Adhikarana atha dūtādivijñānīyō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ pratijñā (1) · Śloka 1
athātō dūtādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ|1|
अथातो दूतादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|१|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dūtādivijñānīyamapi āyuṣa idantāparijñānārthamupayujyata iti tadarthamadhyāyārambhaḥ| subōdham|| 1||
Adhikarana atha dūtādivijñānīyō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ pratijñā (1) · Śloka 1
athātō dūtādivijñānīyamadhyāyaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो दूतादिविज्ञानीयमध्यायं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dūtādivijñānīyamapi āyuṣa idantāparijñānārthamupayujyata iti tadarthamadhyāyārambhaḥ| subōdham|| 1||
Adhikarana adhyāyaprayōjanam (2) · Śloka 2
nirdiṣṭaṁ riṣṭamāturāśrayam| dūtasyāpi tu jātivēṣabhāṣācēṣṭitadēśakālā vaidyasya ca tassaṅgalpaprasthānaprayāṇapravēśā grahacārō'pūrvasambhavaḥ svapnadarśanāni ca rōgiṇaḥ śubhāśubhaṁ sūcayanti||2||
निर्दिष्टं रिष्टमातुराश्रयम्| दूतस्यापि तु जातिवेषभाषाचेष्टितदेशकाला वैद्यस्य च तस्सङ्गल्पप्रस्थानप्रयाणप्रवेशा ग्रहचारोऽपूर्वसम्भवः स्वप्नदर्शनानि च रोगिणः शुभाशुभं सूचयन्ति||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nirdiṣṭamityādinā śāstrakāraḥ svayamadhyāyaprayōjanaṁ kathayati| dūtajātyādayō'pi rōgiṇaḥ śubhāśubhaṁ sūcayantīti sambandhaḥ| jātiḥ brāhmaṇādikā| bhāṣā vacanam| cēṣṭitaṁ kriyā| dēśaḥ uṣṇaśītādikō vikārasamānāsamānastadvat kālō'pi ca| vaidyasya ca tatsaṅgamē yaḥ saṅkalpastaditi dūtasya vyapadēśaḥ| prasthānaṁ svavēśmanō nirgamanam| prayāṇaṁ pathi| pravēśaḥ āturavēśmani| grahāṇāṁ cārō rāśigamanam| apūrvasambhavō vaidyāturasaṅgamē prathamamayatnēnōtpattirabhūtapūrvasya śubhāśubhasūcakasya|| 2||
Adhikarana aśubhadūtadarśanam (1) · Śloka 1
tatrā''turādvarṇōttamō'nyāśramaḥ pāṣaṇḍaḥ ṣaṇḍō muṇḍī jaṭilaḥ strī vyādhitō'nēkaḥ|1|
तत्राऽऽतुराद्वर्णोत्तमोऽन्याश्रमः पाषण्डः षण्डो मुण्डी जटिलः स्त्री व्याधितोऽनेकः|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aśubha dūtāḥ (1) · Śloka 1
jīrṇavivarṇamalinacchinnārdraikavasanaḥ paṅkatailadigdhō rakta- mālyānulēpanō vikr̥tāṅgarūpakarmā kharōṣṭramahiṣavāhanō viklavaḥ śvasan rudan|1|
जीर्णविवर्णमलिनच्छिन्नार्द्रैकवसनः पङ्कतैलदिग्धो रक्त- माल्यानुलेपनो विकृताङ्गरूपकर्मा खरोष्ट्रमहिषवाहनो विक्लवः श्वसन् रुदन्|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aśubhadūtasya bhāṣādi (1) · Śloka 1
niṣṭhurāmaṅgalābhidhāyī dūrādāhvayamānaḥ||1||
निष्ठुरामङ्गलाभिधायी दूरादाह्वयमानः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana aśubhadūtasya cēṣṭitam (4) · Śloka 4
tr̥ṇalōṣṭhatuṣāṅgārabhasmatuṣasīsāsthikēśaśirōlalāṭanāsikāsyadantajihvāgrīvānakhānāmikāṅgulistanajaṭhara- nābhipr̥ṣṭhakaṭīmēhanajaṅghākapālapalalōpalamusalaśurpōpānanmārjanīśastravastrāntadaśākārpāsabhagnacyuta spr̥kkāṣṭhayaṣṭītulārajjupāśacarmavēṇuriktabhājanasnēhabhājanadharaḥ| pādābhyāṁ bhuvaṁ muñcan vilikhan| gr̥hītvā pakvaṁ phalamasāraṁ vā| tadvidhamanyadvā||4||
तृणलोष्ठतुषाङ्गारभस्मतुषसीसास्थिकेशशिरोललाटनासिकास्यदन्तजिह्वाग्रीवानखानामिकाङ्गुलिस्तनजठर- नाभिपृष्ठकटीमेहनजङ्घाकपालपललोपलमुसलशुर्पोपानन्मार्जनीशस्त्रवस्त्रान्तदशाकार्पासभग्नच्युत स्पृक्काष्ठयष्टीतुलारज्जुपाशचर्मवेणुरिक्तभाजनस्नेहभाजनधरः| पादाभ्यां भुवं मुञ्चन् विलिखन्| गृहीत्वा पक्वं फलमसारं वा| तद्विधमन्यद्वा||४||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana dūtāgamanasyāpraśastōu dēśakālōu (3) · Śloka 3
vikāratulyaguṇē ca dēśē kālē vā dūtō vaidyamupasarpan aśubhaḥ||3||
विकारतुल्यगुणे च देशे काले वा दूतो वैद्यमुपसर्पन् अशुभः||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āturādityādērdūtō vaidyamupasarpanna śubha iti sambandhaḥ āturavarṇāduttamō varṇōu yasya dūtasya| yathā śūdrasya brāhmaṇādīnāṁ trayāṇāmanyatamō dūtaḥ| vaiśyasya brāhmaṇakṣatriyābhyāmanyatarastathā kṣatriyasya brāhmaṇa iti| anyāśramō bhinnāśramaḥ| catvāra āśramāḥ| brahmacārī gr̥hasthō yatirvānaprasthaḥ iti| pāṣaṇḍā liṅginaḥ ṣaṇḍaḥ klībaḥ| strīdūtaḥ| anēkō yugapad bahavō dūtāḥ jīrṇādivasanaḥ| vivarṇō viśiṣṭavarṇaḥ viklavō bhīruḥ| niṣṭhurō rūkṣaḥ| amaṅgalādyabhidhāyī| dūrādāhvayamānō vaidyam| tr̥ṇādi spr̥k| anāmikāṅguliḥ kaniṣṭhāyāḥ pūrvā| mārjanī śōdhanī| bhagnacyutōu tathāvidhōu bhāṇḍōu| tathā kāṣṭhādidharaḥ| pādābhyaṁ bhuvanatalpādīni muñcan| athavā pakvaṁ phalāni gr̥hītvā dūtō vaidyamupasarpannaśubhaḥ| tadvidhamanyat klinnadurgandhādi|| 3||
