Adhikarana అథ దోషభేదీయో నామ వింశోఽధ్యాయః ప్రతిజ్ఞా (౧) · Śloka ౧
అథాతో దోషభేదీయం నామాధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః||1||
View original
अथातो दोषभेदीयं नामाध्यायं व्याख़्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
పూర్వేణాధ్యాయేన దోషాదీనాం ప్రాకృతం వైకృతం చ స్వరూపముక్తం| అత్ర తు తేషామేవ స్థానక్రియావస్థాదివిశేషభేదపరిజ్ఞానార్థమధ్యాయారంభః| అథాతో దోషభేదీయమధ్యాయం వ్యాఖ్యాస్యామః| అత్ర చ యద్యప్యన్యదప్యుచ్యతే, యథాపి ప్రాధాన్యాద్దోషైరేవ వ్యపదేశః|| 1||
Adhikarana మహాభూతేభ్యః దోషాణాం సంభవః (౨) · Śloka ౨
వాయ్వాకాశధాతుభ్యాం వాయుః|
ఆగ్నేయం పిత్తం|
అంభఃపృథివీభ్యాం శ్లేష్మా||2||
View original
वाय्वाकाशधातुभ्यां वायुः|
आग्नेयं पित्तम्|
अम्भःपृथिवीभ्यां श्लेष्मा||२||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
వాయునా మహాభూతస్వరూపేణాకాశధాతుమిశ్రితేన శరీరస్య వాయోః సంభవః| ధాతుగ్రహణం శక్తిస్వరూపప్రదర్శనార్థం| అన్యథా అమూర్తాన్మూర్తసంభవో విరుద్ధః| పిత్తమాగ్నేయం| అంభసా పృథివీమిశ్రితేన శ్లేష్మా నిష్పద్యతే|| 2||
Adhikarana దోషస్థానాని (౩) · Śloka ౩
తత్ర పక్వాశయః కటిః సక్థినీ పాదావస్థి శ్రోత్రం స్పర్శనంచ వాతస్థానాని|
అత్ర చ పక్వాశయో విశేషేణ|
నాభిరామాశయః స్వేదో లసికా రుధిరం చక్షుః స్పర్శనం చ పిత్తస్థానాని|
అత్ర నాభిర్విశేషేణ|
ఉరః కంఠః శిరః క్లోమ పర్వాణ్యామాశయో రసో మేదో ఘ్రాణం రసనం చ శ్లేష్మస్థానాని|
అత్రాప్యురోవిశేషేణ||3||
View original
तत्र पक्वाशयः कटिः सक्थिनी पादावस्थि श्रोत्रं स्पर्शनञ्च वातस्थानानि|
अत्र च पक्वाशयो विशेषेण|
नाभिरामाशयः स्वेदो लसिका रुधिरं चक्षुः स्पर्शनं च पित्तस्थानानि|
अत्र नाभिर्विशेषेण|
उरः कण्ठः शिरः क्लोम पर्वाण्यामाशयो रसो मेदो ग़्राणं रसनं च श्लेष्मस्थानानि|
अत्राप्युरोविशेषेण||३||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర పక్వాశయాదీని వాతస్య స్థానాని| పక్వాశయం నాభేరధః| శేషం ప్రసిద్ధం| శ్రోత్రం శ్రవణేంద్రియాధిష్ఠానం| స్పర్శనం త్వక్| ఏషు చ మధ్యే విశేషేణ పక్వాశయః స్థానం| నాభిప్రభృతీని పిత్తస్థానాని| లసికా జలసదృశస్త్వచిః స్నేహః| ఉరఃకంఠాదీని శ్లేష్మస్థానాని| క్లేమ శారీరకే వక్ష్యమాణం|| 3||
Adhikarana దోషాణాం స్థూణాభిధానం తత్రోపపత్తిశ్చ (౪) · Śloka ౪
ఇత్థమధోమధ్యోర్ధ్వసన్నివేశినా దోషత్రయేణ శరీరమాగారమివ స్థూణాత్రితయేన స్థిరీకృతం|
అతశ్చ దోషా దేహస్య స్థిరీకరణాత్ స్థూణా ఇత్యుచ్యంతే||4||
View original
इत्थमधोमध्योर्ध्वसन्निवेशिना दोषत्रयेण शरीरमागारमिव स्थूणात्रितयेन स्थिरीकृतम्|
अतश्च दोषा देहस्य स्थिरीकरणात् स्थूणा इत्युच्यन्ते||४||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏవమనేన ప్రకారేణేదం స్థానత్రయసన్నివేశినా దోషత్రయేణ స్థూణాసదృశేన శరీరమగారసదృశం ధార్యతే| అ ఏవ దోషా ఆచార్యైః స్థూణాశబ్దేనోచ్యంతే| స్థూణా అగారధారణస్తంభా ఉచ్యంతే|| 4||
Adhikarana ధాతు-మల-దోష-సంజ్ఞానాముపపత్తిః (౫) · Śloka ౫
ధారణాద్ ధాతవః|
మలినీకరణాదాహారమలత్వాచ్చ మలాః|
దూషణస్వభావత్వాదూషణస్వభావత్వాద్దోషా ఇతి||5||
View original
धारणाद् धातवः|
मलिनीकरणादाहारमलत्वाच्च मलाः|
दूषणस्वभावत्वादूषणस्वभावत्वाद्दोषा इति||५||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
శేషమన్వర్థకథనం సుబోధం|| 5||
Adhikarana దోషాణాం ప్రత్యేకం పంచవిధత్వం వాయోః ప్రభేదస్థానకర్మాణి చ (౬) · Śloka ౬
త ఏతే ప్రత్యేకం పంచధా భిద్యంతే|
తద్యథా-ప్రాణోదానవ్యానసమానాపానభేదైర్వాయుః|
తత్ర ప్రాణో మూర్ధ్న్యవస్థితః కంఠోరశ్చరో బుద్ధీంద్రియహృదయమనోధమనీధారణష్ఠీవనక్షవథూద్గారప్రశ్వాసోచ్ఛ్వాసాన్నప్రవేశాదిక్రియః|
ఉదాన ఉరస్యవస్థితః కంఠనాసికానాభిచరో వాక్ప్రవృత్తిప్రయత్నోర్జాబలవర్ణ స్రోతఃప్రీణనధీధృతిస్మృతిమనోబోధనాదిక్రియః|
వ్యానో హృద్యవస్థితః కృత్స్నదేహచరః శీఘ్రతరగతిర్గతిప్రసారణా కుంచనోత్క్షేపావక్షేపనిమేషోన్మేషజృంభణాన్నాస్వాదనస్రోతో విశోధనస్వేదాసృక్స్రావణాదిక్రియో యోనౌ చ శుక్రప్రతిపాదనో విభజ్య చాన్నస్య కిట్టాత్సారం తేన క్రమాశో ధాతూంస్తర్పయతి|
సమానోఽంతరగ్నిసమీపస్థస్తత్సంధుక్షణః పక్వా మాశయదోషమలశుక్రార్తవాంబువహః స్రోతోవిచారీ తదవల ంబనాన్నధారణపాచనవివేచంకిట్టాఽధోనయనాదిక్రియః|
అపానస్త్వపానస్థితో బస్తిశ్రోణిమేఢ్రవృషణవంక్షణోరుచరో విణ్మూత్రశుక్రార్తవగర్భనిష్క్రమనాదిక్రియ ఇతి||6||
View original
त एते प्रत्येकं पञ्चधा भिद्यन्ते|
तद्यथा-प्राणोदानव्यानसमानापानभेदैर्वायुः|
तत्र प्राणो मूर्ध्न्यवस्थितः कण्ठोरश्चरो बुद्धीन्द्रियहृदयमनोधमनीधारणष्ठीवनक्षवथूद्गारप्रश्वासोच्छ्वासान्नप्रवेशादिक्रियः|
उदान उरस्यवस्थितः कण्ठनासिकानाभिचरो वाक्प्रवृत्तिप्रयत्नोर्जाबलवर्ण स्रोतःप्रीणनधीधृतिस्मृतिमनोबोधनादिक्रियः|
व्यानो हृद्यवस्थितः कृत्स्नदेहचरः शीघ्रतरगतिर्गतिप्रसारणा कुञ्चनोत्क्षेपावक्षेपनिमेषोन्मेषजृम्भणान्नास्वादनस्रोतो विशोधनस्वेदासृक्स्रावणादिक्रियो योनौ च शुक्रप्रतिपादनो विभज्य चान्नस्य किट्टात्सारं तेन क्रमाशो धातूंस्तर्पयति|
समानोऽन्तरग्निसमीपस्थस्तत्सन्धुक्षणः पक्वा माशयदोषमलशुक्रार्तवाम्बुवहः स्रोतोविचारी तदवल म्बनान्नधारणपाचनविवेचन्किट्टाऽधोनयनादिक्रियः|
