५. अङ्गविभागः

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सम्प्रसूते गर्भेऽङ्गास्थिसिरामर्मपरिज्ञानार्थमध्यायारम्भः| तत्राश्रयत्वादङ्गविभागः प्रथममुच्यते कारणोपचारादध्यायस्य नाम|| १||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अङ्गं शरीरम्| तस्य षट् शिरःप्रभृतीन्यङ्गान्यवयवाः| अन्तराधिः आजत्रोराकटेः| प्रत्यङ्गमवयवस्याप्यवयवः| नेत्रकर्णादीनि शिरसः| नाभिहृदयादीन्यन्तराधेः| प्राणिस्कन्धादीनि बाह्वोः| पादजङ्घादीनि सक्थ्नोः|| २||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तस्य चाङ्गस्य खादिभ्यो महाभूतेभ्योऽभिनिर्वृत्तिः| किम्भूतेभ्यश्चेतनेनात्मनाऽधिष्ठितेभ्यः| तानि च किम्भूतानि? महागुणमयानि| सत्त्वादय एव भूतभावेन परिणता आत्माधिष्ठिताश्च|| ३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्र शरीरे तथा तेषामेव महाभूतानां सन्निवेशविशेषात् प्रकृतिप्रमाणादीनां साद्रुश्यमसादृश्यं च बहुप्रकारं निष्पद्यते| किम्भूतात् सन्निवेशविशेषात् ? दृष्टादृष्टनानाविधकर्मवशेनानेकरूपात्| दृष्टं कर्म मातृपितृभ्यां स्नेहकृतमाहारादि| अदृष्टमन्यजन्मकृतम्| शरीराणां किम्भूतं सारूप्यमसारूप्यञ्चाह-सूक्ष्मादितारतम्यभेदभिन्नमत एव च बहुप्रकारम्|| ४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्रेत्यादिना प्रत्येकमपि महाभूतस्य त्रिगुणत्वे विशेषकथनम्|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषां महाभूतानां पञ्चानां सद्भावे अप्रतिघातादिक्रमेण लिङ्गम्|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषां च महाभूतानां शब्दादिभिर्गुणैः क्रमेणैव एकैकप्रवृद्धैरन्वयः| तेन शब्दगुणमाकाशम्| शब्दस्पर्शगुणः पवनः| शब्दस्पर्शरुपगुणं तेजः| शब्दस्पर्शरूपरसगुणं जलम्| शब्दादिपञ्चगुणा पृथिवी|| ७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषां च महाभूतानां शब्दादिभिर्गुणैः क्रमेणैव एकैकप्रवृद्धैरन्वयः| तेन शब्दगुणमाकाशम्| शब्दस्पर्शगुणः पवनः| शब्दस्पर्शरूपगुणं तेजः| शब्दस्पर्शरूपरसगुणं जलम्| शब्दादिपञ्चगुणा पृथिवी|| ८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्र शरीर आकाशजानि श्रोत्रादीनि| श्रोत्रमिन्द्रियम्| तथा शब्दः| आकाशभावाच्छब्दभावः| विविक्तता शारीराणां भावानां विभागः|| ९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वायवीयानि स्पर्शनादीनि| स्पर्शनमिन्द्रियम्| स्पर्शोऽन्यस्पर्शनविषयः| एवं रूपादीनामपि वाच्यम्|| १०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आग्नेयानि दर्शनादीनि| दर्शनं चक्षुरिन्द्रियम्| पित्तं दोषः| उष्मा अग्निः| पक्तिस्तत्क्रिया| भा कान्तिः| तेजः प्रसिद्धम्||११||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आम्भसानि देहे रसनादयः| एको रसशब्दो रसविषयत्वज्ञापनार्थः| द्वितीयो धातुविशेषग्रहणार्थः|| १२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पार्थिवानि घ्राणादीनि| इति देहे पञ्चमहाभूतकार्ये चेतनश्चाप्यायात्यवहितमनसापि परीक्ष्यमाणो न किञ्चिल्लभ्यते|| १३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मातृजानीति तेषु च महाभूतकार्येषु मध्ये किञ्चिद्गर्भस्य मातृजम्| किञ्चित् पितृजम्| किञ्चिच्चेतनजम्| चेतन आत्मा| ततः संक्रान्तमित्यर्थः| त्वगादीन्यन्यानि मृदूनि गर्भस्य मातृजानि विद्यात्| गर्भाशयः स्त्रीगर्भस्यैव|| १४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