Adhikarana vikāsatulyaguṇōu dēśakālau (4) · Śloka 4
tadyathā-ghr̥tōdakādidravasamīpasthamatiśītastabdhāḥ pratyu- ṣasi ślēṣmāmayē'śubhaḥ| pittāmayē tu śubhaḥ| tathā sētu- bhaṅgē chardimēhātisārādiṣvaśubhaḥ| sētubandhē tu śubhaḥ||4||
तद्यथा-घृतोदकादिद्रवसमीपस्थमतिशीतस्तब्धाः प्रत्यु- षसि श्लेष्मामयेऽशुभः| पित्तामये तु शुभः| तथा सेतु- भङ्गे छर्दिमेहातिसारादिष्वशुभः| सेतुबन्धे तु शुभः||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vikārātulyaguṇōu dēśakālōu tadyathētyādinā darśayati| ślēṣmāmayēṣu ghr̥tōdakādi samīpasthaṁ vaidyaṁ dūta upasarpannaśubhaḥ| pittāmayēṣu śubhaḥ| chardyādiṣu sētubhaṅgē aśubhaḥ| sētubandhē śubhaḥ| dēśā uktāḥ|
Adhikarana dūtāgamanē'śubhā vēlā (5) · Śloka 5
tathā madhyāhnōbhayasandhyārdharātricaturthīṣaṣṭhīnavamīparvadinēṣu grahōparāgōtpātadarśanabharaṇīkr̥ttikārdrā''ślēṣāmaghāmūla- pūrvāsucāśubhaḥ||5||
तथा मध्याह्नोभयसन्ध्यार्धरात्रिचतुर्थीषष्ठीनवमीपर्वदिनेषु ग्रहोपरागोत्पातदर्शनभरणीकृत्तिकार्द्राऽऽश्लेषामघामूल- पूर्वासुचाशुभः||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tathētyādinā kāla ucyatē| ubhayasandhyā pūrvā cāparā ca| nakṣatraṁ mahārōgadēśāntaravivakṣayā|| 5||
Adhikarana dūtāgamanē aśubhaṁ vaidyacēṣṭitam (6) · Śloka 6
yaścha vaidyaṁ suptaṁ nagnañca bhūmōu śayānamabhyaktaṁ muktakēśaṁ dakṣiṇābhimukhaṁ viklavaṁ chindantaṁ bhindantamagnipitr̥- kāryyapravaṇamaśastaṁ cintayantaṁ kathayantaṁ vōpatiṣṭhati||6||
यश्छ वैद्यं सुप्तं नग्नञ्च भूमोउ शयानमभ्यक्तं मुक्तकेशं दक्षिणाभिमुखं विक्लवं छिन्दन्तं भिन्दन्तमग्निपितृ- कार्य्यप्रवणमशस्तं चिन्तयन्तं कथयन्तं वोपतिष्ठति||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yaścha dūtaḥ suptādikaṁ vaidyamupatiṣṭhati taṁ dūtaṁ vaidyō nānuyāyāt|
Adhikarana vaidyasyāparaṁ cēṣṭitam (7) · Śloka 7
yō vā diśaṁ yāmyāṁ pratikr̥tāñjalirviṣamaikapādasthaḥ||7||
यो वा दिशं याम्यां प्रतिकृताञ्जलिर्विषमैकपादस्थः||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yō vā ityādi bhiṣagviśēṣaṇam| viṣayō bhūmāvasamyak sthita ēkapādastēna tiṣṭhati yaḥ|| 7||
Adhikarana aśubhamāturasaṁśrayaṁ dūtavākyam (8) · Śloka 8
yasmin vyādhitāśrayaṁ kathayati dūtē bhiṣagaśubhamindri- yārthamupalakṣayēt saṅkalpayēdvā taṁ ca nānuyāyāt||8||
यस्मिन् व्याधिताश्रयं कथयति दूते भिषगशुभमिन्द्रि- यार्थमुपलक्षयेत् सङ्कल्पयेद्वा तं च नानुयायात्||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yasmin vyādhitāśrayamāturamuddiśya dūtē kathayatyaśubhamindriyārthaṁ śabdasparśādikaṁ bhiṣaganubhavati vā saṅkalpayati vā| taṁ dūtaṁ nāyuyāyāt|| 8||
Adhikarana vaidyasya prasthānam (9) · Śloka 9
atō'nyathā punaḥ karuṇāpēśalēna manasā saumanasyavatā mātāpitr̥samēnāturasyātyantamārōgyamāśaṁsamānēna prayātavyam||9||
अतोऽन्यथा पुनः करुणापेशलेन मनसा सौमनस्यवता मातापितृसमेनातुरस्यात्यन्तमारोग्यमाशंसमानेन प्रयातव्यम्||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
atō yathōktādāturādvarṇōttama ityādi darśitādvaiparītyē karuṇāpēśalatvādiyuktēna bhiṣajā āturaṁ draṣṭuṁ prayātavyam|| 9||
Adhikarana vaidyēna prasthānādiṣu darśanādiyōgyāni aṣṭōttaraśataṁ maṅgalāni (10) · Śloka 10
prasthānagamanapravēśēṣu dadhimadhughr̥talājapuṣpākṣatōdumbarāśvatthamuktāmaṇicchatradurvāṅkurādarśakanyādhvajasyandanāṣṭāpadā- kṣānr̥paśrītarurbhadrapīṭhāni sasyāni matsyā hayā haṁsacāṣau vr̥ṣaḥ kēsarī dakṣiṇāvarttaśaṅkhābjasiddhārthakārōcanāḥ svastikastōraṇaṁ kīcakā vēṇavō varavadhūrmadasiktagaṇḍō gajastōyalambō'mbudaḥ pūrṇakumbhō haridrā'tririndraḥ phalānyārdramāṁsaṁ sitaṁ cāmaraṅgōuḥ savatsāṅganā putriṇī mānuṣaṁ vardhamānaṁ sahasraṁ narāṇāṁ prayuktāni yānāni dhanvantarirvāmanō brāhmaṇō bhūmirabhyuddhr̥tā siddhamannaṁ varāhaścha tōyōtthitastriṇayanamadhusūdanaskandapadmāsanāḥ lōkapālāḥ surāḥ khaṁ diśō'gniḥ sarāṁsi sravantyaḥ samudrā makhā mārutā jyōtiṣaṁ dharmmaśāstrāṇi tīrthāni kāvyaṁ dharmārtha- kāmāmr̥taṁ vālakhilyādayō vēdavākyaṁ nidhiḥ kōustubhaḥ kañcanaṁ māṇibhadraḥ sumēruḥ priyaṅguḥ pradīpō vacāmōdakau ditiraditirarundhatī r̥ddhiḥ sāvitryumākāśagaṅgā śacī dēvasēnā svadhā śāntirlakṣmīḥ sarasvatyapatyaṁ kṣamā svastiśabdō vaṣaṭkāraaumkārapuṇyāhadharmakriyāśchaitadaṣṭōttaraṁ maṅgalānāṁ śataṁ darśanāt sparśanāt kīrttanāccāśubhāni vyapōhyārthasiddhiṁ diśantyuttamām||10||