अपानस्त्वपानस्थितो बस्तिश्रोणिमेढ्रवृषणवङ्क्षणोरुचरो विण्मूत्रशुक्रार्तवगर्भनिष्क्रमनादिक्रिय इति||६||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తే చైతే దోషాః ప్రత్యేకం పంచాభిః ప్రకారైర్భిద్యంతే| విశిష్ట స్థానాశ్రయేణ క్రియాభేదాత్| యథైకోఽపి దేవదత్తో యాం యాం క్రియాం కరోతి తదనురూపమేవానేకం పాచకలావకాదినామ లభతే| తద్యథేత్యాదినా తానేవ పంచ భేదాన్ దర్శయతి| తత్ర ప్రాణో మూర్ధ్ని శిరసి స్థితః| ప్రాదాన్యేన కంఠమురశ్చరతి| బుద్ధ్యాద్యాధారభూతం| ధమన్యః శరీరకే వక్ష్యంతే| ష్ఠీవనం ముఖస్రావోత్సారణం| ప్రశ్వాసః శ్వాసప్రేరణముచ్ఛ్వాసోఽంతఃప్రవేశనం| అన్నస్య ప్రవేశోఽన్నప్రవేశః| ఉదానః ప్రాధాన్యేనోరసి స్థితః నాసికాదిత్రితయం చరతి| వాక్ప్రవృత్త్యాదిక్రియః| ప్రయత్నః కార్యేషు పదార్థగ్రహణాదిషూద్యమః| స్రోతసాం ప్రీణనం తర్పణం స్రోతఃప్రీణనం| ధీప్రభృతీనాం విబోధనేన సంబంధః| ఆదిగ్రహణేన సర్వం తేషామేవ సంవాహనపరిపోషాదికం గృహ్యతే| వ్యానః ప్రాధాన్యేన హృద్యవస్థితః కృత్స్నం నిరవశేషం దేహం చరతి ప్రాణాద్యపేక్షయా శీఘ్రతరగతిః| గత్యాదయశ్చ సర్వాః క్రియాస్తదాయత్తాః| గతిర్దేశాంతరప్రాప్తిః| ప్రసారణమంగానాం దీర్ఘీకరణం| ఆకుంచనం తేషామేవ సంకోచః| ఉత్క్షేపోఽంగస్య ఊర్ధ్వం నయనం| అవక్షేపోఽధః| నిమేషోఽక్ష్ణః పుటాభ్యాం పిధానం| ఉన్మేషస్తస్యైవ వికాసః| జృంభణం గాత్రవినామః| అన్నా స్వాదన్మిష్టానిగ్రహః| స ఏవ వ్యానో యోషిచ్ఛరీరస్థః పుంసా సిక్తం శుక్రం యోనిం ప్రతిపాదయతి| అంతర్యోనిం నయతీత్యర్థః| స ఏవ చ వ్యానోఽన్నస్య సంబంధి సారం కిట్టాద్విభజ్య పృథక్కృత్య తేనాన్నసారేణ ధాతూన్ రసాదీస్తపర్యతి| సమానః ప్రాధాన్యేనాంతరా గ్నిసమీపే తిష్ఠతి| తస్య చాంతరాగ్నేః సంధుక్షక ఉద్దీపకః| అంతరాగ్నేః స్థానమామాశయపక్వాశయయోర్మధ్యం నాభేరర్ధాంగులమాత్రేణ వామే పార్శ్వే| స చ సమానః పక్వాశయే దోషమలాదివః| స్రోతస్సు చ విచరతి| తదవలంబనాదిక్రియశ్చ| తేషామనంతరోక్తానాం స్రోతసామ వలంబనం ధారణం క్రియా యస్యేతి| అన్నస్యాపక్వస్యామాశయధారణ మన్నధారణం| పాచనమన్నస్యైవ| వివేచనం సంహతస్యాన్నస్య పాకాయ విభజనం| అపానస్తు ప్రాధాన్యేనాపానే కటేరధస్తిష్ఠతి| బస్త్యా దిప్రదేశచరః| విణ్మూత్రాదినిష్క్రమణక్రియశ్చ| తన్నిష్క్రమణే క్రియా ప్రేరణమాదిగ్రహణేన విడ్ధారణాదిపరిగ్రహః| ఇతి వాయుభేదాః పంచ|| 6||
Adhikarana పిత్తస్య పంచ భేదాః స్థానకర్మాణి చ (౭) · Śloka ౭
పాచకరంజకసాధకాలోచకభ్రాజకత్వభేదైః పిత్తం|
తత్ర యదామాశయపక్వాశయమధ్యస్థం పంచమహాభూతాత్మకత్వేఽపి తేజోగుణోత్కర్షాత్ క్షపితసోమగుణం తతశ్చ త్యక్తద్రవస్వభావం సహకారికారణైర్వాయుక్లేదాదిభిరనుగ్రాహాద్ దహనపచనా- దిక్రియయా లబ్ధాగ్నిశబ్దం పిత్తమన్నం పచతి, సారకిత్తౌ విభజతి శేషాణి చ పిత్తస్థానాని తత్రస్థమేవానుగృహ్ణాతి తత్పాచకమిత్యుచ్యతే|
ఆమాశయస్థంతు రసస్య రంజనాద్ర ంజకం|
దృష్టిస్థం రూపాలోచనాదాలోచకం|
త్వక్ స్థం త్వచో భ్రాజనాత్ భ్రాజకం|
తదభ్యంగపరిషేకాలేపా దీన్ పాచయతి ఛాయాశ్చ ప్రకాశయతి||7||
View original
पाचकरञ्जकसाधकालोचकभ्राजकत्वभेदैः पित्तम्|
तत्र यदामाशयपक्वाशयमध्यस्थं पञ्चमहाभूतात्मकत्वेऽपि तेजोगुणोत्कर्षात् क्षपितसोमगुणं ततश्च त्यक्तद्रवस्वभावं सहकारिकारणैर्वायुक्लेदादिभिरनुग्राहाद् दहनपचना- दिक्रियया लब्धाग्निशब्दं पित्तमन्नं पचति, सारकित्तौ विभजति शेषाणि च पित्तस्थानानि तत्रस्थमेवानुगृह्णाति तत्पाचकमित्युच्यते|
आमाशयस्थन्तु रसस्य रञ्जनाद्र ञ्जकम्|
दृष्टिस्थं रूपालोचनादालोचकम्|
त्वक् स्थं त्वचो भ्राजनात् भ्राजकम्|
तदभ्यङ्गपरिषेकालेपा दीन् पाचयति छायाश्च प्रकाशयति||७||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అతః పరం పాచకాదయః పంచ పిత్తభేదా ఉచ్యతే| తత్ర తేషు పంచసు మధ్యే పిత్తస్య పంచభూతాత్మకత్వేఽప్యాగ్నేయగుణోత్కర్షాత్ క్షపిత సోమగుణమామాశయపక్వాశయమధ్యస్థం క్షపితసోమగుణత్వాచ్చ త్యక్త ద్రవస్వభావం సహకారికారణైః పచనక్రియాం ప్రతి సవ్యాపారైర్వాయు క్లేదాదిభిరనుగ్రహాదుపకారాద్యా దహనపాచనాదికా క్రియా తస్య, తయాపి లబ్ధాగ్నిశబ్దం యత్ పిత్తం తత్ పాచకమిత్యుచ్యతే| తదత్రం పచతి తత్సారత్వం కిట్టత్వం చాన్నస్య సంపాదయతి| శోషాణి పిత్త స్థానాని ధాత్వాదీన్యనుగృహ్ణాతి స్వస్థానస్థితమేవ తేషూపకరోతీ త్యర్థః| యత్తు పిత్తమామాశయస్థితం తద్రసాఖ్యస్య ధాతో రక్తభావోత్పత్తౌ రంజనా-ద్రాగనిష్పాదనాద్రంజకశబ్దేనోచ్యతే| యత్తు హృదయస్థం బుద్ధ్యాదిభిః కారణభూతైరభిప్రేథమర్థం బాహ్యం గ్రహణస్మరణాదిరూపేణ సాధయతి తత్సా ధకం| దృష్టిస్థమంతస్తారకస్థితం తు రూపస్యాలోచనాత్ తదాయత్త రూపగ్రహణశక్తిత్వాదాలోచకశక్తిత్వేన ఆలోచకముచ్యతే| త్వక్స్థం చ త్వచో భ్రాజనాత్ దీప్తిమత్తాకరణాద్ భ్రాజకశబ్దేనోచ్యతే| తద్భ్రాజకమభ్యంగాదీన్ పాచయతి| తేనైతదుక్తం భవతి-న హ్యపక్వం ద్రవ్యం స్వం కార్యం కరోతి| దృశ్యంతే చ అభ్యంగాదిప్రయోక్తాన్యౌషధాదీని రాగకాఠిన్యాదీని నాశయంతి తాని త్వక్స్థేన పిత్తేన పచ్యంత ఇతి| తదేవ భ్రాజకం యాశ్చ్ఛాయాః కాంతయో వక్ష్యమాణాః పంచ నాభసాద్యాస్తాః ప్రకాశయతి ప్రకటయతీతి పంచ పిత్తభేదాః|| 7||
Adhikarana శ్లేష్మణః పంచ భేదాః స్థానకర్మాణి చ (౮) · Śloka ౮
అవలంబకక్లేదకబోధకతర్పకశ్లేషకత్వభేదైః శ్లేష్మా|
స తూరస్థః స్వవీర్యేనా త్రికస్యాన్నవీర్యేణ చ సహ హృదయ స్యచ శేషాణాం చ శ్లేష్మస్థానానాం తత్రస్థ ఏవోదకకర్మ ణావలంబనాదవలంబక ఇత్యుచ్యతే|
ఆమాశయస్త్థితోఽన్నసంఘాతస్య క్లేదనాత్క్లేదకః|
రసనాస్థః సంప్రగ్రసబోధనాత్ బోధకః|
శిరస్థశ్చక్షురాదీంద్రియతర్పణాత్తర్పకః|
పర్వస్థోఽస్థిసంధిశ్లేషణాత్ శ్లేషక ఇతి||8||
View original
अवलम्बकक्लेदकबोधकतर्पकश्लेषकत्वभेदैः श्लेष्मा|
स तूरस्थः स्ववीर्येना त्रिकस्यान्नवीर्येण च सह हृदय स्यच शेषाणां च श्लेष्मस्थानानां तत्रस्थ एवोदककर्म णावलम्बनादवलम्बक इत्युच्यते|
आमाशयस्त्थितोऽन्नसङ्ग़ातस्य क्लेदनात्क्लेदकः|
रसनास्थः सम्प्रग्रसबोधनात् बोधकः|
