૧૫. વાતવ્યાધિનિદાનમ્

Adhikarana અથ વાતવ્યાધિનિદાનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ | પ્રતિજ્ઞા (૧) · Śloka ૧

અથારો વાતવ્યાધિનિદાનં વ્યાખ્યાસ્યામઃ| ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયાદયો મહર્ષયઃ||૧||

Adhikarana અદુષ્ટદુષ્ટવાયોરર્થાનર્થકારણત્વાદિ (૨) · Śloka ૨

સર્વાર્થાનર્થકરણે વિશ્વસ્યાઽસ્યૈકકારણમ્| અદુષ્ટદુષ્ટઃ પવનઃ શરીરસ્ય વિશેષતઃ||૨||

Adhikarana વાયુસ્તુતિઃ (૩) · Śloka ૩

સ વિશ્વકર્મા વિશ્વાત્મા વિશ્વરૂપઃ પ્રજાપતિઃ| સ્રષ્ટા ધાતા વિભુર્વિષ્ણુઃ સંહર્ત્તા મૃત્યુરન્તકઃ| તદદુષ્ટૌ પ્રયત્નેન યતિતવ્યમતઃ સદા||૩||

Adhikarana વાયોઃ દોષવિજ્ઞાનીયાધ્યાયેષુ પ્રાકૃતકર્માદીનાં વર્ણિતત્વનિર્દેશઃ (૪) · Śloka ૪

તસ્યોક્તં દોષવિજ્ઞાને કર્મપ્રાકૃતવૈકૃતમ્| સમાસાદ્વ્યાસતો દોષભેદીયે નામ ધામ ચ| પ્રત્યેકં પઞ્ચધા ચારો વ્યાપારશ્ચ||૪||

Adhikarana વાતસ્ય રુપાન્તરેણ વૈકૃતકર્મનિર્દેશપ્રતિજ્ઞા (૫) · Śloka ૫

ઇહ વૈકૃતમ્| તસ્યોચ્યતે વિભાગેન સનિદાનં સલક્ષણમ્| અસંખ્યમપિ સંખ્યાયૈ યદશીત્યા પુરેરિતમ્||૫||

Adhikarana વાતપ્રકોપસ્ય દ્વૈવિધ્યમ્ (૬) · Śloka ૬

ધાતુક્ષયકરૈર્વાયુઃ કુપ્યત્યતિનિષેવિતૈઃ| ચરન્સ્રોતસ્સુરિક્તેષુ ભૃશં તાન્યેવ પૂરયન્| તેભ્યોઽન્યદોષપૂર્ણેભ્યઃ પ્રાપ્ય વાવરણં બલી||૬||

Adhikarana પક્વાશયે કુપિતસ્ય વાતસ્ય કાર્યાણિ (૭) · Śloka ૭

તત્ર પક્વાશયે ક્રુદ્ધઃ શૂલાનાહાન્ત્રકૂજનમ્| મલરોધાશ્મવર્ધ્માઽર્શસ્ત્રિકપૃષ્ઠકટીગ્રહમ્| કરોત્યધરકાયે ચ તાંસ્તાન્ કૃચ્છ્રાનુપદ્રવાન્||૭||

Adhikarana આમાશયે કૃદ્ધસ્ય વાતસ્ય કાર્યાણિ (૮) · Śloka ૮

આમાશયે તૃડ્વમથુશ્વાસકાસવિષૂચિકાઃ| કણ્ઠોપરોધમુદ્ગારાન્ વ્યાધીનૂર્ધ્વઞ્ચ નાભિતઃ||૮||