प्रस्थानगमनप्रवेशेषु दधिमधुघृतलाजपुष्पाक्षतोदुम्बराश्वत्थमुक्तामणिच्छत्रदुर्वाङ्कुरादर्शकन्याध्वजस्यन्दनाष्टापदा- क्षानृपश्रीतरुर्भद्रपीठानि सस्यानि मत्स्या हया हंसचाषौ वृषः केसरी दक्षिणावर्त्तशङ्खाब्जसिद्धार्थकारोचनाः स्वस्तिकस्तोरणं कीचका वेणवो वरवधूर्मदसिक्तगण्डो गजस्तोयलम्बोऽम्बुदः पूर्णकुम्भो हरिद्राऽत्रिरिन्द्रः फलान्यार्द्रमांसं सितं चामरङ्गोउः सवत्साङ्गना पुत्रिणी मानुषं वर्धमानं सहस्रं नराणां प्रयुक्तानि यानानि धन्वन्तरिर्वामनो ब्राह्मणो भूमिरभ्युद्धृता सिद्धमन्नं वराहश्छ तोयोत्थितस्त्रिणयनमधुसूदनस्कन्दपद्मासनाः लोकपालाः सुराः खं दिशोऽग्निः सरांसि स्रवन्त्यः समुद्रा मखा मारुता ज्योतिषं धर्म्मशास्त्राणि तीर्थानि काव्यं धर्मार्थ- कामामृतं वालखिल्यादयो वेदवाक्यं निधिः कोउस्तुभः कञ्चनं माणिभद्रः सुमेरुः प्रियङ्गुः प्रदीपो वचामोदकौ दितिरदितिररुन्धती ऋद्धिः सावित्र्युमाकाशगङ्गा शची देवसेना स्वधा शान्तिर्लक्ष्मीः सरस्वत्यपत्यं क्षमा स्वस्तिशब्दो वषट्काराउम्कारपुण्याहधर्मक्रियाश्छैतदष्टोत्तरं मङ्गलानां शतं दर्शनात् स्पर्शनात् कीर्त्तनाच्चाशुभानि व्यपोह्यार्थसिद्धिं दिशन्त्युत्तमाम्||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vaidyasyānyasya ca dadhyādikaṁ maṅgalānāmaṣṭōttaraśataṁ darśanādibhyō'śubhāni vyapōhya uttamārthasiddhiṁ diśati| akṣatā yavāḥ| syandanaṁ rathādi| aṣṭāpadaṁ caturaṅgaphalakam| akṣāḥ pāśāḥ| śrītaruḥ bilvavr̥kṣaḥ| bhadrapīṭhaṁ dēvāsanaṁ catuṣkōṇam| svastikā ākāraviśēṣāḥ| kīcakā vēṇavō, yē vēṇavō vāyunā śabdāyantē| varavadhūruttamā strī| vardhamānamalaṅkāraviśēṣaḥ| yānānyaśvādīni prayuktāni| bōdhakaraṇēna dhanvantariśchitrādikr̥taḥ| vāmanō yaḥ kaśchit| tathā brāhmaṇaḥ| varāhaḥ sūkaraḥ tōyamadhyādutthitaḥ san| amr̥taṁ śabda ēva| māṇibhadrō yakṣaviśēṣaḥ| ditirasuramātā| aditiḥ sūryamātā| dēvasēnā tatsaṁjñā| svadhā pitr̥ṇām| śāntirdharmasya| apatyaṁ svasya| kṣamā dharmasya| svastītyayaṁ śabdaḥ|| 10||
Adhikarana vaidyasya prasthānādiṣu pakṣyādibhiḥ śubhāśubhasūcanāḥ (11) · Śloka 11
api ca-punnāmānaḥ pakṣiṇō vāmāḥ śivāḥ||11||
अपि च-पुन्नामानः पक्षिणो वामाः शिवाः||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
api cēti samuccayē| punnāmānō yē strīvyañjanā api puruṣābhidhānāḥ śukracāṣādayastē vāmāḥ śivāḥ śubhāḥ prasthānādiṣu|
Adhikarana śubhasūcakāḥ dakṣiṇāḥ prāṇinaḥ (12) · Śloka 12
śivā śyāmā piṅgalā kōkilā'ralā cucchundarī sūkarī gr̥hagōdhikaikaśaphāścha strīnāmānō dakṣiṇāḥ| śikhī caṣakaśyēnagajājakapayaścha||12||
शिवा श्यामा पिङ्गला कोकिलाऽरला चुच्छुन्दरी सूकरी गृहगोधिकैकशफाश्छ स्त्रीनामानो दक्षिणाः| शिखी चषकश्येनगजाजकपयश्छ||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śivādayō dakṣiṇāḥ śivā iti sambandhaḥ| śivā prasiddhā| śyāmā piṅgalā| aralā cēti pakṣiviśēṣāḥ| cucchundarī gandhamūṣikā| gr̥hagōdhikā musalī| ēkaśaphā vaḍavādiḥ| strīnāmānaḥ śikhyādayaścha dakṣiṇāḥ śivāḥ| śikhī mayūraḥ| caṣakaḥ prāṇiviśēṣastatsaṁjñakaḥ|| 12||
Adhikarana pravēśē paśupakṣiṇāmavasthānam (13) · Śloka 13
pravēśē tu viparītāḥ||13||
प्रवेशे तु विपरीताः||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yē vāmā uktāstē pravēśē dakṣiṇāḥ śubhāḥ| yē ca dakṣiṇā uktāstē pravēśē vāmāḥ|| 13||
Adhikarana śvaśr̥gālayōsvasthānam (1) · Śloka 1
sarvatra ca dakṣiṇādvāmagamanamiṣṭaṁ śvaśr̥gālayōḥ||1||
सर्वत्र च दक्षिणाद्वामगमनमिष्टं श्वशृगालयोः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana mr̥gavihaṅgayōravasthānam (14) · Śloka 14
viparītaṁ mr̥gavihaṅgayōḥ||14||
विपरीतं मृगविहङ्गयोः||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mr̥gavihaṅgayōrviparītaṁ vāmāddakṣiṇagamanam| sarvatra prasthānādiṣu|
Adhikarana sarvathā darśanīyāḥ prāṇinaḥ (15) · Śloka 15
sarvathāpi darśanaṁ bharadvājacāṣabhāsanakulānām||15||
सर्वथापि दर्शनं भरद्वाजचाषभासनकुलानाम्||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sarvathā sarvaprakārāṁ puraḥ paśchāt pravēśē prasthānē cētyēvamādi bharadvājādīnāṁ darśanam|| 15||
