Adhikarana અથ સિરાવિભાગો નામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧
અથાતઃ સિરાવિભાગમધ્યાયં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||
अथातः सिराविभागमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પૂર્વાધ્યાયે શરીરાવયવભેદે સ્વલ્પવ્યક્તત્વાત્ સિરાદિર્નિર્ણીતશેષસ્તત્રાપિ સિરાણાં પ્રાધાન્યાન્નિર્ણયાર્થમધ્યાયારમ્ભઃ|| ૧||
Adhikarana દશમૂલસિરાઃ (૨) · Śloka ૨
દશમૂલસિરા હૃદયપ્રતિબદ્ધાઃ સર્વાઙ્ગપ્રત્યઙ્ગેષ્વોજો નયન્તિ| તત્પ્રતિબદ્ધા હિ શરીરચેષ્ટા||૨||
दशमूलसिरा हृदयप्रतिबद्धाः सर्वाङ्गप्रत्यङ्गेष्वोजो नयन्ति| तत्प्रतिबद्धा हि शरीरचेष्टा||२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
દશમુલસિરા ઇત્યાદિ| મૂલસિરાઃ પ્રધાનસિરાઃ| તતો હિ સર્વાઃ સિરાઃ ભવન્તિ| તા અઙ્ગેષુ પ્રત્યઙ્ગેષુ ચૌજો નયન્તિ|| ૨||
Adhikarana સિરાણાં સઙ્ખ્યા (૩) · Śloka ૩
તાસ્તુ દ્વ્યઙ્ગુલમઙ્ગુલમર્ધાઙ્ગુલં યવં યવાર્ધઞ્ચ ગત્વા દ્રુમ- પત્રસેવનીપ્રતાવનદ્ભિદ્યમાનાઃ સપ્તશતાનિ ભવન્તિ||૩||
तास्तु द्व्यङ्गुलमङ्गुलमर्धाङ्गुलं यवं यवार्धञ्च गत्वा द्रुम- पत्रसेवनीप्रतावनद्भिद्यमानाः सप्तशतानि भवन्ति||३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તાઃ પ્રભિદ્યમાનાઃ દ્રુમપત્રરેખાપ્રતાનવત્ સપ્તશતાનિ સિરાણાં ભવન્તિ| તેનૈદુક્તં ભવતિ-તા હૃદયપ્રતિબદ્ધા દશ સિરા હૃદયાદ્વ્યઙ્ગુલં ગત્વા પ્રથમં પ્રતાનં મુઞ્ચન્તિ| તત અઙ્ગુલં ગત્વા દ્વિતીયમ્| તત અર્ધમઙ્ગુલં ગત્વા તૄતીયમ્| તતો યવં ગત્વા ચતુર્થમ્| તતોઽપિ યવાર્ધં ગત્વા પઞ્ચમમિતિ| તતો ન ભિદ્યન્તે| સર્વેષુ ચૈવં ભિદ્યમાના ઇતિ યોજ્યં યાવદ્ભેદોઽસ્તિ| સપ્તશતાનિ પ્રતાનાનાં દીર્ઘાણાં ભવન્તિ|| ૩||
Adhikarana શાખાગતાઃ સિરાસ્તત્ર વેધ્ય- સિરાણાં સઙ્ખ્યા ચ (૪) · Śloka ૪
તાસાં ચતુઃશતી શાકાસુ| તત્ર ષોડશાબ્યધનીયાઃ||૪||
तासां चतुःशती शाकासु| तत्र षोडशाब्यधनीयाः||४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તાભ્યશ્ચત્વારિ શતાનિ ચતસૃષુ શાખાસુ| તત્રેતિ ચતુશ્શત્યાં ષોડશા વ્યધનીયાઃ|| ૪||
Adhikarana અન્તરાધિગતાઃ સિરાસ્તત્રાવ્યધનીયાશ્ચ (૫) · Śloka ૫
ષટ્ત્રિંશં શતમન્તરાધૌ| તત્ર દ્વાત્રિંશત્||૫||
षट्त्रिंशं शतमन्तराधौ| तत्र द्वात्रिंशत्||५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્તરાધૌ તુ ષટ્ત્રિંશત્ શતમ્| તત્ર દ્વાત્રિંશદવ્યધનીયા ઇતિ સમ્બન્ધઃ|| ૫||
Adhikarana મૂર્દ્ધગતાઃ સિરાસ્તત્રાવ્યધનીયાશ્ચ (૨) · Śloka ૨
અતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમુર્ધ્વમ્| તત્રાપિ પઞ્ચાશત્||૨||
अतुष्षष्ट्यधिकं शतमुर्ध्वम्| तत्रापि पञ्चाशत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શાખાસિરાવિવરણમ્ (૬) · Śloka ૬
તાસામેકૈકસ્મિન્ સક્થ્નિ શતમ્| તત્ર ન વિધ્યેજ્જા લન્ધરામ્| તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરગતાઃ||૬||
तासामेकैकस्मिन् सक्थ्नि शतम्| तत्र न विध्येज्जा लन्धराम्| तिस्रश्चाभ्यन्तरगताः||६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્ર ષોડશ શાખાસુ ચતસૃષ્વવધનીયા ઉક્તાસ્તત્રૈકા પૂર્વોક્તજાલન્ધરા તિસ્રશ્ચાભ્યન્તરસમાશ્રયા અવેધ્યાઃ|| ૬||
Adhikarana તત્રાન્તરાધિગતસિરાવિવરણમ્ (૨) · Śloka ૨
દ્વાત્રિંશચ્છ્રોણ્યા ગુદમેઢ્રાશ્રયાઃ| તાસાં દ્વે દ્વે વઙ્ક્ષણયોઃ કટીકતરુણયોશ્ચેત્યષ્ટૌ શસ્ત્રતો રક્ષેત્||૨||
द्वात्रिंशच्छ्रोण्या गुदमेढ्राश्रयाः| तासां द्वे द्वे वङ्क्षणयोः कटीकतरुणयोश्चेत्यष्टौ शस्त्रतो रक्षेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પા્શ્વગતાઃ સિરાઃ (૧) · Śloka ૧
ષોડશ પાર્શ્વયોસ્તયોરૂર્ધ્વગામેકૈકાં પાર્શ્વસન્ધિસંજ્ઞામ્||૧||
षोडश पार्श्वयोस्तयोरूर्ध्वगामेकैकां पार्श्वसन्धिसंज्ञाम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પૃષ્ઠગતાઃ સિરાઃ (૨) · Śloka ૨
ચતુર્વિંશતિઃ પૃષ્ઠે| તાસાં પૃષ્ઠવંશમુભયતો દ્વે દ્વે ઊર્ધ્વ- ગામિન્યૌ તાશ્ચતસ્રઃ|૨|
चतुर्विंशतिः पृष्ठे| तासां पृष्ठवंशमुभयतो द्वे द्वे ऊर्ध्व- गामिन्यौ ताश्चतस्रः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઉદરગતાઃ સિરાઃ (૨) · Śloka ૨
ચતુર્વિંશતિરુદરે| તાંસાં મેઢ્રસ્યોપરિ રોમરાજીમુભયતો દ્વે દ્વે તા અપિ ચતસ્રઃ||૨||
चतुर्विंशतिरुदरे| तांसां मेढ्रस्योपरि रोमराजीमुभयतो द्वे द्वे ता अपि चतस्रः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વક્ષોગતાઃ સિરાઃ (૭) · Śloka ૭
ચત્વારિંશદ્વક્ષસિ| તાસાં દ્વે હૃદયે| દ્વે ચ સ્તનમુલસ્તન રોહિતેષુ| એકૈકાપસ્તમ્ભાપાલેષ્વિતિ| તાશ્ચતુર્દશ||૭||
चत्वारिंशद्वक्षसि| तासां द्वे हृदये| द्वे च स्तनमुलस्तन रोहितेषु| एकैकापस्तम्भापालेष्विति| ताश्चतुर्दश||७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આગ્રીવામુલાદાઽઽચોરુસન્ધેરન્તરાધિઃ| તત્ર ષટ્ત્રિંશચ્છતં સિરાણામ્| તદ્યથા-દ્વાત્રિંશત્ શ્રોણ્યામ્| પાર્શ્વયોર્દ્વયોઃ ષોડશ| પૃષ્ઠે ચતુર્વિંશતિઃ| ઉરસિ ચત્વારિંશત્| ઇતિ ષટ્ત્રિંશચ્છતમન્તરાધૌ સિરાણામ્| 'તત્ર દ્વાત્રિંશદવ્યધનીયાઃ' ઇતિ યદુક્તં તત્પ્રદર્શ્યતે-અષ્ટૌ શ્રોણ્યામ્| વઙ્ક્ષણ ઉભયત્ર ચતસ્રઃ| કટીકતરુણાખ્યયોર્મર્મણોશ્ચતસ્ર ઇત્યષ્ટૌ| પાર્શ્વયોર્દ્વૌ| દ્વયોઃ પાર્શ્વયોરેકૈકામૂર્ધ્વગામ્| પૃષ્ઠે ચતસ્રઃ| પૃષ્ઠવંશસ્યૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે ઊર્ધ્વગામિન્યૌ દ્વે| અપરસ્મિંશ્ચ દ્વે ઇતિ| જઠરે ચતસ્રઃ રોમરાજ્યાઃ પાર્શ્વયોર્દ્વયોર્દ્વે-દ્વે ઇતિ| ઉરસિ ચતુર્દશ| તત્ર દ્વે હૃદયે| દ્વે-દ્વે દ્વયોઃ સ્તનમુલયોઃ| ઇતિ ચતસ્રઃ| સ્તનરોહિતયોશ્ચતસ્રઃ| અપસ્તમ્ભયોરેકૈકા| તથાઽઽપાલાપયોરપિ| એવં દ્વાત્રિંશદન્તરાધાવવ્યધનીયાઃ|| ૭||
Adhikarana મૂર્ધજત્રૂર્ધ્વસિરાવિવરણમ્ (૪) · Śloka ૪
ચતુર્વિંશતિર્ગ્રીવાયામ્| તાસાં ચતસ્રોઽષ્ટૌ ચ મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે કૃકાટિકયોઃ| દ્વે વિધુરયોરિતિ ષોડશ શસ્ત્રેણ ન સ્પૃશેત્||૪||
चतुर्विंशतिर्ग्रीवायाम्| तासां चतस्रोऽष्टौ च मर्मसंज्ञाः| द्वे कृकाटिकयोः| द्वे विधुरयोरिति षोडश शस्त्रेण न स्पृशेत्||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana હનુગતાઃ સિરાઃ (૧) · Śloka ૧
હન્વોઃ ષોડશ તાસાં સન્ધિસમ્બન્ધિન્યૌ દ્વે||૧||
हन्वोः षोडश तासां सन्धिसम्बन्धिन्यौ द्वे||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana જિહ્વાગતાઃ સિરાઃ (૪) · Śloka ૪
ષોડશ જિહ્વાયામ્| તાસામધો દ્વે રસવેદિન્યૌ| દ્વે વા- ક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ| તાશ્ચતસ્રઃ||૪||
षोडश जिह्वायाम्| तासामधो द्वे रसवेदिन्यौ| द्वे वा- क्प्रवर्त्तिन्यौ| ताश्चतस्रः||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana નાસાગતાઃ સિરાઃ (૭) · Śloka ૭