Adhikarana શ્રોત્રાદિષુ કુપિતસ્ય વાતસ્ય કાર્યાણિ (૯) · Śloka ૯

શ્રોતાદિષ્વિન્દ્રિયવધં||૯||

Adhikarana ત્વગાદિષુ કુપિતસ્ય વાતસ્ય કાર્યાણિ (૧૦) · Śloka ૧૦

ત્વચિ સ્ફુટનરૂક્ષતે| રક્તે તીવ્રાં રુજાં સ્વાપં તાપં રાગં વિવર્ણતામ્| અરૂંષ્યન્નસ્ય વિષ્ટમ્ભમરુચિં કૃશતાં ભ્રમમ્| માંસમેદોગતો ગ્રન્થીંસ્તોદાઢ્યાન્ કર્કશાન્ ભ્રમમ્| ગુર્વઙ્ગં ચારિરુક્સ્તબ્ધં મુષ્ટિદણ્ડહતોપમમ્| અસ્થિસ્થઃ સક્થિસન્ધ્યસ્થિશૂલં તીવ્રં બલક્ષયમ્| મજ્જસ્થોઽસ્થિષુ સૌષિર્ય્યમસ્વપ્નં સસતં રુજમ્| શુક્રસ્ય શીઘ્રમુત્સર્ગં સઙ્ગં વિકૃતિમેવ વા| તદ્વદ્ગર્ભસ્ય શુક્રસ્થઃ||૧૦||

Adhikarana સિરાગતસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વાતસ્ય લક્ષણાનિ (૧૧) · Śloka ૧૧

સિરાસ્વાધ્માનરિક્તતે| તત્સ્થઃ||૧૧||

Adhikarana સ્નાયુગતસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વાતસ્ય લક્ષણાનિ (૧૨) · Śloka ૧૨

સ્નાવસ્થિતઃ કુર્યાદ્દૃધ્રસ્યાઽઽમકુબ્જતાઃ|૧૨|

Adhikarana સન્ધિગતસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વાતસ્ય કાર્યાણિ (૧૨) · Śloka ૧૨

વાતપૂર્ણદૃતિસ્પર્શં શોફં સન્ધિગતોઽનિલઃ| પ્રસારણાકુઞ્ચનયોઃ પ્રવૃત્તિઞ્ચ સવેદનામ્||૧૨||

Adhikarana સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્ય ક્રુદ્ધસ્ય વાતસ્ય કાર્યાણિ (૧૩) · Śloka ૧૩

સર્વાઙ્ગસંશ્રયસ્તોદભેદસ્ફુરણભઞ્જનમ્| સ્તમ્ભનાક્ષેપણ્સ્વાપસન્ધ્યાકુઞ્ચનકમ્પનમ્||૧૩||

Adhikarana આક્ષેપકલક્ષણમ્ (૧૪) · Śloka ૧૪

યદા તુ ધમનીઃ સર્વાઃ ક્રુદ્ધોઽભ્યેતિ મુહુર્મુહુઃ| તદાઙ્ગમાક્ષિપત્યેષ વ્યાધિકરાક્ષેપકઃ સ્મૃતઃ||૧૪||

Adhikarana અપતન્ત્રકલક્ષણમ્ (૧૫) · Śloka ૧૫

અધઃપ્રતિહતો વાયુર્વ્રજન્નૂર્ધ્વં હૃદાશ્રિતાઃ| નાડીઃ પ્રવિશ્ય હૃદયં શિરઃ શઙ્ખૌ ચ પીડયન્| આક્ષિપેત્ પરિતો ગાત્રં ધનુર્વચ્ચાસ્ય નામયેત્| કૃચ્છાદુચ્છ્વસિતિ સ્તબ્ધસ્રસ્તમીલિતદૃક્તતઃ| કપોત ઇવ કૂજેચ્ચ નિસ્સંજ્ઞઃ સોઽપતન્ત્રકઃ||૧૫||

Adhikarana અપતાનકલક્ષણમ્ (૧) · Śloka ૧

સ એવ ચાપતાનાખ્યો||૧||

Adhikarana અપતન્ત્રકે સ્વાસ્થ્યાસ્વાસ્થ્યકારણમ્ (૧૬) · Śloka ૧૬

મુક્તે તુ મરુતા હૃદિ| અશ્નુવીત મુહુઃ સ્વાસ્થ્યં મુહુરસ્વાસ્થ્યમાવૃતે||૧૬||

Adhikarana દુશ્ચિકિત્સ્યતમાઃ અપતન્ત્રકાઃ (૧૭) · Śloka ૧૭

ગર્ભપાતસમુત્પન્નઃ શોણિતાઽસ્રવોત્થિતઃ| અભિઘાતસમુત્થશ્ચ દુશ્ચિકિત્સ્યતમો હિ સઃ||૧૭||