Adhikarana kīrttanīyāḥ prāṇinaḥ (16) · Śloka 16
śaśasarpājā'vigōdhājāvikasūkarāṇāntu kīrtanamiṣṭam| na darśanaṁ virutaṁ vā||16||
शशसर्पाजाऽविगोधाजाविकसूकराणान्तु कीर्तनमिष्टम्| न दर्शनं विरुतं वा||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śaśādīnāṁ kīrttanaṁ paryyāyēṇāpi kīrttanamēvaiṣāṁ śastaṁ na darśanam| darśanaṁ virutaṁ caiva nō kīrttanamiti viparītārthaḥ|| 16||
Adhikarana r̥kṣavānarayōḥ kīrttanamiṣṭam (1) · Śloka 1
viparītamr̥kṣavānarayōḥ||1||
विपरीतमृक्षवानरयोः||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana sarvathā aśivāḥ prāṇinaḥ (17) · Śloka 17
sarvamapi tvaniṣṭaṁ saraṭakukkuṭaviḍālōlūkānām||17||
सर्वमपि त्वनिष्टं सरटकुक्कुटविडालोलूकानाम्||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saraṭaadēēnaaṁ sambandhi sarvamaniṣṭadarśanaṁ virutaṁ kēērtanaṁ ca || 17||
Adhikarana vyādhiviśēṣē chēdabhēdaruddhapravattanādi śabdāḥ dūtasya śubhāvahāḥ (18) · Śloka 18
tathā granthyarbudādiṣu chēdaśabda iṣṭō gulmōdarādiṣu bhēdaśabdō'tīsāraraktapittādiṣu ruddhaśabdō'śmaryyudarādiṣu pravarttanaśabda iti| ēvamanyē'pi dhvanayō yōjyāḥ||18||
तथा ग्रन्थ्यर्बुदादिषु छेदशब्द इष्टो गुल्मोदरादिषु भेदशब्दोऽतीसाररक्तपित्तादिषु रुद्धशब्दोऽश्मर्य्युदरादिषु प्रवर्त्तनशब्द इति| एवमन्येऽपि ध्वनयो योज्याः||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
granthādiṣu chēdanaśabda iṣṭaḥ| gulmādiṣu bhēdaśabdaḥ| raktapittādiṣvityatrādigrahaṇēna vamanavirēcanabastyādīnāṁ grahaṇam| ēvamanyē dhvanayō yōjyāḥ| tathā pāṇḍurōgē śūnaśabdaḥ| kāsē kṣataśabdaḥ| śvāsē chinnaḥ| yakṣmiṇaḥ saṁsthitaḥ ityēvamādiḥ|| 18||
Adhikarana sarvatraiva śubhāvahāḥ śabdāḥ (19) · Śloka 19
sarvatraiva ca sthirasthāvaravarddhamānatrātā'caladhruvakṣēma- śivā-dayaḥ śabdāḥ dhanyavāditrasvarāścha śrēṣṭhāḥ||19||
सर्वत्रैव च स्थिरस्थावरवर्द्धमानत्राताऽचलध्रुवक्षेम- शिवा-दयः शब्दाः धन्यवादित्रस्वराश्छ श्रेष्ठाः||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sthirādiśabdā dhanyānāṁ ca vāditrāṇāṁ dhvanayaḥ sarvatra śrēṣṭhāḥ|
Adhikarana cikitsāpratiṣēdhakāḥ śabdāḥ (20) · Śloka 20
kṣatahatapatitākrōśaprahāracchēdabhēdadāhahāhāpratiṣēdhādiśabdā- śchikitsāpratiṣēdhāya||20||
क्षतहतपतिताक्रोशप्रहारच्छेदभेददाहहाहाप्रतिषेधादिशब्दा- श्छिकित्साप्रतिषेधाय||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kṣatādayaḥ prastutapratiṣēdhāya bhavanti| śabdā iti kṣatādibhirabhisambadhyatē| tēna kṣatādiparyyāyāṇāmapi grahaṇam| ā-mā-nō-na pratiṣēdhaśabdāḥ| ādigrahaṇēna nivr̥ttyādiparyyāyāṇāṁ grahaṇam| athavā pratiṣēdha ityayaṁ śabda ādiryēṣāṁ śabdānāṁ tē pratiṣēdhādayaḥ| pratiṣēdhaprakārā ityarthaḥ|| 20||
Adhikarana digādiviśēṣēṣu cikitsāpratiṣēdhakāḥ śabdāḥ (21) · Śloka 21
dīptāyāṁ ca diśi krūrāḥ pakṣimr̥gadhvanayō vr̥kṣē vā rūkṣa- śuṣkē savallīkaṇṭakē| tadvidhē vā dēśē||21||
दीप्तायां च दिशि क्रूराः पक्षिमृगध्वनयो वृक्षे वा रूक्ष- शुष्के सवल्लीकण्टके| तद्विधे वा देशे||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
dīptētyādikaṁ cikitsapratiṣēdhāyētyanēna sambadhyatē| dīptāṁ diśaṁ prati krūrāṇāṁ mr̥gāṇāṁ pakṣiṇāṁ ca dhvanayaḥ| prācyādipratyayahētutvēnā'numitaikā'pi satī digvyavahārarthamadhiṣṭhātr̥dēvatāviśēṣaniyamavaśāt pravibhaktaivā'ṣṭadhā vibhajyatē| tatra viṣuvati sūryyō yata udēti sā sahasrākṣādhiṣṭhitā aindrīnāma dik| tadabhimukhasya dakṣiṇē pārśvē vairasyatā krāntamūrtiryāmyā nāma| tasyaiva paśchāt patyā yādasāmāliṅgitā vāruṇī nāma| tasyaiva vāmatō rājarājasvīkr̥tā kōubērī nāma| tāsāmantarālēṣu vidiśaḥ| tatra dakṣiṇapūrvā caitrabhānavī| dakṣiṇapāśchimā nair̥tī paśchimōttarā pāvanī| uttarapūrvā aiśānīti| āsāmaṣṭānāṁ kukubhāṁ bhagavan sahasraśmiḥ pūrvādikramēṇāhōrātrabhāgēṣvaṣṭāsvēvāvarōdhavēśmasviva dakṣiṇaḥ kāmī kramēṇaiva bhōktr̥tvamanubhavati| tatra pūrvē dinasyāyāmē śātakratavīmāśāmavalambatē bhagavān| dvitīyē jātavēdasīm| tr̥tīyē samadarśilāñchitām| caturthē rakṣōmālinīm| prathamē niśāyāmē varuṇāśvāsitām| dvitīyē samīkaraṇanāyikām| tr̥tīyē puṇyajātākṣiptām| caturthē vr̥kṣadhvajapālitāmiti| tāsāñca samprati raviryāmupabhuṅktē sā svādhīnabhartr̥kēva dīptā| yāmupabhujya yātaḥ sā prōṣitabhartr̥kēvāṅgaritā| yāṁ yāsyati sā vāsakasajjēva dhūmitā| śēṣāḥ parityaktatatsamāgamāṣāḥ pravrajitā iva śāntāḥ tatrātmānamavadhiṁ kr̥tva diśi dīptā yāṁ krūramr̥gapakṣivācaḥ| krūrā mr̥gāḥ kravyādāḥ śr̥gālasiṁhādayaḥ pakṣiṇō gr̥dhrōlūkādayaḥ | kravyādāḥ krūrāḥ| phalaśālyādibhujō mr̥gapakṣiṇaḥ saumyāḥ| tadvidhē dēśē rōukṣyādiyuktē|| 21||