केशादीन्यन्यानि च स्थिराणि पितृजानि|| १५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आत्मजानि पुनर्नानाविधयोन्युत्पत्यादीनि| आत्मना ह्यवदातानवदातकर्मकारणभूतेन योनिषु मृगसरीसृपादिषूत्पद्यते; अतः संस्कारेण निःश्रेयसाय| तथा मनः आत्मजम्| तद्धि न कुतश्चिदागच्छत्यात्मना नित्यसम्बन्धित्वात्| इन्द्रियाणि त्वात्मकृतान्येव| चेतनेन्द्रियाणि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि श्रोत्रादीनि| प्राणापानौ चात्मजौ| ताभ्यामेव ह्यात्मकारणाभ्यां जीव्यते| साधारणमवयवानां धारणमुत्साहेन देहावष्टम्भः| आकृत्यादीनां नानाविधा विशेषाः आकृतिः संस्थानम्| तस्यां हि भूतानि समवायिकारणम्| आत्मा त्वसमवायिकारणम्| कामादयः सर्व एव विज्ञानधर्मा आत्मभवाः| तथा सुखादयोऽप्यात्मनः कर्मफलत्वात्|| १६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सात्म्यजानि यानि देहिनो गर्भात् प्रभृति सात्म्यसेविन एव भवन्ति| स्वरादीनां सम्पत्परिपूर्णत्वम्| प्रशस्तता प्रशस्यत्वम्|| १७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

रसजानि यानि रसेभ्यः परिणतेभ्यः सम्पद्यन्ते| देहस्य सम्भवो मातृजठरे| वृत्तिर्वृद्धिस्तत्रैव| जातस्य च|| १८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शुद्धसत्त्वजानि यानि च वस्तूनि रजस्तमोभ्यामनपहतेन शुद्धेन सत्त्वेन भवन्ति| अस्ति परलोक इति विज्ञानं यस्याऽसावास्तिकस्तस्य भावः आस्तिकत्वम्| बुद्धिर्ग्रहणशक्तिः| मेधा प्रज्ञा| भक्तिर्देवतादि विषये| अभिषङ्गः सम्परित्यागाशक्तता तस्याऽभावः क्रोधाद्यनभिभव इति यावत्| तमोगुणानां वक्ष्यमाणानामज्ञानविषादादीनां वैपरीत्यमिति सत्त्वजानि|| १९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

राजसानि तामसानि च रजस्तमोभ्यामुपहतेन सत्त्वेनैव भवन्ति| दुरुपचारः यस्य परिचारकादिभिर्दुःखेन चित्तं ग्रहीतुं पार्य्यते तस्य भावः| अनार्यं शौर्यं विषयकालादिना अनुचितम्| उचितं शौर्य्यं सात्त्विकत्वमेव| लोलुपो विषयकौतुकी तस्य भावः||२०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अज्ञानादीनि तामसानि| अज्ञानं मिथ्याज्ञानम्| विप्रतिपत्तिर्विरोधोऽन्येन| परातिसन्धानं परपक्षप्रतिबन्धः| सत्त्वजानां शौचास्तिकत्वादीनां वैपरीत्यम्|| २१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सत्त्वं किमुच्यत इत्याह-तत्रेत्यादि| सत्त्वं मनः इति पर्य्यायौ| तस्य सत्त्वस्य रजस्तमश्चोपप्लवौ| इत्यनेन प्रकारेण पृथिव्यादिविकारसमुदायात्मकं देहमाहुराचार्य्याः| तेनैतत् स्थितमस्मिन् दर्शने-आत्मा नित्यः अविकारः न जायते न च विनश्यति| सत्त्वादिसंयोगात्तु जातादिव्यपदेशं लभते| संयोगश्च तस्याविद्यास्वभावकृतः| अविद्याक्षयाध्यवलीने संयोगे शुद्धः सन् मुक्त इत्युच्यते| एकेन ह्यन्वयिना कर्त्रा विना बालत्वादीनां स्मृत्यादिना फलाभिसन्धानेन कार्य्याऽप्रवृत्तेर्देहादिकार्य्यस्य च सम्भवः| स च स्वतन्त्रोऽप्यात्मनैव तत्कर्म करोति| यस्य बन्धो वा मोक्षो वा फलमश्नुते, तस्य च स्वकर्मण एव करणात् कारणात् संयोगस्तद्विनाशौ बन्धमोक्षौ| न ह्यात्मना कर्त्रा विना शरीरस्य सम्भवः| तथा च भगवान् चरकः:- मृद्दण्डचक्रैश्च कृतं कुम्भकारादृते घटम्| कृतं मृत्तृणकाष्ठैश्च गृहकाराद्विना गृहम्| यो वदेत्स वदेद्देहं सम्भूयकरणैः कृतम्| इति| तस्मादात्मा चेतनः कारणं नित्यः| अचेतनानि तु महाभूतानि अनित्यानि प्रतिक्षणप्रध्वंसीनि| तेषां हि नित्यत्वे भावानां वृद्ध्याद्यसम्भवः| न हि तदेकं वस्तु तथा चान्यथा च भवितुमर्हति| दृश्यते च| तस्मादनित्यानि भूतानि| तदधिष्ठितानि पुरुषाख्यां लभन्ते| एवमात्मनोऽनादिः संयोगः पुरुषसंयोगिभिरन्योन्यसापेक्षैर्भवति| तस्मात् स्थितमेवम्भूतात्मकं देहमाहुरिति||२२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स च देहस्त्वगादिभिरपोद्धारेण प्रविभज्यते| सुबोधम्|| २३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्र देहे षट् त्वचो रक्तात् स्वोष्मणा पच्यमानात्क्षीरजालिकावत् भवन्ति| तास्तु कदलीदलवदन्तरे क्रमेण वर्तन्ते| तासां त्वचां प्रसादाद्रक्तस्य प्रसादः| त्वचो हि रक्तस्य प्रसन्नतां जनयन्ति| घनीभावस्याल्पीभावापादनाच्च|| २४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