Adhikarana અન્તરાયામલક્ષણમ્ (૧૮) · Śloka ૧૮

મન્યે સંસ્તભ્ય વાતોઽન્તરાયચ્છન્ ધમનીર્યદા| વ્યાપ્નોતિ સકલં દેહં જત્રુરાયમ્યતે તદા| અન્તર્ધનુરિવાઙ્ગઞ્ચ વેગૈઃ સ્તમ્ભં ચ નેત્રયોઃ| કરોતિ જૃમ્ભાં દશનં દશનાનાં કફોદ્વમમ્| પાર્શ્વયોર્વેદનાં વાક્યહનુપૃષ્ઠશિરોગ્રહમ્| અન્તરાયામ ઇત્યેષ||૧૮||

Adhikarana બહિરાયામલક્ષણમ્ (૧૯) · Śloka ૧૯

બાહ્યાયામશ્ચ તદ્વિધઃ| દેહસ્ય બહિરામાયાત્ પૃષ્ઠતો હ્રિયતે શિરઃ| ઉરશ્ચોત્ક્ષિપ્યતે તત્ર કન્ધરા ચાવમૂદ્યતે| દન્તેષ્વાસ્યે ચ વૈવર્ણ્યં પ્રસ્વેદઃ સ્તબ્ધગાત્રતા| બાહ્યાયામં ધનુષ્કમ્પં બ્રુવતે વેગિનઞ્ચ તમ્||૧૯||

Adhikarana વ્રણાયામલક્ષણાદિ (૨૦) · Śloka ૨૦

વ્રણં મર્માશ્રિતં પ્રાપ્ય સમીરણસમીરણાત્| વ્યાયચ્છન્તિ તનું દોષાઃ સર્વામાઽઽપાદમસ્તકમ્| તૃષ્યતઃ પાણ્ડુગાત્રસ્ય વ્રણાયામઃ સ વર્જિતઃ||૨૦||

Adhikarana સર્વેષ્વાક્ષેપકેષુ સ્વાસ્થ્યસમયઃ (૨૧) · Śloka ૨૧

ગતે વેગે ભવેત્સ્વાસ્થ્યં સર્વેષ્વાક્ષેપકેષુ તુ||૨૧||

Adhikarana હનુસ્રંસલક્ષણમ્ (૨૨) · Śloka ૨૨

જિહ્વાતિલેખનાચ્છુષ્કભક્ષણાદિભિઘાતતઃ| કુપિતો હનુમૂલસ્થઃ સ્રંસયિત્વાઽનિલો હનૂ| કરોતિ વિવૃતાસ્યત્વમથવા સંવૃતાસ્યતામ્| હનુસ્રંસઃ સ તેન સ્યાત્કૃચ્છ્રાચ્ચર્વણભાષણમ્||૨૨||

Adhikarana જિહ્વાસ્તમ્ભલક્ષણમ્ (૨૩) · Śloka ૨૩

વાગ્વાહિનીસિરાસંસ્થોજિહ્વાં સ્તમ્ભયતેઽનિલઃ| જિહ્વાસ્તમ્ભઃ સ તેનાઽન્નપાનવાક્યેષ્વનીશતા||૨૩||