Adhikarana cikitsāpratiṣēdhakaṁ darśanam (22) · Śloka 22
darśanañca tr̥ṇapalalakāṣṭhabhārakarpūrakalōṣṭhādīnāṅkaṇṭakōrdhvapādayānaśayanādibhagnōpaskarariktakumbhakamadya- vasātailatilagarbhiṇīśvapākavyasanimr̥tānāñca||22||
दर्शनञ्च तृणपललकाष्ठभारकर्पूरकलोष्ठादीनाङ्कण्टकोर्ध्वपादयानशयनादिभग्नोपस्कररिक्तकुम्भकमद्य- वसातैलतिलगर्भिणीश्वपाकव्यसनिमृतानाञ्च||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tr̥ṇādīnāṁ darśanaṁ cikitsāpratiṣēdhāya| palalastilakalkaḥ| ūrdhvagāḥ pādā yēṣāṁ yānādīnām| upaskara upakaraṇadravyam| śvapākaśchaṇḍālaḥ lubdhakaḥ| vyasanyatiduḥkhī| mr̥taṁ śavam|
Adhikarana vaidyasya āturagr̥hapravēśasamayē cikitsāpratiṣēdhakāḥ (23) · Śloka 23
pravēśē cāturagr̥hātpūrvōktamāṅgalyanirgamaḥ| praviṣṭasya tu bhiṣajō na satkārō lābhatuṣṭistutayaśchāśubhāḥ||23||
प्रवेशे चातुरगृहात्पूर्वोक्तमाङ्गल्यनिर्गमः| प्रविष्टस्य तु भिषजो न सत्कारो लाभतुष्टिस्तुतयश्छाशुभाः||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pūrvōktāni maṅgalāni ghr̥tādīni| tēṣāmā''turagr̥hānnirgamō vaidyasya praviśataḥ|| 23||
Adhikarana āturasya cikitsāpratiṣēdhakāni grahanakṣatrāṇi (24) · Śloka 24
āturasya vakrānuvakrā grahāgarhitasthānasthāḥ||24||
आतुरस्य वक्रानुवक्रा ग्रहागर्हितस्थानस्थाः||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āturasya vakrānuvakrādicikitsāpratiṣēdhāya dhruvaṁ pratibandhāya| rāśicakrē spaṣṭagatē yē pratinivr̥ttya gantuṁ pravr̥ttāstē vakrāḥ| tatō'pi punavyāvr̥ttāḥ spaṣṭamārgamanuprāptā anuvakrāḥ garhitē sthānē tiṣṭhantīti garhitasthānasthāḥ| garhitasthānamanupacayarāśilakṣaṇam| anupacayāścha rāśayaḥ| svajanmanakṣatrarāśōḥ prathamadvitīyacaturthapañcamasaptamāṣṭamanavamadvādaśarāśayaḥ| upacayāstriṣaḍēkādaśadaśamāḥ| tatrāśvinyādīnāṁ saptaviṁśatiḥ sapādanakṣatradvayavibhāgēna kramēṇa mēṣavr̥ṣabhamithunakarkaṭakasiṁhakanyātulāvr̥śchikadhanumakarakumbhamīnākhyā dvādaśarāśayaḥ|| 24||
Adhikarana kētvādibhirjanmarkṣābhibhavaḥ (25) · Śloka 25
kētuśanirāhubhirjanmarkṣā''bhibhavaḥ||25||
केतुशनिराहुभिर्जन्मर्क्षाऽऽभिभवः||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kētvādibhirjanmarkṣā''bhibhavaḥ| janmarkṣō janmarāśiḥ| tasmin sannipātastadā''bhibhavaḥ|| 25||
Adhikarana gr̥hadārādiṣu garhita lakṣaṇaprādurbhāvaḥ (26) · Śloka 26
gr̥hadāraśayanāsanavāhanamaṇiratnōpakaraṇēṣu vā garhita- lakṣaṇaprādurbhāvaśchikitsāpratiṣēdhāya||26||
गृहदारशयनासनवाहनमणिरत्नोपकरणेषु वा गर्हित- लक्षणप्रादुर्भावश्छिकित्साप्रतिषेधाय||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
gr̥hadārādiṣu garhitānāmaśubhānāṁ lakṣaṇānāṁ prādurbhāvaḥ|| 26||
Adhikarana svapnaprakaraṇam (śubhāśubhahētuḥ saptavidhaḥ svapnaḥ) (27) · Śloka 27
svapnastu svayamanyēna vā dr̥ṣṭaḥ śubhāśubhahētuḥ sapta- vidhō dr̥ṣṭaḥ śrutō'nubhūtaḥ prārthitaḥ saṅkalpitō bhāvikō dōṣajaścha||27||
स्वप्नस्तु स्वयमन्येन वा दृष्टः शुभाशुभहेतुः सप्त- विधो दृष्टः श्रुतोऽनुभूतः प्रार्थितः सङ्कल्पितो भाविको दोषजश्छ||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sāmānyēnādr̥ṣṭapūrvadarśanaḥ svapnaścha śubhāśubhahētuḥ| svayaṁ dr̥ṣṭa upabhōktrā''nyēna vā| tamuddiśya dr̥ṣṭaḥ| sa ca dr̥ṣṭādibhēdēna saptavidhaḥ| dr̥ṣṭaścha kṣuṣā gr̥̄hītasya svāpē darśanam| śrutasyākhyāyikārūpēṇa svāpē darśanaṁ śrutaḥ| anubhūtaḥ svasaṁvēdanādinā| prārthita ākāṅkṣitaḥ| idaṁ kathaṁ nu mē syāt iti kalpitaḥ saṅkalpitaḥ | idaṁ mayā'vaśyakarttavyamityasya darśanaṁ bhāvikaḥ| svabhāvādāgataḥ| dōṣajō vātādisāmarthyānnabhōgamanādiḥ|| 27||
Adhikarana aphalāḥ saphalā alpaphalāścha svapnāḥ (28) · Śloka 28
tatrādyaḥ pañcavidhō'phalaḥ| yathā yathāsvaprakr̥tiḥ vismr̥tō divā'tihrasvō'tidīrghō nā'tisuptadr̥ṣṭaścha||28||