द्वितीयया रुद्धन्त्वस्रम्| तेन रक्तं न बहिः स्यन्दते| साऽसृग्धरा नाम इत्यादि सुबोधम्|| २६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यदाश्रित्य यस्य भावस्तस्य तदधिष्ठानम्| सिध्म कुष्ठविशेषः| किलासं श्वित्रम्|| २७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

षष्ठी सर्वसामन्तर्मांसलग्ना| सा प्राणानन्तरवरुद्ध्याऽवतत्यावतिष्ठति| तदधिष्ठानानि हि विशेषेण कृष्णरक्तान्यरूंषि||२८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अन्ये त्वाचार्य्या भासिन्यादिभेदेन सप्तसंज्ञास्त्वचो वदन्ति| सुबोधम्| पञ्च छाया वक्ष्यमाणाः|| २९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

उक्तास्त्वचः कला उच्यन्ते-यस्त्वित्यादि| धातूनां रक्तादीनामाशया यानि स्रोतांसि तेशां द्वयोर्धात्वाशययोर्मध्ये यः क्लेदः स स्वेन-स्वेन धातूष्मणा पक्वः श्लेष्मादिछन्नः सन् कलाख्या लभते| काष्ठसारवत् यथा काष्ठेऽन्तःसारो विभज्यते, तथा शरीरे कलाः| ताश्च स्वस्थानमजहत्यः शरीरं व्याप्नुवन्ति| स तु क्लेदो धातुसारशेषो न पूर्वधातुतां नाप्युत्तरधातुतां प्राप्नोत्यतः स्वल्पत्वात् कलासंज्ञः, आसां तु क्रमो धातुक्रमसम्भवविशेषात्| विशिष्टकार्यता तु स्वभावात्|| ३०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथाहि-प्रथमा रसविशेषजाऽपि मांसधर| यस्यां भूम्यामिवाधिष्ठाय मांसे कर्दमसदृशे सिरादीनां प्रतानानि मृणालप्रख्यानि भवन्ति|| ३१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

द्वितीयायां शोणितं भवति| विशेषतो यकृदादिष्वेव तस्यां कलायां शोणितं भवति प्रभावाच्च मांसात् क्षतात् बहिः शोणितं प्रवर्त्तते| न हि तया विना मांसे रक्तं भवति| दृष्टान्तः स्फुटप्रतिपत्त्यर्थः|| ३२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तृतीयायां मेदःकर्तृ सरक्तं भवत्युदरेऽण्वस्थिषु| तामेवा ऽऽश्रित्य मेदो मस्तुलुङ्गत्वं याति मज्जत्वं च याति|| ३३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सुबोधम्| अक्षाश्चक्रनाभयः| सोपाङ्गः साभ्यङ्गाः|| ३४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

उण्डुकं पुरीषाधारः|| ३५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

षष्ठी पक्वामाशययोर्मध्ये स्थिता आमाशयात् पक्वाशयोन्मुखमन्नं बलेन विधार्य्य पचति| पित्ततेजसा करणभूतेन| सैव वातादिदोषाधिष्ठानेन दौर्बल्यादाममेव विमुञ्चति यदेवाग्नेर्धारणं तदेव तस्या उपस्तम्भनम्| यदेवाग्नेरुपबृंहणं तदेवास्या उपबृःहणमित्येकयोगक्षेमा|| ३६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सप्तमी बस्तिद्वारस्य द्व्यङ्गुलमतिक्रम्य दक्षिणे पार्श्वे मूत्रमार्गमाश्रित्य वर्त्तते|| ३७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

दोषादयः प्राक् सूत्रस्थान उक्ताः|| ३८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

