Adhikarana atha jwaracikitsitannāma prathamō'dhyāyaḥ, avataraṇikā · Śloka
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nidānasthānē jwarādikramēṇa pradhānarōgāṇām hētwādikamuktvā tēṣāmēva tēnaiva kramēṇa sādhyānāṁ satāmavasaraprāptaṁ pratīkāraṁ pradarśayituṁ caturthasthānamārabhyatē|
Adhikarana adhyāyapratijñā (1) · Śloka 1
athātō jwaracikitsitaṁ vyākhyāsyāmaḥ| iti ha smāhurātrēyādayō maharṣayaḥ||1||
अथातो ज्वरचिकित्सितं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athētyādi pūrvavadvyākhyēyam| itītyadi ca| cikitsitaṁ pratīkāraḥ|1|
Adhikarana laṅghanam (2) · Śloka 2
āmāśayasthō hatvā'gniṁ sāmō mārgānpidhāya yat| vidadhāti jwaraṁ dōṣastasmāt kurvīta laṅghanam| prāgrūpēṣu jvarādau vā balam yatnēna pālayan| balādhiṣṭhānamārōgyamārōgyārthaḥ kriyākramaḥ||2||
आमाशयस्थो हत्वाऽग्निं सामो मार्गान्पिधाय यत्| विदधाति ज्वरं दोषस्तस्मात् कुर्वीत लङ्घनम्| प्राग्रूपेषु ज्वरादौ वा बलम् यत्नेन पालयन्| बलाधिष्ठानमारोग्यमारोग्यार्थः क्रियाक्रमः||२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmāśayastha ityādinā prakr̥tārthaprastāvanā| yadyasmādāmāśayasthatvādirūpō dōṣōḥ duṣṭō vātādirjvaraṁ vidadhāti tasmājjvarē prathamaṁ laṅghanaṁ kurvītēti sambandhaḥ| yadyapi laṅghanaṁ dvādaśasu paribhāṣitaṁ laṅghanabr̥ṁhaṇīyē'tra punarupavāsē vartatē| kutaḥ? tēṣāmavasthāvaśāt prayōgaḥ iti jējjaṭaḥ| hētunirdēśēnaitat pradarśyatē yēṣu jvarēṣvēvaṁrupatasamprāptēstatraiva laṅghanaṁ vidhēyaṁ nā'nyatra| tathā ca vakṣyati - `śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanaṁ| nēṣyata' iti| atra ca laṅghana śabdēna na vamanādikam sarvaṁ laṅghanamucyatē; kintu upavāsa ēva| nanu tallaṅghanaṁ kasyāmavasthāyāṁ kurvītētyāha-prāgrūpēṣvityādi| jwarasya pūrvarūpadarśana ēva laṅghanaṁ kurvīta| yadā tu prāgrūpadarśanakālē nidānasya sādhāraṇatwādaparijñānādvā laṅghanaviṣayatā āśaṅkyatē tadā jwarādāvapi yōjyam| jwarasyādirjwarādiḥ, jwarō prārambha ityuktaṁ prāgrūpēṣu jwarādau vēti| anyē punarēvaṁ varṇayanti jwarasya prāgrūpēṣu laṅghanamavaśyaṁ kurvīta jwarādau jwaravyaktatā prādurbhāvē vā laṅghanaṁ kurvīta ;tēna śuddhavātādiviṣayē vyaktē jwarē laṅghanaṁ na vidhēyam| balaṁ yatnēna pālayannityanēnaitaducyatē- tāvallaṅghanaṁ kurvīta yāvatā balahānirna bhavati| tēna laṅghitaliṅaprādurbhāvē'pi balapālanānurōdhēna laṅghanādviramēt| balādhiṣṭhādinamityādinā balapālanē hēturucyatē||2||
Adhikarana laṅghanaphalam (3) · Śloka 3
laṅghanaiḥ kṣapitē dōṣē dīptē'pnau lāghavē sati| swāsthyaṁ kṣutr̥ḍr̥ciḥ paktirbalamōjaśca jāyatē||3||
लङ्घनैः क्षपिते दोषे दीप्तेऽप्नौ लाघवे सति| स्वास्थ्यं क्षुतृडृचिः पक्तिर्बलमोजश्च जायते||३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
laṅghanairityādinā sarvalaṅghanānāṁ jwaraviṣayāṇāṁ suprayuktānāṁ phalanirūpaṇam| laṅghanairvamanādibhirdōṣē tatsādhyē jwarārambhakē kṣapitē tatkṣapaṇācca bhasmāpanayanēnēvāgnau dīptē lāghavē cōtpannē svāsthyādikaṁ jāyatē| dōṣakṣapaṇādūrdhwaṁ laṅghanēnānindhanatvādagnērnāśa ēvaṁ swāsthyādyabhāvaśca| tathā cōktam- saṁśōdhanāsravisrāvasnēhayōjanalaṅghanaiḥ| yātyagnirmandatā|| iti| tatra ca bhaṇyatē-swāsthaṁ rōgābhāvaḥ| paktirannādīnāṁ pākaḥ||3||
Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4
tatrōtkr̥ṣṭē samutkliṣṭē kaphaprāyē calēmalē| sahr̥llāsaprasēkānnadwēṣakāsaviṣūcikē| sadyōbhuktasya sañjātē jwara sāmē viśēṣataḥ| vamanaṁ vamanārhasya śastaṁ kuryāttadanyathā| śwāsātīsārasammōhahr̥drōgaviṣamajwarān|4|
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चलेमले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वर सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात्तदन्यथा| श्वासातीसारसम्मोहहृद्रोगविषमज्वरान्|४|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nanu kiṁ sarvatra niyamēna sarvamēva laṅghanaṁ vidhēyamāhōsvit kēnacidviśēṣēṇētyāha -tatrētyādi| utkr̥ṣṭaḥ prabhūtaḥ| samutkliṣṭaḥ sthānātsamantāccalitaḥ| kaphaprāyaḥ ślēṣmapradhānaḥ| calō naikatra sthitiśīlaḥ| saha hr̥llāsādibhirvartatē yō malaḥ tathāvidhē malē dōṣē vamanārhasya satō jwaritasya vamanamēva śastaṁ nātyalaṅghanamiti sambandhaḥ|sadyōbhuktasya twaṣṭavidhē'pi jwarē sañjātē vamanamēva śasyatē|āgantāvapi bhōjanasyājāraṇādinā dōṣānubandharakṣaṇārthaḥ| sāmē tu jwarē sadyōbhuktasya sañjātē viśēṣatō vamanam| vamanārhagrahaṇēna pratiṣiddhavamanānāṁ garbhiṇyādīnāṁ vamanaviṣayē'pi jwarē vamanaṁ pratiṣiddhyatē| tacca vamanamanyathā utkliṣṭatvādilakṣaṇaviparītē malē prayuktaṁ śwāsādīn jwaritasya kuryāt| anutkliṣṭasyōtklēśēna vāyōrmārgarōdhācchvāsaḥ| īṣadutkliṣṭsya syandanēnāgnināśādatīsāraḥ| upaśuṣkē dōṣē auṣadhasya taikṣṇyātsammōhaḥ| tathāvidha ēvōrdhvanayanād hr̥drōgaḥ| dōṣasya swalpatwāt bahiranirharaṇāddūradūratarasrōtaḥ pūraṇēna vā yathāhētuḥ satatakādikō viṣamajvaraḥ||4||
Adhikarana vamanam (4) · Śloka 4
tatrōtkr̥ṣṭē samutkliṣṭē kaphaprāyē calēmalē| sahr̥llāsaprasēkānnadwēṣakāsaviṣūcikē| sadyōbhuktasya sañjātē jwara sāmē viśēṣataḥ| vamanaṁ vamanārhasya śastaṁ kuryāttadanyathā| śwāsātīsārasammōhahr̥drōgaviṣamajwarān||4||
तत्रोत्कृष्टे समुत्क्लिष्टे कफप्राये चलेमले| सहृल्लासप्रसेकान्नद्वेषकासविषूचिके| सद्योभुक्तस्य सञ्जाते ज्वर सामे विशेषतः| वमनं वमनार्हस्य शस्तं कुर्यात्तदन्यथा| श्वासातीसारसम्मोहहृद्रोगविषमज्वरान्||४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