शिरस्थश्चक्षुरादीन्द्रियतर्पणात्तर्पकः|
पर्वस्थोऽस्थिसन्धिश्लेषणात् श्लेषक इति||८||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అవలంబకాదయః పంచ శ్లేష్మభేదాః| స తు శ్లేష్మా ఉరస్థః సత్రికస్య బాహుగ్రీవాంసయోగస్య హృదయస్య చోదకకర్మణా తర్పణపూర ణాద్యాఖ్యేనావలంబనాదవలంబకశబ్దేనోచ్యతే స త్రికస్య స్వవీర్యేణ ప్రభావేనైవావలంబనం కరోతి| హృదయస్య పునరన్నప్రభావసహితేన స్వభావేన| తేనైతదుక్తం భవతి-హృదయస్యావలంబనేఽన్నబలమపేక్షతే| స్వల్పయాఽప్యన్నహాన్యా హృదయావలంబనం కర్తుం న శ్క్నోతీత్యర్థః| శేషాణాం కంఠాదీనం శ్లేష్మస్థానానామవలంబనాదవలంబకః| స ఏవ శ్లేష్మా ఆమాశయస్థోఽన్నసంఘాతస్య క్లేదనాత్ క్లేదసంజ్ఞః| రసనాస్థో జిహ్వాస్థః సమ్యక్ స్ఫుటం రసబోధనాద్బోధకసంజ్ఞః| శిరస్థ ఇంద్రియాణాం తర్పణాత్తర్పకః| పర్వస్థోఽస్థిసంధిస్థః ద్వయోరస్థ్నోః సంధిశ్లే ష్ణాశ్చఛ్లేషకసంజ్ఞః||8||
Adhikarana దోషస్థానకథనోపసంహారః (౯) · Śloka ౯
ఏవమమిషు స్థానేషు భూయిష్ఠమవికృతాః సకలశరీరవ్యా పినోఽపి వాతపిత్తశ్లేష్మాణో వర్తంతే||9||
View original
एवममिषु स्थानेषु भूयिष्ठमविकृताः सकलशरीरव्या पिनोऽपि वातपित्तश्लेष्माणो वर्तन्ते||९||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇత్యేవమనేన ప్రకారేణామీషు స్థానేషు అవికృతా వాతాదయో వర్తంతే సకలశరీరవ్యాపినోఽప్యత్ర సాతిశయాః||9||
Adhikarana తేషాం వృద్ధిహేతుః (౧౦) · Śloka ౧౦
తేషాం వృద్ధిహేతుర్వక్ష్యతే నిదానేషు||10||
View original
तेषां वृद्धिहेतुर्वक्ष्यते निदानेषु||१०||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తేషాం తు వాతాదీనాం రోగవిశేషకర్తృత్వే యో వృద్ధిహేతుః స యథాయథం జ్వరనిదానాదిషు వక్ష్యతే||10||
Adhikarana తేషాం వృద్ధిక్షయలక్షణే (౧౧) · Śloka ౧౧
సామాన్యతశ్చ వృద్ధిక్షయలక్షణముక్తం పూర్వాధ్యాయే||11||
View original
सामान्यतश्च वृद्धिक्षयलक्षणमुक्तं पूर्वाध्याये||११||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
అత ఏవాహ సామాన్యతో రోగవిశేషానపేక్షయా యద్ వృద్ధిలక్షణం తత్ పూర్వాధ్యాయే దోషాదివిజ్ఞానీయ ఉక్తం||11||
Adhikarana వృద్ధేర్ద్వైవిధ్యం దోషాణాం సంచయప్రకోపప్రశమహేతవశ్చ (౧౨) · Śloka ౧౨
వృద్ధిర్హి ద్వేధా చయప్రకోపభేదేన|
తత్రోష్ణగుణోపహితా రూక్షా దయో వాయోః సంచయమాపాదయంతి|
శీతగుణోపహితాః ప్రకోప ముష్ణగోణోపహితాః స్నిగ్ధాదయః ప్రశమం|
శీతగుణోప హితాస్తీక్ష్ణాదయః పిత్తస్య చయముష్ణగుణోపహితాః కోపం శీతగుణోపహితా మందాదయః ప్రశమం|
శీతగుణోపహితాః స్నిగ్ధాదయః కఫస్య చయముష్ణగుణోపహితాః కోపం తథా తు రూక్షాదయః ప్రశమం||12||
View original
वृद्धिर्हि द्वेधा चयप्रकोपभेदेन|
तत्रोष्णगुणोपहिता रूक्षा दयो वायोः सञ्चयमापादयन्ति|
शीतगुणोपहिताः प्रकोप मुष्णगोणोपहिताः स्निग्धादयः प्रशमम्|
शीतगुणोप हितास्तीक्ष्णादयः पित्तस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं शीतगुणोपहिता मन्दादयः प्रशमम्|
शीतगुणोपहिताः स्निग्धादयः कफस्य चयमुष्णगुणोपहिताः कोपं तथा तु रूक्षादयः प्रशमम्||१२||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సా చ వృద్ధిర్ద్వేధా ద్వాభ్యాం ప్రకారాభ్యాం చయకోపభేదేన| తౌ చయ కోపౌ వక్ష్యమాణలక్షణౌ| తేషాం వాతాదీనాం యద్యపి వృద్ధికారణముక్తం, తథాప్యస్మిన్నధ్యాయే తస్మా ఏవ వృద్ధేరవస్థావిశేషేణ కారణ ప్రదర్శనార్థమాహ-తత్రోష్ణ ఇత్యాది| తత్ర రూక్షాదయః ప్రథమాధ్యా యానిర్దిష్టాః పంచ వాతగుణాః ఉష్ణేన గుణేన విరుద్ధేన యుక్తా వాయోశ్చయం కుర్వంతి| ఉష్ణస్య విరుద్ధత్వాన్న కోపం| త ఏవ రూక్షాదయః ఉష్ణాభావే శితగుణసన్నియోగే చ సతి సదృశత్వాద్వాయోః కోపం కుర్వంతి| ఏతేషామేవ చ రూక్షాదీనాం షణ్ణాం గుణానాం విపరీతాః స్నిగ్ధాదయః తస్మైవ వాయోః ప్రశమం| అనయైవ దిశా పిత్తశ్లేష్మణోరుత్తరగ్రంథః స్వగుణాన్వేయేనైవ వ్యాఖ్యేయః| శ్లేష్మణస్త్వయం విశేషః యచ్ఛీతేన సదృశేనాపి స్నిగ్ధాదిగుణయుక్తేన శ్లేష్మణః స్త్యానత్వాచ్చయ ఏవ భవతి| విపరీతేనాఽప్యుష్ణేన విలయనాత్ కోపః| స ఏవోష్ణో యదా రూక్షాదిభిః సంయోక్తో భవతి తదా తస్యైవ ప్రశమం కరోతి||12||
Adhikarana దోషచయప్రకోపప్రశమానాం లక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩
చయో వృద్ధిః స్వాధామ్న్యేవ ప్రద్వేషో వృద్ధిహేతుషు|
విపరీతగుణేచ్ఛా చ కోపస్తూన్మార్గగామితా|
లింగానాం దర్శనం స్వేషామస్వాస్థ్యం రోగసంభవః|
స్వస్థానస్థస్య సమతా వికారాసంభవః శమః|13|
View original
चयो वृद्धिः स्वाधाम्न्येव प्रद्वेषो वृद्धिहेतुषु|
विपरीतगुणेच्छा च कोपस्तून्मार्गगामिता|
लिङ्गानां दर्शनं स्वेषामस्वास्थ्यं रोगसम्भवः|
स्वस्थानस्थस्य समता विकारासम्भवः शमः|१३|
Adhikarana దోషప్రకోపస్థానానురోధేన వికారసంభవః (౧౩) · Śloka ౧౩
దేహేఽక్రుద్ధోఽనిలవశాత్కృత్స్నేఽర్ద్ధేఽవయవేఽపి వా|
దోషా వికారం కురుతే ఖే వర్షమివ తోయదః||13||
View original
देहेऽक्रुद्धोऽनिलवशात्कृत्स्नेऽर्द्धेऽवयवेऽपि वा|
दोषा विकारं कुरुते ख़े वर्षमिव तोयदः||१३||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
చయాదీనాం త్రయాణాం లక్షణముచ్యతే-చయో వృద్ధిరిత్యాదినా| స్వధామన్యాత్మీయే స్థానే దోషస్య యా వృద్ధిః సంచయః| చీయమాన- దోషవృద్ధిహేతుషు ప్రద్వేషః తద్విపరీతగుణౌషధాదిష్విచ్ఛా చ చయలక్షణం| కోపస్తు వృద్ధేరేవాధిక్యాద్దోషస్య స్వస్థానాత్ స్థానాంతరగమనం| అత్ర చ కోపో స్వేషాం కుపితదోషస్యాత్మీయానాం లింగానాం దర్శనం తథాఽస్వస్థతా రోగసంభవశ్చః| ప్రశమస్తు దోషస్య స్వస్థానస్థస్యైవ సామ్యం వికారసంభవశ్చ| నను దోషా వృద్ధాః క్వ వికారం కుర్వత ఇత్యాహ-దేహ ఇత్యాది| సర్వో దోషో యత్రైవ కుపితః కృత్స్నే వా దేహేఽర్ధే వా అవయవే ఏకదేశే వా దేహస్య తత్రైవ వికారం కురుతే| నను కథం తే దోషాః క్రుద్ధాః కృత్స్నం దేహం కదాచిద్ వ్యాప్నువంతి కదాచిన్నేత్యాహ-అనిలవశాద్వాయోః ప్రేరకస్య నానారూపత్వాదిత్యర్థః| వాయోశ్చ వాయ్వంతరప్రేరణం దృష్టమేవ| దుష్టాంతః ఖే వర్షమివ తోయద ఇతి| యదా ఆకాశే తోయదో మేఘోఽనిలవశాద్యత్రైవ తిష్ఠతి తత్రైవ వర్షం కురుతే||13||
