यच्चात्यग्नौ पुरेरितम्| श्ववायसबिडालानामुच्छिष्टेन जलेन च| स्नापयेत्तं न चेदेवं क्षुत्तस्य प्रशमं व्रजेत्| क्षीरीपादपमूलस्थं विधिना स्नापितं ततः| वस्त्ररत्नाद्यलङ्कारैः कुमारं भूषयेत् सितैः| वृक्षं चानु ततः कुर्याद्भूषणव्यत्ययं तयोः| एतदायुःप्रदं धन्यं स्नपनं सर्वरोगजित्| जटीभूतकचाक्ष्यादिपक्ष्माणमतिलोलुपम्| गोमूत्रगन्धिं स्नपयेत्तीर्थे गव्यशकृद्रसैः| वचापुष्पशिलाकुष्ठवयस्थाहिङ्गुकट्फलैः| सबस्तमूत्रमदिरैस्तैलमभ्यञ्जनं पचेत्| वालाविदारीत्रिकटुकुष्ठोशीरकुचन्दनैः| सिद्धं पीतं हविर्हन्ति तं विकारमशेषतः||४३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vihitāt saguṇāt stanyātparaṁ pratiṣiddhaṁ stanyamannēnōpahitaṁ pibatō bālasya tatstanyaṁ imānēva pārigarbhikōktān gadān kuryāt| tēṣāṁ ca vaidya ētadēva cikitsitaṁ kuryāt| yaśca bālaḥ pītaḥ pītaṁ stanyamatisāryatē tasyāpyētatpārigarbhikōktaṁ pataṁ pathyam| taddhi dīpanaṁ balavarṇakr̥cca| paribhūtaḥ paribhavākhyarōgayuktō bālō yadyatyudriktakṣudhāvān bhavati tatastaṁ vidāryādicūrṇaṁ ghr̥tāplutaṁ lēhayēt| guru snigdhaṁ cēti yaduktamatyagnau tadapyatikṣudhāyāṁ śasyatē| taṁ ca bālaṁ śvādyucchiṣṭēna jalēna snāpayēt| ēvamanantarōktēna tasya bālasyātikṣudyadi na praśamaṁ vrajēttataḥ kṣīrīpādapasya vaṭādērmūlē sthitaṁ vakṣyamāṇēna vidhinā bālaṁ snāpayēt| anu ca sitaiḥ śuklairvastrādibhirbālaṁ bhūṣayēt| tatastatkṣīrivr̥kṣaṁ tadvadēva bhūṣayēt| tatō'nantaraṁ tayōrvr̥kṣabālayōrbhūṣaṇavyatyayaṁ kuryāt| vr̥kṣabhūṣaṇairbālaṁ bhūṣayēt bālabhūṣaṇaiśca vr̥kṣamityarthaḥ| ētadvidhānamāyuḥpradādiguṇam| jaṭībhūtakacatvādiyuktaṁ bālaṁ tīrthē gavyaśakr̥drasaiḥ snapayēt| jaṭībhūtāḥ ēkatvaṁ prāptāḥ kacā akṣyādipakṣmāṇi ca yasya bālasya sa tathōktastam| pakṣmāṇi lōmāni| atilōlupa āhārādigr̥dhnuḥ| vacādibhirbālasyābhyañjanaṁ tailaṁ pacēt| balādibhiḥ siddhaṁ haviḥ pītaṁ jaṭībhūtādivikāramaśēṣatō hanti|| 43||
Adhikarana parvānuplavaḥ taccikitsā ca (44) · Śloka 44
śiraḥ pr̥ṣṭhaṁ tatō muṣkau tataḥ pādau ca yō rujēt| hastābhyāmutthitō vāyuḥ sa parvānuplavaḥ smr̥taḥ| gaurīvacāsadāpuṣpīhayagandhākaṭutrayaiḥ| sakaṭphaladvivārtākīvayasthāhiṅgurōhiṣaiḥ| vastamūtrasurāyuktaiḥ sādhitaṁ tasya yōjayēt| tailamabhyañjanē śēṣaṁ vātavyādhivadācarēt||44||