श्रोत्रादीनि पञ्च बुद्धीन्द्रियाणि|| ३९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषामिन्द्रियाणां सभागतया इन्द्रियस्य विशेषेणैकभूताधिक्यकारणत्वेन सादृश्यात्| यथा चक्षुस्तैजसं तैजसमेव रूपं गृह्णाति| श्रोत्रं नाभसं शब्दोऽपि नाभसः|| ४०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

इन्द्रियाधिष्ठानानि शरीरावयवाः|| ४१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कर्मेन्द्रियाणि पञ्च-वागेकं, द्वितीयं गुदं, तृतीयं मेढ्रम्, चतुर्थं पाणी, पञ्चमं पादौ|| ४२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वागादीनां क्रमेण वचनादि कर्म| हर्षग्रहणमुपलक्षणम्| तथा चोपस्थं यथा हर्षार्थं तथा मूत्रोत्सर्गार्थमपि| हर्षशब्देन शुक्रं लक्ष्यते|| ४३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अतीन्द्रियत्वमतिक्रान्तेन्द्रियस्वरूपत्वम्| हेतुत्रयेणातीन्द्रियत्वे उपपत्तिः| सर्वार्थैः सर्वैर्विषयैरनुगतं मनः न तथेन्द्रियम्| इन्द्रियाणि विशेषग्रहणार्थमिति तदपेक्षन्ते, न त्विन्द्रियान्तरम्| तथा तदुभयात्मकं तच्छक्त्यन्वयात्| तथा च यथा मनः पश्यति तथा क्रियाः प्रवर्त्तन्ते|| ४४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

असृगाद्याशयाः कण्ठादयः क्रमेण महास्रोतसि वर्त्तन्ते सप्त| अष्टमः स्त्रीणामेव| स च पित्ताशयपक्वाशययोर्मध्ये भवति|| ४५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषु चाशयेषु प्रतिबद्धानि हृदयादीनि कोष्ठाङ्गानि| आदिग्रहणादन्यानि नाभ्यादीनि सूक्ष्माणि गृह्यन्ते| तानि मृतशरीरे दृष्ट्वा कार्य्यकारणभावाद्विकल्पनीयानि| सुबोधमन्यत्|| ४६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

चेतनानुगता भावाः स्मृत्यादयः| यत्र चेतनोऽन्वयी सक्तः||४७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अवयवविशेष इन्द्रियम्| कफादिवहानि यानि स्रोतांसि तेषां महाभूतानां चात्मीयाग्निना पाकपरिणामात्प्रसादाच्चक्षुरादीन्द्रियाणि भवन्ति| इन्द्रियाधिष्ठानानीन्द्रियाणीत्युच्यन्ते|| ४८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेष्वपीन्द्रियेषु मध्ये नेत्रे यच्छुक्लमण्डलं तच्छ्लेष्मणः प्रसादाद्भवति| तच्च पैतृकं भवति| सुबोधम्|| ४९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पञ्च नेत्रे चक्रवदान्तरतः मण्डलानि| तेषां सन्धयः षट्| एकः पक्ष्मवर्त्मनोः| द्वितीयो वर्त्मशुक्लयोः| तृतीयः शुक्लकृष्णयोः| चतुर्थः कृष्णदृष्ट्याख्ययोः| पञ्चमो नेत्रापाङ्गयोः| षष्ठो नेत्रकनीनिकयोः| अपाङ्गः कर्णदिशि| कनीनिकं नासादिशि| षट् च नेत्रपटलानि भवन्ति| बाह्यमित्यादिना पटलानां क्रमः| तत्र च यद्बाह्यं पटलं तदूर्ध्वाधोभेदेन द्वे वर्त्मनी अग्न्यम्भसी चाश्रितम्| ताभ्यां तदाप्यायितम्| एवं सर्वत्र वाच्यम्| दृष्टिमण्डलस्य यावती विस्तीर्णता तस्याः पञ्चमेन भागेन पटलानां घनत्वम्||५०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सिरादिमयाश्चत्वारो देहबन्धनरज्जवः| याभिर्महासन्धयो बध्यन्ते| तेषां सिराद्यनन्यतमत्वान्नाधिकनिर्देशः सुबोधम्|| ५१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

जिह्वावृषणयोरिन्द्रियाधारेष्वनुपदेशः|| ५२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

प्राणानामायतनानि स्थानानि मूर्धादीनि आद्यानि सप्त गुदान्तानि महामर्माख्यानि| कण्ठो जिह्वाबन्धनस्याधः| सुबोधम्|| ५३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