Adhikarana ఆవిష్కృతతమానాం వికారాణాం సంఖ్యానిర్దేశః (౧౪) · Śloka ౧౪
అథ ప్రకుపితా వాతాదయో నానావిధైర్వికారైః శరీరముపతపంతి|
ఆవిష్కౄతతమాస్తు వాయోరశీతిర్వికారాశ్చత్వారింశత్పిత్తస్య వింశతిః శ్లేష్మణః||14||
View original
अथ प्रकुपिता वातादयो नानाविधैर्विकारैः शरीरमुपतपन्ति|
आविष्कॄततमास्तु वायोरशीतिर्विकाराश्चत्वारिंशत्पित्तस्य विंशतिः श्लेष्मणः||१४||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తే చ వాతాదయః ప్రకుపితా నానావిధైః ప్రమాణలక్షణక్రియాస్థానాదిభేదేన వికారైః శరీరముపతపంతి సంతాపయంతి| తేషాం వికారాణాం యే ప్రధానా వికారాస్త ఉచ్యంతే||14||
Adhikarana అశీతిః వాతవికారాః (౧౫) · Śloka ౧౫
తత్ర వాతవికారాః|
తద్యథా-నఖభేదో విపాదికా పాదశూలం పాదభ్రంశః సుప్తపాదతా వాతఖుడ్డతా గుల్ఫగ్రహః పిండికోద్వేష్టనం గృధ్రసీ జానుభేదో జానువిశ్లేషః ఉరుసాదః ఉరుస్తంభః పంగుత్వం గుదభ్రంశో గుదార్తిర్వృషణాక్షేపో మేఢ్రస్తంభో వంక్షణానాహః శ్రోణిభేదో విడ్భేద ఉదావర్తః ఖంజత్వం కుబ్జత్వం వామనత్వం త్రికగ్రహః పృష్ఠగ్రహః పార్శ్వావమర్ద ఉదరావేష్టో హృన్మోహో హృద్ద్రవో వక్షోద్ఘర్షస్తథా వక్షోపరోధో వక్షస్తోదో బాహుశోషస్తథా గ్రీవాస్తంభో మన్యాస్తంభః కంఠోద్ధ్వంసో హనుస్తంభస్తాల్వోష్ఠభేదో దంతభేదో దంతశైథిల్యం మూకత్వం వాక్సంగః ప్రలాపః కషాయాస్యతా ముఖశోషో రసాజ్ఞత్వం ఘ్రాణనాశః కర్ణశూలమశబ్దశ్రుతిరుచ్చైః శ్రుతిర్బాధిర్యం వర్త్మస్తంభో వర్త్మసంకోచస్తిమిరమక్షిశూలమక్షివ్యుదాసో భ్రూవ్యుదాసః శంఖభేదో లలాటభేదః శిరోరుక్కేశభూమిస్ఫుటనమర్దితమేకాంగరోగః సర్వాంగరోగ ఆక్షోపకో దండకః శ్రమో భ్రమో వేపథుర్జృంభా గ్లానిర్విషాదో రౌక్ష్యం పారుష్యం శ్యావారుణాభాసత్వమస్వప్నోఽనవస్థితచిత్తతా చ||15||
View original
तत्र वातविकाराः|
तद्यथा-नख़भेदो विपादिका पादशूलं पादभ्रंशः सुप्तपादता वातख़ुड्डता गुल्फग्रहः पिण्डिकोद्वेष्टनं गृध्रसी जानुभेदो जानुविश्लेषः उरुसादः उरुस्तम्भः पङ्गुत्वं गुदभ्रंशो गुदार्तिर्वृषणाक्षेपो मेढ्रस्तम्भो वंक्षणानाहः श्रोणिभेदो विड्भेद उदावर्तः ख़ञ्जत्वं कुब्जत्वं वामनत्वं त्रिकग्रहः पृष्ठग्रहः पार्श्वावमर्द उदरावेष्टो हृन्मोहो हृद्द्रवो वक्षोद्घर्षस्तथा वक्षोपरोधो वक्षस्तोदो बाहुशोषस्तथा ग्रीवास्तम्भो मन्यास्तम्भः कण्ठोद्ध्वंसो हनुस्तम्भस्ताल्वोष्ठभेदो दन्तभेदो दन्तशैथिल्यं मूकत्वं वाक्सङ्गः प्रलापः कषायास्यता मुख़शोषो रसाज्ञत्वं घ्राणनाशः कर्णशूलमशब्दश्रुतिरुच्चैः श्रुतिर्बाधिर्यं वर्त्मस्तम्भो वर्त्मसङ्कोचस्तिमिरमक्षिशूलमक्षिव्युदासो भ्रूव्युदासः शङ्ख़भेदो ललाटभेदः शिरोरुक्केशभूमिस्फुटनमर्दितमेकाङ्गरोगः सर्वाङ्गरोग आक्षोपको दण्डकः श्रमो भ्रमो वेपथुर्जृम्भा ग्लानिर्विषादो रौक्ष्यं पारुष्यं श्यावारुणाभासत्वमस्वप्नोऽनवस्थितचित्तता च||१५||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తత్ర వాతవికారాః| తద్యథా-నఖభేదో విపాదికా పాదశూలం పాదభ్రంశః సుప్తపాదతా వాతఖుడ్డతా గుల్ఫగ్రహః పిండికోద్వేష్టనం గృధ్రసీ జానుభేదో జానువిశ్లేషః ఉరుసాదః ఉరుస్తంభః పంగుత్వం గుదభ్రంశో గుదార్తిర్వృషణాక్షేపో మేఢ్రస్తంభో వంక్షణానాహః శ్రోణిభేదో విడ్భేద ఉదావర్తః ఖంజత్వం కుబ్జత్వం వామనత్వం త్రికగ్రహః పృష్ఠగ్రహః పార్శ్వావమర్ద ఉదరావేష్టో హృన్మోహో హృద్ద్రవో వక్షోద్ఘర్షస్తథా వక్షోపరోధో వక్షస్తోదో బాహుశోషస్తథా గ్రీవాస్తంభో మన్యాస్తంభః కంఠోద్ధ్వంసో హనుస్తంభస్తాల్వోష్ఠభేదో దంతభేదో దంతశైథిల్యం మూకత్వం వాక్సంగః ప్రలాపః కషాయాస్యతా ముఖశోషో రసాజ్ఞత్వం ఘ్రాణనాశః కర్ణశూలమశబ్దశ్రుతిరుచ్చైః శ్రుతిర్బాధిర్యం వర్త్మస్తంభో వర్త్మసంకోచస్తిమిరమక్షిశూలమక్షివ్యుదాసో భ్రూవ్యుదాసః శంఖభేదో లలాటభేదః శిరోరుక్కేశభూమిస్ఫుటనమర్దితమేకాంగరోగః సర్వాంగరోగ ఆక్షోపకో దండకః శ్రమో భ్రమో వేపథుర్జృంభా గ్లానిర్విషాదో రౌక్ష్యం పారుష్యం శ్యావారుణాభాసత్వమస్వప్నోఽనవస్థితచిత్తతా చ||15||
Adhikarana చత్వారింశత్పిత్తవికారాః (౧౬) · Śloka ౧౬
పిత్తవికారాః పునః-ఓషః ప్లోషః దవో దవథుర్విదాహో ఽంతర్దాహస్త్వగ్దాహోంఽసదాహో ధూమకోఽమ్లక ఊష్మాధిక్య మతిస్వేదోఽంగగంధోఽవయవసదనం శోణిక్లేదో మాంసక్లేద స్త్వఙ్మాంసావదరణం చర్మదరణం రక్తకోటో రక్తవిస్ఫోటో రక్తమండలాని రక్తపిత్తం హరితత్వం హారిద్రత్వం నీలికా కక్ష్యా కామలా తిక్తాస్యతా లోహితగంధాస్యతా పూతిముఖత్వం తృష్ణాధిక్యమతృప్తిరాస్యపాకో గలపాకోఽక్షిపాకః పాయుపాకో మేఢ్రపాకో జీవాదానం తమఃప్రవేశో హరి తహారిద్రనేత్రమూత్రశకృత్వంచ||16||
View original
पित्तविकाराः पुनः-ओषः प्लोषः दवो दवथुर्विदाहो ऽन्तर्दाहस्त्वग्दाहोंऽसदाहो धूमकोऽम्लक ऊष्माधिक्य मतिस्वेदोऽङ्गगन्धोऽवयवसदनं शोणिक्लेदो मांसक्लेद स्त्वङ्मांसावदरणं चर्मदरणं रक्तकोटो रक्तविस्फोटो रक्तमण्डलानि रक्तपित्तं हरितत्वं हारिद्रत्वं नीलिका कक्ष्या कामला तिक्तास्यता लोहितगन्धास्यता पूतिमुख़त्वं तृष्णाधिक्यमतृप्तिरास्यपाको गलपाकोऽक्षिपाकः पायुपाको मेढ्रपाको जीवादानं तमःप्रवेशो हरि तहारिद्रनेत्रमूत्रशकृत्वञ्च||१६||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఓషాదయః పీతశకృత్త్వాంతాశ్చత్వారింశత్ పిత్తవికారాః| అత్ర ప్రాధాన్యేన పిత్తం||16||
