३१. गण्डूषादिविधिः

Adhikarana अथ गण्डूषादिविधिर्नामैकत्रिंशोऽध्यायः प्रतिज्ञा (१) · Śloka १

अथातो गण्डूषादिविधिमध्यायं व्याख़्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||

Adhikarana गण्डूषभेदाः तद्विषयाश्च (२) · Śloka २

चतुर्विधो भवति गण्डूषः-स्नैहिकः शमनः शोधनो रोपणश्च| तेषामाद्यास्त्रयः क्रमेण वातपित्तकफामय- ग़्नाः| रोपणस्त्वास्यव्रणघ्नः शमनः स्तम्भनः प्रसादनो निर्वापण इति पर्यायाः||२||

Adhikarana स्नैहिकादि गण्डूषद्रव्याणि (३) · Śloka ३

तत्र स्वाद्वम्ललवणोष्णैरौषधैः सिद्धो युक्तो वा नात्युष्णः स्नेहो मांसरसस्तिलकल्कोदकं क्षीरं वा स्नैहिकः| तिक्तकशायमधुरशीतैः पटोलारिष्टजम्ब्वाम्रमालतीपल्ल वोत्पलमधुकक्वाथसितोदकक्षौद्रक्षीरेक्षुरसघृतादिभिः शमनः| कट्वम्ललवणोष्णैः शिरोविरेचनद्रव्यैः शुक्त मद्यधान्याम्लमूत्रान्यतमकल्कितालोडितैः शोधनः| रोप णस्तु कषायमधुरशीतै-र्यथास्वं चोपदिष्टः|३|

Adhikarana दन्तहर्षादौ गण्डूषः स्वस्थे गण्डूषः (३) · Śloka ३

अपि च- दन्तहर्षे दन्तचाले मुख़रोगे च वातिके| सुख़ोष्णमथवा शीतं तिलकल्कोदकं हितम्| गण्डूषधारणे नित्यं तैलं मांसरसोऽथवा||३||

Adhikarana ऊषाद्यन्विते गण्डूषःवैशद्यादिकरो गण्डूषः (४) · Śloka ४

ऊषादाहान्विते पाके क्षते चागन्तुसम्भवे| विषे क्षाराग्निदग्धे च सर्पिर्धार्यं पयोऽथवा| वैशद्यं जनयत्यास्ये सन्दधाति मुख़े व्रणान्| दाहतृष्णाप्रशमनं मधुगण्डूषधारणम्|४|

Adhikarana आस्यवैरस्यादिहरमुख़शोषहरगण्डूषौश्लेष्मसञ्चयहरगण्डूषः (४) · Śloka ४

धान्याम्लमास्यवैरस्यमलदौर्गन्ध्यनाशनम्| तदेवालवणं शीतं मुख़शोषहरं परम्| आशु क्षाराम्बुगण्डूषो भिनत्ति श्लेष्मणश्चयम्||४||

Adhikarana कवलगण्डूषयोर्धारणविधिः मात्रा धारणावधिश्च (५) · Śloka ५

अथ निवाते सातपे सुख़ोपविष्टस्तन्मनाः स्विन्नमृदितगलकपोलललाटदेशो वरमध्यावरां क्रमाद्वक्त्रार्धत्रिभागचतुर्भागपूरणीं द्रवमात्रां कल्कं वा कोलप्रमाणं किञ्चिदुन्नमितास्योऽनभ्यवहरन् धारयेत्| कवले तु पर्यायेण कपोलौ कण्ठं च सञ्चारयेत्| अयमेव च कवलगण्डूषयोर्विशेषः| मुख़े सञ्चार्यते या तु सा मात्रा कवलः स्मृतः| असञ्चारा तु या मात्रा स गण्डूषः प्रकीर्तितः| पुनश्चास्य स्वेदमर्दनान्याचरेत्| एवमुत्क्लिष्टः कफो वक्त्रं प्रतिपद्यते| तावच्च धार्यो यावत् कफपूर्णकपोलता स्रवद्ग़्राणनेत्रता भेषजस्य वानुपहतिः कफेन| एवं त्रीन् पञ्च सप्त वा गण्डूषान् धारयेत्| यावद्वा सम्यग्धूमपीतलिङ्गोत्पत्तिः||५||

Adhikarana योगायोगातियोगलक्षणानि चिकित्सातिदेशश्च (६) · Śloka ६

तस्य स्वास्थ्येन योगं जाड्यरसाज्ञानारुचिप्रसेकोपलेपैरयोगम्, मुख़शोषपाकक्लमारुचिहृदयद्रवस्वरसादकर्णनादैरतियोगमुपलक्षयेत्| तेषां यथास्वं प्रतिकुर्वीत||६||

Adhikarana प्रतिसारणभेदाः द्रव्यञ्चप्रतिसारणार्हाः व्याधयः अतियोगलक्षणम् (७) · Śloka ७

प्रतिसारणं तु त्रिविधम्| गण्डूषोदितानां द्रव्याणां रसक्रिया कल्कश्चर्णूश्च| तदभिष्यन्दाधिमन्थगलशुण्डिकादिषु युक्त्या प्रयोज्यम्| अतिप्रतिसारणादूषाप्लोषदाहक्लेदशोषादयो भवन्ति||७||