शिरः पृष्ठं ततो मुष्कौ ततः पादौ च यो रुजेत्| हस्ताभ्यामुत्थितो वायुः स पर्वानुप्लवः स्मृतः| गौरीवचासदापुष्पीहयगन्धाकटुत्रयैः| सकट्फलद्विवार्ताकीवयस्थाहिङ्गुरोहिषैः| वस्तमूत्रसुरायुक्तैः साधितं तस्य योजयेत्| तैलमभ्यञ्जने शेषं वातव्याधिवदाचरेत्||४४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yō vāyurbālasya hastābhyāmutthitaḥ śiraḥprabhr̥tyuktakramēṇa rujēt sa rōgaḥ parvānuplava iti nāmnā ācāryairuktaḥ| tasya parvānuplāvinaḥ gauryādibhiḥ sādhitaṁ tailamabhyañjanē yōjayēt| śēṣaṁ cikitsitaṁ vātavyādhivadācarēt|| 44||
Adhikarana tālukaṇṭakaṁ taccikitsā ca (45) · Śloka 45
tālumāṁsē kaphaḥ kruddhaḥ kurutē tālukaṇṭakam| tēna tālupradēśasya nimnatā mūrdhni jāyatē| tālupātaḥ stanadvēṣaḥ kr̥cchrātpānaṁ śakr̥d dravam| tr̥ḍāsyakaṇḍvakṣirujā grīvādurdharatā vamiḥ| tatrōtkṣipya yavakṣārakṣaudrābhyāṁ pratisārayēt| tālu tadvat kaṇāśuṇṭhīgōśakr̥drasasaindhavaiḥ| śr̥ṅgivēraniśā kuṣṭhaṁ kalkitaṁ vaṭapallavaiḥ| baddhvā gōśakr̥tā liptaṁ kukūlē svēdayēttataḥ| rasēna limpēttālvāsyaṁ nētrē ca pariṣēcayēt| harītakīvacākuṣṭhakalkaṁ mākṣikasaṁyutam| pītvā kumāraḥ stanyēna mucyatē tālukaṇṭakāt||45||
तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम्| तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते| तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात्पानं शकृद् द्रवम्| तृडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः| तत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत्| तालु तद्वत् कणाशुण्ठीगोशकृद्रससैन्धवैः| शृङ्गिवेरनिशा कुष्ठं कल्कितं वटपल्लवैः| बद्ध्वा गोशकृता लिप्तं कुकूले स्वेदयेत्ततः| रसेन लिम्पेत्ताल्वास्यं नेत्रे च परिषेचयेत्| हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम्| पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्||४५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bālasya tālumūlē kaphaḥ kruddhaḥ tālukaṇṭakaṁ kurutē| tēna rōgēṇa bālasya mūrdhni śirasi tālupradēśasya nimnatā jāyatē| tālupātādikamapi jāyatē| grīvāyā duḥkhēna dhāryatvaṁ grīvādurdharatā| tatra tālukaṇṭakē tālvaṅgulyōtkṣipya tadaiva yavakṣārakṣaudrābhyāṁ pratisārayēt tadvaditi utkṣipya kaṇādibhiḥ pratisārayēt| śr̥ṅgivērādi kalkīkr̥taṁ vaṭapallavairbaddhvā gōmayēna liptaṁ kukūlē cūrṇāgnau svēdayēt| tasmāt svinnādrasēna tālukaṇṭakinastālvāsyaṁ lēpayēt nētrē ca sēcayēt| harītakyādikalkaṁ mākṣikayuktaṁ stanyēna pītvā kumārakastālukaṇṭakānmucyatē|| 45||
Adhikarana majjaḥkṣayē cikitsā (46) · Śloka 46