Adhikarana వింశతిః శ్లేష్మవికారాః (౧౭) · Śloka ౧౭
శ్లేష్మవికారాస్తు-తృప్తిస్తంద్రా నిద్రాఽఽధిక్యం స్తైమిత్యం గురుగాత్రతాఽఽలస్యం ముఖమాధుర్యం ప్రసేకః శ్లేష్మోద్గిరణం మలాధిక్యం బలాసో హృదయోపలేపః కంఠోపలేపో ధమనీ ప్రతిచయో గలగండోఽతిస్థౌల్యం శీతాగ్నిత్వముదర్దః శ్వేతా వభాసతా శ్వేతనేత్రమూత్రశకృత్త్వం చ||17||
View original
श्लेष्मविकारास्तु-तृप्तिस्तन्द्रा निद्राऽऽधिक्यं स्तैमित्यं गुरुगात्रताऽऽलस्यं मुख़माधुर्यं प्रसेकः श्लेष्मोद्गिरणं मलाधिक्यं बलासो हृदयोपलेपः कण्ठोपलेपो धमनी प्रतिचयो गलगन्डोऽतिस्थौल्यं शीताग्नित्वमुदर्दः श्वेता वभासता श्वेतनेत्रमूत्रशकृत्त्वं च||१७||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
తృప్త్యాదయః శ్వేతశకృత్త్వాంతా వింశతిః శ్లేష్మవికారాః||17||
Adhikarana దాహాదీనాం లక్షణం (౧౮) · Śloka ౧౮
తత్ర సర్వాంగీణస్తీవ్రః సంతాపో దాహః|
స్వేదారతిమానోషః|
ప్రాదేశికః స్వేదరహితోఽగ్న్యర్చిషేవ దాహః ప్లోషః|
ముఖో ష్ఠతాలుషు దాహో దవః|
చక్షురాదీంద్రియేషు దాహో దవథుః|
పాణిపాదాంసమూలేషు వివిధః సంతాపో విదాహః|
కోష్ఠే దాహోఽంతర్దాహః|
శిరోగ్రీవాకంఠతాలుషు ధూమాయనం ధూమకః|
సాంతర్దాహహృదయశూలోద్గారోఽమ్లకః|
శోణితస్య కృష్ణతా దౌర్గంధ్యతనుత్వాని క్లేదః|
మాంసస్య తు కృష్ణతా దౌర్గంధ్యంచ|
బాహ్యత్వక్సంహతిశ్చర్మ కోథః|
కోష్ఠగౌరవాదాహారస్పృహా తృప్తిః|
అన్యే పునరాహుః-అన్నానభినందతా తృప్తిరివ తృప్తిరరోచకః|
నిద్రార్త్తస్యేవ విషయాగ్రహణం తంద్రా|
స్తైమిత్యం తు ప్రమీలక ఇత్యన్యైః పఠితం|
ఉపలేప ఇవోపలేపః|
తదతిశయః ప్రతిచయోఽతిపూరణం|
అగ్నేరతి మందతా శైత్యం|
ఉరసోఽభిష్యంద ఉదర్దః|
కేషాంచిచ్ఛీతవేపథురుదర్దః|
అన్యే పునరాహుః- శీతపానీయసంస్పర్శాచ్ఛీతకాలే విశేషతః|
సరాగకండూః శోఫ స్యాదుదర్దః స కఫోద్భవః||18||
View original
तत्र सर्वाङ्गीणस्तीव्रः सन्तापो दाहः|
स्वेदारतिमानोषः|
प्रादेशिकः स्वेदरहितोऽग्न्यर्चिषेव दाहः प्लोषः|
मुख़ो ष्ठतालुषु दाहो दवः|
चक्षुरादीन्द्रियेषु दाहो दवथुः|
पाणिपादांसमूलेषु विविधः सन्तापो विदाहः|
कोष्ठे दाहोऽन्तर्दाहः|
शिरोग्रीवाकण्ठतालुषु धूमायनं धूमकः|
सान्तर्दाहहृदयशूलोद्गारोऽम्लकः|
शोणितस्य कृष्णता दौर्गन्ध्यतनुत्वानि क्लेदः|
मांसस्य तु कृष्णता दौर्गन्ध्यञ्च|
बाह्यत्वक्संहतिश्चर्म कोथः|
कोष्ठगौरवादाहारस्पृहा तृप्तिः|
अन्ये पुनराहुः-अन्नानभिनन्दता तृप्तिरिव तृप्तिररोचकः|
निद्रार्त्तस्येव विषयाग्रहणं तन्द्रा|
स्तैमित्यं तु प्रमीलक इत्यन्यैः पठितम्|
उपलेप इवोपलेपः|
तदतिशयः प्रतिचयोऽतिपूरणम्|
अग्नेरति मन्दता शैत्यम्|
उरसोऽभिष्यन्द उदर्दः|
केषाञ्चिच्छीतवेपथुरुदर्दः|
अन्ये पुनराहुः- शीतपानीयसंस्पर्शाच्छीतकाले विशेषतः|
सरागकण्डूः शोफ स्यादुदर्दः स कफोद्भवः||१८||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏషు చ వికారేషు మధ్యే కేచిద్ గ్లానిరౌక్ష్యపారుష్యాదయో లోకే ప్రసిద్ధాః| కేచిత్ పక్షవధాక్షేపకాదయః స్వతంత్రప్రసిద్ధాః| కేచిత్ వృషణాక్షేపనఖభేదాదయోఽన్వర్థవంతః| యే త్వప్రసిద్ధా విలక్షణా అన్యర్థయుక్తాశ్చ తేషాం తంత్రకారః స్వయమేవ లక్షణం తంత్రే వ్యవహారార్థం సర్వాంగీణ ఇత్యాదినా దర్శయతి| యః సర్వాంగభవస్తీవ్రశ్చ దాహః స సామాన్యశబ్దవాచ్యః, స ఏవ స్వేదేనారత్యా చ యుక్త ఓష ఇత్యుచ్యతే| ప్రాదేశికో దాహో యః క్వచిదేవాంగావయవే స్వేదరహితస్తీ క్ష్ణోఽగ్న్యర్చిషేవ జ్వలనజ్వాలయేవ దాహః ప్లోషశబ్దవాచ్యః| ముఖే వా ఓష్ఠే వా తాలుని వా దాహో దవశబ్దేనోచ్యతే| చక్షురాదిష్వి ంద్రియేషు దాహో దవథుః| ఏష హి విషయగ్రహణావసానే ఇంద్రియాధిష్ఠా నస్య భవతి| అథవా ఇంద్రియాధారస్య నేత్రాదేరాధేయేన చక్షురాదీంద్రి యేణ వ్యపదేశః| పాణ్యాదిషు నానాస్వRరూపః సంతాపో విదాహశబ్దవాచ్యః| కోష్ఠేఽంతఃశబ్దేన శారీరకే అంతఃకోష్ఠో మహాస్రోత ఇతి| తేనైతదుక్తం భవతి-అంతర్దాహశబ్దేన కోష్ఠదాహ ఉచ్యతే| అంతఃశిరఃప్రభృతిషు ధూమావృత్తమివ ధూమకః| హృదయశూలః సాంతర్దాహః సకోష్ఠదాహః సామ్లోద్గారశ్చామ్లకశబ్దవాచ్యః| శోణితస్య రక్తస్య కృష్ణతాదీని క్లేదశబ్దవాచ్యాని| తేనైతదుక్తం భవతి-రక్తస్య కార్ష్ణ్యం దౌర్గంధ్యం తనుత్వం చ యదుత్పద్యతే స శోణితక్లేదః| మాంసస్య కార్ష్ణ్యం దౌర్గంధ్యం చ మాంసక్లేదశబ్దేనోచ్యతే| కక్ష్యా నామ పిటకా క్షుద్రరోగే వక్ష్యతే| బాహ్యత్వచః సంహతిశ్చర్మకోథ శబ్దేనోచ్యతే| అనేనైతదుక్తం భవతి- యా అంతఃశరీరాస్త్వచస్తా అపి| అన్యత్సుబోధం| ఇయం తృప్తిః శ్లేష్మవికారపఠితా గృహ్యతే| న తు నఞాభిసంబద్ధా పిత్తభవా| తత్ర బహ్వపి భుంజానోఽత్రే జీర్యమాణేఽజీర్యమాణే వా తృప్యతి| నిద్రార్తస్య జాగ్రత ఏవేత్యర్థః| స్తైమిత్యం త్వన్యైస్తంత్రకారైః ప్రమీణకమితి పఠితం| అనేన స్తైమిత్యప్రమీలకయోః పర్యాయత్వం దర్శయిత్వా స్తైమిత్యశబ్దేన సుబోధత్వాద్ వ్యవహారం కరోతి| ఉపలేప ఇవ కేనచిత్ పిష్ఠేన కంఠే హృదయే చోపలేపః| ధమనీప్రతిచయః పునర్ధమనీషు శారీరకవక్ష్య మాణాసు తస్యైవోపలేపస్యాతిశయోఽతిపూరణమేవ| అగ్నిశైత్యమగ్నేరతిమాద్యం నిరూష్మత్వమితి యావత్| ఉదర్ద ఉరసోఽభిష్యందోఽంతర్వక్షఃస్రోతసాం స్రావః| కేషాంచిదాచార్యాణాం మతం, యథా శీతేన యో వేపథుః కంపః స ఉదర్దశబ్దవాచ్యః| అన్యే పునరాచార్యాః శీతపానీయేత్యాదినా లక్షణేనోదర్దమాహుః| తంత్రకారోఽతస్తంత్రాంతరశ్లోకం స్వయం పఠతి| ఇత్యావిష్కృతతమాః ప్రాయోభవా వికారాః||18||
Adhikarana మహావికారక్షుద్రవికారయోర్నామకరణవిధిః (౧౯) · Śloka ౧౯
మహావికారాస్తు యథాస్వమేవో దేక్ష్యంతే|
క్షుద్రవికారాః పునర్యదేవాంగమావిశంతి తదుపపదమేవ నామ లభంతే|
యథా నఖశంఖలలాటభేదాః సాంతర్దాహకంఠహృదయోపలేపాదయః|