nanu kiṁ sarvatra niyamēna sarvamēva laṅghanaṁ vidhēyamāhōsvit kēnacidviśēṣēṇētyāha -tatrētyādi| utkr̥ṣṭaḥ prabhūtaḥ| samutkliṣṭaḥ sthānātsamantāccalitaḥ| kaphaprāyaḥ ślēṣmapradhānaḥ| calō naikatra sthitiśīlaḥ| saha hr̥llāsādibhirvartatē yō malaḥ tathāvidhē malē dōṣē vamanārhasya satō jwaritasya vamanamēva śastaṁ nātyalaṅghanamiti sambandhaḥ|sadyōbhuktasya twaṣṭavidhē'pi jwarē sañjātē vamanamēva śasyatē|āgantāvapi bhōjanasyājāraṇādinā dōṣānubandharakṣaṇārthaḥ| sāmē tu jwarē sadyōbhuktasya sañjātē viśēṣatō vamanam| vamanārhagrahaṇēna pratiṣiddhavamanānāṁ garbhiṇyādīnāṁ vamanaviṣayē'pi jwarē vamanaṁ pratiṣiddhyatē| tacca vamanamanyathā utkliṣṭatvādilakṣaṇaviparītē malē prayuktaṁ śwāsādīn jwaritasya kuryāt| anutkliṣṭasyōtklēśēna vāyōrmārgarōdhācchvāsaḥ| īṣadutkliṣṭsya syandanēnāgnināśādatīsāraḥ| upaśuṣkē dōṣē auṣadhasya taikṣṇyātsammōhaḥ| tathāvidha ēvōrdhvanayanād hr̥drōgaḥ| dōṣasya swalpatwāt bahiranirharaṇāddūradūratarasrōtaḥ pūraṇēna vā yathāhētuḥ satatakādikō viṣamajvaraḥ||4||
Adhikarana pippalyādivamanayōgaḥ (5) · Śloka 5
pippalībhiryutāṁ gālāṁ kaliṅgairmadhukēna vā| pītvōṣṇatōyēna vamēnmadhvambulavaṇāmbu vā||5||
पिप्पलीभिर्युतां गालां कलिङ्गैर्मधुकेन वा| पीत्वोष्णतोयेन वमेन्मध्वम्बुलवणाम्बु वा||५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pippalītyādinā vamanayōgamāha - dōṣadēśādyapēkṣayā yathāyōgyaṁ yōgavikalpaḥ| gālā madanaphalam| tāṁ gālāṁ kadācit pippalībhiryuktatāmuṣṇāmāmbunā pītvā vamēt| kadācidindrayavaiḥ kadācinmadhuyaṣṭyā athavā madhunā saṁyuktamuṣṇāmāmbu pītvā vamēt| lavaṇēna vā saṁyuktamatra madhunō'prayōgaḥ| gālānāṁ saṁyōgināṁ samānāṁ kōṣṭāpēkṣā mātrā| madhulavaṇayōrauṣadhaṁ yāti yōgyatā mātrā||5||
Adhikarana paṭōlādayō vamanayōgāḥ (6) · Śloka 6
paṭōlanimbakarkōṭavētrapatrajalāni vā| pēyāṁ manḍaṁ rasaṁ cēkṣōrmadhyaṁ kalpōditāni ca| vamanāni prayuñjīta balakālavibhāgavit||6||
पटोलनिम्बकर्कोटवेत्रपत्रजलानि वा| पेयां मन्डं रसं चेक्षोर्मध्यं कल्पोदितानि च| वमनानि प्रयुञ्जीत बलकालविभागवित्||६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
athavā paṭōlādīnāṁ patrajalaṁ pītvā vamēditi sambandhaḥ| patrāṇāṁ jalasya ca jalasaṁskārāpādanī mātrā| pānē tu jalasya kōṣṭhādyapēkṣayā tr̥ptyavasānaṁ vā mātrā| pēyāmaṇḍādīnāmivātrāpi pītvā vamēditi sambadhyatē| vamēdityangulyādinōpāyēnōdgirēt| madyaṁ pūrvabhukāhārāpēkṣayā yathāyōgyamiti| vamanāni balakālavibhāgavit prayuñjīta| vamanānīti bahuvacanaṁ kiṁ ucyatē| na sakr̥dyāvannirhatadōṣa iti jējjaṭaḥ| tēnaitaduktaṁ vyādhyauṣadhabalānurōdhēna cānyatamasya vamanasya prayōga iti||6||
Adhikarana upavāsamahatvam (7) · Śloka 7
kr̥tē'kr̥tē vā vamanē jvarī kuryādviśōṣaṇam| dōṣāṇām samudīrṇānāṁ pācanāya śamāya ca||7||
कृतेऽकृते वा वमने ज्वरी कुर्याद्विशोषणम्| दोषाणाम् समुदीर्णानां पाचनाय शमाय च||७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
anantarōktaprakārēṇa kr̥tē vamanē viśōṣaṇamupāsādinā kuryānnatu samygyōgē'pyavaśyaṁ tadaharēva vamanavidhipradarśitaprakārēṇa pēyāṁ sēvēta| tathā yatrāpi vamanasyāviṣayatwādviṣayē'pi vā nimittāntarādvamanaṁ na kr̥taṁ tatrāpi viśōṣaṇaṁ kuryāt| dōṣāṇāmityādinā yathōktōpaśōṣaṇaprayōjanapradarśanam||7||
Adhikarana upavāsasyāvadhiḥ (8) · Śloka 8
āmēna bhasmanēvāgnau chhannē'nnaṁ na vipacyatē| tasmādādōṣapacanajjvaritānupavāsayēt||8||
आमेन भस्मनेवाग्नौ छन्नेऽन्नं न विपच्यते| तस्मादादोषपचनज्ज्वरितानुपवासयेत्||८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmēnētyādinōpavāsāvadhipradarśanam| yathā bāhyē'gnau bhasmanā chhannē'nnaṁ na vipacyatē ēvamāntarē'pyāmēna cchhannē| tasmāddōṣasya nirāmatōtpattirupavāsānāmavadhiḥ| upapūrvō vasirbhōjananivr̥ttau vartatē||8||
Adhikarana uṣṇāmbupānaṁ tadguṇāśca (9) · Śloka 9
tr̥ṣṇagalpālpamuṣṇāmbu pibēdvātakaphajvarē| tatkaphaṁ vilayaṁ nītvā tr̥ṣṇāmāśu nivartayēt| udīrya cāgniṁ srōtāṁsi mr̥dūkr̥tya viśōdhayēt| līnapittānilasvēdaśakr̥nmūtrānulōmanam| nidrājāḍyāruciharaṁ prāṇānāmavalambanam||9||
तृष्णगल्पाल्पमुष्णाम्बु पिबेद्वातकफज्वरे| तत्कफं विलयं नीत्वा तृष्णामाशु निवर्तयेत्| उदीर्य चाग्निं स्रोतांसि मृदूकृत्य विशोधयेत्| लीनपित्तानिलस्वेदशकृन्मूत्रानुलोमनम्| निद्राजाड्यारुचिहरं प्राणानामवलम्बनम्||९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tasmiṁśca laṅghanē kriyamāṇē tr̥ṣṇāgatimātrāṁ tr̥ṣṇāmanubhavannēva vātakaphajvarē dvandvasamuttha ēva nētyāha| vātē ślēṣmaṇi vā kavōṣṇaṁ jalaṁ hitam| tayōḥ samuditayōrapyuṣṇamavirōdhīti ca| taccōṣṇāmbu pītaṁ mārgāvarakaṁ kaphaṁ vilayaṁ nītvā tr̥ṣṇāṁ nivartayēt| tathā līnānāmanutkliṣṭarūpāṇāmapi pittādīnāmanulōmanaṁ mārgaprērakaṁ nidrādiharaṁ ca| nidrā hyasvāsthyahētukā gr̥hītā| prāṇānāmavalambanamambusantarpaṇasvabhāvatvāt| ēvaṁ yathōktaviṣayē uṣṇāmbunā ēva prayōgaḥ||9||
Adhikarana śītajalapānaparihāraḥ (10) · Śloka 10
viparītamataḥ śītaṁ dōṣasaṅghātavardhanam||10||
विपरीतमतः शीतं दोषसङ्घातवर्धनम्||१०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
viparītamityādinā tatraiva śītāmbuparihārē hēturucyatē-uṣṇāmbunō guṇairviparītaṁ śītāmbu dōṣasaṅghātavarddhanañca||10||
Adhikarana uṣṇajalānarhāḥ (11) · Śloka 11
uṣṇamēvaṅguṇatvē'pi yuñjyānnaikāntapittalē| udriktapittē davathudāhamōhātisāriṇi| viṣamadyōtthitē grīṣmē kṣatakṣīṇē'srapittini||11||
उष्णमेवङ्गुणत्वेऽपि युञ्ज्यान्नैकान्तपित्तले| उद्रिक्तपित्ते दवथुदाहमोहातिसारिणि| विषमद्योत्थिते ग्रीष्मे क्षतक्षीणेऽस्रपित्तिनि||११||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
uṣṇamityādinā kēvalapittādīnāmuṣṇāmbupratiṣēdhaṁ darśayati- uṣṇamanantarapradarśitāgnyudīraṇasrōtaśśōdhanatwādiguṇasaṁyuktatwē'pyēkāntapittalādau vyādhāvāturē vā na yuñjyāt| udriktamanyadōṣābhibhāvi pittaṁ yatra| davathuścakṣurādīndriyāśrayēṣu dāhaḥ| dāhaḥ sarvāṅgīṇastīvra ēva| grīṣmē dēśādiviśēṣavaśādvātakaphasyōtkr̥ṣṭatā; tadā stōkaṁ hitamēva||11||
Adhikarana tatra śītaṁ ṣaḍaṅgaṁ jalam (12) · Śloka 12