ષટ્પઞ્ચાશન્નેત્રયોઃ| તયોરુન્મેષનિમેષક્રિયે દ્વે-દ્વે| દ્વે ચાપા- ઙ્ગયોરિતિ ષટ્| નાસાનેત્રગતાસ્તુ લલાટે ષષ્ટિઃ| તાસાં કેશાન્તાનુગતાશ્ચતસ્રઃ| દ્વે ચાઽઽવર્તયોઃ| એકા ચ સ્થપન્યામિતિ સપ્ત||૭||
षट्पञ्चाशन्नेत्रयोः| तयोरुन्मेषनिमेषक्रिये द्वे-द्वे| द्वे चापा- ङ्गयोरिति षट्| नासानेत्रगतास्तु ललाटे षष्टिः| तासां केशान्तानुगताश्चतस्रः| द्वे चाऽऽवर्तयोः| एका च स्थपन्यामिति सप्त||७||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કર્ણગતાઃ સિરાઃ (૩) · Śloka ૩
કર્ણયોઃ ષોડશ| તાસાં શબ્દવાહિન્યૌ દ્વે| ત એવ ચ શઙ્ખયોસ્તાસાં શઙ્ખસન્ધિગતે દ્વે||૩||
कर्णयोः षोडश| तासां शब्दवाहिन्यौ द्वे| त एव च शङ्खयोस्तासां शङ्खसन्धिगते द्वे||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શિરોગતાઃ સિરાઃ (૮) · Śloka ૮
દ્વાદશ મૂર્ધનિ| તાસામુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષ્વેકૈકામે કામધિપતાવિત્યષ્ટૌ શસ્ત્રેણ પરિહરેત્| તથાક્ષુદ્રિકાઃ કુટિલાઃ સઙ્કીર્ણાઃ ગ્રન્થિતાઃ સન્ધિષુ ચાશસ્ત્રકૃત્યાઃ||૮||
द्वादश मूर्धनि| तासामुत्क्षेपयोर्द्वे| सीमन्तेष्वेकैकामे कामधिपतावित्यष्टौ शस्त्रेण परिहरेत्| तथाक्षुद्रिकाः कुटिलाः सङ्कीर्णाः ग्रन्थिताः सन्धिषु चाशस्त्रकृत्याः||८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ચતુષ્ષ્ટ્યધિકં શતમુર્ધ્વં શિરસિ સિરાણામિતિ યદુક્તં તદ્વિભજતે-ગ્રીવાયાં ચતુર્વિંશતિઃ હન્વોર્દ્વયોઃ ષોડશ| ષોડશ જિહ્વાયામ્| નાસાયાં ચતુર્વિંશતિઃ નેત્રયોઃ ષટ્પઞ્ચાશત્| લલાટે ષષ્ટિર્નાસાનેત્રાશ્રિતાસ્તાભ્યોઽનન્યા અતો ન ગણ્યન્તે| કર્ણયોર્દ્વયોઃ ષોડશ સિરાસ્તા એવ શઙ્ખાશિર્તા અતસ્તત્રસ્થા ન ગણ્યન્તે| મુર્ધ્નિ દ્વાદશેતિ ચતુષ્ષષ્ટ્યધિકં શતમ્| અત્ર 'પઞ્ચાશદવ્યધનીયાઃ' ઇતિ યદુક્તં તદુચ્યતે-ગ્રીવાયાં ષોડશ| ચતુસ્રો મર્મસંજ્ઞાઃ| દ્વે નીલે દ્વે મન્યે ઇતિ ચતસ્રઃ| અષ્ટૌ મર્મસંજ્ઞાઃ માતૃકા ઇતિ વક્ષ્યમાણાઃ| દ્વે દ્વયોઃ કૃકાટિકયોઃ| દ્વે ચ વિધુરયોરિતિ ષોડશ| હન્વોર્દ્વયોઃ| દ્વે હનુસન્ધિબન્ધનકર્મણી| જિહ્વાયાં ચતસ્રઃ| દ્વે રસબોધને જિહ્વાયા અધસ્તયા દ્વે વાક્પ્રવર્ત્તિન્યૌ ઇતિ ચતસ્રઃ નાસાયાં તિસ્રો યત્ર દ્વે ગન્ધવેદિન્યાવેકા ચ તાલુનીતિ તિસ્રઃ| નેત્રયોઃ ષટ્| નિમેષે દ્વે| ઉન્મેષે દ્વે| અપાઙ્ગયોર્દ્વે ઇતિ ષટ્| લલાતે સપ્ત| કેશાન્તગાશ્ચતસ્રઃ| આવર્ત્તકાખ્યયોર્મર્મણોર્દ્વે| એકા ચ ભ્રૂમધ્યભવે સ્થપન્યાખ્યમર્મણિ ઇતિ સપ્ત| કર્ણયોશ્ચતસ્રઃ| દ્વે શબ્દવાહિન્યૌ| શઙ્ખયોસ્તત્સન્ધિગતે દ્વે ઇતિ ચતસ્રઃ| કેશાન્તેઽષ્ટૌ| દ્વયો રુત્ક્ષેપયોર્દ્વે| સીમન્તેષુ પઞ્ચ| અધિપતૌ રોમાવત્તમર્મણ્યેકા ઇત્યષ્ટૌ| એવં શિરસિ પઞ્ચાશદવેધ્યાઃ| કેવલમેતા એવાવેધ્યાઃ| યાવત્ ક્ષુદ્રિકાઃ અતિસૂક્ષ્માઃ| કુટિલા અનૃજુગામિન્યઃ| સઙ્કીર્ણાઃ બહુભિરનભિવ્યક્તાઃ ગ્રથિતાઃ સઙ્કોચેન ગ્રન્થિરૂપાઃ| તથા સન્ધિષુ કૂર્પરાદિષ્વાશિર્તાઃ|| ૮||
Adhikarana વાતાદિભીશ્ચ શુદ્ધરક્તવહ- સિરાસઙ્ખ્યાવિવરણમ્ (૯) · Śloka ૯
તાસાં યથાસ્વં તુર્યાંશવિભાગેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શત- મનિલરક્તં વહતિ| એષ વિભાગઃ પિત્તશ્લેષ્મશુદ્ધરક્તે- ષ્વપિ| સ્થિતા હ્યેવં દેહમનુગૃહ્ણન્તિ દોષાઃ| વ્યત્યયેન તુ પીડયન્તિ||૯||
तासां यथास्वं तुर्यांशविभागेन पञ्चसप्तत्यधिकं शत- मनिलरक्तं वहति| एष विभागः पित्तश्लेष्मशुद्धरक्ते- ष्वपि| स्थिता ह्येवं देहमनुगृह्णन्ति दोषाः| व्यत्ययेन तु पीडयन्ति||९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તાસાં ચ સપ્તાનાં શતાનાં યથાસ્વં શઙ્ખાદિગતસિરાણાં ચતુર્થેન વિભાગેન પ્રત્યેકં પઞ્ચસપ્તત્યધિકં વાતાદિમિશ્રં રક્તં શુદ્ધં ચ વહતિ| તેન પઞ્ચસપ્તત્યધિકં શતં સિરાણાં વાતરક્તં વહતિ| તદ્વત્ પિત્તરક્તમ્, શ્લેષ્મરક્તમ્, શુદ્ધરક્તઞ્ચ| એવમનેન સિરાવહનનિયમેન વ્યવસ્થિતા દોષાઃ શરીરમનુગૃહ્ણન્તિ| એતદ્વિપર્ય્યયે પીડયન્તિ|| ૯||
Adhikarana વાતરક્તવહસિરાલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
તત્ર શ્યાવારુણાઃ પ્રસ્પન્દિન્યઃ સૂક્ષ્માઃ ક્ષણપૂર્ણરિક્તા વાતરક્તં બહન્તિ|૧|
तत्र श्यावारुणाः प्रस्पन्दिन्यः सूक्ष्माः क्षणपूर्णरिक्ता वातरक्तं बहन्ति|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પિત્તરક્તવહસિરાલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
નીલપીતાસિતાઃ સ્પર્શોષ્ણાઃ ક્ષિપ્રસ્રાવિણ્યઃ પિત્તરક્તમ્|૧|
नीलपीतासिताः स्पर्शोष्णाः क्षिप्रस्राविण्यः पित्तरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana કફરક્તવહસિરાલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
ગૌર્ય્યઃ સ્નિગ્ધાઃ સ્થિરાઃ શીતઃ કણ્ડૂમત્યઃ કફરક્તમ્|૧|
गौर्य्यः स्निग्धाः स्थिराः शीतः कण्डूमत्यः कफरक्तम्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સંસર્ગસન્નિપાતવહસિરાલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
લક્ષણસઙ્કરે સંસર્ગસન્નિપાતરક્તમ્||૧||
लक्षणसङ्करे संसर्गसन्निपातरक्तम्||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શુદ્ધરક્તવહસિરાલક્ષણમ્ (૧૦) · Śloka ૧૦
સમાગૂઢાઃ સ્નિગ્ધાઃ રોહિણ્યઃ શુદ્ધરક્તમિતિ||૧૦||
समागूढाः स्निग्धाः रोहिण्यः शुद्धरक्तमिति||१०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
નનુ કથમેતદ્ જ્ઞાયત ઇમાઃ સિરા ઇદં વહન્તીત્યાહ-તત્રેત્યાદિ| સુબોધમ્| ક્ષણેન પૂર્ણાઃ આધ્માતાઃ ક્ષણેન ચ રિક્તાઃ ક્ષિપ્રં શીઘ્રમેવ વહન્તિ સ્રવન્તિ| સંસર્ગે કિં લક્ષણ-મિત્યાહ-અત્ર તુ યદિ દોષાન્તરેણ સંસૃષ્ટો ભવતિ તદા યથાસ્વં લક્ષણાનાં સઙ્કરો વિજ્ઞેયઃ| રોહિણ્યો લોહિતાઃ| ઇતિ સિરા ઉક્તાઃ|| ૧૦||
Adhikarana ધમનીસઙ્ખ્યા (૧૧) · Śloka ૧૧
ધમન્યસ્તુ ચતુર્વિંશતિઃ||૧૧||
धमन्यस्तु चतुर्विंशतिः||११||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ક્રમપ્રાપ્તા ધમન્યઃ ઉચ્યન્તે-ધમન્યો વિશિષ્ટાઃ સિરા એવ| તાશ્ચ સઙ્ખ્યયા ચતુર્વિંશતિઃ||૧૧||
Adhikarana ધમનીનામુપયોગઃ (૧) · Śloka ૧
તાભિઃ કાયોઽયમારામ ઇવ જલહારિણીભિઃ કેદાર ઇવ કુલ્યાભિરુપસ્નિહ્યતિ||૧||
ताभिः कायोऽयमाराम इव जलहारिणीभिः केदार इव कुल्याभिरुपस्निह्यति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ધમનીનામધિષ્ઠાનમ્ (૧૨) · Śloka ૧૨
તાભિશ્ચ નાભિશ્ચક્રનાભિરારકૈરિવાવૃતા||૧૨||
ताभिश्च नाभिश्चक्रनाभिरारकैरिवावृता||१२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યથા આરામો જલહારિણીભિઃ કેદારઃ કુલ્યાભિરાપ્યાય્યતે તદ્વત્તાભિર્નાભિપ્રતિબદ્ધાભિઃ કાય આપ્યાય્યતે| ચક્રસ્ય નાભિરક્ષઃ| આરાસ્તન્નિબદ્ધાનિ કાષ્ઠાનિ સુબોધમ્|| ૧૨||
Adhikarana નાભ્યાં વિશેષતઃ પ્રાણાનામવસ્થાનમ્ (૧૩) · Śloka ૧૩
તસ્યાં નાભ્યાં વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ| યતશ્ચ સાઽન્તરગ્ન્યધિષ્ઠાનમ્||૧૩||
तस्यां नाभ्यां विशेषेण प्राणा व्यवस्थिताः| यतश्च साऽन्तरग्न्यधिष्ठानम्||१३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યતશ્ચ સા નાભિરન્તરગ્નેરધિષ્ઠાનમતોઽપિ તસ્યા વિશેષેણ પ્રાણા વ્યવસ્થિતાઃ|| ૧૩||