తేషాం హి తథైవ స్వరూపముపదిష్ఠం భవతి||19||
View original
महाविकारास्तु यथास्वमेवो देक्ष्यन्ते|
क्षुद्रविकाराः पुनर्यदेवाङ्गमाविशन्ति तदुपपदमेव नाम लभन्ते|
यथा नख़शङ्ख़ललाटभेदाः सान्तर्दाहकण्ठहृदयोपलेपादयः|
तेषां हि तथैव स्वरूपमुपदिष्ठं भवति||१९||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
మహావికారాః పునర్గుల్మజ్వరాదయో యథాస్వమాత్మీయేషు నిదానే షూపదేక్ష్యంతే| యే తు క్షుద్రవికారాః స్వల్పాస్తే యస్మిన్నేవాంగ ఉత్పద్యంతే సంవిత్తివిశేషేణ లబ్ధవ్యపదేశాస్తదాశ్రయాంగనామౌపపదం నామ వ్యవహారాయ లభంతే| యథా భేదేనేవ సంవిద్యమానా పీడా నఖాశ్రితా తదుపపదమేవ నఖభేద ఇతి నామ లభతే| ఉపపదం సమీపపదం| తేషాం హి క్షుద్రవికారాణాం తథైవ నామ్నైవ స్వరూపమర్థముపదిష్టముక్తం భవతి||19||
Adhikarana అనుక్తవికారేష్వపి చికిత్సోపక్రమః (౨౦) · Śloka ౨౦
సర్వేషు తేషు తేష్వనుక్తేషు చాన్యేష్వసంఖ్యేయత్వాద్వికారేషు ఇమాన్యేవ దోషాణామాత్మలింగాని సకలశరీరవ్యాపీన్యవ్య భిచారీణి చ|
తథా కర్మాణ్యుపక్రమశ్చ|
తత్రాత్మలింగాన్యాయుష్కామీయే నిర్దిష్టాని||20||
View original
सर्वेषु तेषु तेष्वनुक्तेषु चान्येष्वसङ्ख़्येयत्वाद्विकारेषु इमान्येव दोषाणामात्मलिङ्गानि सकलशरीरव्यापीन्यव्य भिचारीणि च|
तथा कर्माण्युपक्रमश्च|
तत्रात्मलिङ्गान्यायुष्कामीये निर्दिष्टानि||२०||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
సర్వేషు తూక్తేషు దోషజేషు వికారేష్వానంత్యాదనుక్తేషు చ ఇమాన్యేవాగ్రే ఉద్దిశ్యమానాని వికారారంభకదోషాణామాత్మలింగాని స్వరూపలక్షణాని| కింభూతాని ఆహ-సకలశరీరవ్యాపీని| తేనైతదుక్తం భవతి| సర్వస్యైవ వకారస్యారంభకదోషస్వరూపలక్షణేన వినా సంభవో న భవతి| తథా వ్యభిచారీణి చ వికారం న వ్యభిచరంతీత్యర్థః| అనేనైతదుక్తం భవతి యద్ వాతావికారేషు వాతస్య స్వరూపలక్షణాన్యేవ భవంతీత్యేవం పిత్తశ్లేష్మవికారేష్వపి వాచ్యం| నాన్యదోషజేషు వికారేష్వన్యదోషజాని లక్షణాని భవంతీత్యర్థః| న కేవలమాత్మలక్షణాని యావత్ కర్మాణ్యపి దోషజాని సామాన్యేన వికారేష్వేవానుస్యూతాన్యుపక్రమశ్చ తథైవ| తేనైతదుక్తం భవతి| యత్ర వికారసామాన్యే వాయుస్వరూపలక్షణం వాయుకర్మాణి చ దృశ్యంతే స వికారో వాతజో జ్ఞేయః| తత్ర వాతోపక్రమ ఏవ కార్య ఇత్యుక్త్యాఽనుక్తవికారో సామాన్యేన| ఏవం పిత్తకఫయోరపి వాచ్యం| తత్ర వాతాదీనామాత్మలింగాని ఆయుష్కామీయాఽధ్యాయే తత్ర రూక్షేత్యాదినా నిర్దిష్టాని| కర్మాణి దోషాణామసాధారణ్యేన స్రంసవ్యాసేత్యాదినా దర్శయతి||20||
Adhikarana దోషాణాం కర్మాణి (౨౧) · Śloka ౨౧
కర్మాణి తు వాయోః స్రంసవ్యాసంగసాదభేదతోదహర్షతర్షవర్త్తా ంగిమర్దకంపవ్యథవేష్టభంగశూలశోషస్వాపపారుష్యసౌషిర్యసంకోచ స్పందనాని కషాయరసత్వం శ్యావారుణవర్ణతా చ|
పిత్తస్య దాహోష్మపాకస్వేదక్లేదకోథస్రావరాగాః కట్వమ్లరసత్వం శుక్లారుణవర్జ్యవర్ణతా చ|
శ్లేష్మణః కండూస్థైర్యగౌర వోపదేహస్నేహశైత్యబంధనచిరకారిత్వాని మధురలవణరసత్వం శ్వేతవర్ణతా చేతి||21||
View original
कर्माणि तु वायोः स्रंसव्यासङ्गसादभेदतोदहर्षतर्षवर्त्ता ङ्गिमर्दकम्पव्यथवेष्टभङ्गशूलशोषस्वापपारुष्यसौषिर्यसङ्कोच स्पन्दनानि कषायरसत्वं श्यावारुणवर्णता च|
पित्तस्य दाहोष्मपाकस्वेदक्लेदकोथस्रावरागाः कट्वम्लरसत्वं शुक्लारुणवर्ज्यवर्णता च|
श्लेष्मणः कण्डूस्थैर्यगौर वोपदेहस्नेहशैत्यबन्धनचिरकारित्वानि मधुरलवणरसत्वं श्वेतवर्णता चेति||२१||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
స్రంసః బాహ్వాదిసంధిభ్రంశః| వ్యాసః శారీరాణాం భావానాం వ్యాయతత్వం| సంగో నైకత్రస్థితానామేకత్ర సంఘటనం| వర్త్తః కాఠిన్యాపాదనం| అన్యత్ర వర్త్తో వ్యవహారః| స్పందః కించిచ్చలనం| కంపస్త్వతిశయేన| కషాయరసత్వం రసాంతరేఽపి కషాయగ్రహః| దాహాదీని పిత్తకర్మాణి| కోథః కలేదస్యాతిశయేన విచ్ఛిన్నత్వం కట్వమ్లరసత్వం పూర్వవద్వ్యాఖ్యేయం| శుక్లారుణవర్ణయోః ప్రతిషేధేన తచ్ఛేషనానావర్ణసంభవం దర్శయతి| కండూస్థైర్యాదీని శ్లేష్మవికారాః| ఇతి దోషాణాం కర్మాణి| స్వరూపలక్షణమస్మాభిః ప్రథమాధ్యాయ ఆత్రేయమతానుసారిభిరుక్తం||21||
Adhikarana కపిలబలమతేన దోషస్వలక్షణాని సుశ్రుతమతంచ (౨౨) · Śloka ౨౨
కపిలబలస్త్వేషాం స్వలక్షణాని రసతో నిర్దిదేశ కట్వమ్లలవణం పిత్తం స్వాద్వమ్లలవణం కఫః|
కషాయతిక్తకటుకో వాయుర్దృష్టోఽనుమానతః|
సుశ్రుతః పునః పఠతి-పిత్తం విదగ్ధమమ్లతాముపైతి, శ్లేష్మా లవణతాం||22||
View original
कपिलबलस्त्वेषां स्वलक्षणानि रसतो निर्दिदेश कट्वम्ललवणं पित्तं स्वाद्वम्ललवणं कफः|
कषायतिक्तकटुको वायुर्दृष्टोऽनुमानतः|
सुश्रुतः पुनः पठति-पित्तं विदग्धमम्लतामुपैति, श्लेष्मा लवणताम्||२२||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఆచార్యకపిలబలస్త్వేషాం రసస్వరూపేణైవ నిర్దిదేశ| న తు శీతాదిగుణాంతరస్వరూపేణేత్యర్థః| తచ్చ కపిలబలగ్రంథం వాగ్భటః కట్వమ్లేత్యాదినా స్వయం పఠతి| నను వాయోరమూర్తత్వాన్మూర్తధర్మానుగః కథం జ్ఞాయత ఇత్యాహ-దృష్టోఽనుమానత ఇతి| తత్రానుమానం తథావిధై రాహారౌషధైర్వృద్ధిః| తేన కార్యత్ కారణానుమానముక్తం| వృద్ధిశ్చ సమానేనేతి దృష్టమేతచ్చ శారీరస్య వాయోర్విజ్ఞయేం||22||
Adhikarana ప్రకరణోపసంహారః (౨౩) · Śloka ౨౩
తదేవమేతాని వాయ్వాదిరూపకర్మాణ్యవహితః సమ్యగుపలక్ష యేదాగమప్రత్యక్షానుమానైః|
అనంతరంచ దేశకాలమాత్రాదీన్ ప్రమాణీకృత్యాశ్వేవోపక్రమేతేతి||23||
View original
तदेवमेतानि वाय्वादिरूपकर्माण्यवहितः सम्यगुपलक्ष येदागमप्रत्यक्षानुमानैः|