तत्राद्यः पञ्चविधोऽफलः| यथा यथास्वप्रकृतिः विस्मृतो दिवाऽतिह्रस्वोऽतिदीर्घो नाऽतिसुप्तदृष्टश्छ||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrā''dyāḥ-dr̥ṣṭaśrutānubhūtaprārthitasaṅkalpitāḥ pañca aphalāḥ| bhāvikadōṣajōu saphalōu| dōṣajō'pi yathā svaprakr̥tirniṣphalaḥ| yathā vātaprakr̥tērkatajaḥ| pittaprakr̥tēḥ pittajaḥ| ēvaṁ kaphē'pi vācyam| tathā divā dr̥ṣṭaścha niṣphalaḥ| vismr̥tādirūpō'pi niṣphalaḥ| vismr̥tō yaḥ sādhu na smaryyatē|| 28||
Adhikarana rātrēḥ pūrvaparabhāgaviśēṣēṇa phalaviśēṣaḥ (29) · Śloka 29
pūrvarātrē'lpaṁ cirācca phalaṁ karōti| gōsargē mahatsa- dyaścha||29||
पूर्वरात्रेऽल्पं चिराच्च फलं करोति| गोसर्गे महत्स- द्यश्छ||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
niśādōu dr̥ṣṭaḥ saphalō'pi śubhāśubhaśchirātphalamalpaṁ ca karōti| gōsargō rātrēḥ kṣayaḥ tasmin sadyaḥ phalaṁ mahāphalaṁ ca|| 29||
Adhikarana mahatphalajanakasvapnōpāyāḥ (30) · Śloka 30
nidrayā ca punaranupahataḥ pratīpairvā vacōbhirdānayamaniyamādibhirvā||30||
निद्रया च पुनरनुपहतः प्रतीपैर्वा वचोभिर्दानयमनियमादिभिर्वा||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śubhaścha svapnaḥ svapnādanantaraṁ nidrayā'nupahatō mahatphalaṁ dadāti sadyaścha| tathā pratīpairdr̥ṣṭasvapnapratikūlairvacōbhirnōpahataḥ| athavā sa sarvaṁ svapnō dānādibhirmahat sadyaścha phalaṁ dadāti| yamaḥ indriyāṇāṁ viṣayēbhyō nivr̥ttiḥ| niyamaḥ saddr̥ttam| ādigrahaṇēna maṇimantrādīnāṁ grahaṇam|| 30||
Adhikarana tatra jvarādisambhavē maraṇa sūcakāḥ svapnāḥ (1) · Śloka 1
tatra yaḥ prētaiḥ saha madyaṁ piban śunā''kr̥ṣyatē sa hanyatē jvarēṇa||1||
तत्र यः प्रेतैः सह मद्यं पिबन् शुनाऽऽकृष्यते स हन्यते ज्वरेण||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
Adhikarana raktapittē svapnaḥ (2) · Śloka 2
yō lākṣāraktā''bhamambaraṁ paśyati| yō vā rakta- dēhamālyavastrō hasannāryyā hnīyatē, sa raktapittēna||2||
यो लाक्षारक्ताऽऽभमम्बरं पश्यति| यो वा रक्त- देहमाल्यवस्त्रो हसन्नार्य्या ह्नीयते, स रक्तपित्तेन||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana yakṣmaṇi svapnaḥ (1) · Śloka 1
yō yāmyāṁ diśaṁ kharōṣṭramahiṣavarāhānyatamēna sa yakṣmaṇā|1|
यो याम्यां दिशं खरोष्ट्रमहिषवराहान्यतमेन स यक्ष्मणा|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana gulmē svapnaḥ (1) · Śloka 1
yasya kaṇṭakinī latā vaṁśastālō vā hr̥di jāyatē sa gulmēna|1|
यस्य कण्टकिनी लता वंशस्तालो वा हृदि जायते स गुल्मेन|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śiracchēdē svapnaḥ (1) · Śloka 1
yasya śirasi sa śirōrōgēṇa vā śiracchēdēna|1|
यस्य शिरसि स शिरोरोगेण वा शिरच्छेदेन|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana kuṣṭhē svapnaḥ (1) · Śloka 1
yasya nagnasyājyāvasiktasyāgnimanarciṣaṁ juhvatō jāyantē padmānyurasi sa kuṣṭhēna|1|
यस्य नग्नस्याज्यावसिक्तस्याग्निमनर्चिषं जुह्वतो जायन्ते पद्मान्युरसि स कुष्ठेन|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana pramēhē svapnaḥ (1) · Śloka 1
yaśchaṇḍālaiḥ saha snēhaṁ pibati sa pramēhēṇa|1|
यश्छण्डालैः सह स्नेहं पिबति स प्रमेहेण|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana unmādē svapnaḥ (1) · Śloka 1
yō rakṣōbhiḥ saha nr̥tyannapsu nimijjati sa unmādēna|1|
यो रक्षोभिः सह नृत्यन्नप्सु निमिज्जति स उन्मादेन|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana apasmārē svapnaḥ (1) · Śloka 1
yō mattaḥ sō'pasmārēṇa|1|
यो मत्तः सोऽपस्मारेण|१|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nētrarōgajanakaḥ svapnaḥ (1) · Śloka 1
yaśchandrasūryyayōruparāgaṁ paśyati tasya nētrarōga upajāyatē||1||
यश्छन्द्रसूर्य्ययोरुपरागं पश्यति तस्य नेत्ररोग उपजायते||१||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana nētravināśajanakaḥ svapnaḥ (31) · Śloka 31
yastayōḥ patanaṁ tasya nētravināśaḥ||31||
यस्तयोः पतनं तस्य नेत्रविनाशः||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrētyādinā svapnaviśēṣān darśayati| subōdham| prētā nikr̥ṣṭa bhūtaviśēṣāḥ| yasya hr̥di kaṇṭakīlatādikaṁ jāyatē sa gulmēna hanyata iti sambandhaḥ| yasya punaḥ kaṇṭakīlatādikaṁ śirasi jāyatē sa śirōrōgēṇa hanyatē| śastrēṇa kartrā śiraḥcchēdēna karaṇabhūtēna hanyatē| sarvatra tr̥tīyāntaṁ hanyata iti sambadhyatē| uparāgō rāhucchāyayā| tayōriti candrasūryyayōḥ|| 31||
Adhikarana vyādhitasya mārakāḥ svasthasya jīvitasandēhakarāḥ svapnāḥ chardijanakaścha svapnaḥ (32) · Śloka 32
yaḥ śaṣkulīrapūpānvā'bhyavahr̥tya pratibuddhaśchardayati||32||