Adhikarana નાભિગતાનાં ધમનીનાં પ્રસરણમ્ (૧૪) · Śloka ૧૪
તાસાં ખલુ ધમનીનાં દશોર્ધ્વં પ્રસૃતા દશાધશ્ચતસ્રસ્તિ- ર્ય્યક્| તતસ્તાભિર્યથાસ્વમઙ્ગાવયવા ધાર્ય્યન્તે આપયાય્યન્તે ચ||૧૪||
तासां खलु धमनीनां दशोर्ध्वं प्रसृता दशाधश्चतस्रस्ति- र्य्यक्| ततस्ताभिर्यथास्वमङ्गावयवा धार्य्यन्ते आपयाय्यन्ते च||१४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તાસાં ચ નાભિપ્રતિબદ્ધાનાં મધ્યાદ્દશ ધમન્યઃ ઊર્ધ્વમુપરિ કાયં ગતાઃ| દશાધઃ પ્રસૂતાઃ| તિર્ય્યક્ ચતસ્રઃ|
Adhikarana ઊર્ધ્વધમનીનાં પુનર્વિભાગસ્તત્કાર્ય્યઞ્ચ (૧૫) · Śloka ૧૫
તાસામૂર્ધ્વગા હૃદયમભિપ્રપન્નાઃ પ્રત્યેકં ત્રિધા જાયન્તે| તતસ્ત્રિંશતો મધ્યે દ્વે દ્વે વાતપિત્તકફરક્તરસાન્ વહતઃ| અષ્ટાભિઃ શબ્દરૂપરસગન્ધા ગૃહ્યન્તે| દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં ભાષતે ઘોષં કરોતિ સ્વપિતિ પ્રતિબુધ્યતે ચ| દ્વે ચાશ્રુ વહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે| નાર્યાઃ સ્તન્યં નરસ્ય શુક્રમ્||૧૫||
तासामूर्ध्वगा हृदयमभिप्रपन्नाः प्रत्येकं त्रिधा जायन्ते| ततस्त्रिंशतो मध्ये द्वे द्वे वातपित्तकफरक्तरसान् वहतः| अष्टाभिः शब्दरूपरसगन्धा गृह्यन्ते| द्वाभ्यां द्वाभ्यां भाषते घोषं करोति स्वपिति प्रतिबुध्यते च| द्वे चाश्रु वहतः| द्वे च स्तनाश्रिते| नार्याः स्तन्यं नरस्य शुक्रम्||१५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તાશ્ચ દશ હૃદયં પ્રાપ્ય પ્રત્યેકં ત્રિધા ભિન્નાઃ ત્રિંશત્ સમ્પન્નાઃ| તસ્યાશ્ચ ત્રિંશતો દ્વે-દ્વે વાતાદીન્ પઞ્ચ વહતઃ| એવં તા દશ| શબ્દાદીમ્શ્ચતુરઃ| અષ્ટાભિઃ પુરુષો ગૃહ્ણિતે| તાભિર્હ ચિત્તસ્થાનં શબ્દાદીનિ યાન્તિ| ભાષણાદિક્રિયાચતુષ્ટયં દ્વાભ્યાં દ્વાભ્યાં કરોતિ| એવં તા અષ્ટૌ| ઘોષઃ શબ્દો વ્યક્તઃ| દ્વે અશ્રુવહતઃ| દ્વે ચ સ્તનાશ્રિતે નાર્ય્યાઃ સ્તન્યં વહતઃ| નરસ્ય તુ ત એવ શુક્રમ્| એવં ત્રિંશત્|| ૧૫||
Adhikarana અધોગાધમનીનાં પુનર્વિભાગસ્તત્કાર્ય્યઞ્ચ (૧૬) · Śloka ૧૬
અધોગમાઃ પક્વાશયસ્થા એવં ત્રિધા જાયન્તે| તત્ર દશાદ્યાઃ પૂર્વવત્| દ્વે વહતોઽન્નં માત્રાશ્રયેણ| દ્વે તોયમ્| દ્વે મૂત્રમ્| દ્વે શુક્રમ્ વહતો દ્વે ચ મુઞ્ચતઃ| ત એવ નારીનામાર્ત્તવમ્| દ્વે વર્ચોનિરસિન્યૌ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે| એવં દ્વાદશ| શેષા- સ્ત્વષ્ટૌ ધમન્યસ્તિરશ્ચીનાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ||૧૬||
अधोगमाः पक्वाशयस्था एवं त्रिधा जायन्ते| तत्र दशाद्याः पूर्ववत्| द्वे वहतोऽन्नं मात्राश्रयेण| द्वे तोयम्| द्वे मूत्रम्| द्वे शुक्रम् वहतो द्वे च मुञ्चतः| त एव नारीनामार्त्तवम्| द्वे वर्चोनिरसिन्यौ स्थूलान्त्रप्रतिबद्धे| एवं द्वादश| शेषा- स्त्वष्टौ धमन्यस्तिरश्चीनाः स्वेदमभितर्पयन्ति||१६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
યાસ્તુ નાભેરધોગમા દશ ધમન્યસ્તાઃ પક્વાશય એવં ત્રિંશદ્ભવન્તિ| તસ્યાશ્ચ ત્રિંશતો દશ પુર્વવત્| દ્વે-દ્વે પઞ્ચ વાતાદીન્ વહત ઇત્યર્થઃ| દ્વે માત્રાશ્રયેણાન્નં વહતઃ| માત્રાગ્રહણમાધિક્યપ્રતિષેધપ્રદર્શનાર્થમ્| દ્વે તોયં દ્વે મૂત્રં વહતઃ| દ્વે પુરુષસ્ય શુક્રં દેહે વહતઃ| દ્વે ચ શુક્રં બહિર્મુઞ્ચતઃ| ય એવ પુરુષસ્ય શુક્રં ત એવ સ્ત્રિયા રક્તમ્| ઇતિ ચતસ્રઃ| દ્વે ચ સ્થૂલાન્ત્રપ્રતિબદ્ધે વર્ચોનિરસનકર્મણી| અષ્ટૌ શેષા યા અધોગમા અપિ મનાક્ તિર્ય્યગ્ગતાસ્તાઃ સ્વેદમભિતર્પયન્તિ| એવં નાભેરધસ્ત્રિંશત્|| ૧૬||
Adhikarana તિર્ય્યગ્ગા ધમનીનાં વિવરણમ્ (૧૭) · Śloka ૧૭
તિર્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો ભિદ્યમાનાઃ સુબહુધા ભવન્તીત્યુક્તં પ્રાક્||૧૭||
तिर्यग्गामिन्यश्चतस्रो भिद्यमानाः सुबहुधा भवन्तीत्युक्तं प्राक्||१७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તિર્ય્યગ્ગામિન્યશ્ચતસ્રો યા નાભેઃ પાર્શ્વાભ્યાં દ્વે-દ્વે વર્ત્તન્તે| તા ભિદ્યમાનાઃ સત્યો બહુધા ભવન્તિ| એતચ્ચોક્તં પ્રાગઙ્ગવિભાગે| તાબિરિદં પ્રકરણમ્| ઇતિ ધમન્ય ઉક્તાઃ|| ૧૭||
Adhikarana નવ બાહ્યાનિ સ્રોતાંસિ (૧૮) · Śloka ૧૮
સ્રોતાંસિ પુંસા નવ કર્ણૌ નેત્રે નાસાપુટૌ મુખં પાયુર્મૂત્ર- પથઃ||૧૮||
स्रोतांसि पुंसा नव कर्णौ नेत्रे नासापुटौ मुखं पायुर्मूत्र- पथः||१८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ક્રમપ્રાપ્તાનિ સ્રોતાંસ્યુચ્યન્તે| સ્રોતાંસિ છિદ્રાણિ પુંસાં નવ-દ્વે દ્વે દ્વે, એકમેકમેકમિતિ ચ| ઇતિ સ્ત્રી-પુંસયોઃ સાધારણાનિ|| ૧૮||
Adhikarana સ્ત્રીણામધિકાનિ સ્રોતાંસિ (૧૯) · Śloka ૧૯
અન્યાનિ ચ ત્રીણિ સ્ત્રીણાં સ્તનૌ રક્તપથશ્ચ||૧૯||
अन्यानि च त्रीणि स्त्रीणां स्तनौ रक्तपथश्च||१९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ્ત્રીણાં તુ ત્રીણ્યધિકાનિ દ્વે સ્તનસ્રોતસી એકં ચ રજઃપથ ઇતિ બાહ્યાનિ સ્રોતાંસિ|| ૧૯||
Adhikarana જીવિતાયતનાનિ સ્રોતાંસિ (૨૦) · Śloka ૨૦
તથાઽપરાણ્યન્તસ્સ્રોતાંસિ જીવિતાયતનાનિ ત્રયોદશ પ્રાણો- દકાન્નધાતુમલાનામયનાનિ||૨૦||
तथाऽपराण्यन्तस्स्रोतांसि जीवितायतनानि त्रयोदश प्राणो- दकान्नधातुमलानामयनानि||२०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આન્તરાણિ ત્રયોદશ જીવિગસ્યાયતનાનિ સ્થાનાનિ| પ્રાણાદીનાં પઞ્ચાનામાયતનાનિ માર્ગાઃ|| ૨૦||
Adhikarana પ્રાણવાહિસ્રોતસાં મૂલમ્ (૨૧) · Śloka ૨૧
તત્ર પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ||૨૧||
तत्र प्राणवाहिनां हृदयं मूलं महास्रोतश्च||२१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્રેતિ નિર્ધારણે| પ્રાણવાહિનાં હૃદયં મૂલં મહાસ્રોતશ્ચ|| ૨૧||
Adhikarana પ્રાણવાહિસ્રોતસાં દૂષણાનિ (૨૨) · Śloka ૨૨
તાનિ ધાતુક્ષયરૌક્ષ્યપિપાસાક્ષુદ્વ્યાયામવેગધારણાદિભિર્દુ- ષ્યન્તિ||૨૨||
तानि धातुक्षयरौक्ष्यपिपासाक्षुद्व्यायामवेगधारणादिभिर्दु- ष्यन्ति||२२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તાનિ ચ ધાતુક્ષયાદિભિર્દુષ્યન્તિ|| ૨૨||
Adhikarana દૂષિતાનાં પ્રાણવાહિસ્રોતસાં લક્ષણાનિ (૨૩) · Śloka ૨૩
તતોઽતિસૃષ્ટં પ્રતિબદ્ધમલ્પાલ્પમભીક્ષ્ણં વા સશબ્દશૂલ મુચ્છ્વસનમ્| તત્ર શ્વાસવત્સાધનમ્|૨૩|
ततोऽतिसृष्टं प्रतिबद्धमल्पाल्पमभीक्ष्णं वा सशब्दशूल मुच्छ्वसनम्| तत्र श्वासवत्साधनम्|२३|
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તતઃ કારણાદતિસૃષ્ટં વાતિ બદ્ધં વોચ્છ્વસનં ભવતિ| શ્વાસસ્યૈકત્વાદ્વિસર્ગે દીર્ઘશ્ચ ભવતિ| અલ્પાલ્પં સ્તોકમુચ્છ્વસનમ્| અભીક્ષ્ણં વાઽત્યર્થમ્| તત્ર દુષ્ટેષુ પ્રાણવાહિષુ સ્રોતસ્સુ શ્વાસોક્તં ચિકિત્સિતમ્|| ૨૩||
Adhikarana ઉદકવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૨૩) · Śloka ૨૩
ઉદકવાહિનાં તાલુ મૂલં ક્લોમ ચ૧|૨૩|
उदकवाहिनां तालु मूलं क्लोम च१|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ઉદકવાહિસ્રોતસાં દૂષણાનિ (૨૩) · Śloka ૨૩