ghanacandanaśuṇṭhyambuparpaṭōśīrasādhitam| śītaṁ tēbhyō hitaṁ tōyaṁ pācanaṁ truḍjvarāpaham||12||
घनचन्दनशुण्ठ्यम्बुपर्पटोशीरसाधितम्| शीतं तेभ्यो हितं तोयं पाचनं त्रुड्ज्वरापहम्||१२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatra śītāmbuprayōgaṁ darśayati- tēbhyaścaikāntapittalādibhyō ghanādisāditaṁ śītaṁ tōyaṁ hitaṁ , taddhi pācanaṁ tr̥ḍjvarāpahaṁ ca| nanu nāgarasya kaṭukatwāt kathaṁ prayōgaḥ; ucyatē - āmāśayasamutthatwājjvarasyēṣyata ēvānyadravyasaṁyuktasya jalasaṁskārarthamāvāpa ēti jējjaṭaḥ| tatha cānyē paṭhanti- yaccāsya śrutaśītāmbu ṣaḍaṅgādi prayujjyatē| karṣamātram tatō datvā kvathayētprāsthikē'mbhasi|| iti||12||
Adhikarana prasaṅgājjvarē pittaviruddhapratiṣēdhastatra hētuśca (13) · Śloka 13
uṣmā pittādr̥tē nāsti jvarō nātyūṣmaṇā vinā| tasmātpittaviruddhāni tyajētpittādhikē'dhikam| snānābhyaṅgapradēhāṁśca pariśēṣaṁ ca laṅghanam||13||
उष्मा पित्तादृते नास्ति ज्वरो नात्यूष्मणा विना| तस्मात्पित्तविरुद्धानि त्यजेत्पित्ताधिकेऽधिकम्| स्नानाभ्यङ्गप्रदेहांश्च परिशेषं च लङ्घनम्||१३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
uṣṇāmbupratiṣēdhaprasaṅgē sarvēṣāṁ pittaviruddhānāṁ jvarē pratiṣēdha ucyatē- uṣmētyādi| pittādhikē tu jvarē pittaviruddhānyādhikaṁ tyajēt| pittaviruddhaṁ yat pittakāri tacca kaphajvarādau kiñcit tyajēdityadhikaśabdāllbhyatē| snanādīṁśca sarvasmin jvarē tyajēt| tathā pariśēṣaṁ laṅghanaṁ avasthāviśēṣavaśēnōktāllaṅghanādanyalaṅghanaṁ pariśēṣam||13||
Adhikarana sāmajvarē auṣadhapratiṣēdhastatra hētuśca (14) · Śloka 14
ajīrṇa iva śūlaghnaṁ sāmē tīvraruji jvarē| na pibēdauṣadhaṁ taddhi bhūya ēvāmamāvahēt| āmābhibhūtakōṣṭhasya kṣīraṁ viṣamahēriva||14||
अजीर्ण इव शूलघ्नं सामे तीव्ररुजि ज्वरे| न पिबेदौषधं तद्धि भूय एवाममावहेत्| आमाभिभूतकोष्ठस्य क्षीरं विषमहेरिव||१४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ajīrṇa ityādinā sāmē jwarē auṣadhapratiṣēdhapradarśanam| ivētyādinā- tīvrārtirapi nājīrṇī pibēcchūlaghnamauṣadham| āmasannō'nalō nālaṁ paktuṁ dōṣauṣadhāśanam| nihanyādapi caitēṣāṁ vibhramaḥ sahasāturam| iti smārayati| tīvrarujāgrahaṇaṁ prabhūtōpalakṣaṇārtham| alpētVvāmē'gnēḥ kiñcicchaktatvāt kvāthādikaṁ prayujyata| ēvaṁ na kēvalaṁ sāma auṣadhaṁ tyajēt yāvat kṣīramapi tyajēditi pradarśanārthamāha-āmābhibhūtakōṣṭhsyētyādi| yasya hyāmēnābhibhūtaḥ kōṣṭhastasya dīpanatvādiyuktamapyauṣadhaṁ na yujyatē kimuta kṣīram| ahidr̥ṣṭāntēna viṣasya duṣṭatā pradarśitā||14||
Adhikarana sōdardādau svēdanaṁ tatphalañca (15) · Śloka 15
sōdardapīnasaśvāsē jaṅghāparVvāsthiśūlini| vātaślēṣmātmakē svēdaḥ praśastaḥ sa pravartayēt| svēdamūtraśakr̥dvātān kuryādagnēśca pāṭavam| snēhōktamācāravidhiṁ sarvataścānupālayēt||15||
सोदर्दपीनसश्वासे जङ्घापर्Vवास्थिशूलिनि| वातश्लेष्मात्मके स्वेदः प्रशस्तः स प्रवर्तयेत्| स्वेदमूत्रशकृद्वातान् कुर्यादग्नेश्च पाटवम्| स्नेहोक्तमाचारविधिं सर्वतश्चानुपालयेत्||१५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
iti prasaṅgēna jvarē parihāryadarśanaṁ kr̥tvā sōdardētyādinā'vasthāviśēṣēṇa vidhēyaviśēṣaṁ niyamayati| vātaślēṣmātmakē jvarē udardādinā yathāsaṁbhavaṁ saṁyuktē svēdākhya upakramaḥ śastaḥ| sa svēdaḥ svēdādīni pravartayēt| udrdōnāma kapharōgaḥ pradarśitaḥ| snēhākta ācāravidhiruṣṇōdakōpacārī syādityādikaḥ||15||
Adhikarana pācanasaṁgrahaḥ (16) · Śloka 16
laṅghanaṁ svēdanaṁ kālō yavāgvastiktakō rasaḥ| malānāṁ pācanāni syuryathāvasthaṁ kramēṇa vā||16||
लङ्घनं स्वेदनं कालो यवाग्वस्तिक्तको रसः| मलानां पाचनानि स्युर्यथावस्थं क्रमेण वा||१६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
laṅghanamityādinā pūrvōktasyāniyamēna kramaniyamēna ca pradarśanam| `laṅghanādi tiktarasāntaṁ pañcavidhaṁ pācanamiti' jējjaṭaḥ| laṅghanamupavāsaḥ| svēdanaṁ svēdaḥ| kālaḥ parivāsakramaḥ| yavāgvaḥ pēyāḥ| tiktō rasastiktarasayuktadravyōpayōgaḥ|vamanaṁ śōdhanaṁ na tu pācanam| yathāsvamityuktaviṣayānatikramēṇa malānāṁ pācanāni syuḥ| athavā kramēṇa laṅghanē kriyamāṇē dōṣasya niviḍatvavināśāya prathamamēva svēdanaṁ, tataḥ upavāsēna svēdēna kālakramēṇa ca dōṣē mārdavaṁ yātē bubhukṣāyāṁ jātāyāṁ yavāgvastatastiktō rasō mustāparpaṭādiḥ||16||
Adhikarana laṅghanānarhāstatra kāryañca (17) · Śloka 17
śuddhavātakṣayāgantujīrṇajvariṣu laṅghanam| nēṣyatē tēṣu hi hitaṁ śamanaṁ yanna karśanam||17||
शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्घनम्| नेष्यते तेषु हि हितं शमनं यन्न कर्शनम्||१७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sāmānyēna navajvarē laṅghanōpakramācchuddhavātādijvarāṇāṁ laṅghanasya pratiṣēdhaḥ jīrṇajvarē ca laṅghanaviṣayē'pi| tēṣu ca śuddhavātādiṣu yasmācchamanaṁ tacca śamanaṁ yanna karśanaṁ nāpyatibr̥ṁhaṇaṁ rōgasvabhāvādityarthāllabhyatē||17||
Adhikarana laṅghanasyāyōgasamyagyōgalakṣaṇam (18) · Śloka 18
tatra sāmajvarākr̥tyā jānīyādaviśōṣitam| dvividhōpakramajñānamavēkṣēta ca laṅghanē||18||
तत्र सामज्वराकृत्या जानीयादविशोषितम्| द्विविधोपक्रमज्ञानमवेक्षेत च लङ्घने||१८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tatrētyādinā laṅghanasyāyōgasamyagyōgapradarśanam| jvarōpadravatīkṣṇatvādikaṁ sāmajvarākr̥tiḥ| ākr̥tirllakṣaṇamiti paryāyau||18||
Adhikarana pēyā tadguṇaśca (19) · Śloka 19
yuktaṁ laṅghitaliṅgaistu taṁ pēyābhirupācarēt| yathāsvauṣadhasiddhābhirmaṇḍapūrvābhirāditaḥ| ṣaḍahaṁ vā mr̥dutvaṁ vā jvarō yāvadavāpnuyāt| tasyāgnirdīpyatē tābhiḥ samidbhiriva pāvakaḥ| tāśca bhēṣajasaṁyōgāllaghutvāccāgnidīpanāḥ| vātamūtrapurīṣāṇāṁ dōṣāṇāṁ cānulōmikāḥ| svēdanāya dravōṣṇatvānmr̥dutvāttr̥ṭpraśāntayē| āhārabhavātprāṇāya saratvāllāghavāya ca| jvaraghnyō jvarasātmyatvāttasmātpēyābhirāditaḥ| upakramējjvarān sarvānr̥tē madyasamutthitān||19||