षोडशेत्यादि द्वे-द्वे इति चतुर्षु करचरणेष्वष्टौ| पृथगिति ग्रीवायां चतस्रः| पृष्ठवंशे चतस्र इति पूर्वाभिः षोडश कण्डर मांसरज्जुप्रायाः|| ५४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एकैकत्रेति प्रत्येकं चतुर्षु गुल्फमणिबन्धनेषु चत्वारि मांसादिकानि जालकादीनि षोडश|| ५५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

चत्वारो हस्तपादे प्रत्येकमेको ग्रीवायामेको मेढ्रे चेति षट् कूर्चाः| कूर्चाकृतयः स्नाय्वादिविशेषाः|| ५६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पृष्ठवंशस्यैकस्मिन् पार्श्वे त्वग्भाग एका, तद्वद् द्वितीये पार्श्वे, द्वे चाभ्यन्तर इति चतस्रो मांसरज्जवः|| ५७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शिरसि द्वे शङ्खावश्रित्य प्रवृत्ते द्वे कृकाटिके एका उपरिऋज्वी इति पञ्च| द्वे जिह्वामेढ्रयोरिति सप्त सीवन्यः शस्त्रेण परिहार्याः|| ५८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

गुल्फादिमणिबन्धादित्रयभेदेन प्रत्येकं शाखायां त्रय इति द्वादश| त्रिके शिरसि चैकैक इत्यस्थिसङ्घाताश्चतुर्दश|| ५९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तद्वदस्थिसङ्घातवत् गुल्फादिषु त्रिके चैकैकः| पञ्च शिरसीत्यष्टादश सीमन्ताः| सीमन्ताः सीवन्यश्च बहिस्त्वचः शिरसि न दृश्यन्ते|| ६०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अस्थ्नां शतनि त्रीणि षष्ट्याऽधिकानि|| ६१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषां प्रत्येकं शाखानां पञ्च नखाः| पञ्चदशाङ्गुल्यस्थीनि| पञ्चाङ्गुलिलग्नशलाकाः| एकं शलाकाप्रतिबन्धनम्| कूर्चे द्वे| गुल्फे द्वे| जङ्घायां द्वे| एकं पार्ष्णौ| एकं जानुनि| एकमूराविति पञ्चत्रिंशत्| शाखानां चतुष्ट्वाच्चतुर्गुणानि चत्वारिंशच्छतमस्थ्नां शाखासु|| ६२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पार्श्वकास्थालकार्बुदानि द्विसप्ततिरस्थीनि| त्रिंशदष्टावेकमेकं नितम्बयोर्द्वित्वाद् द्वे| अक्षकादीनामपि त्रयाणां द्वित्वाद् द्वे द्वे| इत्यन्तराधौ विंशकं शतमस्थ्नाम्| पार्श्वका दीर्घावक्रान्ता यत्र पृष्ठतो बध्यन्ते| यानि स्थालकानि तान्यपि| एषु यानि पृष्ठवंशारम्भ-कास्थिषु सम्बध्यन्ते तान्यबुर्दानि|| ६३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथेत्येकैकम्| तत्र गण्डादीनां त्रयाणां द्वित्वाद् द्वे द्वे द्वे| एकमेकम्| त्रयोदश| चत्वारि| द्वे द्वयोः| द्वात्रिंशत् द्वात्रिंशत्| त्रीणि| षडिति शतं शिरसि| नासाग्रे पार्श्वयोर्द्वयोर्मध्य एकम्| शिरस्यग्रे कपालमेकम्| पृष्ठत् एकम्| पार्श्वयोर्द्वयोर्द्वाविति षट् कपालानि शिरसि|| ६४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कपालादिनामानि पञ्चान्वर्थाकृतीनि| तरुणानि मृदूनि| तेषु पञ्चविधेष्वस्थिषु सिरास्नाय्वभिर्मांसानि निबद्धानि मांसानि|| ६५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अस्थिसन्धीन्याह|| ६६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषां प्रत्येकं त्रय अङ्गुलीषु| द्वादश| त्रिष्वस्थिषु अङ्गुल्याः द्वे| शलाकायाः तृतीयः| अङ्गुष्ठमध्य एकः| शलाकायां द्वितीय इति चतुर्दश करे| गुल्फादिष्वेकैकः| एवं शाखाष्वष्टषष्टिः सन्धयः||६७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