તાન્યામભયાતિપાનોષ્ણશુષ્કાન્નકષાયતૃણનિગ્રહાદિઅભિ- ર્દુષ્યન્તિ૧|૨૩|
तान्यामभयातिपानोष्णशुष्कान्नकषायतृणनिग्रहादिअभि- र्दुष्यन्ति१|२३|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana દૂષિતાનામુદકવાહિસ્રોતસાં લક્ષણાનિ (૨૩) · Śloka ૨૩
તતોઽતિતૃષ્ણા મુખશોષઃ કર્ણક્ષ્વેડનં તમોદર્શનઞ્ચ૧||૨૩||
ततोऽतितृष्णा मुखशोषः कर्णक्ष्वेडनं तमोदर्शनञ्च१||२३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana દુષ્ટોદકવહસ્રોતસ્સુ ચિકિત્સા (૨૪) · Śloka ૨૪
તત્ર તૃષ્ણોક્તમૌષધમ્||૨૪||
तत्र तृष्णोक्तमौषधम्||२४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ઉદકવાહિનાં સ્રોતસાં તાલુક્લોમની મૂલમ્| તેષામામેન ભયાદિભિર્દૂષણમ્| દુષ્સ્ટત્વાચ્ચાતિતૃષ્ણાદિ ઉત્પત્તિઃ| તત્ર તૃષ્ણોક્તા ચિકિત્સા| અતિપાનં મદ્યસ્ય| ઉષ્ણશુષ્કાભ્યામન્નસ્ય સમ્બન્ધઃ| તૃણ્નિગ્રહસ્તૃષ્ણાવેગનિરોધઃ| આદિગ્રહણેનૈવં પ્રકારણામન્યેષામપ્યાચારકોપશોષકરાણામાહારવિહારાદીનાં ગ્રહણમ્| ક્ષ્વેલનં નાદઃ| તમસ ઇવ દર્શનં તમોદર્શનમપ્રતિપત્તિઃ|| ૨૪||
Adhikarana અન્નવહસ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
અન્નવાહિનામામાશયો મૂલં વામપ્શ્વઞ્ચ||૧||
अन्नवाहिनामामाशयो मूलं वामपऱ्श्वञ्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અન્નવહસ્રોતોદુષ્ટ્યાદિ (૨૫) · Śloka ૨૫
તેષાં દુષ્ટૌ સર્વં માત્રાશિતીયોક્તમવગચ્છેત્||૨૫||
तेषां दुष्टौ सर्वं मात्राशितीयोक्तमवगच्छेत्||२५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્નવાહિનાં સોર્તસાં દુષ્ટત્વે હેતું કાર્ય્યં પ્રતીકારં ચ સર્વં જ્ઞાતું માત્રાશિતીયમધ્યાયમવગચ્છેત્| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-અન્નવાહિનામતિમાત્રસમશનાદીનિ દૂષણાનિ| દુષ્ટત્વે વિષૂચિકાદ્યુત્પત્તિ| વમનાદિકા ચિકિત્સ| શેષં સુબોધમ્| મૂલમાશ્રયઃ| ઉપકારાપકારદ્વારમિત્યર્થઃ| એવં પ્રાણોદકાન્નસપ્તધાતુમૂત્રશકૃત્ સ્વેદભેદેન ત્રયોદશવિધાનિ સ્રોતાંસિ| તત્ર પ્રાણોદકાન્નવાહિનાં દુષ્ટૌ હેતુલક્ષણૌષધાન્યુક્તાનિ|| ૨૫||
Adhikarana રસવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલાનિ (૧) · Śloka ૧
રસવાહિનાં હૃદયં મૂલં દશ ધમન્યશ્ચ|૧|
रसवाहिनां हृदयं मूलं दश धमन्यश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana રક્તવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
રક્તવાહિનાં યકૃત્ પ્લીહા ચ|૧|
रक्तवाहिनां यकृत् प्लीहा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana માંસવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
માંસવાહિનાં સ્નાયૂનિ ત્વક્ ચ|૧|
मांसवाहिनां स्नायूनि त्वक् च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મેદોવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
મેદોવાહિનાં વૃક્કૌ માંસં ચ|૧|
मेदोवाहिनां वृक्कौ मांसं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અસ્થિવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
અસ્થિવાહિનાં જઘનં મેદશ્ચ|૧|
अस्थिवाहिनां जघनं मेदश्च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મજ્જવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
મજ્જવાહિનાં પર્વાણ્યસ્થીનિ ચ|૧|
मज्जवाहिनां पर्वाण्यस्थीनि च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શુક્રવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
શુક્રવાહિનાં સ્તનૌ મુષ્કૌ મજ્જા ચ|૧|
शुक्रवाहिनां स्तनौ मुष्कौ मज्जा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મૂત્રવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
મૂત્રવાહિનાં બસ્તિર્વઙ્ક્ષૌણા ચ|૧|
मूत्रवाहिनां बस्तिर्वङ्क्षौणा च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana શકૃદ્વાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
શકૃદ્વાહિનાં પક્વાશયઃ સ્થૂલાન્ત્રં ચ|૧|
शकृद्वाहिनां पक्वाशयः स्थूलान्त्रं च|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સ્વેદવાહિનાં સ્રોતસાં મૂલમ્ (૧) · Śloka ૧
સ્વેદવાહિનાં મેદો રોમકૂપાશ્ચ||૧||
स्वेदवाहिनां मेदो रोमकूपाश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana રસવહાદિસ્રોતસાં દૂષણાદીનિ (૨૬) · Śloka ૨૬
તેષાં દૂષણં વિવિધમહિતાહારવિહારમુપદ્રવાન્ પૃથક્- પૃથક્ સાધનં દોષાદિવિજ્ઞાનીયાદ્યથાસ્વં વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્||૨૬||
तेषां दूषणं विविधमहिताहारविहारमुपद्रवान् पृथक्- पृथक् साधनं दोषादिविज्ञानीयाद्यथास्वं वृद्धिक्षयलक्षणेन लक्षयेत्||२६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તેષાં રસવાહ્યાદીનાં સ્રોતસાં નાનાપ્રકારમહિતાહારવિહારં દૂષણમ્| તચ્ચ તીક્ષ્ણમતિના પરિકલ્પનીયમ્| દુષ્ટાનામુપદ્રવા વ્યાધયઃ તચ્ચિકિત્સા ચ દોષાદિવિજ્ઞાનીયોક્તેન 'રસોઽપિ શ્લેષ્મવત્' ઇત્યાદિના વૃદ્ધિક્ષયલક્ષણેન લક્ષયેત્| તેનૈગદુક્તં ભવતિ-આહારાદિ વિશેષવશાદ્રસવાહિષુ દુષ્ટેષુ કદાચિદ્રસવૃદ્ધિજા રોગાસ્તત્ર યથાસ્વં ચિકિત્સેતિ| એવં સર્વત્રાપિ વાચ્યમ્|| ૨૬||
Adhikarana સ્રોતસાં વિદ્ધલક્ષણમ્ (૨૭) · Śloka ૨૭
વ્યધે તુ સ્રોતસાં ભ્રમમોહકમ્પપ્રલાપાધ્માનશૂલાઽરુચિ- તૃટ્છર્દિજ્વરાતિરુધિરસ્રુતિમૂત્રપુરીષરોધા મરણઞ્ચ||૨૭||
व्यधे तु स्रोतसां भ्रममोहकम्पप्रलापाध्मानशूलाऽरुचि- तृट्छर्दिज्वरातिरुधिरस्रुतिमूत्रपुरीषरोधा मरणञ्च||२७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અનન્તરોક્તાનાં ચ સ્રોતસાં વ્યધે શસ્ત્રાદિતાડને જન્તોર્ભ્રમાદ્યુદ્ભવઃ|| ૨૭||
Adhikarana સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાય ચિકિત્સેત્ (૨૮) · Śloka ૨૮
તસ્માત્સ્રોતોવિદ્ધં પ્રત્યાખ્યાયોપચરેત્||૨૮||
तस्मात्स्रोतोविद्धं प्रत्याख्यायोपचरेत्||२८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્માદ્વૈદ્યઃ સ્રોતોવિદ્ધં ચિકિત્સાયાં પ્રત્યાખ્યાનં કૃત્વા અસાધ્યતામુક્ત્વા દૈવાત્કિઞ્ચિદ્ભવેદિતિ શાસ્ત્રાનુગમનેનોપાચરેત્|| ૨૮||
Adhikarana ઉદ્દૃતશલ્યસ્ય ચિકિત્સનિર્દેશઃ (૨૯) · Śloka ૨૯
ઉદ્દૃતશલ્યં ચ સદ્યોવ્રણવિધાનેન||૨૯||
उद्दृतशल्यं च सद्योव्रणविधानेन||२९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્તઃશલ્યં ચ સ્રોતોવિદ્ધં શલ્યમુદ્ધૃત્યોપાચરેદિતિ સમ્બન્ધઃ| કેનેત્યાહ-વક્ષ્યમાણેન સદ્યોવ્રનવિધાનેન|| ૨૯||
Adhikarana સિરાધમની સ્રોતસામભેદઃ (૩૦) · Śloka ૩૦
તત્ર સ્રોતસામેવ વિશેષાઃ સિરાધમન્યઃ||૩૦||
तत्र स्रोतसामेव विशेषाः सिराधमन्यः||३०||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અન્યમતેન સિરાદીનાં ભિન્નત્વમ્ (૩૧) · Śloka ૩૧
અન્યે ત્વન્યત્વમિચ્છન્તિ સિરાધમનીસ્રોતસામ્| કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્ષાત્ સદૃશકર્મત્વાત્ સૌક્ષ્મ્યાચ્ચ વિભક્ત- કર્મણામપ્યવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે||૩૧||