युक्तं लङ्घितलिङ्गैस्तु तं पेयाभिरुपाचरेत्| यथास्वौषधसिद्धाभिर्मण्डपूर्वाभिरादितः| षडहं वा मृदुत्वं वा ज्वरो यावदवाप्नुयात्| तस्याग्निर्दीप्यते ताभिः समिद्भिरिव पावकः| ताश्च भेषजसंयोगाल्लघुत्वाच्चाग्निदीपनाः| वातमूत्रपुरीषाणां दोषाणां चानुलोमिकाः| स्वेदनाय द्रवोष्णत्वान्मृदुत्वात्तृट्प्रशान्तये| आहारभवात्प्राणाय सरत्वाल्लाघवाय च| ज्वरघ्न्यो ज्वरसात्म्यत्वात्तस्मात्पेयाभिरादितः| उपक्रमेज्ज्वरान् सर्वानृते मद्यसमुत्थितान्||१९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tañca jvaritañca śabdābhihitēna sāmajvaraliṅgaviparyāsēna dvividhōpakramaṇīyōktaiśca laṅghitaliṅgairyuktaṁ jñātvā pēyābhirupācarēt| kimbhūtābhirāha- yathāsvauṣadhasiddhābhiryasmin jvarē yadēva kāṣāyakalpanauṣadhayuktaṁ tēnauṣadhēna sādhitābhiḥ| maṇḍaḥ pūrvō yāsāṁ tābhiḥ| laṅghanē kr̥tē maṇḍaḥ tataḥ pēyā| kiyatkālamityāha- āditō jvarārambhadināt prabhr̥ti ṣaḍahaṁ yāvat| yatra tu ṣaḍahāt pūrvaṁ laṅghitaliṅgābhāvāt pēyā na prayuktā tatra yadā prayujyatē tadā tāsāṁ jvaramārdavōtpattiryāvat prayōgaḥ| subōdham| (athavā yavāgūnāṁ prati swaṁ saṁskārakapippalīnāgarādikamiti jējjaṭaḥ )|
Adhikarana pēyāyōgāḥ (20) · Śloka 20
prāgjalājapēyāṁ sujarāṁ saśuṇṭhīdhānyapippalīm| sasaindhavāṁ tathāmlārthī tāṁ pibētsaha dāḍimām| sr̥ṣṭaviḍ bahupittō vā saśuṇṭhīmākṣikāṁ himām| bastipārśvaśiraḥśūlī vyāghrīgōkṣurasādhitām| pr̥śniparṇī balāvilvanāgarōtpaladhānyakaiḥ| siddhāṁ jvarāsāryamlāṁ pēyāṁ dīpanapācanīm| hrasvēna pañcamūlēna hikkārukśvāsakāsavān| pañcamūlēna mahatā kaphārtō yavasādhitām| vibaddhavarcāṁ sayavāṁ pippalyāmalakaiḥ kr̥tām| yavāgūṁ sarpiṣā bhr̥ṣṭāṁ maladōṣānulōmanīm| cavikāpippalīmūladrākṣā''malakanāgaraiḥ| kōṣṭē vibaddhē saruji pibēttu parikartini| kōlavr̥kṣāmlakalaśīdhāvanīśrīphalaiḥ kr̥tām| asvēdanidrastr̥ṣṇārtaḥ sitāmalakanāgaraiḥ| sitābadaramr̥dvīkāsārivāmustacandanam| tr̥ṣṇācchardiparīdāhajvaraghnīṁ kṣaudrasaṁyutām| kuryāt pēyauṣadairēva rasayūṣādikānapi||20||
प्राग्जलाजपेयां सुजरां सशुण्ठीधान्यपिप्पलीम्| ससैन्धवां तथाम्लार्थी तां पिबेत्सह दाडिमाम्| सृष्टविड् बहुपित्तो वा सशुण्ठीमाक्षिकां हिमाम्| बस्तिपार्श्वशिरःशूली व्याघ्रीगोक्षुरसाधिताम्| पृश्निपर्णी बलाविल्वनागरोत्पलधान्यकैः| सिद्धां ज्वरासार्यम्लां पेयां दीपनपाचनीम्| ह्रस्वेन पञ्चमूलेन हिक्कारुक्श्वासकासवान्| पञ्चमूलेन महता कफार्तो यवसाधिताम्| विबद्धवर्चां सयवां पिप्पल्यामलकैः कृताम्| यवागूं सर्पिषा भृष्टां मलदोषानुलोमनीम्| चविकापिप्पलीमूलद्राक्षाऽऽमलकनागरैः| कोष्टे विबद्धे सरुजि पिबेत्तु परिकर्तिनि| कोलवृक्षाम्लकलशीधावनीश्रीफलैः कृताम्| अस्वेदनिद्रस्तृष्णार्तः सितामलकनागरैः| सिताबदरमृद्वीकासारिवामुस्तचन्दनम्| तृष्णाच्छर्दिपरीदाहज्वरघ्नीं क्षौद्रसंयुताम्| कुर्यात् पेयौषदैरेव रसयूषादिकानपि||२०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadā pēyānāmavasarastadā maṇḍādanu sujaratvāllājapēyāṁ pibēt| prāglājapēyāṁ sujarāmiti ślēṣmaṇyēṣā prathamā| amlābhilāṣī tāmēva dāḍimāmlāṁ ityaiṣā vātē dvitīyā| sr̥ṣṭaviḍ bahupittō vētyēṣā tr̥tīyā pittē| atra nāgaraṁ madhurapākitvāt pittēna viruddhyatē| āmapācanārthamiṣyata ēva| śēṣāṇāṁ viṣayanirdēśastu śāstrasya kartrā kr̥ta ēva iti jējjaṭaḥ| tatastaṇḍulapēyāṁ saindhavalājapēyāṁ vā| amlārthī grahaṇēna `kurvatē hi rucirdōṣā' iti smāryatē| natvarthitamātrē prayōgaḥ| sarvāsāṁ ca pēyānāṁ sādhanajalasaṁskārakārī dōṣādyapēkṣayā cauṣadhamātrā| anyē paṭhanti- yavāgūrasayūṣēṣu rasālāpānakādiṣu| dravyamātrāṁ prayuñjīta lōkasiddhaṁ yathārhataḥ| athavā yāvatā vyāptirnāti syādbhēṣajēna tu|| subōdham| yavasādhitā yasyāṁ taṇḍulā na praviśanti| sayavā yatra stōkaṁ yavānām| parikartini kōṣṭhē kōlādibhiḥ śrīphalaṁ bilvam||20||
Adhikarana pēyānarhāḥ (21) · Śloka 21
madyōdbhavē madyanityē pittasthānagatē kaphē| grīṣmē tayōrvādhikayōstahr̥cchardidāhapīḍitē| ūrdhvaṁ pravr̥ttē raktē ca pēyāṁ nēcchanti ||21||
मद्योद्भवे मद्यनित्ये पित्तस्थानगते कफे| ग्रीष्मे तयोर्वाधिकयोस्तहृच्छर्दिदाहपीडिते| ऊर्ध्वं प्रवृत्ते रक्ते च पेयां नेच्छन्ति ||२१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
madyōdbhavādikē viṣayē pēyamācāryā nēcchanti madyanityē puruṣē| tayōrityanantaraśrutayōḥ pittaślēṣmaṇōḥ| grīṣmakālē vr̥ddhayōrvēti samuccayē| nēcchatītyanēnānupayujyamānē yuktiviśēṣataivāgamasya pradarśitā||21||
Adhikarana tatra lājatarpaṇaṁ dēyam (22) · Śloka 22
tēṣu tu| drākṣādāḍimakāśmaryapathyāpīluparūṣakaiḥ| samadhūkaiḥ sabadaraiḥ sakṣaudrān sasitōpalān| jvaraghnaistōyamr̥ditairadbhirvā lājatarpaṇān| pibēt susūkṣmarajasastatō jīrṇē tu tarpaṇē| yavāgvāṁ vaudanaṁ kṣudvānaśnīyādbhr̥śatāṇḍulam| dakalāvaṇikairyūṣai rasairvā mudgalāvajaiḥ| ityayaṁ ṣaḍahō nēyō balṁ dōṣaṁ ca rakṣatā||22||
तेषु तु| द्राक्षादाडिमकाश्मर्यपथ्यापीलुपरूषकैः| समधूकैः सबदरैः सक्षौद्रान् ससितोपलान्| ज्वरघ्नैस्तोयमृदितैरद्भिर्वा लाजतर्पणान्| पिबेत् सुसूक्ष्मरजसस्ततो जीर्णे तु तर्पणे| यवाग्वां वौदनं क्षुद्वानश्नीयाद्भृशताण्डुलम्| दकलावणिकैर्यूषै रसैर्वा मुद्गलावजैः| इत्ययं षडहो नेयो बलं दोषं च रक्षता||२२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tēṣu tu madyōdbhavādiṣu pēyāprasaṅgē lājatarpaṇān pibēt| tarpaṇāḥ saktavaḥ kēna pibēdāha- jvarāpahairdāḍimādibhistōyamr̥ditairyathāyōgyamathavā kēvalābhirēvādbhiḥ| kimbhūtānāha- saśarkarākṣaudrān| tathā susūkṣmarajasaḥ vastratitaūccāritavān| tataḥ pītvā tadaharēva jīrṇē yavāgvāṁ vā svaviṣayaprayuktāyāṁ tadaharēva tarpaṇē jīrṇē yavāgvāṁ vā svaviṣayaprayuktāyāṁ jīrṇāyāṁ yadā kṣudvān bhavati tadā bhr̥ṣṭataṇḍulakr̥tamōdanamadyāt kēnētyāha- dakalāvaṇikairyūṣairvā mudgalāvābhyāṁ vā rasaiḥ| ityanēna pēyādikramēṇāyaṁ laṅghitōttaraḥ ṣaḍaha āturēṇa balaṁ dēhasya dōṣaṁ ca kṣayavr̥ddhitō rakṣatā nēyaḥ|