त्रयश्चतुर्विंशतिद्वयं अष्टावित्येकोनषष्टिरन्तराधौ| तद्वदिति पृष्ठवंशवत्| पार्श्व एकस्मिन् द्वादशान्यस्मिन् द्वादशपरशुकाश्रयत्वात् सन्धीनाम्|| ६८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अष्टौ त्रयः अष्टादशद्वात्रिंशदेकः एकः एकः गण्डादिषु द्वौ द्वौ षट्स्वेवं द्वादश द्वौ पञ्च इति त्र्यशीतिरुर्ध्वम्| तिसृषु हृदयादिनाडीष्वष्टादशसन्धयः| ते च कण्ठनाड्यां निबद्धाः अतएव शिरसि गणिताः| हन्वोः सन्धिर्हनुसन्धिः| द्वौ द्वौ गण्डादीनामित्येकैकस्मिन् गण्डादावेकैकः सन्धिर्ज्ञेयः| उपरिष्टाद्द्वाविति भ्रुवोरुर्ध्वे| शिरोवर्तुलतया शिरःकपालेषु पञ्च| द्वौ ललाटपार्श्वयोः| द्वौ कृकाटिकापार्श्वयोः| एक ऋजुः|| ६९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषां सन्धीनां स्थानविशेषेण संज्ञाष्टकमनुगतार्थम्| श्रोत्रशृङ्गाटकं भ्रुव उपरि कर्णनिकटे| इत्यस्थ्याश्रितानां सन्धीनां दशोत्तरं शतद्वयमुक्तम्|| ७०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स्नाय्वाद्यैः सन्धिभिः सहस्रद्वयं भवति तच्छस्रकर्मानुपयोगान्नोक्तम्| सूक्ष्माः सिराः स्नायवः| पेश्यः पुनः स्नाय्वाकृतयो मांसमय्यः|| ७१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अथ स्नाय्वानां विभाग उच्यते| प्रत्येकं शाखायां सार्द्धशतं स्नाय्वानामेवं शाखासु षट्शतानि|| ७२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा चैकस्मिन् सक्थ्नि पञ्च पादाङ्गुलीषु प्रत्येकं षट्| एवमङ्गुलीषु त्रिंशत्| पादतलादिषु त्रिषु दश-दश| एवं त्रिंशदेकीकृत्य षष्टिः| त्रिंशद्दश चत्वारिंशद्दश इति सार्धशतम्| बाहावङ्गुलीकरतलकूर्चमणिबन्धनप्रकोष्ठकूर्परप्रकाण्डकक्ष्यासु क्रमेणोक्तावयवाद्विज्ञेयम्|| ७३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अन्तराधौ चत्वारिंशद्विंशतिरशीतिः षष्ट्याष्टादश चत्वार्य्यष्टाविति त्रिंशदधिकान्यष्टौ शतानि भवन्ति| मुष्कादिषु चतुर्षु च विंशतिः साधारणानि| अक्षकयोर्द्वे द्वे| असंयोश्चत्वारिचत्वारि|| ७४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शिरस्युच्यते-द्वे मन्ययोः| अवटौ द्वे| नेत्रयोर्द्वे| तालुनि द्वे-इति दश| त्रिंशत्त्रीणि चत्वारि पञ्च द्वादश षडिति मूर्धनि| अक्षकसन्धिर्जत्रुः हन्वोर्द्वे द्वे| उत्तराधरेषु दन्तमांसेषु षट्षडिति स्नाय्वानां नवशतानि| अवटुः कृकाटिका|| ७५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्रेत्यादिना तेषां देशविशेषेणाकारविशेषा उच्यन्ते| प्रतानवन्त्यनेकप्रकाराणि| तेषामेव स्नाय्वानां वृत्तानां महतां च कण्डरासंज्ञा| सुबोधम्|| ७६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एतैर्हि स्नायुनिबन्धनैस्तनुः सन्धिप्रदेशेष्ववबद्धा सती सम्यगीहते साधु कृत्वा चेष्टते| यथा नौः सन्धिषु प्रतिबद्धा सती सम्यगीहते| ततो हेतोस्तानि स्नाय्वानि यत्नतो रक्षेदस्थ्यादिभ्योऽपि|| ७७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सुबोधम्| स्नाय्वज्ञाने चात्रैवोपयोगो वक्ष्यते|| ७८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अथ पेश्यः|| ७९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अङ्गुलीषु पञ्चदश| प्रपदे पादतलस्याग्रभागे दश| तथा पादतले दश| गुल्फे दश| पादस्योपरि दश| ताश्च कूर्चनाम्नि मर्मणि सन्निविष्टाः| विंशतिर्जङ्घायाम्| जानुनि पञ्च| ऊरौ विंशतिरिति शतं सक्थ्नि| तद्वत्तिसृषु शेषासु शाखासु|| ८०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अन्तराधौ तु एका मेढ्रे| एका सेवन्याम्| द्वे| दश| गुदे तिस्रो वलीसंज्ञाः| द्वे| चतस्रः| एका| द्वे हृद्यामाशये च साधारणम्| यकृदादिषु त्रिषु षट्| पृष्ठे पञ्च| तास्तु ऊर्ध्वं शिरसः सन्निविष्टाः| दश| दश| अंसाक्षकोपरितस्तिस्र इत्यन्तराधौ षष्टिः| पूर्वैः सह षष्ट्यधिकानि चत्वारि शतानि भवन्ति||८१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ऊर्ध्वाङ्ग उच्यते-दशाष्टवष्टावेकैकैकैका द्वे-द्वे-द्वे-द्वे-द्वे इति चत्वारिंशत्| काकलं कण्ठमध्यम्| काकलस्याधो नालम्| मूर्धा शिरः| नासायां द्वे| ओष्ठयोः कर्णयोश्च प्रत्येकमेका| इति पुं<सम्< दिव्=""><स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६">पुं<सम्< दिव्=""><स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६">पुṁ<सम्< दिव्=""><स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३६"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">पñचप्ēśīśअत्āनि||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७">पञ्चपेशीशतानि|| <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८">८२|| <ब्र्><ब्र्> <ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">पञ्चपेशीशतानि||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८"> <ब्र्><ब्र्> <ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३७" च्लस्स्="हिद्देन्">पञ्चपेशीशतानि||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३७"> <दिव् इद्="व्य_त्रन्स्_३८" च्लस्स्="हिद्देन्">८२||<स्पन् स्त्य्ले="व्हिते-स्पचे:प्रे-लिने; फ़ोन्त्-सिऴे: १३प्त्; फ़ोन्त्-वेइघ्त्:बोळ्; चोलोर्: #००९; बच्क्ग्रोउन्द्: येल्लोव्; तेक्ष्त्-अलिग्न्:चेन्तेर्;" इद्="व्य_त्रन्स्_३८"> <ब्र्><ब्र्> <ह्र् च्लस्स्="दोउब्लेळिने"> पञ्चपेशीशतानि|| ८२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स्त्रीणां विंशतिः पेश्योऽधिकाः| तासां मध्याद्दश स्तनयोः| तासां बालभावे सद्भावमात्रम्| यौवने वृद्धिः| योनौ दश|| ८३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तासां विभागः| द्वे अभ्यन्तरे महास्रोतसि प्रवृत्ते| द्वे योनिमुखाश्रये वृत्ताकारे| तिस्रो गर्भमार्गमाश्रिताः| तिस्रश्च गर्भाशयेशुक्रार्त्तवप्रवेशिन्यो गर्भशय्यायां प्रतिबद्धाः| सा च योनौ शङ्खनाभ्याकृत्या तृतीय आवर्ते निबद्धा| रोहितमत्स्यमुखाकारा गर्भशय्या|| ८४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