अन्ये त्वन्यत्वमिच्छन्ति सिराधमनीस्रोतसाम्| केवलं परस्परसन्निकर्षात् सदृशकर्मत्वात् सौक्ष्म्याच्च विभक्त- कर्मणामप्यविभाग इव लक्ष्यते||३१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ સિરાદીનાં પૃથક્ત્વમિચ્છન્ત્યેવં ચ બ્રુવતે યત્ સિરાદીનાં પરસ્પરવિલક્ષણાનામવિભાગ ઇવ લક્ષ્યતે| તત્ કેવલં પરસ્પરસન્નિકર્શાદિના હેતુત્રિતયેન| સદૃશં કર્મ વાહકત્વં યેષાં તે તથોક્તાઃ| સૌક્ષ્મ્યં સૂક્ષ્મતા|| ૩૧||
Adhikarana અપરમતેન ધાત્વવકાશાઃ સ્રોતશ્શબ્દાદિનામાઃ (૩૨) · Śloka ૩૨
અપરે પુનરાહુઃ-સ્રોતાંસિ સિરાધમન્યો રસવાહિન્યો નાડ્યઃ પન્થાનોઽયનાનિ માર્ગાઃ શરીરચ્છિદ્રાણિ સંવૃ તાસંવૃતાનિ સ્થાનાન્યાશયાઃ ક્ષયા નિકેતાશ્ચેતિ શરીરે ધાત્વવકાશાનાં લક્ષ્યાલક્ષ્યાણાં નામાનીતિ||૩૨||
अपरे पुनराहुः-स्रोतांसि सिराधमन्यो रसवाहिन्यो नाड्यः पन्थानोऽयनानि मार्गाः शरीरच्छिद्राणि संवृ तासंवृतानि स्थानान्याशयाः क्षया निकेताश्चेति शरीरे धात्ववकाशानां लक्ष्यालक्ष्याणां नामानीति||३२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સ્રોતોદુષ્ટ્યા ધાતુદુષ્ટ્યાદિ (૩) · Śloka ૩
તે ચાવકાશાઃ પ્રકુપિતાઃ સ્થાનસ્થાન્ માર્ગસ્યાંશ્ચ ધાતૂન્ પ્રકોપયન્તિ| તેઽપિ કુપિતાસ્તાનિ સ્રોતાંસિ સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસિ| ધાતવશ્ચ ધાતૂન્||૩||
ते चावकाशाः प्रकुपिताः स्थानस्थान् मार्गस्यांश्च धातून् प्रकोपयन्ति| तेऽपि कुपितास्तानि स्रोतांसि स्रोतांसि च स्रोतांसि| धातवश्च धातून्||३||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દોષાઃ (૧) · Śloka ૧
તેષાં સર્વેષામેવ દૂષયિતારો દુષ્ટા દોષાઃ|૧|
तेषां सर्वेषामेव दूषयितारो दुष्टा दोषाः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અગ્નિદોષાદ્દોષદુષ્ટિઃ (૧) · Śloka ૧
તે ચ પ્રાયશો દુષ્યન્ત્યગ્નિદોષાત્|૧|
ते च प्रायशो दुष्यन्त्यग्निदोषात्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અગ્નિનિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યાદીનિ (૧) · Śloka ૧
તસ્માત્તનિમિત્તાન્યાયુરારોગ્યબલોપચયવર્ણૌજાંસિ|૧|
तस्मात्तनिमित्तान्यायुरारोग्यबलोपचयवर्णौजांसि|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ધાત્વગ્નિભૂતાગ્નિપ્રભૃતી- ન્યગ્નિપ્રતિબદ્ધાન્યેવ (૧) · Śloka ૧
તત્પ્રતિબદ્ધાન્યેવ ચ રઞ્જકાદીનિ ભૂતાગ્નયો ધાત્વગ્નયશ્ચ||૧||
तत्प्रतिबद्धान्येव च रञ्जकादीनि भूताग्नयो धात्वग्नयश्च||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana પક્વમન્નમમૃતં વિષં ચાપક્વમ્ (૩૩) · Śloka ૩૩
તથાઽન્નમપિ પિત્તેનૈવ પક્વમમૃતતાં યાત્યપક્વં ચ વિષ- તામ્||૩૩||
तथाऽन्नमपि पित्तेनैव पक्वममृततां यात्यपक्वं च विष- ताम्||३३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સ્રોતોદુષ્ટ્યા ધાતુદૂષણં ધાતુદુષ્ટ્યા સ્રોતોદૂષણં ચાહ-ત ઇત્યાદિના| પ્રકુપિતા દુષ્ટાઃ સ્થાનમાશયસ્તત્ર તિષ્ઠન્તીતિ સ્થાનસ્થાઃ| સ્રોતાંસિ ચ સ્રોતાંસીતિ યાનિ સ્રોતાંસિ દુષ્ટાનિ ભવન્તિ તાન્યન્યાન્યપિ દૂષયન્તિ| એવં ધાતૂનામપિ વાચ્યમ્| તેષાં સર્વેષાં ધાતૂનાં ધાત્વાશયાનાં ચ દુષ્ટાન્ વાતાદીનન્તરેણ નાન્યદ્ દુષ્ટૌ કારણમ્| દોષાણાં દુષ્ટિરપિ પ્રાયોઽગ્નિદોષાત્| અન્યત્ સુબોધમ્|| ૩૩||
Adhikarana પાચકાગ્નિઃ (૩૪) · Śloka ૩૪
તત્ર પિત્તવિશેષઃ પાચકસંજ્ઞોઽગ્નિરિતિ પ્રાગભિહિતઃ||૩૪||
तत्र पित्तविशेषः पाचकसंज्ञोऽग्निरिति प्रागभिहितः||३४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્રેત્યાદિના પાચકસંજ્ઞમગ્નિં પ્રસ્તૌતિ| પ્રાગ્દોષભેદીયે પાચકસંજ્ઞઃ પિત્તભેદોઽન્નસ્ય પક્તાગ્નિરિત્યુક્તવાનસાવાચાર્ય્યઃ|| ૩૪||
Adhikarana મતાન્તરેણાગ્નિસ્વરૂપમ્ (૩૫) · Śloka ૩૫
અન્યે પુનરાચક્ષતે-દોષધાતુમલસન્નિપાતજનિતો- ઽન્તરુષ્મા યથાનિર્દિષ્ટાધિષ્ઠાનકર્માગ્નિરિતિ||૩૫||
अन्ये पुनराचक्षते-दोषधातुमलसन्निपातजनितो- ऽन्तरुष्मा यथानिर्दिष्टाधिष्ठानकर्माग्निरिति||३५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ પિત્તમગ્નિરિતિ નેચ્છન્તિ| દોષાદિસંયોગવિશેષજનિતોઽન્તરશરીર ઉષ્માગ્રહાણ્યધિષ્ઠાનઃ પાકરાગાદિકર્માગ્નિરિત્યાહુઃ| અથાનન્તરમસ્ય ગ્રન્થસ્ય તાત્પર્ય્યાર્થ ઉચ્યતે- ઇહાયુર્વેદે ઉભયેષામાચાર્ય્યાણાં ભિન્નદર્શનમ્| એકેષામન્તરાગ્નિ પક્વાન્નસારાત્ ક્રમેણ ધાતુપરિપોષોઽન્યેષાં યૌગપદ્યેનેતિ|| ૩૫||
Adhikarana અન્નસ્ય સ્થૂલપાકક્રમઃ (૩૬) · Śloka ૩૬
સ ખલુ વિધિવદભ્યવહૃતમન્નજાતં પ્રાણેન વાયુના કોષ્ઠ- માકૃષ્ટં દ્રવૈર્વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન મૃદૂકૃતમભિસન્ધુ- ક્ષિતઃ સમાનેનામાશયસ્થં સ્થાલીસ્થમિવામ્બુતણ્ડુલ- મગ્નિરન્તરગ્નિઃ પચતિ||૩૬||
स खलु विधिवदभ्यवहृतमन्नजातं प्राणेन वायुना कोष्ठ- माकृष्टं द्रवैर्विभिन्नसङ्घातं स्नेहेन मृदूकृतमभिसन्धु- क्षितः समानेनामाशयस्थं स्थालीस्थमिवाम्बुतण्डुल- मग्निरन्तरग्निः पचति||३६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અત્ર ક્રમવાદિનઃ આહુઃ-પુરુષેણ ભુજ્યમાનમન્નં કઠિનતરદશનાભિઘાતજર્જરિતં પ્રયત્નેનોદીરિતેન પ્રાણાખ્યેનાનિલેન કણ્ઠનાડ્યા મહાસ્રોતસિ નિક્ષિપ્તં નાભિદેશચારિણા સમાનેન નાભિપાર્શ્વગ્રહેત્યાખ્યપિત્તધરાકલામર્ય્યાદે આમાશયે વિધૃતં દ્રવેણ જલાદિના વિભિન્નસઙ્ઘાતં સ્નેહેન ચ માર્દવમાપાદિતં પાચકેનેવ સમાનેન સન્ધુક્ષિતઃ પ્રદીપિતઃ સન્નન્ગરગ્નિઃ પચતિ| યથાઽગ્નિઃ બાહ્યસ્તોયતણ્ડુલં સ્થાલીસ્થં પચતિ|| ૩૬||
Adhikarana અન્નસ્યાણુપાકક્રમઃ (૩૭) · Śloka ૩૭
તત્તુ સર્વરસમપિ પચ્યમાનમાદૌ મધુરીભૂતં કફં ફેની- ભૂતમુદીરયતિ| તતો વિદગ્ધમમ્લીભૂતમામાશયાત્ ચ્યવ- માનમચ્છં પિત્તમ્| પ્રાપ્ય ચ પક્વાશયં કટુકીભૂત- મનિલમ્||૩૭||
तत्तु सर्वरसमपि पच्यमानमादौ मधुरीभूतं कफं फेनी- भूतमुदीरयति| ततो विदग्धमम्लीभूतमामाशयात् च्यव- मानमच्छं पित्तम्| प्राप्य च पक्वाशयं कटुकीभूत- मनिलम्||३७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્ર ચામાશયે તદન્નં સર્વરસમપિ પચ્યમાનં સત્ પ્રથમ વિક્લેદમાત્રાવસ્થાયાં માધુર્યમિવ પ્રાપ્તં સત્ કફમુદીરયેત્| તચ્ચ ફેનભૂતં યથા દધ્યાદિતઃ ક્ષુભિતાત્ પ્રથમં ફેનસમ્ભવઃ| તતશ્ચામાશયાત્ પાકેન ચ્યવમાનમમ્લીભૂતં સત્સ્વચ્છં પિત્તમુદીરયેત્| તતોઽપ્યામાશયાત્ ચ્યુતં પક્વાશયેઽગ્નિના શોષિતકટુકીભૂતં સત્તદન્નં મારુતમુદીરયેત્|| ૩૭||
Adhikarana ભૌરિકાગ્નિપાકઃ (૩૮) · Śloka ૩૮
તતશ્ચૈવં વિક્લિન્નં આહારે પઞ્ચ પઞ્ચાત્મકા મહાભૂતા- ગ્નયો વાયુના વ્યસ્તાન્ યથાસ્વં પઞ્ચૈવ ભૂતગુણાના- હારસ્થાન્ પચન્તિ| તે પક્વાઃ પુનર્યથાસ્વમેવ દેહાશ્રિતાંશ્ચ સ્વવિકારભૂતાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાયયન્તિ||૩૮||
ततश्चैवं विक्लिन्नं आहारे पञ्च पञ्चात्मका महाभूता- ग्नयो वायुना व्यस्तान् यथास्वं पञ्चैव भूतगुणाना- हारस्थान् पचन्ति| ते पक्वाः पुनर्यथास्वमेव देहाश्रितांश्च स्वविकारभूतान् भूतगुणानाप्याययन्ति||३८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