Adhikarana kaṣāyaprayōgaḥ (23) · Śloka 23
tataḥ pakvēṣu dōṣēṣu laṅghanādyaiḥ praśasyatē| kaṣāyō dōṣaśēṣasya pācanaḥ śamanō'thavā||23||
ततः पक्वेषु दोषेषु लङ्घनाद्यैः प्रशस्यते| कषायो दोषशेषस्य पाचनः शमनोऽथवा||२३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
tataḥ payōkramādanantaraṁ laṅghanasvēdanakālē yavāgūbhirdōṣēṣu jvarārambhakēṣu pakvēṣu dōṣaśēṣasya pācanō vā śamanō vā kaṣāyaḥ pañcavidhakalpanaḥ praśasyatē| kaṣāya iti pākēnōpalabdhatvādauṣadhasya saṁjñā- laṅghanāmbuyavāgūbhiryadā dōṣō na pacyatē| tadā taṁ mukhavairasyatr̥ṣṇārōcakanāśanaiḥ| kaṣāyaiḥ pācanairhr̥dyairjvaraghnaṁ samupācarēt| pācanīyaviṣayō'yam| saṁśamanīyaviṣayaśca| mr̥dau jvarē laghau dēhē pracalēṣu malēṣu ca| pakvaṁ dōṣaṁ vijānīyādyadā dēyaṁ tadauṣadham|| tasmāt saṁśamanīyakālō'yamiti jējjaṭaḥ||23||
Adhikarana kaṣāyasya viṣayāviṣayau (24) · Śloka 24
tiktaḥ pittē viśēṣēṇa prayōjyaḥ kaṭukaḥ kaphē| pittaślēṣmaharatvē'pi kaṣāyaḥ sa na śasyatē| navajvarē malastambhāt kaṣāyō viṣamajvarān| kurutē'rucihr̥llāsahidhmā''dhmānādikānapi| na cyavantē na pacyantē kaṣāyastambhitā malāḥ| tiryaggatā vimārgā vā vardhayantyapi ca jvaram||24||
तिक्तः पित्ते विशेषेण प्रयोज्यः कटुकः कफे| पित्तश्लेष्महरत्वेऽपि कषायः स न शस्यते| नवज्वरे मलस्तम्भात् कषायो विषमज्वरान्| कुरुतेऽरुचिहृल्लासहिध्माऽऽध्मानादिकानपि| न च्यवन्ते न पच्यन्ते कषायस्तम्भिता मलाः| तिर्यग्गता विमार्गा वा वर्धयन्त्यपि च ज्वरम्||२४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sa ca kaṣāyastiktarasaḥ pittē viśēṣēṇa yōjyaḥ| viśēṣagrahaṇāt kaphē'pi yōjyā iti labhyatē| kaṭukaśca kapha ēva yōjyaḥ| sa ca kaṣāyaḥ kaṣāyō rasēna pittaślēṣmaharō'pi navajvarē na śasyatē|tatrā hi navajvarē kaṣāyō malānāṁ stambhāt bahirgamanapācanābhāvēna tiryaggamanavimārgagamanābhyāṁ yathāsaṁprāptiviṣayajvarānarucyādīnapi karōti| kaṣāyarasastambhitā malāḥ na cyavantē nāpyantaḥ pacyantē; pratyuta tiryaksrōtassu viparītaṁ vā mārgēṣu gamanāt jvaraṁ vardhayanti| baddhāmāditvācca kaṣāyō yathāsamprāptiśūlādikāryapi bhavatīti tiryaggamanēna vimārgagamanēna ca viṣamajvarasya svarūpaṁ pradarśitaṁ bhavati| navatāyāṁ tvatītāyāṁ harītakyādēḥ prayōgō dr̥ṣṭaḥ;,ēvaṁ ṣaḍahādauṣadhayōjanam||24||
Adhikarana auṣadhakālaviṣayē matāntarāṇi (25) · Śloka 25
saptāhādauṣadhaṁ kēcidāhuranyē daśāhataḥ| kēcillaghvannabhuktasya yōjyamāmōlbaṇēna tu||25||
सप्ताहादौषधं केचिदाहुरन्ये दशाहतः| केचिल्लघ्वन्नभुक्तस्य योज्यमामोल्बणेन तु||२५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kēcidācāryāḥ saptāhādauṣadhamāhuḥ| anyē tu daśāhāt| kēcitvēvamāhuḥ-yathā laṅghanādanantaraṁ yadauṣadhamupayujyatē tadā yē laghvannaṁ bhuktaṁ tasyaiva yōjyam| pakṣatrayē'pi samānayōjyamālōlbaṇē tvauṣadhaṁ nēti| kēvalaṁ kēṣāñcit ṣaḍahamāmōlbaṇatvaṁ kēṣāñcitsaptāhaṁ kēṣāñciddaśāhamiti||25||
Adhikarana āmōlbaṇē auṣadhaniṣēdhē hētuḥ (26) · Śloka 26
tīvrajvaraparītasya dōṣavēgōdayē yataḥ| dōṣē'thavātinicitē tandrāstaimityakāriṇī||26||
तीव्रज्वरपरीतस्य दोषवेगोदये यतः| दोषेऽथवातिनिचिते तन्द्रास्तैमित्यकारिणी||२६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āmōlbaṇē na yōjyamityatra hēturucyatē yatō yasmāttīvrajvaraparītasya dōṣavēgōdayē sati prayuktamauṣadhamata ēvāpacyamānaṁ bhūyōjvaraṁ jvalayati| athavā navajvarē'tinicitē dōṣē tandrāstaimityakāriṇī auṣadhaṁ prayuktaṁ bhūyō jvaraṁ jvalayati||26||
Adhikarana acirajvaritē'pyauṣadhaprayōgārhāvasthā (27) · Śloka 27
yadā jvarō mr̥durdēhō laghuḥ pracalitā malāḥ| acirajvaritasyā'pi yōjayēdbhēṣajaṁ tadā||27||
यदा ज्वरो मृदुर्देहो लघुः प्रचलिता मलाः| अचिरज्वरितस्याऽपि योजयेद्भेषजं तदा||२७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
yadā mr̥dujvarō dēhaśca laghurmalaścālitā na tu stimitāstadā acirajvaritasyāpi bhēṣajaṁ yōjayēt| kaistaiḥ taduktam| yadyapi pakṣatrayaṁ pradarśitaṁ tatrāpyēvamēvāvagantavyam| yasya jvarasya tīvratvaṁ prāptasya ca laṅghanasyāyōjanāddōṣasyātivr̥ddhatvaṁ sāmatvañca tatrāvaśyamauṣadhaṁ na yōjyam| ētadviparyayē tu yōjyamēva na tu ṣaḍahādikamapēkṣaṇīyamiti||27||
Adhikarana kaṣāyayōgāḥ pācanāḥ kaṣāyāḥ (28) · Śloka 28
mustayā parpaṭaṁ yuktaṁ śuṇṭhyā duḥsparśayāpi vā| pākyaṁ śītakaṣāyaṁ vā pāṭhōśīraṁ savālakam| pibēttadvacca bhūnimbaguḍūcīmustanāgaram| yathāyōgyamimē yōjyāḥ kaṣāyā dōṣapācanāḥ| jvarārōcakatr̥ṣṇā''syavairasyāpaktināśanāḥ| pāṭhēndrayavabhūnimbamustaparpaṭakā mr̥tā| jayantyāmamatīsāraṁ jvaraṁ ca samahauṣadhāḥ||28||
मुस्तया पर्पटं युक्तं शुण्ठ्या दुःस्पर्शयापि वा| पाक्यं शीतकषायं वा पाठोशीरं सवालकम्| पिबेत्तद्वच्च भूनिम्बगुडूचीमुस्तनागरम्| यथायोग्यमिमे योज्याः कषाया दोषपाचनाः| ज्वरारोचकतृष्णाऽऽस्यवैरस्यापक्तिनाशनाः| पाठेन्द्रयवभूनिम्बमुस्तपर्पटका मृता| जयन्त्याममतीसारं ज्वरं च समहौषधाः||२८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mustayētyādinā tadēvauṣadhamucyatē| ēvaṁ dōṣādiviśēṣāpēkṣayā parpaṭaṁ kadāciddurālabhayā| pāṭhāditrayaṁ śr̥taṁ vā śītaṁ vā| bhūnimbādicatuṣṭayaṁ tadvacchr̥taṁ vā śītaṁ vā| imē ca mustāparpaṭakādayaḥ kaṣāyāḥ niyatāniyatakalpanā yathāyōgaṁ dōṣādyapēkṣayā yōgānatikramēṇa yōjyāḥ| ētē ca jvarādināśanāḥ pāṭhādayaḥ sanāgarā āmādikaṁ jvariṇō yajanti yathēcchakalpanāprayuktāvātapittaślēṣmaṇi| yathāyōgyamityatra jējjaṭaḥ pākyaṁ śītakaṣāyañca mustāparpaṭakaṁ pibēt| pākyaṁ kvāthyaṁ śītakaṣāyamanutkvathitamēvōṣṇōdakē saṁkṣudya dravyaṁ yadrātriparyuṣitaṁ pīyatē tatkēvalapittē| paittikē ca sa nāgaraṁ parpaṭakaṁ mandāgniḥ| pittakaphaprāyē sadurālabhaṁ parpaṭakaṁ durālabhapittaślēṣmōpaśamanānāmityābhnānāt| dāhabahulaṁ pāṭhōśīraṁ vālakam| śītaprāyē bhūnimbaguḍūcīmustanāgaramiti| anyē vyākhyānayanti - pañcāpyamī sarvayaugikāḥ kutaḥ vyādhipratyānīkatvādyathā kuṣṭhē khadiraṁ grahaṇyāṁ takraṁ pramēhē haridrēti|28||