यः शष्कुलीरपूपान्वाऽभ्यवहृत्य प्रतिबुद्धश्छर्दयति||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
śuṣkulī tilakr̥tā chardayati| tadēva yatsvapnē jagdham|| 32||
Adhikarana svasthāturayōriṣṭaphalāḥ svapnāḥ (33) · Śloka 33
yasya śirasi latādayō jāyantē| vayāṁsi ca nilīyantē| mōuḍhyaṁ vā bhavati| yō gr̥dhrōlūkakākādyaiḥ prētapiśācarakṣōdraviḍāndhrastrīcanḍālādyairvā parivāryyatē| dakṣiṇābhumukhaṁ vā striyā nr̥tyannākr̥ṣyatē| antāvasāyibhirvā svayaṁ vā digvāsā yāti śūnyāṭavīm vā| kapirathēna prētaiḥ pravrajitairvā pariṣvajyatē| nagnō vā raktāṁ srajaṁ dhārayati| paṅkadigdhō hasati nr̥tyati vā| vētravaṁśakaṇṭakatr̥ṇagahanē saṁsr̥jyatē patati vā| pāṁsūpadhānāyāṁ bhuvi valmīkabhasmaśmaśānaśvabhrāyatanēṣu| paṅkakūpakaluṣōdakēṣu vā majjati| srōtasā vā hniyatē| raktakusumavanāṁ bhūmiṁ guhāmandhakārācitāṁ pāpakarmālayaṁ sambādhaṁ jananīṁ vā praviśati| matsyēna vā grasyatē| śmaśrukarma ca yō gātravr̥ddhiṁ vivāhaṁ cānubhavati| śailāsādāgrāt patatyā''rōhati vā yūpapuṣpāḍhyaśālmalīkōvidārakiṁśukapāribhadrakān| yō vā parājīyatē badhyatē chardayati viricyatē hr̥ṣyati labhatē vā hiraṇyalōhalavaṇatailapiṇyākakārpāsān| aśnāti pakvānnam| pibati madyam| snēhaṁ vā'bhyajyati| nirbhartsyatē vā kupitaiḥ pitr̥bhiḥ| candrā'rkatārādīpadēvatānētradarśanānyanupatatō na śyatō vā paśyati| vakraṁ vā bāhumaṅgaṁ vā vibhidyamānam| puruṣāṇ vā nagnān kaṣāyavāsasō'saumyān daṇḍapāśahastān kr̥ṣṇānraktākṣāṇ| striyaṁ vā kr̥ṣṇaśukladarśanāṁ dīrghakēśastanīṁ kālarātrirūpām| tē vyādhitāḥ pañcatāmāpnuvanti| svasthāstu jīvitasandēhamiti||33||
यस्य शिरसि लतादयो जायन्ते| वयांसि च निलीयन्ते| मोउढ्यं वा भवति| यो गृध्रोलूककाकाद्यैः प्रेतपिशाचरक्षोद्रविडान्ध्रस्त्रीचन्डालाद्यैर्वा परिवार्य्यते| दक्षिणाभुमुखं वा स्त्रिया नृत्यन्नाकृष्यते| अन्तावसायिभिर्वा स्वयं वा दिग्वासा याति शून्याटवीम् वा| कपिरथेन प्रेतैः प्रव्रजितैर्वा परिष्वज्यते| नग्नो वा रक्तां स्रजं धारयति| पङ्कदिग्धो हसति नृत्यति वा| वेत्रवंशकण्टकतृणगहने संसृज्यते पतति वा| पांसूपधानायां भुवि वल्मीकभस्मश्मशानश्वभ्रायतनेषु| पङ्ककूपकलुषोदकेषु वा मज्जति| स्रोतसा वा ह्नियते| रक्तकुसुमवनां भूमिं गुहामन्धकाराचितां पापकर्मालयं सम्बाधं जननीं वा प्रविशति| मत्स्येन वा ग्रस्यते| श्मश्रुकर्म च यो गात्रवृद्धिं विवाहं चानुभवति| शैलासादाग्रात् पतत्याऽऽरोहति वा यूपपुष्पाढ्यशाल्मलीकोविदारकिंशुकपारिभद्रकान्| यो वा पराजीयते बध्यते छर्दयति विरिच्यते हृष्यति लभते वा हिरण्यलोहलवणतैलपिण्याककार्पासान्| अश्नाति पक्वान्नम्| पिबति मद्यम्| स्नेहं वाऽभ्यज्यति| निर्भर्त्स्यते वा कुपितैः पितृभिः| चन्द्राऽर्कतारादीपदेवतानेत्रदर्शनान्यनुपततो न श्यतो वा पश्यति| वक्रं वा बाहुमङ्गं वा विभिद्यमानम्| पुरुषाण् वा नग्नान् कषायवाससोऽसौम्यान् दण्डपाशहस्तान् कृष्णान्रक्ताक्षाण्| स्त्रियं वा कृष्णशुक्लदर्शनां दीर्घकेशस्तनीं कालरात्रिरूपाम्| ते व्याधिताः पञ्चतामाप्नुवन्ति| स्वस्थास्तु जीवितसन्देहमिति||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
latādayō latāvaṁśatālaḥ| vayāṁsi pakṣiṇaḥ| gr̥dhrādibhiḥ parivāraṇam| āndhradraviḍōu dākṣiṇātyajanapadanāmanī| antāvasāyinaśchaṇḍālādayaḥ| vētraṁ kāṣṭhaviśēṣaḥ| valmīkādiṣu vā patati| valmīkaṁ pipīlikāsthānam| sambādhaṁ saṅkaṭam| jananī mātā| vayōvr̥ddhiryathā bālyē yōuvanaṁ vārdhakaṁ vā| yūpādīn vā ārōhati| candrādīn patatō naśyatō vā yaḥ paśyati| ēvamētacchāṣkulyapūpādikaṁ dr̥ṣṭvā vyādhitā niśchitaṁ pañcatvaṁ prāpnuvanti| svasthāstu jīvitasandēhamiti|| 33||
Adhikarana dāruṇasvapnasambhavahētuḥ (2) · Śloka 2
bhavanti cātra- manōvahānāṁ pūrṇatvāt srōtasāṁ prabalairmalaiḥ| dr̥śyantē dāruṇāḥ svapnā vināśābhimukhātmabhiḥ|2|
भवन्ति चात्र- मनोवहानां पूर्णत्वात् स्रोतसां प्रबलैर्मलैः| दृश्यन्ते दारुणाः स्वप्ना विनाशाभिमुखात्मभिः|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śubhaphalapradaḥ svapnaḥ (2) · Śloka 2
akalyāṇamapi svapnaṁ dr̥ṣṭvā tatraiva yaḥ punaḥ| paśyētsaumyaṁ śubhaṁ tasya śubhamēva phalaṁ bhavēt||2||
अकल्याणमपि स्वप्नं दृष्ट्वा तत्रैव यः पुनः| पश्येत्सौम्यं शुभं तस्य शुभमेव फलं भवेत्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana āyurārōgyādidāyakāḥ praśastāḥ svapnāḥ (34) · Śloka 34