Adhikarana અર્દિતલક્ષણમ્ (૨૪) · Śloka ૨૪

શિરસા ભારહરણાદતિહાસ્યપ્રભાષણાત્| ઉત્ત્રાસવક્ત્રક્ષવથુખરકાર્મુકકર્ષણાત્| વિષમાદુપધાનાચ્ચ કઠિનાનાઞ્ચ ચર્વણાત્| વાયુર્વિવૃદ્ધસ્તૈસ્તૈશ્ચ વાતલૈરૂર્ધ્વમાસ્થિતઃ| વક્રીકરોતિ વક્ત્રાર્ધમુક્તં હસિતમીક્ષિતમ્| તતોઽસ્ય કમ્પતે મૂર્ધા વાક્સઙ્ગઃ સ્તબ્ધનેત્રતા| દન્તચાલઃ સ્વરભ્રંશઃ શ્રુતિર્હાનિઃ ક્ષવગ્રહઃ| ગન્ધાજ્ઞાનં સ્મૃતેર્મોષસ્રાસઃ સુપ્તસ્ય જાયતે| નિષ્ઠીવઃ પાર્શ્વતો યાયાદેકસ્યાક્ષ્ણોર્નિમીલનમ્| જત્રોરુર્ધ્વં રુજાસ્તીવ્રાઃ શરીરાર્ધેઽધરેઽપિ વા| તમાહુરર્દિતં કેચિદેકાયામમથાપરે||૨૪||

Adhikarana સિરાગ્રહલક્ષણમસાધ્યત્વઞ્ચ (૨૫) · Śloka ૨૫

રક્તમાશ્રિત્ય પવનઃ કુર્યાન્મૂર્ધધરાઃ સિરાઃ| રૂક્ષાસ્સવેદનાઃ કૃષ્ણાસ્સોઽસાધ્યઃ સ્યાત્સિરાગ્રહઃ||૨૫||

Adhikarana પક્ષવધલક્ષણમ્ (૨૬) · Śloka ૨૬

ગૃહીત્વાઽર્ધં તનોર્વાયુઃ સિરાઃ સ્નાયૂર્વિશોષ્ય ચ| પક્ષમન્યતરં હન્તિ સન્ધિબન્ધાન્ વિમોક્ષયન્| કૃત્સ્નોઽર્ધકાયસ્તસ્ય સ્યાદકર્મણ્યો વિચેતનઃ| એકાઙ્ગરોગં તં કેચિદન્યે પક્ષવધં વિદુઃ||૨૬||

Adhikarana સર્વાઙ્ગવધલક્ષણમ્ (૨૭) · Śloka ૨૭

સર્વાઙ્ગરોગં તદ્વચ્ચ સર્વકાયાશ્રિતેઽનિલે||૨૭||

Adhikarana અવસ્થાવશાત્પક્ષાઘાતસ્ય કૃચ્છ્રસાધ્યતમત્વાદિ (૨૮) · Śloka ૨૮

શુદ્ધવાહતઃ પક્ષઃ કૃચ્છ્રસાધ્યતમો મતઃ| કૃચ્છ્રસ્ત્વન્યેન સંસૃષ્ટો વિવર્જ્યઃ ક્ષતહેતુકઃ||૨૮||

Adhikarana દણ્ડકલક્ષણમ્ (૨૯) · Śloka ૨૯

આમબદ્ધાયનઃ કુર્ય્યાત્સંસ્તભ્યાઙ્ગં કફાન્વિતઃ| અસાધ્યં હતસર્વેહં દણ્ડવદ્દણ્ડકં મરુત્||૨૯||

Adhikarana અપબાહુકલક્ષણમ્ (૩૦) · Śloka ૩૦

અંસમૂલસ્થિતો વાયુઃ સિરાઃ સઙ્કોચ્ય તત્રગાઃ| બાહુપ્રસ્પન્દિતહરં જનયત્યપબાહુકમ્||૩૦||

Adhikarana વિશ્વભી(વિશ્વાચી)લક્ષણમ્ (૩૧) · Śloka ૩૧

તલં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા બાહુપૃષ્ઠતઃ| બાહુચેષ્ટાપ્રહરણી વિશ્વભી નામ સા સ્મૃતા||૩૧||

Adhikarana ખઞ્જપઙ્ગુત્વયોઃ કારણમ્ (૩૨) · Śloka ૩૨

વાયુઃ કટ્યાં સ્થિતઃ સક્થ્નઃ કણ્ડરામાક્ષિપેદ્યદા| તદા ખઞ્જો ભવેજ્જન્તુઃ પઙ્ગુઃ સક્થ્નોર્દ્વયોરપિ||૩૨||