mastuluṅgakṣayādyasya vāyustālvasthi nāmayēt| tasya tr̥ḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śr̥tam| pānābhyañjanayōryōjyamudvēgaśca himāmbunā||46||
मस्तुलुङ्गक्षयाद्यस्य वायुस्ताल्वस्थि नामयेत्| तस्य तृड्दैन्ययुक्तस्य सर्पिर्मधुरकैः शृतम्| पानाभ्यञ्जनयोर्योज्यमुद्वेगश्च हिमाम्बुना||४६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
svahētōḥ kupitōvāyuryasya bālasya mastuluṅgākhyasya majjāviśēṣasya kṣayāddhētōstālvasthi nāmayēt| tasya bālasya taddhētubhyāṁ tr̥ḍdainyābhyāṁ yuktasya ca madhurakaiḥ śr̥taṁ sarpiḥ pānē'bhyañjanē ca yōjyam| asya himāmbunā vyañjanādiyuktēnōdvēgaśca yōjyaḥ| tathā hi mastuluṅgō vardhatē|| 46||
Adhikarana gudakuṭṭaṁ taccikitsā ca (47) · Śloka 47
malōpalēpāt svēdādvā gudē raktakaphōdbhavaḥ| tāmrō vraṇō'ntaḥ kaṇḍūmāñjāyatē bhūryupadravaḥ| kēcittaṁ mātr̥kādōṣaṁ vadantyantē tu pautanam| pr̥ṣṭhārurgudakuṭṭaṁ ca kēcicca tamanāmakam| tatra dhātryāḥ payaḥ śōdhyaṁ pittaślēṣmaharauṣadhaiḥ| sitaśītaṁ ca śītāmbuyuktamantarapānakam| sakṣaudratārkṣyaśailēna vraṇaṁ tēna ca lēpayēt| triphalābadarīplakṣatvakkvāthapariṣēcitam| kāsīsarōcanātutthamanōhvālarasāñjanaḥ| lēpayēdamlapiṣṭairvā cūrṇitairvāvacūrṇayēt| suślakṣṇairathavā yaṣṭīśaṅkhasauvīrakāñjanaiḥ| śārivāśaṅkhanābhibhyāmasanasya tvacātha vā| rāgakaṇḍūtkaṭē kuryādraktasrāvaṁ jalaukasā| sarvaṁ ca pittavraṇajicchasyatē gudakuṭṭakē| anāmasthaulyapittāsrakaṇḍūgaṇḍagalāmayē| udarātyunnatau cēṣtaṁ tārkṣyamantarapānakam||47||
मलोपलेपात् स्वेदाद्वा गुदे रक्तकफोद्भवः| ताम्रो व्रणोऽन्तः कण्डूमाञ्जायते भूर्युपद्रवः| केचित्तं मातृकादोषं वदन्त्यन्ते तु पौतनम्| पृष्ठारुर्गुदकुट्टं च केचिच्च तमनामकम्| तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः| सितशीतं च शीताम्बुयुक्तमन्तरपानकम्| सक्षौद्रतार्क्ष्यशैलेन व्रणं तेन च लेपयेत्| त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वक्क्वाथपरिषेचितम्| कासीसरोचनातुत्थमनोह्वालरसाञ्जनः| लेपयेदम्लपिष्टैर्वा चूर्णितैर्वावचूर्णयेत्| सुश्लक्ष्णैरथवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः| शारिवाशङ्खनाभिभ्यामसनस्य त्वचाथ वा| रागकण्डूत्कटे कुर्याद्रक्तस्रावं जलौकसा| सर्वं च पित्तव्रणजिच्छस्यते गुदकुट्टके| अनामस्थौल्यपित्तास्रकण्डूगण्डगलामये| उदरात्युन्नतौ चेष्तं तार्क्ष्यमन्तरपानकम्||४७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bāhyamalōpalēpāt svēdādvā gudē raktaślēṣmakōpēna tāmratvādiyuktō