જથારાગ્નિના કિઞ્ચિત્પક્વવિક્લિન્નાહારે પઞ્ચ મહાભૂતાગ્નયઃ પાર્થિવાદયઃ પઞ્ચાહારસ્થાન્ યથાસ્વં મહાભૂતગુણાન્ પાર્થિવાદીન આહારભાગાન્ પચન્તિ| પાર્થિવોઽગ્નિસસાદૃશ્યાત્ પાર્થિવમોવાહારભાગં પચતિ| આપ્ય આપ્યમેવ| સર્વત્ર ગુણશબ્દોઽવયવવાચી તે ચ પાર્થિવાદયઃ પઞ્ચ ગુણા પાર્થિવાદિભિઃ પઞ્ચભિરગ્નિભિ પક્વાઃ પાર્થિવાદીનેકદેહસ્થાન્ ભૂતગુણાનાપ્યાય્યન્તિ| યથાસ્વમાત્મીયજાત્યનતિક્રમેણ સ્વવિકારભૂતાનિત્યન્નવિકારા એવદેહે મહાભૂતગુણાઃ|| ૩૮||
Adhikarana સારકિટ્ટવિભજનમ્ (૩૯) · Śloka ૩૯
એવઞ્ચ પક્વાદાહારાદ્વિવિધૌષધગર્ભાદિવ સ્નેહાદચ્છઃ સાર- ભૂતો રસાખ્યઃ કિટ્ટાખ્યશ્ચ મલોઽભિનિર્વર્તતે||૩૯||
एवञ्च पक्वादाहाराद्विविधौषधगर्भादिव स्नेहादच्छः सार- भूतो रसाख्यः किट्टाख्यश्च मलोऽभिनिर्वर्तते||३९||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
એવમનન્તરોક્તેન પ્રકારેણ પક્વાદન્નાત્ દ્વૌ રાશી ભવતઃ- કિટ્ટં સારશ્ચ| યથા નાનાપ્રકારૌષધગર્ભાદ્ ઘૃતાત્ સ્નેહઃ કલ્કશ્ચ||૩૯||
Adhikarana સારકિટ્ટાભ્યાં સ્રોતઃપૂરણમ્ (૪૦) · Śloka ૪૦
તાભ્યાઞ્ચ સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનામેવ શરીરગુણાનાં ધાત્વાખ્યાનાં યથાસ્વં સ્રોતાંસિ પારમ્પર્ય્યેણાવિચ્છિન્ન- સન્તાનમાપૂર્ય્યન્તે||૪૦||
ताभ्याञ्च सारमलाभ्यां तदात्मकानामेव शरीरगुणानां धात्वाख़्यानां यथास्वं स्रोतांसि पारम्पर्य्येणाविच्छिन्न- सन्तानमापूर्य्यन्ते||४०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તાભ્યાં સારમલાભ્યાં તદાત્મકાનાં સારમલસ્વભાવાનાં ધાત્વાખ્યાનાં શરીરગુણાનાં રક્તાદીનાં મૂત્રદીનાં ચ પારમ્પર્ય્યેણ ક્રમપ્રાપ્ત્યાવિચ્છિન્નપ્રવાહં કૃત્વા સ્રોતાંસ્યાઽઽપુર્ય્યન્તે|| ૪૦||
Adhikarana ધાતુપોષણક્રમઃ (૪૧) · Śloka ૪૧
સ્રોતોભ્યશ્ચ યથાવિભાગં યથાયથમેવ ધાતવઃ પુષ્યન્તિ||૪૧||
स्रोतोभ्यश्च यथाविभागं यथायथमेव धातवः पुष्यन्ति||४१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તેભ્યો યથાસ્વં ધાતવઃ પુષ્યન્તિ|| ૪૧||
Adhikarana ધાતૂનાં મિથઃ પોષ્યપોષક- ત્વેઽપિ ન પૂર્વૌષામપચયઃ (૪૨) · Śloka ૪૨
ઉત્તરોત્તરાનુપ્રવેશોઽપિ ચ પુર્વેષાં સ્રોતસં યથાકાલં સમ્યગાહારોપયોગેન પરિણામવતાપ્યાય્યમાનાનાં નાપચયો ભવતિ| તતશ્ચ ધાત્વાખ્યાઃ પ્રસાદમલાઃ સ્વં સ્વમેવ માનમનુવર્તન્તે યથાવયઃશરીરમ્||૪૨||
उत्तरोत्तरानुप्रवेशोऽपि च पुर्वेषां स्रोतसं यथाकालं सम्यगाहारोपयोगेन परिणामवताप्याय्यमानानां नापचयो भवति| ततश्च धात्वाख्याः प्रसादमलाः स्वं स्वमेव मानमनुवर्तन्ते यथावयःशरीरम्||४२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પૂર્વસ્ય રક્તોદેર્ધાતોરુત્તરાનુપ્રવેશેઽપિ માંસાદિભાવગમનેઽપિ ન પૂર્વેષાં રક્તાદિસ્રોતસામપચયો ભવતિ| કિમ્ભૂતાનાં પૂર્વધાતુસ્રોતસામ્ ? યથાકાલં કાલવિચ્છેદેન સમ્યગાહારોપયોગેનાપ્યાય્યમાનાનામ્| કિમ્ભૂતેનાહારોપયોગેનાહ-પરિણામવતા| તેનૈતદુક્તં ભવતિ-સદૈવાવિચ્છેદેન સ્રોતાંસિ પરિણતોઽન્નસારો યાતિ| પુર્વેભ્યશ્ચ પૂર્વાણ્યાપૂર્ય્યન્તે| અતસ્તેષામનપચયઃ| તથા પરિણામેન ચ ધાત્વાખ્યા દેહધારણાઃ પ્રસદાશ્ચ મલાશ્ચ વયરશરીરાનતિક્રમેણ સ્વં-સ્વં પ્રમાણમઞ્જલ્યાદિવિશેષેણોક્તં નાતિવર્ત્તન્તે| પ્રસાદાઃ સારા રક્તમાંસકણ્ડરાદીનિ| મલાઃ કિટ્ટં કફલસીકાપિત્તાદિ| વયોઽનતિક્રમેણેતિ બાલસ્ય પ્રવૃદ્ધસ્ય ચોક્તાત્ પ્રૈમાણાદ્ધીનત્વં નેતિ જ્ઞાપનાર્થમ્| યથાશરીરમિતિ મહાશરીરેષુ પ્રસાદમલાઃ પ્રભૂતા ભવન્તિ| લઘુદેષ્વલ્પતા ઇતિ જ્ઞાપયતિ||૪૨||
Adhikarana ક્રમધાતુપરિણામાદિનિર્દેશઃ (૪૩) · Śloka ૪૩
તત્રાઽઽહારરસો વ્યાનવિક્ષિપ્તો યથાસ્વં સપ્તસુ ધાત્વ- ગ્નિષુ ક્રમાત્ પચ્યમાનઃ સ્વાત્મભાવપ્રચ્યુતિસમનન્તરમેવ પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞકઃ કાલવદસ્ખલિતબલપ્રમાણો દેહમુર્જયિત્વા ધાતૂન્ ધાતુમલાંશ્ચ પુષ્ણાતિ||૪૩||
तत्राऽऽहाररसो व्यानविक्षिप्तो यथास्वं सप्तसु धात्व- ग्निषु क्रमात् पच्यमानः स्वात्मभावप्रच्युतिसमनन्तरमेव प्राप्तरक्तादिधातुसंज्ञकः कालवदस्खलितबलप्रमाणो देहमुर्जयित्वा धातून् धातुमलांश्च पुष्णाति||४३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્રેત્યાદિનાઽસ્મિન્ ક્રમધાતુપાકવાદે ક્રમં દર્શયતિ| આહારસ્ય પ્રધાનાગ્નિના પક્વસ્ય સતઃ યો રસો ભવતિ સ વ્યાનેન હૃદયમૂલભવેન વાયુના વિક્ષિપ્તઃ પ્રેરિતઃ સ્રોતસ્સુ વિનિયુક્તાઃ સન્ ધાત્વગ્નિષુ પચ્યમાનઃ વિશિષ્ટતત્કાલવ્યપદેશયોગ્યસ્વરૂપપ્રચ્યુત્યેકકાલં પ્રાપ્તરક્તાદિધાતુસંજ્ઞઃ કાલવદવિચ્છિન્નવાહી ધાતૂન્ રક્તાદીન્ ધાતુમલાંશ્ચ કફાદીન્ પુષ્ણાતિ| રક્તં રક્તાગ્નેરેવ પાકેન ભવતિ| માંસં માંસાગ્નિરેવેત્યેવમાદિ યથાસ્વશબ્દર્થઃ દેહમૂર્જયન્ શરીરં પ્રાણયન્|| ૪૩||
Adhikarana મૂત્રપુરીષોત્પત્તિઃ (૪૪) · Śloka ૪૪
અથાન્નકિટ્ટમચ્છં મૂત્રં ઘનં શકૃત્|૪૪|
अथान्नकिट्टमच्छं मूत्रं घनं शकृत्|४४|
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથેત્યાદિના પ્રસાદમલયોર્વિભાગં દર્શયતિ| યો યસ્ય પાકાત્ પ્રસાદઃ સ તસ્ય સારો, યો મલઃ સ કિટ્ટઃ| સુબોધમ્|| ૪૪||
Adhikarana રસસ્ય સારકિટ્ટે (૪૪) · Śloka ૪૪
રસસ્ય સારો રક્તં મલઃ કફો લસીકા ચ૧|૪૪|
रसस्य सारो रक्तं मलः कफो लसीका च१|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana રક્તસ્ય સારકિટ્ટે (૪૪) · Śloka ૪૪
રક્તસ્ય સારો માંસં કણ્ડરાઃ સિરાશ્ચ| મલઃ પિત્તમ્ ૨|૪૪|
रक्तस्य सारो मांसं कण्डराः सिराश्च| मलः पित्तम् २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana માંસસ્ય સારકિટ્ટે (૪૪) · Śloka ૪૪
માંસસ્ય સારો મેદસ્ત્વચો વસા ચ| કિટ્ટં કર્ણાક્ષિ- નાસિકાસ્યરોમકૂપપ્રજનનમલાઃ ૨|૪૪|
मांसस्य सारो मेदस्त्वचो वसा च| किट्टं कर्णाक्षि- नासिकास्यरोमकूपप्रजननमलाः २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મેદસઃ સારકિટ્ટે (૪૪) · Śloka ૪૪
મેદસઃ સારોઽસ્થિસ્નાયુસન્ધયઃ| કિટ્ટં સ્વેદઃ ૨|૪૪|
मेदसः सारोऽस्थिस्नायुसन्धयः| किट्टं स्वेदः २|४४|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana અસ્થ્નઃ સારકિટ્ટે (૪૪) · Śloka ૪૪
અસ્થ્નઃ સારો મજ્જા| કિટ્ટં કેશરોમનખાઃ ૨||૪૪||
अस्थ्नः सारो मज्जा| किट्टं केशरोमनखाः २||४४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મજ્જ્ઞઃ સારકિટ્ટે (૪૫) · Śloka ૪૫
મજ્જ્ઞસ્તુ સારઃ શુક્રં મલોઽક્ષિવિટ્ત્વચાં સ્નેહઃ||૪૫||
मज्ज्ञस्तु सारः शुक्रं मलोऽक्षिविट्त्वचां स्नेहः||४५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્નમલસ્ય ઘનાચ્છભેદેન દ્વૈવિધ્યમ્| લસીકા જલસદૃશી| વસા સ્વચ્છસ્નેહઃ| કર્ણાદિષટ્કસ્ય મલશબ્દેન સમ્બન્ધઃ| કર્ણાદિષુ મલો દૃશ્યત એવ| પ્રજનનં મેહનમ્| સન્ધયોઽસ્થિભાગાઃ પૂર્વમુક્તાઃ| અક્ષ્યાદેઃ સ્નેહો મલઃ|| ૪૫||
Adhikarana શુક્રસ્ય સારઃ (૪૬) · Śloka ૪૬
શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ|૪૬|
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति|४६|
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શુક્રસ્ય તુ ક્રમેણ સારસારત્વાચ્છુદ્ધતયા મલાભાવઃ| અપરે આચાર્ય્યાઃ| અતઃ સારાદપિ સારતરત્વાદ્ધેતોઃ શુક્રસ્ય પાકં નેચ્છન્તિ| અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ શુક્રસ્ય સારો ગર્ભ ઇત્યામનન્તીતિ|
Adhikarana શુક્રસ્ય સારઃ (૪૬) · Śloka ૪૬
શુક્રસ્ય સારમોજઃ| અત્યન્તશુદ્ધતયાઽસ્ય મલાભાવઃ| અન્યે પુનરત એવ તસ્ય નેચ્છન્તિ પાકમ્| અપરે પુનઃ શુક્રસારં ગર્ભમેવામનન્તિ||૪૬||
शुक्रस्य सारमोजः| अत्यन्तशुद्धतयाऽस्य मलाभावः| अन्ये पुनरत एव तस्य नेच्छन्ति पाकम्| अपरे पुनः शुक्रसारं गर्भमेवामनन्ति||४६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
શુક્રસ્ય તુ ક્રમેણ સારસારત્વાચ્છુદ્ધતયા મલાભાવઃ| અપરે આચાર્ય્યાઃ| અતઃ સારાદપિ સારતરત્વાદ્ધેતોઃ શુક્રસ્ય પાકં નેચ્છન્તિ| અન્યે ત્વાચાર્ય્યાઃ શુક્રસ્ય સારો ગર્ભ ઇત્યામનન્તીતિ|
Adhikarana પઞ્ચાત્મકસ્ય વાયોરુત્પત્તિઃ (૪૭) · Śloka ૪૭
વાયુઃ પુનરગ્નેરાહારસ્ય ચ બહ્વલ્પતયા તસ્માત્તસ્માન્મૂ- ર્ચ્છનાવિશેષાદમુર્ત્તઃ શબ્દવાનીષચ્છબ્દઃ પ્રચુરોઽલ્પો વા પઞ્ચાત્મા કોષ્ઠે પ્રાદુર્ભવતિ||૪૭||
वायुः पुनरग्नेराहारस्य च बह्वल्पतया तस्मात्तस्मान्मू- र्च्छनाविशेषादमुर्त्तः शब्दवानीषच्छब्दः प्रचुरोऽल्पो वा पञ्चात्मा कोष्ठे प्रादुर्भवति||४७||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
આધ્યાત્મિકાનાં ભાવાનાં સમ્ભવોક્તિપ્રસઙ્ગે વાયોર્દ્વિતયેન પ્રકારેણ સમ્ભવ ઉચ્યતે| વાયુઃ કોષ્ઠે પ્રાણાદિભેદેન પઞ્ચાત્મા પ્રાદુર્ભવતિ| કુતો હેતોઃ ? આભ્યાં મૂર્ચ્છનાવિશેષાત્| કથમાહ-અગ્નેર્બહુતયા કદાચિદગ્નેઃ સમત્વેઽપ્યાહારસ્યાલ્પતયા ચ| વાયુઃ કુતશ્ચિન્મૂર્ચ્છનાવિશેષાદમૂર્ત્તોઽપિ સઞ્છબ્દવાન્ ભવતિ| કુતોઽપીષચ્છબ્દઃ કુતોઽપિ પ્રચુરઃ| કુતોઽપ્યલ્પ ઇતિ| અમુર્ત્તોઽકઠિનઃ|| ૪૭||
Adhikarana સર્વેઽન્નમયા ભાવાઃ' ક્રમધાતુવાદ- સિદ્ધાન્તોપસંહારઃ (૪૮) · Śloka ૪૮
એવં ચ કૃત્વાઽન્નમયા એવ દેહે સર્વે ભાવાઃ| તેનૈવ ચેદમેવં ચિરેણ વ્યાપ્તમન્તર્બહિઃ શરીરયન્ત્રમનવરતપ્રવાહેણ સ્વાસ્થ્યબલોપચયયુક્તં યાવત્ કર્મોપાદાનં યાપ્યતે| અન્યથા ત્વન્નરસોક્ષેપણાદ્વિબદ્ધસ્રોતસા વા યથાવદન- ભિસન્ધીયમાનધાતુપ્રવાહમન્તરા વ્યવચ્છિદ્યતે| વ્યાધિ ભાજનં વા ભવતિ||૪૮||
एवं च कृत्वाऽन्नमया एव देहे सर्वे भावाः| तेनैव चेदमेवं चिरेण व्याप्तमन्तर्बहिः शरीरयन्त्रमनवरतप्रवाहेण स्वास्थ्यबलोपचययुक्तं यावत् कर्मोपादानं याप्यते| अन्यथा त्वन्नरसोक्षेपणाद्विबद्धस्रोतसा वा यथावदन- भिसन्धीयमानधातुप्रवाहमन्तरा व्यवच्छिद्यते| व्याधि भाजनं वा भवति||४८||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તસ્માત્ સર્વે શારીરા ભાવા અન્નમયાઃ| તેનૈવ ચાન્નેનાવિચ્છિન્નપ્રવાહેણ ઇદમનન્તરોક્તેન ક્રમેણ શરીરં વિપરિણમતિ| અધ્યાત્મેત્યાત્મનિ બહિર્વહિર્ભાગે| શરીરયન્ત્રકં યાપ્યત ઇતિ સમ્બન્ધઃ| કિમ્ભૂતમિત્યાહ-સ્વાસ્થ્યેન બલોપચયેન ચ યુક્તમ્| એતચ્ચ યાવત્કર્મોપાદાનમાહ| તદ્ધેતુકકર્મપરિક્ષયાત્| અન્યથેત્યાદિ સુબોધમ્| ઇતિ ક્રમધાતુવાદઃ|| ૪૮||
Adhikarana અન્યમતેન રસાદિધાતુસમ્ભવક્રમઃ (૪૯) · Śloka ૪૯
અન્યે તુ વર્ણયન્તિ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યાહાઽઽરસ્ય કણ્ઠ- નાડીપ્રલુઠિતસ્ય મહાનિમ્નમવતીર્ણસ્ય યો ય એવાંશઃ કાયાગ્નિનાઽવલીઢઃ પાકમુપનીયતે તસ્ય તસ્યૈવ પ્રસા- દાખ્યો રસલેશોઽભિનિર્વૃત્તિસમનન્તરં સમં સમસ્તધાતુષુ સંવૃતાસંવૃતૈઃ પ્રવિસૃતો વિવૃતમુખેષ્વાસન્નેષુ સ્રોતસ્સુ ભૂયાન્ પ્રથમતરં ચાન્વેતિ| પર્ય્યાયેણેતરેષ્વપિ| એવમન્નર એવ સાક્ષાત્સર્વધાતૂન્ કેનચિદેવ કાલભેદેન પુષ્ણાતિ ન પુનર્ધાતવો ધાત્વન્તરતાં સ્વરૂપોપમર્દેન પ્રતિપદ્યઃ ઇતિ|૪૯|
अन्ये तु वर्णयन्ति-अभ्यवहृतमात्रस्याहाऽऽरस्य कण्ठ- नाडीप्रलुठितस्य महानिम्नमवतीर्णस्य यो य एवांशः कायाग्निनाऽवलीढः पाकमुपनीयते तस्य तस्यैव प्रसा- दाख्यो रसलेशोऽभिनिर्वृत्तिसमनन्तरं समं समस्तधातुषु संवृतासंवृतैः प्रविसृतो विवृतमुखेष्वासन्नेषु स्रोतस्सु भूयान् प्रथमतरं चान्वेति| पर्य्यायेणेतरेष्वपि| एवमन्नर एव साक्षात्सर्वधातून् केनचिदेव कालभेदेन पुष्णाति न पुनर्धातवो धात्वन्तरतां स्वरूपोपमर्देन प्रतिपद्यः इति|४९|
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અન્યે પુનરાચાર્ય્યાઃ અન્નરસાદેવ સકલધાતુસમ્ભવં વર્ણયન્તિ| ન ચ ધાતોર્ધાત્વન્તરાદુત્પત્તિમિચ્છન્તિ| કથમિત્યાહ-અભ્યવહૃતમાત્રસ્યેત્યાદિ| ય એવાહારભગઃ કોષ્ઠપ્રાપ્તિસમનન્તરમગ્નિના સમ્બધ્યતે તસ્યૈવ તેન પક્વસ્યયોઽન્નસારઃ સ તદૈવ સર્વધાતુસ્રોતસ્સ્વનુગચ્છતિ| કેવલં ત્વયં વિશેષઃ| વિવૃતમુખેષુ અસંવૃતેશુ સ્રોતસ્સુ સારસમ્ભવદેશાસન્નેષુ ચ પ્રથમમન્વેતિ ભૂયાંશ્ચાન્વેતિ| ઇતરેષુ સંવૃત્તમુખેષુ દૂરેષુ ચ વિપર્ય્યયેણ| સ્વલ્પશ્ચિરેણ ચેત્યર્થઃ| એવમસ્મિન્ પક્ષે કેવલ- મધિકૃતસ્યાન્નસારસ્ય સકલધાતુપરિપાકત્વમુક્તમ્| યથોત્તરં તુ ધાતુસ્રોતસાં સંવૃતમુખત્વાદ્ દૂરદૂરતરત્વાચ્ચ કાલભેદ અઙ્ગીકૃત એવ| તેન દ્વયોરપિ પક્ષયોરન્યતયા ન યુગપદ્ધાતુસમ્ભવઃ| એકત્ર ધાતોર્ધાત્વન્તરોત્પાદાદન્યત્ર સંવૃતત્વદૂરત્વાભ્યામિતિ| સુબોધમ્|| ૪૯||
Adhikarana બલભેદેનાગ્નેશ્ચાતુર્વિધ્યમ્ (૪૯) · Śloka ૪૯
અગ્નિસ્તુ બલભેદેન ચતુર્વિધો ભવતિ| સમો વિષમ- સ્તીક્ષ્ણો મન્દશ્ચ ૨|૪૯|
अग्निस्तु बलभेदेन चतुर्विधो भवति| समो विषम- स्तीक्ष्णो मन्दश्च २|४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સમાગ્નિલક્ષણમ્ (૪૯) · Śloka ૪૯
તત્ર સમો યઃ સમ્યગેવોપયુક્તમન્નં સમ્યક્ પચતિ૧|૪૯|
तत्र समो यः सम्यगेवोपयुक्तमन्नं सम्यक् पचति१|४९|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana વિષમાગ્નિલક્ષણમ્ (૪૯) · Śloka ૪૯
વિષમોઽસમ્યગપ્યપયુક્તં પચતિ સમ્યગપિ ચ ન પચતિ ૧||૪૯||
विषमोऽसम्यगप्यपयुक्तं पचति सम्यगपि च न पचति १||४९||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana તીક્ષ્ણાગ્નિલક્ષણમ્ (૨) · Śloka ૨
તીક્ષ્ણોઽસમ્યગપ્યુપયુક્તમાશુ પચતિ| સ એવ વર્ધમાનો ઽત્યગ્નિર્ભવતિ||૨||
तीक्ष्णोऽसम्यगप्युपयुक्तमाशु पचति| स एव वर्धमानो ऽत्यग्निर्भवति||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana મન્દાગ્નિલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧
મન્દસ્તુ સમ્યગપ્યુપયુક્તમુદરગૌરવાધ્માનવિબન્ધાટો- પાત્રકૂજનમુખશોષવાયુસ્તમ્ભાદીન્યામલિઙ્ગાનિ દર્શ- યિત્વા ચિરાત્ પચતિ||૧||
मन्दस्तु सम्यगप्युपयुक्तमुदरगौरवाध्मानविबन्धाटो- पात्रकूजनमुखशोषवायुस्तम्भादीन्यामलिङ्गानि दर्श- यित्वा चिरात् पचति||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana જાઠરાગ્નેઃ રક્ષણીયત્વં તત્ર ક્રમશ્ચ (૫૦) · Śloka ૫૦