dēvān dvijān gōvr̥ṣabhān jīvataḥ suhr̥dō nr̥pān| sādhūn yaśasvinō vahnimiddhaṁsvacchāñjalāśayān| kanyāḥ kumārakān gōurān śuklavastrān sutējasaḥ| narāśanaṁ dīptatanuṁ samantād rudhirōkṣitam| yaḥ paśyēllabhatē yō vā chatrādarśaviṣāmiṣam| śuklāḥ sumanasō vastramamēdhyā''lēpanaṁ phalam| śailaṁ prāsādāsaphalavr̥kṣasiṁhanaradvipān| ārōhēd gō'śvayānañca tarēnnadahradōdadhīn| pūrvōttarēṇa gamanamagamyāgamanaṁ mr̥tiḥ| sambādhānnissr̥tiḥ sparśāstārakā''calabhāsvatām| rōdanaṁ patitōttānaṁ dviṣatāṁ cāvamardanam| yasya syādāyurārōgyaṁ vittaṁ sa bahuśō'śnutē||34||
देवान् द्विजान् गोवृषभान् जीवतः सुहृदो नृपान्| साधून् यशस्विनो वह्निमिद्धंस्वच्छाञ्जलाशयान्| कन्याः कुमारकान् गोउरान् शुक्लवस्त्रान् सुतेजसः| नराशनं दीप्ततनुं समन्ताद् रुधिरोक्षितम्| यः पश्येल्लभते यो वा छत्रादर्शविषामिषम्| शुक्लाः सुमनसो वस्त्रममेध्याऽऽलेपनं फलम्| शैलं प्रासादासफलवृक्षसिंहनरद्विपान्| आरोहेद् गोऽश्वयानञ्च तरेन्नदह्रदोदधीन्| पूर्वोत्तरेण गमनमगम्यागमनं मृतिः| सम्बाधान्निस्सृतिः स्पर्शास्तारकाऽऽचलभास्वताम्| रोदनं पतितोत्तानं द्विषतां चावमर्दनम्| यस्य स्यादायुरारोग्यं वित्तं स बहुशोऽश्नुते||३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
bhavanti cātrēti padyārambhē tantrarītiḥ| manōvahānāmityādi subōdham| dēvānityādinā śubhāḥ svapnā ucyantē| dēvānityādēryaḥ paśyēditi sambandhaḥ tathā chatrādīni yō labhatē| śailādīṁśca''rōhēt| nadyādīṁśca tarēt| pūrvōttaragamanādikañca yasya syāt sa āyurādikamaśnutē| narāśanō rākṣasaḥ puṣpāṇi ukṣitaṁ siktham| sumanasaḥ hr̥dō gambhīraḥ| agamyāḥ sakulyāntyajātiśca| mr̥tirmaraṇam||34||
Adhikarana aśubhaḥ svapnaḥ (2) · Śloka 2
pitr̥dēvadvijātīnāṁ kruddhabhītakr̥śātmanām| malināmbarapuṣpāṇāṁ darśanaṁ na praśasyatē|2|
पितृदेवद्विजातीनां क्रुद्धभीतकृशात्मनाम्| मलिनाम्बरपुष्पाणां दर्शनं न प्रशस्यते|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana śubhaḥ svapnaḥ (2) · Śloka 2
tēṣāmēva tu tuṣṭānāṁ śuddhapuṣpāmbarātmanām| darśanaṁ śasyatē svapnē taiśca sambhāṣaṇaṁ śubham||2||
तेषामेव तु तुष्टानां शुद्धपुष्पाम्बरात्मनाम्| दर्शनं शस्यते स्वप्ने तैश्च सम्भाषणं शुभम्||२||
🔊 Audio coming soon
Adhikarana svapnadarśanōttaramanuṣṭhānam (35) · Śloka 35
dr̥ṣṭvā svapnān dāruṇān śōbhanān vā| prātaḥ snātaḥ sarṣapānagnivarṇān| hr̥tvā sāvitryā sarpiṣāktāṁstilān vā| pūtaḥ pāpairmucyatē vyādhibhiśca||35||
दृष्ट्वा स्वप्नान् दारुणान् शोभनान् वा| प्रातः स्नातः सर्षपानग्निवर्णान्| हृत्वा सावित्र्या सर्पिषाक्तांस्तिलान् वा| पूतः पापैर्मुच्यते व्याधिभिश्च||३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pitr̥prabhr̥tīnāṁ śubhānāmapi kr̥ddhādyātmanāṁ satāṁ malināmbarapuṣpadhāriṇāṁ ca darśanaṁ nēṣyatē| tēṣāmēva pitrādīnāṁ tuṣṭādiguṇānāṁ darśanaṁ śasyata iti sambandhaḥ| tairatituṣṭādiguṇaiḥ pitrādibhiḥ|
Adhikarana āturasyārōgyalakṣaṇam (36) · Śloka 36
maṅgalācārasampannaḥ parivārastathā''turaḥ| śraddhadhānō'nukūlaśca prabhūtadravyasaṁgrahaḥ| satvalakṣaṇasaṁyōgō bhaktirvaidyadvijātiṣu| cikitsāyāmanirvēdastadā''rōgasya lakṣaṇam||36||
मङ्गलाचारसम्पन्नः परिवारस्तथाऽऽतुरः| श्रद्धधानोऽनुकूलश्च प्रभूतद्रव्यसंग्रहः| सत्वलक्षणसंयोगो भक्तिर्वैद्यद्विजातिषु| चिकित्सायामनिर्वेदस्तदाऽऽरोगस्य लक्षणम्||३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
maṅgalācārasampannādikamārōgyalakṣaṇam| prabhūtānāṁ dravyāṇāṁ saṁgrahastathōktaḥ| sattvalakṣaṇāni śaucāstikyādīni||36||
Adhikarana śārīrasthānanāmanirūpaṇam (37-38) · Śloka 38
ityatra janmamaraṇaṁ yataḥ samyagudāhr̥tam| śarīrasya tataḥ sthānaṁ śārīramidamucyatē||37|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tau aṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ śārīrasthānē dūtādivijñānīyō nāma dvādaśō'dhyāyaḥ||38||
इत्यत्र जन्ममरणं यतः सम्यगुदाहृतम्| शरीरस्य ततः स्थानं शारीरमिदमुच्यते||३७|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतौ अष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां शारीरस्थाने दूतादिविज्ञानीयो नाम द्वादशोऽध्यायः||३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sthānanāma nirūpyatē| asmin sthānē śarīrasya janmanaḥ prabhr̥timaraṇaṁ yāvadyataḥ samyagudāhr̥taṁ pradarśitam| ataḥ sthānaṁ śārīramucyata iti||37|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyāṁ aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ śārīrasthānē dvādaśō'dhyāyaḥ