vraṇō jāyatē| bhūryupadravō bahūpadravaḥ| kēcidācāryāstaṁ rōgaṁ mātr̥kādōṣaṁ vadanti| anyē tvācāryāḥ pautanaṁ pūtanākhyagrahajanitaṁ vadanti| tathānyē pr̥ṣṭhāruranyē gudakuṭṭamanyē anāmakaṁ vadanti| tatrēti tasmin rōgaviśēṣē dhātryāḥ payaḥ pittaślēṣmaharairauṣadhaiḥ śōdhyam| tathā bālasya sitaśītaṁ śvētacandanaṁ śītāmbunā yuktamantarapānakaṁ vidhēyam| tēna ca sitaśītēna śvētacandanēna kṣaudratārkṣyaśailābhyāṁ yuktēna gudavraṇaṁ lēpayēt| kimbhūtamityāha-triphalādikvāthēna pariṣēcitam| athavā kāsīsādibhiścūrṇitaiḥ suślakṣṇairavacūrṇayēt| atha vā yaṣṭyādibhiḥ suślakṣṇairvraṇamavacūrṇayēt| śārivāśaṅkhanābhibhyāṁ vā'vacūrṇayēt| kēvalayā vāsanatvacā| athavā tasmin rōgē rāgakaṇḍūbhyāmutkaṭē jalūkābhī raktasrāvaṁ kuryāt| athavā gudakuṭṭakē sarvamāhārādikaṁ pittavraṇajicchasyatē| prasaṅgēnōcyatē| anāmādikē tārkṣyaśailamantarapānakamiṣṭam| anāmā gudakuṭṭakaḥ|| 47||
Adhikarana acirajātasya stanāgrahaṇē upāyaḥ (48) · Śloka 48
gr̥hṇāni sūtikāgārē na stanaṁ cētspr̥śēttataḥ| pathyādhātrīphalakaṇairjihvāṁ saghr̥tamākṣikaiḥ||48||
गृह्णानि सूतिकागारे न स्तनं चेत्स्पृशेत्ततः| पथ्याधात्रीफलकणैर्जिह्वां सघृतमाक्षिकैः||४८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yaśca bālō'cirajātatvāt sūtikāgāra ēva sthitaḥ stanaṁ na gr̥hṇati tasya pathyādibhiḥ saghr̥tamākṣikaiḥ jihvāṁ spr̥śēt|| 48||
Adhikarana vaikārikarōdanatrāsayōścikitsā (49) · Śloka 49
pippalītriphalācūrṇaṁ ghr̥takṣaudrapariplutam| rudatē trasyatē vāpi lēhaṁ dadyātsukhāvaham||49||
पिप्पलीत्रिफलाचूर्णं घृतक्षौद्रपरिप्लुतम्| रुदते त्रस्यते वापि लेहं दद्यात्सुखावहम्||४९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vaikārikaṁ rudatē bālāya sūtikāgārē'thavā trasyatē pippalyādicūrṇaṁ ghr̥takṣaudrapariplutamavalēhaṁ dadyāt|| 49||
Adhikarana nābhinālapatanasambaddhōpacārāḥ (50) · Śloka 50
pradīptāṅgārarajasā praśāntēnā'vacūrṇayēt| pañcamē'hnyapatannālaṁ lēpayēdvā guḍāmbhasā| sāndrēṇa bhūmau ghr̥ṣṭēna||50||
प्रदीप्ताङ्गाररजसा प्रशान्तेनाऽवचूर्णयेत्| पञ्चमेऽह्न्यपतन्नालं लेपयेद्वा गुडाम्भसा| सान्द्रेण भूमौ घृष्टेन||५०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yacca nābhinālaṁ chinnaśiṣṭajātaṁ pañcamaṁ yāvadaharna patitaṁ tannālaṁ pradīptanirvāṇāṅgārarajasā'vacūrṇayēt| athavā tathāvidhaṁ nālaṁ guḍāmbhasā bhūmau gharṣaṇāt sāndrībhūtēn lēpayēt| sāndraṁ ghanam|| 50||