Adhikarana કલાયખઞ્જલક્ષણમ્ (૩૩) · Śloka ૩૩

કમ્પતે ગમનારમ્ભે ખઞ્જન્નિવ ચ યાતિ યઃ| કલાયખઞ્જં તં વિદ્યાન્મુક્તસન્ધિપ્રબન્ધનમ્||૩૩||

Adhikarana ઊરુસ્તમ્ભનિદાનાદિ (૩૪) · Śloka ૩૪

શીતોષ્ણદ્રવસંશુષ્કગુરુસ્નિગ્ધૈર્નિષેવિતૈઃ| જીર્ણાઽજીર્ણે તથાઽઽયાસસંક્ષોભસ્વપ્નજાગરૈઃ| સશ્લેષ્મમેદઃ પવનમામમત્યર્થસઞ્ચિતમ્| અભિભૂયેતરં દોષં મૂઢઃ ચેત્પ્રતિપદ્યતે| સક્થ્યસ્થિની પ્રપૂર્ય્યાન્તઃશ્લેષ્મણા સ્તિમિતેન તત્| તદા સ્તભ્નાતિ તેનોરૂ સ્તબ્ધૌ શીતાવચેતનૌ| પરકીયાવિવ ગુરુ સ્યાતામતિભૃશવ્યથૌ| ધ્યાનાઙ્ગમર્દસ્તૈમિત્યતન્દ્રાચ્છર્દ્યરુચિજ્વરૈઃ| સંયુતઃ પાદસદનકૃચ્છ્રોદ્ધરણસુપ્તિભિઃ| તમૂરુસ્તમ્ભમિત્યાહુરાઢ્યવાતમથાપરે||૩૪||

Adhikarana કોષ્ટુકશીર્ષઃ (૩૫) · Śloka ૩૫

વાતશોણિતજઃ શોફો જાનુમધ્યે મહારુજઃ| જ્ઞેયઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષસ્તુ સ્થૂલઃ ક્રોષ્ટુકશીર્ષવત્||૩૫||

Adhikarana વાતકણ્ટકમ્ (૩૬) · Śloka ૩૬

રુક્પાદે વિષમન્યસ્તે ક્રમાદ્વા જાયતે યદા| વાતેન ગુલ્ફમાશ્રિત્ય તમાહુર્વાતકણ્ટકમ્||૩૬||

Adhikarana ગૃધ્રસી (૩૭) · Śloka ૩૭

પાર્ષ્ણિં પ્રત્યઙ્ગુલીનાં યા કણ્ડરા મારુતાર્દિતા| સક્થ્યુત્ક્ષેપં નિગૃહ્ણાતિ ગૃધ્રસીં તાં પ્રચક્ષતે||૩૭||

Adhikarana ખલ્લીલક્ષણમ્ (૩૮) · Śloka ૩૮

વિશ્વભી ગૃધ્રસી ચોક્તા ખલ્લી તીવ્રરુજાન્વિતા||૩૮||

Adhikarana પાદહર્ષઃ (૩૯) · Śloka ૩૯

હૃષ્યેતે ચરણૌ યસ્ય ભવેતાં ચ પ્રસુપ્તવત્| પાદહર્ષઃ સ વિજ્ઞેયઃ કફમારુતકોપજઃ||૩૯||

Adhikarana પાદદાહઃ (૪૦-૧૫) · Śloka ૧૫

પાદયોઃ કુરુતે દાહં પિત્તાસૃક્સહિતોઽનિલઃ| વિશેષતશ્ચઙ્ક્રમિતે પાદદાહં તમાદિશેત્||૪૦|| ઇતિ વૈદ્યપતિસિંહપુતસ્ય સૂનોર્વાગ્ભટસ્ય કૃતા- વષ્ટાઙ્ગસંગ્રહસંહિતાયાં નિદાનસ્થાને વાત- વ્યાધિનિદાનં નામ પઞ્ચદશોઽધ્યાયઃ||૧૫||