अनन्तरञ्च देशकालमात्रादीन् प्रमाणीकृत्याश्वेवोपक्रमेतेति||२३||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఇతి కపిలబలమతం దర్శయిత్వా పిత్తం విదగ్ధమిత్యాదినా శ్లేష్మా లవణతామిత్యంతేన గ్రంథేన సుశ్రుతమతం పఠతి| అనేనైతత్ దర్శయతి| యాథా సుశ్రుతః కపిలబలమతమేవ వేశేషయతి| యథా యేయం పిత్త స్యామ్లతా శ్లేష్మణశ్చ లవనతా వా సా విదాహావస్థాయామేవ న తు సతతం| తదేతదేవమేతాని వాయ్వాదీనాం రూపాణి కర్మాణి చావహితోఽవధానవానాగమాదిభిః సమ్యగుపలక్షయేత్| ఆగమః శాస్త్రాదిషు సాధుపురుషకథితః| ప్రత్యక్షమితీంద్రియేణ విషయగ్రహణం, తత్పూర్వకమేవ హేత్వాదిభిః పదార్థవిశేషావచ్ఛేదనమనుమానం| ఇతి వాయ్వాదిస్వరూపకర్మాణ్యుపలక్ష్య దేశాదీన్ ప్రమాణీకృత్యావేక్ష్యాశు శీఘ్రం తానుపక్రమేత చికిత్సేత్| ఆదిగ్రహణేన బలాహారసాత్మ్యాసత్త్వాదిపరిగ్రహః ఏతాన్యప్యవేక్ష్యేత్యర్థః||23||
Adhikarana దోషాణాం త్రిషష్టిర్భేదాః (౨౪) · Śloka ౨౪
భవంతి చాత్ర వక్ష్యంతేఽతః పరం దోషా వృద్ధిక్షయవిభేదతః|
పృథక్ త్రీన్ విద్ధి సంసర్గస్త్రిధా తత్ర తు తాన్నవ|
త్రీనేవ సమయా వృద్ధ్యా షడేకస్యాతిశాయనే|
త్రయోదశ సమస్తేషు షడ్ద్వ్యేకాతిశయేన తు|
ఏకం తుల్యాధికైః షట్ చ తారతమ్యవికల్పనాత్|
పంచవింశతిరిత్యేవం వృద్ధైః క్షీణైశ్చ తావతః|
ఏకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్ తే పునశ్చ షట్|
ఏకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా సవిపర్యయయాఽపి తే|
భేదా ద్విషష్టిర్నిర్దిష్టాస్త్రిషష్టిః స్వాస్థ్యకారణం||24||
View original
भवन्ति चात्र वक्ष्यन्तेऽतः परं दोषा वृद्धिक्षयविभेदतः|
पृथक् त्रीन् विद्धि संसर्गस्त्रिधा तत्र तु तान्नव|
त्रीनेव समया वृद्ध्या षडेकस्यातिशायने|
त्रयोदश समस्तेषु षड्द्व्येकातिशयेन तु|
एकं तुल्याधिकैः षट् च तारतम्यविकल्पनात्|
पञ्चविंशतिरित्येवं वृद्धैः क्षीणैश्च तावतः|
एकैकवृद्धिसमताक्षयैः षट् ते पुनश्च षट्|
एकक्षयद्वन्द्ववृद्ध्या सविपर्यययाऽपि ते|
भेदा द्विषष्टिर्निर्दिष्टास्त्रिषष्टिः स्वास्थ्यकारणम्||२४||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
భవంతి చాత్రేపి తంత్రరీతిః| అతః పరం దోషా వాతాదయో వృద్ధిక్షయకృతేన భేదేన వక్ష్యంతే| తత్ర వృద్ధేరేవ ప్రథమముచ్యతే| పృథగసంహతైర్వృద్ధైస్త్రీన్ భేదాన్ విద్ధి జానీహి| తత్ర వాయుర్వృద్ధః పిత్తం వృద్ధం కఫో వృద్ధః| సంసర్గో ద్విదోషసంయోలక్షణస్త్రిప్రకారో వాతపిత్తం, వాతకఫం, పిత్తకఫమితి| ఏతద్ గణనాయాం న ప్రవిశతి త్రయమనూద్యమానత్వాత్| తత్ర త్రిప్రకారేఽపి సంసర్గే తాన్ భేదాన్ నవ విద్ధీతి విధీయతే| కథమిత్యాహ-త్రీనేవేత్యాది| సమయా పరస్పరాపేక్షయా అన్యూనాధికయా వృద్ధ్యా త్రీన్ భేదాన్| తత్ర వాతపిత్తే సమయా వృద్ధ్యా వృద్ధే| వాతకఫౌ సమయా వృద్ధ్యా వృద్ధౌ| కఫపిత్తే సమయా వృద్ధ్యా వృద్ధే| ఏకస్యోభయోరన్యతరస్యాతిశయేన షడ్ భేదాన్ విద్ధి| తత్ర వాయురధికయా వృద్ధ్యా వృద్ధః పిత్తం| హీనయా| వాయుర్హీనయా వృద్ధః పిత్తమధికయా| కఫో హీనయా పిత్తమధికతయా| పిత్తం హీనయా కఫోఽధికయా వాయురధికయా కఫో హీనయా| వాయుర్హినయా కఫోఽధికయా ఇతి సంసర్గే నవ| సమస్తేషు త్రయోదశ భేదాన్ విద్ధీతి సంబంధః| సమస్తేషు సన్నిపాతేష్విత్యర్థః| కథమిత్యాహ-షడ్ద్వ్యేకాతిశయేన| తత్ర ద్వయోరేకస్య వా త్రయాణాం మధ్యేఽన్యతమస్యాతిశయేన షట్| తత్ర ద్వ్యతిశయేన త్రీనేకాతిశయేన త్రీనితి| అత్ర వాతపిత్తేఽధికయా వృద్ధ్యా వృద్ధే| కఫో హీనయా| వాతకఫావధికయా వృద్ధ్యా వృదౌ| పిత్తం హీనయా| కఫపిత్తేఽధికయా వాయుర్హీనయా| ఇతి ద్వ్యతిశయః| ఏకాతిశయేన యథా వాయురధికయా కఫపిత్తే హీనయా| పిత్తమధికయా వాతకఫౌ హీనయా| కఫోఽధికయా వాతపిత్తే హీనయా| ఇతి షట్| ఏకం తుల్యాధికైః సమవృద్ధైరిత్యర్థః| వాతపిత్తకఫాః సమవృద్ధాః| తారతమ్యవికల్పనాత్ షడ్ భేదాత్ విద్ధి| ఏకోఽధికోఽన్యోఽధికతరోఽన్యోఽధికతమః ఇత్యర్థః| తత్ర వాయుర్హీనయా పిత్తం మధ్యమా కఫోఽధికయా| పిత్తమూనయా, వాయుర్మధ్యయా, కఫోఽధికయా| కఫో హీనయా, వాయుర్మధ్యయా, పిత్తమధికయా| కఫో హీనయా, పిత్తం మధ్యమా, వాతోఽధికయా| వాయుర్హీనయా, కఫో మధ్యయా, పిత్తమధికయా| పిత్తం హీనయా, కఫో మధ్యయా వాయురధికయా| ఇతి సమస్తేషు త్రయోదశ| ఇత్యేవమనేన ప్రకారేణ వృద్ధైః పంచవింశతిః| తత్ర పృథక్ త్రయః సంసర్గో నవధా| సమస్తేషు త్రయోదశ చేతి| క్షీణైశ్చైతావంత ఏవ పంచవింశతిరేవేత్యర్థః| తత్ర వృద్ధిస్థానోపక్షేపేణ క్షయశబ్దస్య గణనీయం| ఇతి సంసర్గసన్నిపాతభేదా ఉక్తాః| అనంతరం పృథగ్భూతేన విశేషేణ భేదా ఉచ్యంతే| తే చ భేదా దోషేష్వేకైకస్య వృద్ధ్యా సమానయా క్షయేణ చ షట్| ఏకో వృద్ధోఽన్యః సమోఽన్యః క్షీణ ఇత్యర్థః| తత్ర వాయుర్వృద్ధః పిత్తం సమం కఫః క్షీణః| వాయుర్వృద్ధః పిత్తం క్షీణం కఫః సమః| వాయుః సమః పిత్తం వృద్ధం కఫః క్షీణః| వాయుః సమః పిత్తం క్షీణం కఫో వృద్ధః| వాయుః క్షీణః పిత్తం సమం కఫో వృద్ధ ఇతి షట్| సవిపర్యయా ఏకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా పునః షడేవ భేదా భవంతీతి వాక్యశేషః| ద్వంద్వస్య వృద్ధిర్ద్వంద్వవృద్ధిః| ఏకస్య క్షయః ఏకక్షయః| తేన సహితా ద్వంద్వవృద్ధిః సహ విపర్యయేణ వర్తత ఇతి సవిపర్యయయా| ద్వంద్వక్షయైకవృద్ధ్యా ఇతి విపర్యయార్థః| తత్రైకక్షయద్వంద్వవృద్ధ్యా యథా వాయుః క్షీణః కఫపిత్తే వృద్ధే| పిత్తం క్షీణం వాతకఫౌ వృద్ధౌ| కఫః క్షీణః వాతపిత్తే వృద్ధే| ద్వంద్వక్షయైకవృద్ధిరుచ్యతే| వాతపిత్తే క్షీణే కఫో వృద్ధః| వాతకఫౌ క్షీణం పిత్తం వృద్ధం| కఫపిత్తే క్షీణే వాయుర్వృద్ధ ఇతి షట్| ఇతి ద్విషష్టిభేదా నిర్ద్దిష్టాః| తత్ర వృద్ధ్యా పంచవింశతిః క్షయేణ పంచవింశతిః| ఏకైకవృద్ధిసమతాక్షయైః షట్| పునః షట్| త్రిషష్టో భేదః స్వాస్థ్యకారణం| సమరూప ఇత్యర్థః||24||
Adhikarana యుగపద్వృద్ధిసామ్యక్షయానుగదోషవికారవర్ణనం (౨౫) · Śloka ౨౫
రోగ్యవస్థాసు యుగపద్ వ్రుద్ధిసామ్యక్షయానుగం|