Adhikarana dōṣānusāraṁ pācanāni (29) · Śloka 29
durālabhā'mr̥tāmustānāgaraṁ vātajē jvarē| athavā pippalīmūlaguḍūcīviśvabhēṣajam| kanīyaḥ pañcamūlaṁ ca pittē kṣaudrasamanvitāḥ| kaliṅgamustakaṭukā mustāparpaṭakaṁ tathā| sadhanvayāsabhūnimbaṁ vatsakādyō gaṇaḥ kaphē| athavā vr̥ṣagāṅgēyīśr̥ṅgavēradurālabhāḥ| rugvibandhānilaślēṣmayuktē dīpanapācanam| abhayāpippalīmūlaśamyākakaṭukāghanam||29||
दुरालभाऽमृतामुस्तानागरं वातजे ज्वरे| अथवा पिप्पलीमूलगुडूचीविश्वभेषजम्| कनीयः पञ्चमूलं च पित्ते क्षौद्रसमन्विताः| कलिङ्गमुस्तकटुका मुस्तापर्पटकं तथा| सधन्वयासभूनिम्बं वत्सकाद्यो गणः कफे| अथवा वृषगाङ्गेयीशृङ्गवेरदुरालभाः| रुग्विबन्धानिलश्लेष्मयुक्ते दीपनपाचनम्| अभयापिप्पलीमूलशम्याककटुकाघनम्||२९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
durālabhādikaṁ vātajvarē| pippalīmūlāditrayaṁ vātajvara ēva| kēvalamēva hrusvapñcamūlakaṁ vātē| kaliṅgāditrayaṁ sakṣaudraṁ pittē|mustāparpaṭakaṁ durālabhākirātatiktasaṁyuktaṁ pittē|kaphē vatsakādyō gaṇaḥ| athavā vr̥ṣādayaḥ| gāṅgēyī mustā|rugādiyuktē vātaślēṣmajvarē abhayādikaṁ tacca dīpanaṁ pācanaṁ ca||29||
Adhikarana santatādijvarēṣu kaṣāyayōgāḥ (30) · Śloka 30
kaliṅgakāḥ paṭōlasya patraṁ kaṭukarōhiṇī| paṭōlaṁ sārivā mustā pāṭhā kaṭukarōhiṇī| paṭōlanimbatriphalāmr̥ddīkāmustavatsakāḥ| kirātatiktamamr̥tāḥ candanaṁ viśvabhēṣajam| dhātrīmustāmr̥tākṣaudramardhaślōkasamāpanāḥ| pañcaitē santatādīnāṁ pañcānāṁ śamanā matāḥ| paṭōlēndriyavāriṣṭabhadramustāmr̥tā'bhayāḥ| sārivādvitayaṁ pāṭhā trayantī kaṭurōhiṇī| paṭōlāriṣṭamr̥dvīkāśamyākātriphalāvr̥ṣam| candanōśīradhānyābdaguḍūcīviśvabhēṣajam| dēvadārūsthirāśuṇṭhīvāsādhātrīharītakīḥ| pañca pañcajvarān ghnanti yōgā madhusitōtkaṭāḥ||30||
कलिङ्गकाः पटोलस्य पत्रं कटुकरोहिणी| पटोलं सारिवा मुस्ता पाठा कटुकरोहिणी| पटोलनिम्बत्रिफलामृद्दीकामुस्तवत्सकाः| किराततिक्तममृताः चन्दनं विश्वभेषजम्| धात्रीमुस्तामृताक्षौद्रमर्धश्लोकसमापनाः| पञ्चैते सन्ततादीनां पञ्चानां शमना मताः| पटोलेन्द्रियवारिष्टभद्रमुस्तामृताऽभयाः| सारिवाद्वितयं पाठा त्रयन्ती कटुरोहिणी| पटोलारिष्टमृद्वीकाशम्याकात्रिफलावृषम्| चन्दनोशीरधान्याब्दगुडूचीविश्वभेषजम्| देवदारूस्थिराशुण्ठीवासाधात्रीहरीतकीः| पञ्च पञ्चज्वरान् घ्नन्ति योगा मधुसितोत्कटाः||३०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
kaliṅgadibhiḥ pañcabhirarddhaślōkaiḥ pañca yathāyōgyakalpanāḥ kaṣāyāḥ yathāsaṁkhyēna pañcānāṁ santatādīnāṁ śamanā matā ācāryāṇām| ēvamēva paṭōlādibhiryōgayōgyakalpanā madhusitōtkaṭāḥ prabhūtamadhusitāḥ||30||
Adhikarana vātajvarē katipayāḥ yōgāḥ (31) · Śloka 31
saguḍāḥ sārivā drākṣāśatāhvākaṇarēṇukāḥ| kāśmaryasārivādrākṣātrayāṇā'mr̥tāguḍaḥ| śatapuṣpāvacākuṣṭhadēvadārūharēṇukāḥ| śarkarāmadhusaṁyuktāḥ samāṁsīmustadhānyakāḥ| kr̥ṣṇāpunarnavādrākṣāśatāhvāguḍasārivāḥ| śāliparṇībalādrākṣāsārivācchinnasambhavāḥ| āragvadhō balā rāsnā kāśmaryaṁ madhukaṁ guḍāḥ| śatāvarīcchinnarūhāsvarasō vā guḍānvitaḥ| sakr̥ṣṇājīrakasitānāgaraścāmr̥tārasaḥ| vātajvaraṁ jayantyāśu kēvalō vā'mr̥tārasaḥ| bhārṅgīsaralagāṅgēyīdārūkuṣṭhailavālukam| kōṣṇaṁ ghr̥taguḍōpētaṁ pibēdvā vātajē jvarē||31||
सगुडाः सारिवा द्राक्षाशताह्वाकणरेणुकाः| काश्मर्यसारिवाद्राक्षात्रयाणाऽमृतागुडः| शतपुष्पावचाकुष्ठदेवदारूहरेणुकाः| शर्करामधुसंयुक्ताः समांसीमुस्तधान्यकाः| कृष्णापुनर्नवाद्राक्षाशताह्वागुडसारिवाः| शालिपर्णीबलाद्राक्षासारिवाच्छिन्नसम्भवाः| आरग्वधो बला रास्ना काश्मर्यं मधुकं गुडाः| शतावरीच्छिन्नरूहास्वरसो वा गुडान्वितः| सकृष्णाजीरकसितानागरश्चामृतारसः| वातज्वरं जयन्त्याशु केवलो वाऽमृतारसः| भार्ङ्गीसरलगाङ्गेयीदारूकुष्ठैलवालुकम्| कोष्णं घृतगुडोपेतं पिबेद्वा वातजे ज्वरे||३१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
saguḍā ityādinā navayōgā vātajvarē niyatāḥ niyamakalpanāḥ| tatra sārivādayō rēṇukāntāḥ saguḍāḥ| śatapuṣpādayaḥ samāṁsīmustadhānyakāḥ śarkarāmadhusaṁyuktāḥ| kr̥ṣṇādayaḥ sārivāntāḥ śālaparṇyādayaśchinnasambhavāntāḥ| āragvadhādikaḥ saguḍaḥ| śatāvarīguḍūcyōḥ svarasaḥ saguḍaḥ| guḍūcīrasaḥ sakr̥ṣṇājīrakādiḥ| kēvalaśca guḍūcīrasaḥ| sarvatra ca madhuguḍaśarkarāṇāṁ vyaptijanikā mātrā| bhārṅgyādighr̥taguḍasaṁyuktō vātajvarē|gāṅgēyī mustā| ēlavālukamailēyaṁ sugandhi harivālukamiti paryāyāḥ||31||
Adhikarana pittajvarē yōgāḥ (32) · Śloka 32
paṭōlādiguḍūcyādi sūtrōktau pittajē jvarē| añjanādiḥ sakāśmaryaḥ sārivādiḥ saśarkaraḥ| sitāmadhukakāśmaryaśītōśīraparūṣakam| guḍūcīsārivōrōdhrakamalōtpalaśarkaraḥ| drākṣ0ā'bhayātiktaghanaśamyākaphalaparpaṭam| śyāmāparpaṭaduḥsparśātiktātiktasitāvr̥ṣāḥ| śarkarātiktakaṭukātrāyamāṇābibhītakam| guḍūcyāmalakairyuktaḥ kēvalō vā'pi parpaṭaḥ| kaṣāyō vā himastiktādrākṣāmadhukanimbajaḥ| pittajvaraghnī kaṭukā ślakṣṇapiṣṭā saśarkarā||32||
पटोलादिगुडूच्यादि सूत्रोक्तौ पित्तजे ज्वरे| अञ्जनादिः सकाश्मर्यः सारिवादिः सशर्करः| सितामधुककाश्मर्यशीतोशीरपरूषकम्| गुडूचीसारिवोरोध्रकमलोत्पलशर्करः| द्राक्ष्०आऽभयातिक्तघनशम्याकफलपर्पटम्| श्यामापर्पटदुःस्पर्शातिक्तातिक्तसितावृषाः| शर्करातिक्तकटुकात्रायमाणाबिभीतकम्| गुडूच्यामलकैर्युक्तः केवलो वाऽपि पर्पटः| कषायो वा हिमस्तिक्ताद्राक्षामधुकनिम्बजः| पित्तज्वरघ्नी कटुका श्लक्ष्णपिष्टा सशर्करा||३२||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
pittajvarē paṭōlādigaṇō guḍūcyādirvā|sakāśmaryō'ñjanādiḥ| saśarkaraḥ sārivādiḥ| pañcabhirarddhaślōkaiḥ sitētyādinā yathāyōgyakalpanam|subōdham| śītañcandanam| tiktaḥ kirātatiktaḥ| ghanō mustaḥ| śamyāka āragvadhaḥ| tasya phalam| guḍūcyāmalakayuktaḥ parpaṭaḥ kēvalō vā| tiktādijō vā śītaḥ kaṣāya iti pittajē jvarē| kaṭukā śarkarācūrṇañca pittajvarē||32||