Adhikarana nālapōtōttarāḥ nābhisambaddhā upacārāḥ (51) · Śloka 51
nālapātē'pi cōnnatām| nābhiṁ chāgēna śakr̥tā dagdhēnāntarvicūrṇayēt| aśvagandhāñjanājāviviḍyaṣṭīmadhukādibhiḥ| rōpayēccūrṇitairnābhiṁ snēhayuktairanunnatām| yaṣṭīlōdhraniśāśyāmākalkapakvēna sēcayēt| nābhiṁ pākē tu tailēna taccūrṇaiścāvacūrṇayēt| vātēnādhmāpitāṁ nābhiṁ sarujāṁ tuṇḍisaṁjñitām| mārutaghnaiḥ praśamayēt snēhasvēdōpanāhanaiḥ| asamyakkalpanānnābhēḥ syādvināmō vijr̥mbhikā| vātapittaharaṁ karma tatrāntarbahirācarēt||51||
ंआलपातेऽपि चोन्नताम्| नाभिं छागेन शकृता दग्धेनान्तर्विचूर्णयेत्| अश्वगन्धाञ्जनाजाविविड्यष्टीमधुकादिभिः| रोपयेच्चूर्णितैर्नाभिं स्नेहयुक्तैरनुन्नताम्| यष्टीलोध्रनिशाश्यामाकल्कपक्वेन सेचयेत्| नाभिं पाके तु तैलेन तच्चूर्णैश्चावचूर्णयेत्| वातेनाध्मापितां नाभिं सरुजां तुण्डिसंज्ञिताम्| मारुतघ्नैः प्रशमयेत् स्नेहस्वेदोपनाहनैः| असम्यक्कल्पनान्नाभेः स्याद्विनामो विजृम्भिका| वातपित्तहरं कर्म तत्रान्तर्बहिराचरेत्||५१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nālē patitē'pi ca yā nābhirunnatā bhavēttatastāṁ nābhimantarnimnē chāgaśakr̥tkṣārēṇāvacūrṇayēt| yā punarnābhirnatā bhavati tāmaśvagandhādibhiścūrṇitaiḥ snēhayuktaiśca rōpayēt| ajāvyōrviṭ tathōktā| ādiśabdēna rōpaṇānāṁ parigrahaḥ| yadā tu nābhēḥ pākō bhavati tadā nābhiṁ yaṣṭyādivipakvēna tailēna sēcayēt| tacchurṇairyaṣṭyādicūrṇairavacūrṇayēcca| vātēnādhmāpitāyāḥ sarujāyā nābhēstuṇḍiriti nāma| tāṁ tuṇḍiṁ vātaghnadravyakr̥taiḥ snēhādibhiḥ praśamayēt| asamyaṅnābhinālasya kalpanācchēdanāt bālasya gātravināmaṁ vijr̥mbhikāṁ mukhavikāsaṁ ca kuryāt| tatrāntarbahiḥ pānalēpādinā vātapittaharaṁ karmācarēt || 51||
Adhikarana ulbakaṁ taccikitsā ca (52) · Śloka 52
garbhāmbhasāmavamanācchlēṣmaṇaḥ kaṇṭhagasya vā| samparkāddhr̥dayē duṣṭō mārgānāvr̥ṇutē rasaḥ| baddhamuṣṭistatō muhyan rōgairbālō'bhibhūyatē| hr̥drōgākṣēpakaśvāsakāsacchardijvarādibhiḥ| ulbakaṁ sahajaṁ vyādhimambupūrṇañca taṁ vadēt| srōtōviśōdhanaṁ prātastasminnantarapānakam| vidadhyācchāgalaṁ mūtraṁ snānābhyaṅgau ca varjayēt| bilvādimūlabr̥hatīpañcakōlaṁ palāṁśakam| dhanvamāṁsapalānyaṣṭau śaśamūrdhnaḥ palāṣṭakam| sādhayēt ṣōḍaśaguṇē salilē'ṣṭāṁśaśēṣitam| tēna kvāthēna karṣāśairghr̥taprasthaṁ vipācayēt| chagalīmūtramadirādadhikṣīrasamāṁśakam| viḍaṅgasaindhavājājīcavikādēvadārubhiḥ| sahiṁsrāhiṅgulaśunaiḥ savyōṣaiḥ ślakṣṇakalkitaiḥ| tatpānāddhanti sahajagulmahidhmānilāmayān| pāṇḍurōgaṁ ca vātōtthaṁ svasthavr̥ttē ca puṣṭidam||52||