Adhikarana मुखालेपविधिः (८) · Śloka ८

मुख़ालेपोऽपि त्रिविधो दोषग़्नो विषघ्नो वर्ण्यश्च| त्रिप्रमाणश्चतुर्भागत्रिभागार्धाङ्गुलोत्सेधः| न चालिप्तमुख़ोऽतिभाष्यहास्यक्रोधशोकरोदनख़ादनाग्यातपदिवास्वप्नान् सेवेत| कण्डूत्वक्शोषपीनसदृष्ट्युपग़ात भयात्| न च शुष्यन्नुपेक्षितव्यः| शुष्को हि छविं दूषयति| तमार्द्रयित्वापनयेत्| आलोपान्ते च मुख़मभ्यज्यात्||८||

Adhikarana मुख़ालेपानर्हाः सम्यक्प्रयुक्तमुख़ालेपफलञ्च (९) · Śloka ९

न तु योज्यो रात्रिजागरिताजीर्णदत्तनस्यारुचिहनुग्रहप्रतिश्यायिनाम्| सम्यक्प्रयुक्तश्चाकालवलीपलिततिमिरव्यङ्गतिलकादीन् प्रशमयति| स्वस्थस्य तु दृप्टिबलं पुण्डरीककान्तवक्त्रताञ्च करोति||९||

Adhikarana मूर्धतैलभेदाः प्रयोज्यव्याधयश्च (१०) · Śloka १०

मूर्धतैलं पुनश्चतुर्धा भिद्यते-अभ्यङ्गः परिषेकः पिचुर्बस्तिरिति| यथोत्तरं ते बलिनः| तत्राभ्यङ्गो रूक्षकण्डूमलादिषु प्रयुज्यते| परिषेकत्वरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु| केशशातस्फुटनधूपननेत्रस्तम्भेषु पिचुः| बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितरात्रिजागरितनासास्यशोषतिमिरवाक्सङ्गेषु चातिदारुणेषु| तेष्वभ्यङ्गादयः प्रसिद्धस्वरूपाः||१०||

Adhikarana शिरोबस्तिविधिः (११) · Śloka ११

शिरोबस्तिविधिस्तु बस्तिं सुमृदितं द्विमुख़ं शिरःप्रमाणमाकर्णप्रवेशं द्वादशाङ्गुलविस्तारं कुर्यात्| अथ शुद्धतनोः सायं रात्रौ वा स्वभ्यक्तस्विन्नस्य जानुसमसोपाश्रयासनोपविष्टस्य केशान्ते श्लक्ष्णं त्र्यङ्गुलं सुसूक्ष्मेण माषपिष्टेन सद्यः सुख़ाम्बुमृदितेनोभयतः प्रदिग्धं वस्त्रपट्टं बध्नीयात्| ततस्तस्योपरि सन्धाय बस्तिमाकर्णं बस्तिमूलं च दृढमवलीकं समञ्चैलवेणिकया बध्वा पुनर्माषपिष्टेनापरिस्रावि कृत्वा यथाव्याधिदोषदूष्यहितं सिद्धमन्यतमं स्नेहं सुसुख़ोष्णमासेचयेद्यावत् केशभूमेरुपर्यङ्गुलम्| तावच्च धार्यो यावत् कर्णमुख़नासास्रुतिर्वेदनोपशमो वा भवति| विशेषतो वातजेषु विकारेषु दश मात्रासहस्राणि| पित्तरक्तजेष्वष्टौ| षट् कफजेषु| सहस्रमरोगकर्मणि| ततोऽपनीते स्नेहे विमुच्य बस्तिं शिरसः स्कन्धग्रीवापृष्ठललाटादीन्यनुसुख़ं मर्दयेत्| उष्णाम्बुना स्नातं च यथार्हं भोजयेत्| स्नेहोक्तं चास्याचारमादिशेत| एवं त्रीणि पञ्च सप्त वा दिनानि योजयेदिति||११||

Adhikarana मूर्धतैलगुणाः (१२) · Śloka १२

भवति चात्र- तत्राभ्यङ्गः प्रयोक्तव्यो रौक्ष्यकण्डूमलादिषु| अरू~ंषिकाशिरस्तोददाहपाकव्रणेषु च| परिषेकः पिचुः केशशातस्फुटनधूपने| नेत्रस्तम्भे च बस्तिस्तु प्रसुप्त्यर्दितजागरे| नासास्यशोषे तिमिरे शिरोरोगे च दारुणे| कचशतनसितत्वपिञ्जरत्वं परिपुटनं शिरसः समीररोगान्| जयति जनयतीन्द्रियप्रसादं स्वरहनुमूर्धबलं च मूर्धतैलम्||१२||

Adhikarana कर्णपूरणविधिः (१३) · Śloka १३

धारयेत्पूरणं कर्णे कर्णमूलं विमर्दयन्| रुजः स्यान्मार्दवं यावन्मात्राशतमवेदने||१३||

Adhikarana मात्रालक्षणम् (१४-१५) · Śloka १५

यावत् पर्येति हस्ताग्रं दक्षिणं जानुमण्डलम्| निमेषोन्मेषकालेन समं मात्रा तु सा स्मृता||१४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने गण्डूषादिविधिर्नामैकत्रिंशोऽध्यायः||१५||