Adhikarana kaphajvaraghnāḥ yōgāḥ (33) · Śloka 33
kaphajētiviṣōśīrapaṭōlamaricakṣapāḥ| samūrvēndrayavadvīpikuṣṭhanimbavacāguḍāḥ| saptacchadāmr̥tānimbasphūrjātaṁ mākṣikānvitam| niśātrikaṭukaṁ tiktānāgapuṣpakaliṅgakāḥ| sārivātiviṣākuṣṭhaduḥsparśāmustagugguluḥ| parūṣaṁ triphalā tiktā bījaṁ vr̥ṣakajaṁ ghanam| nāgaratriphalāmustāmūrvāpāṭhāḥ samākṣikāḥ||33||
कफजेतिविषोशीरपटोलमरिचक्षपाः| समूर्वेन्द्रयवद्वीपिकुष्ठनिम्बवचागुडाः| सप्तच्छदामृतानिम्बस्फूर्जातं माक्षिकान्वितम्| निशात्रिकटुकं तिक्तानागपुष्पकलिङ्गकाः| सारिवातिविषाकुष्ठदुःस्पर्शामुस्तगुग्गुलुः| परूषं त्रिफला तिक्ता बीजं वृषकजं घनम्| नागरत्रिफलामुस्तामूर्वापाठाः समाक्षिकाः||३३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ativiṣādayō vacāntāḥ saguḍāḥ kaphē| kṣapā haridrā| dvīpiḥ citrakaḥ| saptacchadādikaṁ samākṣikam| saptacchadaḥ saptaparṇaḥ| sphūrjātaṁ kākatiktaḥ| niśā sārivāparūṣanāgarādyāścatvāraḥ kaṣayāḥ samākṣikāḥ| niśā haridrā| kaliṅgakaḥ indrayavaḥ| vr̥ṣakajaṁ bījaṁ śākabījamiti kaphajvarē||33||
Adhikarana dōṣasaṁsargē yōgāḥ (34) · Śloka 34
saṁsargasannipātēṣu miśrānētān vikalpayēt||34||
संसर्गसन्निपातेषु मिश्रानेतान् विकल्पयेत्||३४||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ētē ca yōgāḥ dōṣaviśēṣa uktāstē sadr̥śē dōṣē yujyantē| api tvāntarē viśēṣavacchinnē prayōgāvayavasamudāyaśaktyānuguṇyēna| tacca yōgamiti karaṇavidhiḥ karmābhyāsādaya bhidyantē| ētāṁśca kaṣāyān yayōrēva saṁsargaḥ tayōrēva uktān miśrībhāvēna kalpayēt||34||
Adhikarana vātapittaghnāḥ yōgāḥ (35) · Śloka 35
gōkaṇṭakabalādarbhāḥ sasitā vātapittajē| drākṣāmalakabhūnimbāḥ saguḍūcīśaṭhīguḍāḥ| trāyantī sārivādrākṣā kāśmaryacchinnajāguḍāḥ| drākṣāmasūratrāyantī guḍūcīsārivābalāḥ| drākṣāmadhūkamadhukalōdhrakāśmaryasārivāḥ| mustāmalakahrībērapadmakēsarapadmakam| mr̥ṇālacandanōśīranīlōtpalaparūṣakam| phāṇṭō himō vā drākṣādirjātīkusumavāsitaḥ| yuktō madhusitālājairjayatyanilapittajam| jvaraṁ madātyayaṁ charddiṁ mūrchāṁ dāhaṁ śramaṁ bhramam| ūrdhvagaṁ raktapittañca pipāsāṁ kāmalāmapi||35||
गोकण्टकबलादर्भाः ससिता वातपित्तजे| द्राक्षामलकभूनिम्बाः सगुडूचीशठीगुडाः| त्रायन्ती सारिवाद्राक्षा काश्मर्यच्छिन्नजागुडाः| द्राक्षामसूरत्रायन्ती गुडूचीसारिवाबलाः| द्राक्षामधूकमधुकलोध्रकाश्मर्यसारिवाः| मुस्तामलकह्रीबेरपद्मकेसरपद्मकम्| मृणालचन्दनोशीरनीलोत्पलपरूषकम्| फाण्टो हिमो वा द्राक्षादिर्जातीकुसुमवासितः| युक्तो मधुसितालाजैर्जयत्यनिलपित्तजम्| ज्वरं मदात्ययं छर्द्दिं मूर्छां दाहं श्रमं भ्रमम्| ऊर्ध्वगं रक्तपित्तञ्च पिपासां कामलामपि||३५||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
gōkaṇṭakādi saśarkaraṁ vātapittajē|drākṣādyardhaślōkairvātapittajē kaṣāyayōgyē trayḥ kaṣāyāḥ| drākṣāmadhūkādinā sārdhēnaślōkēna phāṇṭaḥ śītakaṣayō vā madhvādibhiryuktō jātīpuṣpādhivāsitaścānilapittajvaramūrchādikaṁ jayati| hrībēraṁ vālakam||35||
Adhikarana kaphavātaghnāḥ yōgāḥ (36) · Śloka 36
kaphavātē vacātiktāpāṭhāragvadhavatsakāḥ| pippalīcūrṇayuktō vā kvāthaśchinnōdbhavōdbhavaḥ| vyāghrīśuṇṭhyamr̥takvāthaḥ pippalīcūrṇasaṁyutaḥ| vātaślēṣmajvaraśvāsakāsapīnasaśūlajit| pathyākustumbarīmustāśuṇṭhīkattr̥ṇaparpaṭam| sakaṭphalavacābhārṅgī dēvāhvaṁ madhuhiṅgumat| kaphavātajvaraṣṭhīvakukṣihr̥tpārśvavēdanāḥ| kaṇṭhāmayāsyaśvayathukāsaśvāsanniyacchati||36||
कफवाते वचातिक्तापाठारग्वधवत्सकाः| पिप्पलीचूर्णयुक्तो वा क्वाथश्छिन्नोद्भवोद्भवः| व्याघ्रीशुण्ठ्यमृतक्वाथः पिप्पलीचूर्णसंयुतः| वातश्लेष्मज्वरश्वासकासपीनसशूलजित्| पथ्याकुस्तुम्बरीमुस्ताशुण्ठीकत्तृणपर्पटम्| सकट्फलवचाभार्ङ्गी देवाह्वं मधुहिङ्गुमत्| कफवातज्वरष्ठीवकुक्षिहृत्पार्श्ववेदनाः| कण्ठामयास्यश्वयथुकासश्वासन्नियच्छति||३६||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
vacādayḥ samastāḥ kaphavātajvarē| tatraiva guḍūcīkvāthaḥ pippalīcūrṇēna dōṣādyapēkṣamātrēṇa yuktāḥ vyāghryādikvāthastadvātaślēṣmajvarādijit| śūlaṁ śirasi| pathyādikō mākṣikahiṅguyuktaḥ kaphavātajvarādikaṁ niyacchati||36||
Adhikarana kaphapittaghnāḥ yōgāḥ (37) · Śloka 37
āragvadhādiḥ sakṣaudraṁ kaphapittajvaraṁ jayēt| tathā tiktāvr̥ṣōśīratrāyantītriphalāmr̥tāḥ| paṭōlātiviṣānimbamūrvādhanvayavāsakāḥ| vr̥ṣapuṣpacchadarasaḥ śarkarāmākṣikānvitaḥ| pittaślēṣmajvaraṁ hanti sāsr̥kpittaṁ sakāmalam| anantāviśvabhaiṣajyakaṭukātōyatōyadāḥ| jvaratr̥ḍbhramasammōhadhūmakāmlakanāśanāḥ||37||
आरग्वधादिः सक्षौद्रं कफपित्तज्वरं जयेत्| तथा तिक्तावृषोशीरत्रायन्तीत्रिफलामृताः| पटोलातिविषानिम्बमूर्वाधन्वयवासकाः| वृषपुष्पच्छदरसः शर्करामाक्षिकान्वितः| पित्तश्लेष्मज्वरं हन्ति सासृक्पित्तं सकामलम्| अनन्ताविश्वभैषज्यकटुकातोयतोयदाः| ज्वरतृड्भ्रमसम्मोहधूमकाम्लकनाशनाः||३७||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
āragvadhādigaṇō mākṣikāyuktaḥ kaphapittajvarē| tiktādidhanvayavāsāntaṁ tathā sakṣaudramēvētyarthaḥ| vr̥ṣasya puṣpapatrābhyāṁ rasō yathōktaguṇaḥ| anantādayō jvarādināśanāḥ| anantā mūrvā| tōyaṁ vālakam| tōyadō mustaḥ dhūmakā'mlakau dōṣabhēdīyē pradarśitau||37||
Adhikarana sannipātaghnā yōgāḥ (39) · Śloka 38
sannipātajvarē vyāghrī dēvadārūniśādvayam| paṭōlapatranimbatvak triphalākaṭukāyutam| mustāparpaṭakaṁ pathyā mr̥ddīkā kaṭurōhiṇī| trāyantīkaṇatanmūladrākṣāpathyāmadhūlikāḥ| triphalōśīraṣaḍgranthāyaṣṭīmadhubalāghanāḥ| nāgaraṁ pauṣkaraṁ mūlaṁ guḍūcī kaṇṭakārikā| sakāsaśvāsapārśvārttau vātaślēṣmōttarē jvarē| madhūkapuṣpamr̥ddīkā trāyamāṇā parūṣakam| sōśīratiktātriphalakāśmaryākalpayēddhimam| kaṣāyaṁ taṁ piban kālē jvarān sarvānapōhati| jātyāmalakamustāni tadvaddhanvayavāsakam| baddhaviṭkaṭukādrākṣātrāyantītriphalāguḍān||38||