गर्भाम्भसामवमनाच्छ्लेष्मणः कण्ठगस्य वा| सम्पर्काद्धृदये दुष्टो मार्गानावृणुते रसः| बद्धमुष्टिस्ततो मुह्यन् रोगैर्बालोऽभिभूयते| हृद्रोगाक्षेपकश्वासकासच्छर्दिज्वरादिभिः| उल्बकं सहजं व्याधिमम्बुपूर्णञ्च तं वदेत्| स्रोतोविशोधनं प्रातस्तस्मिन्नन्तरपानकम्| विदध्याच्छागलं मूत्रं स्नानाभ्यङ्गौ च वर्जयेत्| बिल्वादिमूलबृहतीपञ्चकोलं पलांशकम्| धन्वमांसपलान्यष्टौ शशमूर्ध्नः पलाष्टकम्| साधयेत् षोडशगुणे सलिलेऽष्टांशशेषितम्| तेन क्वाथेन कर्षाशैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत्| छगलीमूत्रमदिरादधिक्षीरसमांशकम्| विडङ्गसैन्धवाजाजीचविकादेवदारुभिः| सहिंस्राहिङ्गुलशुनैः सव्योषैः श्लक्ष्णकल्कितैः| तत्पानाद्धन्ति सहजगुल्महिध्मानिलामयान्| पाण्डुरोगं च वातोत्थं स्वस्थवृत्ते च पुष्टिदम्||५२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bālasya garbhōdakasyāvamanādrasō hr̥dayē duṣṭō mārgān srōtāṁsyāvr̥ṇutē| kaṇṭhagatasya vā ślēṣmaṇaḥ samparkāddhr̥dayē duṣṭō rasō mārgānāvr̥ṇutē| tata āvr̥ttamārgatvāt baddhamuṣṭirbālō nānāvidhairhr̥drōgādibhī rōgairabhibhūyatē| tamēvaṁvidhaṁ vyādhiviśēṣaṁ vaidyō nāmnōlbakamiti sahajamityambupūrṇamiti ca vadēt| tasminnulbakē chāgamūtraṁ srōtōviśōdhanamantarapānakaṁ prātardinārambhē vidadhyāt| tatra ca snānābhyaṅgō varjayēt| bilvādipañcamūlaṁ br̥hatīpañcakōlaṁ cētyēkādaśadravyāṇi pr̥thak palāṁśāni aṣṭau palāni jāṅgalamāṁsasya śaśaśirasō'ṣṭapalamiti sarvaṁ ṣōḍaśaguṇē salilē'ṣṭabhāgaśēṣaṁ kvāthayēt| ēṣa kvāthastu chagalīmūtrādimiśrībhūtaḥ| viḍaṅgādīni kārṣikāṇi ghr̥tasya ca prasthamiti vipacēt| tat pakvaṁ ghr̥taṁ sahajādikān hanti| sahajamulbakamityuktam| hiṁsrā māṁsī| anilāmayāḥ sarvē vātavyādhayaḥ| ētacca svasthavr̥ttē'pi bālasya puṣṭidam|| 52||
Adhikarana paridagdhacchavērupacāraḥ (53) · Śloka 53
paridagdhacchaviṁ bālaṁ dihyād dūrvātilōtpalaiḥ| śamīpatraśirīṣatvakśārivāmadhukābhayaiḥ||53||
परिदग्धच्छविं बालं दिह्याद् दूर्वातिलोत्पलैः| शमीपत्रशिरीषत्वक्शारिवामधुकाभयैः||५३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yasya bālasya tvak paridagdhā pittādivaśādbhavati taṁ bālaṁ dūrvādibhirabhayāntaiḥ pradihyāt| abhayamuśīram|| 53||
Adhikarana pāṇḍurōgē mūrvādicūrṇam (54) · Śloka 54