इत्यनन्तरोक्ताभिः पेशीभिस्तनुत्वादिगुणयुक्ताभिः शरीरे सन्ध्यस्थिसिरास्नाय्वनि प्रच्छादितानि|| ८५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सिराः नातिस्थूला रज्ज्वाकार अन्तस्सुषिरा वातादिवहाः| धमन्यस्तद्विशेषा एव वक्ष्यमाणलक्षणाः| ताभिः शरीरं गवाक्षितं जालवत् पिनद्धं बद्धं यन्त्ररज्जुवदाततं विस्तारितं पटतन्तुवत्| केशादीनि च तावन्त्येव|| ८६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अणुशो विभज्यमानानां सूक्ष्मैर्भागैः क्रमेण विभागं गच्छन्तीनां तासां सिराधमनीनां मुखानि सर्वत्र प्रसृतानि तत्प्रतिबद्धानि केशाद्यनुबद्धादि| अतो हेतोस्तानि केशादीनि ताभिः सिराधमनीभिराप्याय्यन्ते| तैश्च केशाद्यनुबद्धैर्मुखैरेताः स्वेदमभिवहन्त्यभ्यङ्गादि वीर्यं त्वचि विपक्वं सदन्तर्नयन्ति| स्पर्शं गृह्णन्ति||८७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स्रोतांसि मार्गाः यैरन्नसारो धातुतां याति| सौक्ष्म्यात् प्रतानवत्त्वाच्चापरिसङ्ख्येयानि सिरादीनि| सिराधमनीस्रोतांस्यसङ्ख्यान्यपि यथाप्रधानं यथोपयोगं च यानि प्रधानानि, यानि चिकित्सार्थमुपयुज्यन्ते तान्यन्यत्र सिराविभागादावुपदेक्ष्यन्ते|| ८८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

इति शरीरे मूर्त्ताः कठिनाः स्पर्शनेन्द्रियाधिगम्या भावास्त्वगादयः परिसङ्ख्याता यथोक्तेन भेदेन|| ८९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