షట్కం హి దుర్బోధతరం వికారైరుపదేక్ష్యతే|
ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం వృద్ధో వాయుః కఫక్షయే|
స్థానాదాదాయ గాత్రేషు యత్ర యత్ర విసర్పతి|
తదా భేదశ్చ దాహశ్చ తత్ర తత్రానవస్థితౌ|
గాత్రోద్దేశే తథా స్యాతాం బలహానిపరిశ్రమౌ|
ప్రకృతిస్థం కఫం క్షీణే పిత్తే వాయుర్యదా బలీ|
కర్షేత్కుర్యాత్తదా శూలం సశైత్యస్తంభగౌరవం|
ప్రకృతిస్థం యదా వాతం పిత్తం వృద్ధం కపక్షయే|
సంరుణద్ధి తదా దాహః శూలం చాస్యోపజాయతే|
ప్రకృతిస్థం కఫం వృద్ధం పిత్తం వాయుక్షయే యదా|
సన్నిరుంధ్యాత్తదా కుర్యాత్స తంద్రాగౌరవం జ్వరం|
ప్రకృతిస్థం యదా వాయుం వృద్ధః పిత్తక్షయే కఫః|
సన్నిరుంధ్యాత్తదా కుర్యాచ్ఛీతకం గౌరవం జ్వరం|
ప్రకృతిస్థం యదా పిత్తం వృద్ధః శ్లేష్మానిలక్షయే|
సన్నిరుంధ్యాత్తదా కుర్యాన్మందాగ్నిత్వం శిరోగ్రహం|
నిద్రాతంద్రోపలేపాంశ్చ హృద్రోగం గాత్రగౌరవం|
ష్ఠీవనం పిత్తకఫయోర్నఖాదీనాం చ పీతతాం||25||
View original
रोग्यवस्थासु युगपद् व्रुद्धिसाम्यक्षयानुगम्|
षट्कं हि दुर्बोधतरं विकारैरुपदेक्ष्यते|
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धो वायुः कफक्षये|
स्थानादादाय गात्रेषु यत्र यत्र विसर्पति|
तदा भेदश्च दाहश्च तत्र तत्रानवस्थितौ|
गात्रोद्देशे तथा स्यातां बलहानिपरिश्रमौ|
प्रकृतिस्थं कफं क्षीणे पित्ते वायुर्यदा बली|
कर्षेत्कुर्यात्तदा शूलं सशैत्यस्तम्भगौरवम्|
प्रकृतिस्थं यदा वातं पित्तं वृद्धं कपक्षये|
संरुणद्धि तदा दाहः शूलं चास्योपजायते|
प्रकृतिस्थं कफं वृद्धं पित्तं वायुक्षये यदा|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यात्स तन्द्रागौरवं ज्वरम्|
प्रकृतिस्थं यदा वायुं वृद्धः पित्तक्षये कफः|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्याच्छीतकं गौरवं ज्वरम्|
प्रकृतिस्थं यदा पित्तं वृद्धः श्लेष्मानिलक्षये|
सन्निरुन्ध्यात्तदा कुर्यान्मन्दाग्नित्वं शिरोग्रहम्|
निद्रातन्द्रोपलेपांश्च हृद्रोगं गात्रगौरवम्|
ष्ठीवनं पित्तकफयोर्नख़ादीनां च पीतताम्||२५||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏషు చ మధ్యే వృద్ధిసామ్యక్షయానుగం యత్ షట్కం తద్వికారైరుపదేక్ష్యతే| యతో రోగ్యవస్థాసు యుగపద్ వృద్ధిసామ్యక్షయానురూపేణ యత్ షట్కం తద్ దుర్బోధతరం| తచ్చోచ్యతే-ప్రకృతిస్థమిత్యాదినా| వృద్ధో వాయుః కఫో క్షీణే సతి పిత్తం ప్రకృతిస్థమాదాయ యత్ర యత్ర గాత్రేషు నానావిధేష్వవయవేషు విసర్పతి ప్రసరతి| తత్ర గాత్రోద్దేశే యత్ర పిత్తమాదాయ వాయుర్గతస్తస్మిన్ననవస్థితౌ భేదదాహౌ స్యాతాం| అనవస్థితావనియతౌ బలహానిపరిశ్రమౌ చ స్యాతామితి సంబంధః| వాయుర్బలీ పిత్తే క్షీణే సతి ప్రాకృతం కఫం యదా స్వస్థానాదాకర్షేత్, తదా తత్ర సశైత్యస్తంభగౌరవం శూలం కుర్యాత్| పిత్తం వృద్ధం కఫే క్షీణే వాతం ప్రకృతిస్థం యదా సంరుణద్ధి ప్రతిబధ్నాతి తదా తస్య పురుషస్య తత్ర తత్ర వృద్ధదోషస్థానే దాహః శూలం చ జాయతే| పిత్తం వృద్ధం వాయుక్షయే సతి ప్రకృతిస్థమేవ కఫం యదా సన్నిరుంధ్యాత్తదా సతంద్రాగౌరవం జ్వరం కుర్యాత్| తంద్రా ఆలస్యాతిశయః| కఫో వృద్ధః పిత్తే క్షీణే ప్రకృతిస్థమేవ వాయుం యదా సన్నిరుంధ్యాత్తదా శీతకం శీతపూర్వకం జ్వరం కుర్యాత్| అంగానాం గౌరవం రుజం చ| కఫో వృద్ధో వాయౌ క్షీణే ప్రకృతిస్థమేవ యదా పిత్తం సన్నిరుంధ్యాత్ తదా మందాగ్నిత్వాదీన్ పురుషస్య కుర్యాత్ ఉపలేప ఇవోపలేపో గాత్రాణాం| ఇతి షట్కే వృద్ధిసామ్యక్షయానుగే వికారాః కీర్తితాః||25||
Adhikarana అనుక్తలక్షణసమావేశః (౨౬) · Śloka ౨౬
యే దోషవృద్ధిక్షయయోర్వికారాః కీర్తితాః పృథక్|
శేషేష్వపి తు తానేవ కల్పయేత్తద్యథాయథం||26||
View original
ये दोषवृद्धिक्षययोर्विकाराः कीर्तिताः पृथक्|
शेषेष्वपि तु तानेव कल्पयेत्तद्यथायथम्||२६||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
నను చ శేషేషు భేదేషు కో వికారసమూహ ఇత్యాహ- యే దోషేత్యాది| పుRర్వేఽధ్యాయే దోషాణాం వాతాదీనాం వృద్ధానాం క్షీణానాం చ కార్శ్యకార్ష్ణ్య కంపస్ఫురణేత్యాదినా గ్రంథేన వికారాః కీర్తితాః తానేవ వికారాన్ వృద్ధక్షీణదోషానుగమనేన శేషదోషభేదేష్వపి కల్పయేత్| యథాయథం వృద్ధక్షీణదోషానుగమనేన శేషదోషభేదేష్వపి కల్పయేత్| యథాయథం వృద్ధిక్షయతారతమ్యానుగుణ్యేన వికారాణామపి తారతమ్యం లక్షయేదిత్యర్థః||26||
Adhikarana దోషాణాం సంసర్గాదిభిరానత్యం (౨౭-౨౦) · Śloka ౨౦
సంసర్గాద్రసరుధిరాదిభిస్తథైషాం దోషాణాం క్షయసమావివృద్ధభేదైః|
ఆనంత్యం తరతమయోగతశ్చ యాతాన్ జానీయాదవహితమానసో యథాస్వం||27||
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తస్య సూనోర్వాగ్భటస్య కృతౌ అష్టాంగసంగ్రహసంహితాయాం సూత్రస్థానే దోషభేదీయో నామ వింశోఽధ్యాయః||20||
View original
संसर्गाद्रसरुधिरादिभिस्तथैषां दोषाणां क्षयसमाविवृद्धभेदैः|
आनन्त्यं तरतमयोगतश्च यातान् जानीयादवहितमानसो यथास्वम्||२७||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां सूत्रस्थाने दोषभेदीयो नाम विंशोऽध्यायः||२०||
Show commentary
శశిలేక వ్యాఖ్యా (ఇందు కృత)
ఏతాంశ్చ వాతాదీన్ దోషానానంత్యం యాతానసంఖ్యత్వం ప్రాప్తాన వహితమానసో నియతచిత్తో యథాస్వే రూపైర్జానీయాదుపలక్షయేదిత్యర్థః| కథమానంత్యమిత్యాహ-రసరుధిరాదిభిః సంసర్గాత్సంయోగాత్| తథా తేషాం రసాదీనాం క్షయాదిభేదైస్తథా తారతమ్యయోగైశ్చ| తేనైతదుక్తం భవతి-వృద్ధిక్షయతారతమ్యస్యావస్థారూపత్వాదవస్థానాంచ బహుసంయోగాదికృతత్వాదానంత్యం| రసరక్తాదిసంయోగేన ఏకద్విత్ర్యాదితార తమ్యాచ్చానంత్యమితి||27|| ఇతి శ్రీమన్మహామహోపాధ్యాయేందువిరచితాయాం అష్టాంగసంగ్రహవ్యాఖ్యాయాం శశిలేఖాయం సూత్రస్థాన వింశోఽధ్యాయః