mūrvādhātrīniśācūrṇaṁ mūtrēṇa madhumat pibēt| pāṇḍurōgī śr̥taṁ sarpirvarābhr̥ṅgarasēna vā||54||
मूर्वाधात्रीनिशाचूर्णं मूत्रेण मधुमत् पिबेत्| पाण्डुरोगी शृतं सर्पिर्वराभृङ्गरसेन वा||५४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pāṇḍurōgī bālō mūrvādicūrṇaṁ madhumanmūtrēṇa pibēt| athavā triphalābhr̥ṅgarasābhyāṁ śr̥taṁ sarpiḥ pibēt|| 54||
Adhikarana mr̥dbhakṣaṇajanitarōgēṣu pāṭhādicūrṇam (55) · Śloka 55
pāṭhāvēlladvirajanīmustābhārṅgīpunarnavaiḥ| sabilvatryūṣaṇaiḥ sarpirvr̥ścikālīyutaiḥ śr̥tam| lihānō mātrayā rōgairmucyatē mr̥ttikōdbhavaiḥ||55||
पाठावेल्लद्विरजनीमुस्ताभार्ङ्गीपुनर्नवैः| सबिल्वत्र्यूषणैः सर्पिर्वृश्चिकालीयुतैः शृतम्| लिहानो मात्रया रोगैर्मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः||५५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pāṭhādibhirvr̥ścikālyantaiḥ śr̥taṁ sarpiḥ stōkayā mātrayā lihānō bālō bhakṣitamr̥ttikōdbhavai rōgaiḥ mucyatē|| 55||
Adhikarana bālāyauṣadhadānavidhiviśēṣaḥ (56) · Śloka 56
vyādhēryadyasya bhaiṣajyaṁ stanastēna pralēpitaḥ| sthitō muhūrtaṁ dhautō'nu pītastaṁ taṁ jayēdgadam||56||
व्याधेर्यद्यस्य भैषज्यं स्तनस्तेन प्रलेपितः| स्थितो मुहूर्तं धौतोऽनु पीतस्तं तं जयेद्गदम्||५६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
upasaṁharannāha-yasya jvarādyanyatamasya viśiṣṭasya vyādhēryadviśiṣṭaṁ bhaiṣajyamauṣadhaṁ tēna bhaiṣajyēna pralēpitaḥ stanō muhūrtaṁ sthitō'nu ca dhautō'nupītō bālastaṁ taṁ svaviṣayaṁ jvarādikaṁ jayēt|| 56||
Adhikarana daivavyapāśrayauṣadhāśrayaṇam (57-58) · Śloka 58
grahairapi hi jāyantē pracchannairvyādhayaḥ śiśōḥ| karmaśastamatastēṣu daivayuktyāśrayaṁ sadā||57|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāmuttaratantrē bālāmayapratiṣēdhō nāma dvitīyō'dhyāyaḥ||58||
ग्रहैरपि हि जायन्ते प्रच्छन्नैर्व्याधयः शिशोः| कर्मशस्तमतस्तेषु दैवयुक्त्याश्रयं सदा||५७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायामुत्तरतन्त्रे बालामयप्रतिषेधो नाम द्वितीयोऽध्यायः||५८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
na kēvalaṁ cāhārādinā śiśōrvyādhayō jāyantē yāvat grahairapi vakṣyamāṇaiḥ pracchannairalakṣyairjāyantē atō grahāddhētōstēṣāmāmayānāṁ daivāśrayaṁ karma maṇimantrādiyuktyāśrayaṁ ca vamanādikaṁ śastamiti|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyā-maṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāmuttaratantrē dvitīyō'dhyāya