બાહ્યેનાપિ ચ જ્વાલાઙ્ગારાત્મકેનાગ્નિના નૈકાકારઃ સર્વદા પાકો ભવતિ| કિમુતાન્તરાશ્રયેણોષ્ણાત્મના સમેનાપિ| તસ્માત્ તં પ્રયત્નતો રક્ષેત્||૫૦||
बाह्येनापि च ज्वालाङ्गारात्मकेनाग्निना नैकाकारः सर्वदा पाको भवति| किमुतान्तराश्रयेणोष्णात्मना समेनापि| तस्मात् तं प्रयत्नतो रक्षेत्||५०||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અગ્નિસ્ત્વિતિ| બલભેદેનેતિ અગ્નિચાત્રુવિધ્યકારણમ્| તત્રેત્યાદિનાઽસ્યાગ્નિચતુષ્ટયસ્ય લક્ષણમુચ્યતે| સમો નિત્યધર્મા ઇતિ ચ સર્વત્રાન્નરક્ષામાત્રાશીત્યાદ્યુક્તપ્રકારેણ| ઉદરગૌરવાદીન્યામલિઙ્ગાન્યાદિગ્રહણેનાન્યાનિ ચ| બાહ્યોનાપીત્યાદિના જાઠરસ્યાગ્નેઃ પ્રયત્નપરિરક્ષણીયત્વં દર્શયતિ|| ૫૦||
Adhikarana અગ્નીનાં રક્ષણં વૈષમ્યે ચિકિત્સા ચ (૫૧) · Śloka ૫૧
તત્ર પ્રવરેણ સાત્મ્યેન સમં યથાસ્વમપરેણેતરાન્ ક્રમશઃ સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણ પરિપાલયેદ્દોષોપક્રમણિયોક્તેન ચ વાતાદિસાધનેન ગ્રહણીરોગવિહિતૈશ્ચૈષધવ્યાયામમ- યોગૈરિતિ||૫૧||
तत्र प्रवरेण सात्म्येन समं यथास्वमपरेणेतरान् क्रमशः सात्म्यमापाद्य प्रवरेण परिपालयेद्दोषोपक्रमणियोक्तेन च वातादिसाधनेन ग्रहणीरोगविहितैश्चैषधव्यायामम- योगैरिति||५१||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
તત્રેતિ નિર્ધારણે| સમમુત્કૃષ્ટમગ્નિમુત્કૃષ્ટેન સાત્મ્યેન સર્વરસાખ્યેન રક્ષેદિતરાન્ વિષમાદીનગ્નીનિતરેણ પ્રવરેણ સાત્મ્યેનાસર્વરસાખ્યેન| યથાદોષં સાત્મ્યમાપાદ્ય પ્રવરેણૈવ પરિપાલયેત્| દોષોપક્રમણીયોક્તયા વાતચિકિત્સયા વિષમમ્| પિત્તચિકિત્સયા તીક્ષ્ણમ્| કફચિકિત્સયા ચ મન્દં ચિકિત્સેત્| વાતાદિગ્રહણીદોષોક્તેન વિધાનેન ક્રમેણ વિષમાદીનૌષધયોગૈર્વ્યાયામયોગૈશ્ચ|| ૫૧||
Adhikarana સ્રોતસાં લક્ષણમ્ (૨) · Śloka ૨
ભવતિ ચાત્ર- સ્વધાતુસમવર્ણાનિ વૃત્તસ્થૂલાન્યણૂનિ ચ| સ્રોતાંસિ દીર્ઘાણ્યાકૃત્યા પ્રતાનસદૃશાનિ ચ|૨|
भवति चात्र- स्वधातुसमवर्णानि वृत्तस्थूलान्यणूनि च| स्रोतांसि दीर्घाण्याकृत्या प्रतानसदृशानि च|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સ્રોતોદૂષકઃ આહારઃ વિહારશ્ચ (૨) · Śloka ૨
આહારશ્ચ વિહારશ્ચ યઃ સ્યાદ્દોષગુણૈઃ સમઃ| ધાતુભિર્વિગુણો યશ્ચ સ્રોતસાં સ પ્રદૂષકઃ||૨||
आहारश्च विहारश्च यः स्याद्दोषगुणैः समः| धातुभिर्विगुणो यश्च स्रोतसां स प्रदूषकः||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana સ્રોતોદુષ્ટિલક્ષણમ્ (૫૨) · Śloka ૫૨
અતિપ્રવૃત્તિઃ સઙ્ગો વા સિરાણાં ગ્રન્થયોઽપિ વા| વિમાર્ગતો વા ગમનં સ્રોતસાં દુષ્ટિલક્ષણમ્||૫૨||
अतिप्रवृत्तिः सङ्गो वा सिराणां ग्रन्थयोऽपि वा| विमार्गतो वा गमनं स्रोतसां दुष्टिलक्षणम्||५२||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
ભવતિ ચાત્રેતિ પદ્યારમ્ભે રીતિઃ| સ્રોતાંસિ સ્વસ્ય ધાતોર્વર્ણેન સમાનિ| રક્તસ્રોતાંસિ રક્તવર્ણાનિ| માંસસ્રોતાંસિ માંસવર્ણાન્યેવં સર્વત્ર વાચ્યમ્| કાનિચિત્ સ્થૂલાનિ| કાનિચિદણૂનિ સૂક્ષ્માણિ| પ્રતાનસદૃશાનિ વલ્લીવદનેકભઙ્ગીપ્રવાહયુક્તાનિ| તેષાઞ્ચ સ્રૌતસામાહારો વિહારશ્ચ પ્રદૂષકઃ| કિમ્ભૂત આહ-દોષસ્ય વાતાદીનામન્યતમસ્ય ગુણૈઃ સમઃ તથાપિ યો વાતાદીનામન્યતમસ્ય સમબુણોઽપિ ધાતુર્ભિર્વિગુણઃ| યસ્ય ધાતોર્ય એવાહારો વિહારશ્ચ ગુણૈર્વિપરીતઃ સ એવ તસ્ય સ્રોતસાં દૂષકઃ|| ૫૨||
Adhikarana સ્રોતોદ્વારાણાં સ્વરૂપમ્ (૫૩) · Śloka ૫૩
બિસાનામિવ સૂક્ષ્માણિ દૂરં વિપ્રસૃતાનિ ચ| દ્વારાણિ સ્રોતસાં દેહે રસો યૈરુપચીયતે||૫૩||
बिसानामिव सूक्ष्माणि दूरं विप्रसृतानि च| द्वाराणि स्रोतसां देहे रसो यैरुपचीयते||५३||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સુબોધમ્|| ૫૩||
Adhikarana અન્નસ્ય શુક્રત્વપ્રાપ્તિકાલે મતભેદાઃ (૫૪) · Śloka ૫૪
કેચિદાહુરહોરાત્રાત્ ષડહાદપરે પરે| માસાત્ પ્રયાતિ શુક્રત્વમન્નં પાકક્રમાદિભિઃ| વૃવ્યાદીનિ પ્રભાવેણ સદ્યઃ શુક્રાદિ કુર્વતે| પ્રાયઃ કરોત્યહોરાત્રાત્ કર્માન્યદપિ ભેષજમ્||૫૪||
केचिदाहुरहोरात्रात् षडहादपरे परे| मासात् प्रयाति शुक्रत्वमन्नं पाकक्रमादिभिः| वृव्यादीनि प्रभावेण सद्यः शुक्रादि कुर्वते| प्रायः करोत्यहोरात्रात् कर्मान्यदपि भेषजम्||५४||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અથાન્નસ્ય સારઃ કિયતા કાલેન સપ્તધાટુન્ અભિવ્યાપ્નોતીત્યાઽઽહ-કિચિદિત્યાદિના| મતત્રયમેતત્| પાકક્રમાદિભિર્ધાતુપરિણતેઃ| સ્વલ્પૈર્દિનૈરસમ્ભવં પ્રદર્શયતિ| નનુ ચૈકસ્મન્નેવાહ્નિ વૃષ્યાદીનાં શુક્રાદિકર્ત્તૃત્વં દૃષ્ટં તત્ કથમિત્યાહ-વૃષ્યાદીનીત્યાદિ| પ્રભાવઃ સર્વાતિશાયિની શક્તિઃ| એકેનાદિશબ્દેન ગ્રહણમ્| એકાહઃ ષડ્રાત્રમાસભેદેન મતત્રયે સ્થિતે પ્રભાવાદેવ વાગ્ભટઃ સર્વશાસ્ત્રસિદ્ધાન્તં દર્શયતિ-પ્રાય ઇત્યાદિના| ન કેવલં વૃષ્યાદિ, યાવદન્યદપિ ભેષજં પ્રાયઃ અહોરાત્રાદેવ કર્મ કરોતિ| અહોરાત્રમતિક્રમ્ય ઘૃતલેહાદીનાં યદ્યપિ માત્રાભ્યાસેન રોગોપશમાખ્યકાર્ય્યનિર્વૃત્તિસ્તથાપિ તેષાં દિનાનુદિનં કાર્ય્યકર્ત્તૃત્વં વિદ્યત એવેતિ પ્રદર્શનાર્થં પ્રાયોગ્રહણમ્|| ૫૪||
Adhikarana ધાતુમલસંગ્રહશ્લોકઃ (૫૫) · Śloka ૫૫
કફઃ પિત્તં મલઃ ખેષુ પ્રસ્વેદો નખરોમ ચ| સ્નેહોઽક્ષિત્વગ્વિશામોજો ધાતૂનાં ક્રમશો મલાઃ||૫૫||
कफः पित्तं मलः खेषु प्रस्वेदो नखरोम च| स्नेहोऽक्षित्वग्विशामोजो धातूनां क्रमशो मलाः||५५||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
પુર્વોક્તમેવ સંગ્રહશ્લોકેનાહ-કફ ઇત્યાદિ| કફાદીનિ રસાદીનાં ક્રમેણ મલાઃ| રસસ્ય કફોરક્તસ્ય પિત્તમ્| માંસસ્ય કર્ણનાસિકાદિસ્રોતોમલાઃ| મેદસઃ પ્રસ્વેદઃ અસ્થ્નો નખરોમ| મજ્જો નેત્રાદિસ્નેહઃ| પૂર્વસ્યૈવ સંગ્રહાદપુનરુક્તમ્|| ૫૫||
Adhikarana સમાદ્યગ્નીનાં કારણમ્ (૫૬) · Śloka ૫૬
સમઃ સમાને સ્થાનસ્થ વિષમોઽગ્નિર્વિમાર્ગગે| પિત્તાભિમૂર્ચ્છિતે તીક્ષ્ણો મન્દોઽસ્મિન્કફપીડિતે||૫૬||
समः समाने स्थानस्थ विषमोऽग्निर्विमार्गगे| पित्ताभिमूर्च्छिते तीक्ष्णो मन्दोऽस्मिन्कफपीडिते||५६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
અવિકૃતઃ સમાનઃ સમસ્યાગ્નેઃ કારણમ્| વિકૃતસ્તુ વિષમાદીનામ્|| ૫૬||
Adhikarana અગ્નિમૂલે મરણજીવને (૫૭-૬) · Śloka ૬
શાન્તેઽગ્નૌ મ્રિયતે યુક્તે ચિરં જીવત્યનામયઃ| રોગી સ્યાદ્વિકૃતે તસ્માત્તં પ્રયત્નેન પાલયેત્||૫૭|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતૌ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- સંહિતાયાં શારીરસ્થાને સિરાવિભાગોનામ ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ||૬||
शान्तेऽग्नौ म्रियते युक्ते चिरं जीवत्यनामयः| रोगी स्याद्विकृते तस्मात्तं प्रयत्नेन पालयेत्||५७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रह- संहितायां शारीरस्थाने सिराविभागोनाम षष्ठोऽध्यायः||६||
🔊 Audio coming soon
શશિલેક વ્યાખ્યા (ઇન્દુ કૃત)
સુબોધમન્યત્|| ૫૭|| ઇતિ શ્રીમન્મહામહોપાધ્યાયેન્દુર્વિરચિતાયામ્ અષ્ટાઙ્ગસંગ્રહ- વ્યાખ્યાયાં શશિલેખાયાં શારીરસ્થાને ષષ્ઠોઽધ્યાયઃ