द्रवास्तु भवन्तीति शेषः| ते चोदकमूत्रादयः| तत्रोदकं देहे यत् कर्त्तृकर्मभूतमतियोगेन च्यवमानं पुरीषमनुबध्नाति| तत्प्रसादाद्ध्यतीसारे वेगानां गतसङ्ख्यत्वम्| तथातियोगेन च्यवमानं मूत्रप्रमेहे| रक्तपित्ते च रुधिरमिति| अन्यांश्च शरीरे धातून् पित्तश्लेष्मादीनतियोगेन प्रवर्तमानाननुबध्नाति| तदुदकमिति सम्बन्धः| सुबोधम्|| ९०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तस्येत्युदकस्य रसाख्यस्याद्याहारसारस्य च रक्तादीनां च मज्जान्तानामष्टानां स्वेनस्वेनाञ्जलिप्रमाणेन यथापूर्वमेकादिसङ्ख्याप्रवृद्धिर्विज्ञेया| स्वेनस्वेनेत्यञ्जलिप्रमाणेकान्त्यस्यैनाञ्जलित्वम्| तत्पूर्वाणां क्रमेणैकैकाञ्जलिवृद्धिः| मज्जा एकोऽञ्जलिः द्व्यञ्जलिर्मेदः| वसा त्र्यञ्जलि| यावदुदकस्य दशाञ्जलयो देहे|| ९१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ओजश्शुक्रमस्तिष्काणि प्रत्येकं स्वेनाञ्जलिप्रमाणेनार्धाञ्जलानि| सुबोधम्|| ९२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

उभयं रजः स्तन्यलक्षणं रसस्य धातोः प्रसादात् सम्भवति| इदं यथोक्तं परिमाणं समधातोर्नीरुजो विज्ञेयम्| अन्यस्य त्वेतेषां वृद्धिक्षयौ दोषभेदीयप्रदर्शितैर्यथास्वं लक्षणैर्विभावयेत्| अपरांश्च मूर्त्तान् मांसकर्णमलादीन् अमूर्त्तांश्च वायुबुद्धिस्मृत्यादीन् भावान्यथास्वं लक्षणैर्विभावयेदिति सम्बन्धः|| ९३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

धान्वन्तरीयाः सौश्रुताः| सुबोधम्| दोषादीनामव्यवस्थितरूपत्वाद् दुर्ज्ञानं प्रमाणम्| केवलं स्वास्थ्यमात्रेणानुमानात् लक्षयेदिति|| ९४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

इदं च विज्ञेयम्| स्थूलया दृष्ट्या अङ्गप्रत्यङ्गानां सङ्ख्यादिकमुक्तम्| सर्व एवावयवाः परमाणुभेदेन त्वतिसौक्ष्म्याद्धेतोरसङ्ख्येयतां यान्ति| ते च परमाणवः प्रतिक्षणं सजातीयविजातीयसंयोगविभागाभ्यां शरीरभावेन वर्त्तते| अन्यथा यो व बाल आसीत् स एव युक्त्वं प्रतिपन्न इत्येकस्यापि नानात्वायोगात्|| ९५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषां परमाणूनां संयोगविभागे दैवपौरुषकर्मप्रेरितो वायुः तत्क्रियत्वात् कारणम्| ग्रन्थविस्तरभयाद्वातस्योत्पत्तिर्न दर्श्यते| केवलमेतावद्विज्ञेयम्| कर्मचोदितवायुवशात् संयुक्ताः परमाणवः कार्य्यद्रव्यमारभन्ते द्व्यणुकादिक्रमेण| वायुकारणादेव च परमाणूनां विभागात् संयोगविनाशेन कार्यद्रव्यविशेषः|| ९६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अत उपसंहरति-तदेतदनुक्रान्तरूपमङ्गं शरीरमभेदेनैकत्वेन ग्राह्यमाणं रामणीयकादुपादेयत्वेन बन्धाय जन्ममरणप्रवृत्तिपरम्पराप्रवृत्तये भवति| तदेवानन्तरोक्तेन प्रकारेण भेदेन ग्राह्यामाणं निस्सारं जुगुप्सितवास्तुसमारब्धत्वेन हेतुना मोक्षाय रागादिनिमित्तक्रियाकलापपरिहाराद्भवति|| ९७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

भवति चात्रेति श्लोकेनोपसंहारे तन्त्ररीतिः| इत्यनेन प्रकारेण सर्वावयवशः सर्वमवयवं यः पुरुषः कलेवरं शरीरे जानाति सोऽहितेषु उभयलोकविरुद्धेषु मोहान्न प्रवर्त्तते| गृहीतवस्तुतत्त्वः- सन्निहितानि परित्यज्य हितेष्वेव प्रवर्त्तते इत्यर्थः|| ९८|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायाम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां शारीरस्थाने पञ्चमोऽध्यायः