सन्निपातज्वरे व्याघ्री देवदारूनिशाद्वयम्| पटोलपत्रनिम्बत्वक् त्रिफलाकटुकायुतम्| मुस्तापर्पटकं पथ्या मृद्दीका कटुरोहिणी| त्रायन्तीकणतन्मूलद्राक्षापथ्यामधूलिकाः| त्रिफलोशीरषड्ग्रन्थायष्टीमधुबलाघनाः| नागरं पौष्करं मूलं गुडूची कण्टकारिका| सकासश्वासपार्श्वार्त्तौ वातश्लेष्मोत्तरे ज्वरे| मधूकपुष्पमृद्दीका त्रायमाणा परूषकम्| सोशीरतिक्तात्रिफलकाश्मर्याकल्पयेद्धिमम्| कषायं तं पिबन् काले ज्वरान् सर्वानपोहति| जात्यामलकमुस्तानि तद्वद्धन्वयवासकम्| बद्धविट्कटुकाद्राक्षात्रायन्तीत्रिफलागुडान्||३८||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sannipātajvarē vyāghryādiḥ kaṭukāntāḥ| mustādyardhaślōkaistrayō yōgā yathāyōgyaṁ sannipātē| nāgarādivātaślēṣmōttarē hīnapittē sannipātē madhūkapuṣpadi śītakaṣāyaṁ vikalpya kasmiṁścit kālē jvarē prayuktaṁ sarvajvaraharam| tadvadēva jātyādi| tadvadurālabhā| yastu jvaraṁ baddhaviṭ tadviṣayē kaṭukādīn pibēt| iti kaṣāyāḥ||39||
Adhikarana jvarē annaprayōgaḥ (39) · Śloka 39
jīrṇauṣadhē'nnaṁ pēyādyamācarēcchlēṣmvānna tu| pēyā kapha varddhayati paṅkaṁ pāṁsuṣu vr̥ṣṭivat||39||
जीर्णौषधेऽन्नं पेयाद्यमाचरेच्छ्लेष्म्वान्न तु| पेया कफ वर्द्धयति पङ्कं पांसुषु वृष्टिवत्||३९||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asminścauṣadhē nirannaprayuktē tadaharēva pēyāvilēpyādikamannamācarēt| kiṁ sarvamityāha- ślēṣmavānna tu| anēna pēyādyannē pratiṣēdhaḥ| atra hētuḥ pēyā kaphaṁ vardhayatītyādiḥ| ēvaṁ pratiṣiddhāyāṁ ślēṣmavataḥ pēyāyāṁ kiṁ yōjyamityāha||39||
Adhikarana ślēṣmavatāṁ yūṣakalpanā (40) · Śloka 40
ślēṣmābhiṣyaṇṇadēhānāmataḥ prāgapi yōjayēt| yūṣān kulatthacaṇakakalāyādikr̥tān laghūn| rūkṣāṁstiktarasōpētān hr̥dyānrucikarān paṭūn||40||
श्लेष्माभिष्यण्णदेहानामतः प्रागपि योजयेत्| यूषान् कुलत्थचणककलायादिकृतान् लघून्| रूक्षांस्तिक्तरसोपेतान् हृद्यान्रुचिकरान् पटून्||४०||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
ślēṣmētyādi| abhiṣyaṇṇaśabdēnōtkliṣṭaparyāyēṇa kaphē pācanatvēna pēyānāṁ vidhānē virōdhaṁ nirvartayati| prāgapīti na kēvalamauṣadhē jīrṇē pēyādipratiṣēdhō yāvat kaphādhikē laṅghitaliṅgādanantaramapi yūṣānēvōdanēna bhr̥ṣṭataṇḍulēna saha yōjayēt| rūkṣāniti vinā snēhēna saṁskr̥tān| tiktō rasaḥ jvaraghnānāṁ kaṣāyāṇāṁ yathāyōgyānyatamadravyāśrayaḥ||40||
Adhikarana jīrṇā raktaśālayaḥ (41) · Śloka 41
raktādyāḥ śālayaḥ jīrṇāḥ ṣaṣṭikāśca jvarē hitāḥ| ślēṣmōttarē vītatuṣāstathā vāṭyakr̥tā yavāḥ| ōdanastaiḥ srutō dvistriḥ prayōktavyō yathāyatham| dōṣadūṣyādibalatō jvaraghnakvāthasādhitaḥ|41|
रक्ताद्याः शालयः जीर्णाः षष्टिकाश्च ज्वरे हिताः| श्लेष्मोत्तरे वीततुषास्तथा वाट्यकृता यवाः| ओदनस्तैः स्रुतो द्विस्त्रिः प्रयोक्तव्यो यथायथम्| दोषदूष्यादिबलतो ज्वरघ्नक्वाथसाधितः|४१|
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
jvarē cā'nnaṁ jīrṇā raktādyāḥ śālayaḥ ṣaṣṭikāśca pāṭhakramēṇa hitāḥ| ślēṣmōttarē tu yavā api| taiśca śālibhirdōṣadūṣyādyapēkṣayā jvaraghnānantarōktakvāthasādhitaḥ siddha ōdanaḥ dvau vārau trīn vārān vā prakṣālya srutō yathāyathaṁ jvarē prayōktavyaḥ||41||
Adhikarana rucikarāṇi vyañjanāni (42) · Śloka 41
mudgādyairlaghubhiryūṣāḥ kulatthaiśca jvarāpahāḥ| kāravēllakakarkōṭavālamūlakaparpaṭaiḥ| vārtākanimbakusumapaṭōlaphalapallavaiḥ| atyantalaghubhirmāsairjāṅgalaiśca hitā rasāḥ| vyāghrī paruṣatarkārī drākṣāmalakadāḍimaiḥ| saṁskr̥tāḥ pippalīśuṇṭhīdhānyajīrakasaindhavaiḥ| sitāmadhubhyāṁ prāyēṇa saṁyutā vā kr̥tākr̥tāḥ| anamlatakrasiddhāni rucyāni vyañjanāni ca| acchānyanalasampannānyanupānē'pi yōjayēt| tāni kvathitaśītaṁ ca vāri madyaṁ ca sātmyataḥ||41||
मुद्गाद्यैर्लघुभिर्यूषाः कुलत्थैश्च ज्वरापहाः| कारवेल्लककर्कोटवालमूलकपर्पटैः| वार्ताकनिम्बकुसुमपटोलफलपल्लवैः| अत्यन्तलघुभिर्मासैर्जाङ्गलैश्च हिता रसाः| व्याघ्री परुषतर्कारी द्राक्षामलकदाडिमैः| संस्कृताः पिप्पलीशुण्ठीधान्यजीरकसैन्धवैः| सितामधुभ्यां प्रायेण संयुता वा कृताकृताः| अनम्लतक्रसिद्धानि रुच्यानि व्यञ्जनानि च| अच्छान्यनलसम्पन्नान्यनुपानेऽपि योजयेत्| तानि क्वथितशीतं च वारि मद्यं च सात्म्यतः||४१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
mudgādyairityatra laghugrahaṇēna rājamāṣādīnāṁ gurūṇāṁ pratiṣēdhaḥ| kāravēllādibhiḥ pr̥thagatilaghubhiśca jāṅgalānāṁ māṁsaistadyōgyajvarē rasāḥ hitāḥ| tē ca yūṣarasā yathāviṣayaṁ vyāghryādibhiḥ sitāmadhubhyāṁ ca saṁskr̥tāḥ vā saṁyutā vā kr̥tā vā'pyakr̥tā vā| nā'tyamlēna ca takrēṇa siddhāni vyañjanānyannēna saha yōjayēt| tānyēva ca yūṣarasādīnyanupānē'pi yōjayēt| sātmyāpēkṣayā ca kvathitaśītādikamapyanupānē yōjayēt||42||
Adhikarana pakvēṣu dōṣēṣu sarpiramr̥tōpamam (43) · Śloka 43
kaṣāyapānapathyānnardaśāha iti laṅghitē| sarpirdadyātkaphē mandē vātapittōttarē jvarē| pakvēṣu dōṣēṣvamr̥taṁ tadviṣōpamamanyathā| daśāhē syādatītē'pi jvarōpadravavr̥ddhikr̥t| laṅghanādikramaṁ tatra kuryādākaphasaṁkṣayāt||43||
कषायपानपथ्यान्नर्दशाह इति लङ्घिते| सर्पिर्दद्यात्कफे मन्दे वातपित्तोत्तरे ज्वरे| पक्वेषु दोषेष्वमृतं तद्विषोपममन्यथा| दशाहे स्यादतीतेऽपि ज्वरोपद्रववृद्धिकृत्| लङ्घनादिक्रमं तत्र कुर्यादाकफसंक्षयात्||४३||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
asmiṁśca kaṣāyāntē laṅghanakramē kr̥tē'pi yadi jvarō na śāntastata āditō daśāhē'tītē laṅghanakramēṇa ca kaphē mandībhūtē vātapittē ca pūrvaṁ samprāptyabhimukhībhūtē samprati laṅghanē naivādhikyamupagataviti sarpirdadyāt|daśāhagrahaṇamasyāṁ yathōktāyāṁ jvarāvasthāyāṁstadā prāyōbhavatvādupalakṣaṇārtham| tatpūrvēṣvahassu sarpiḥpratiṣēdhārthaṁ ca| tacca sarpijvarē dōṣēṣu pakvēṣu satsūpayuktamamr̥taṁ bhavati| anyathā''mēṣvapkvēṣvatītē'pi daśāhē prayuktaṁ viṣōpamaṁ sat jvarōpadravavr̥ddhikr̥t syāt| upadravāḥ śvāsādaya uktāḥ| nanu yadi sarpiratra pratiṣiddhaṁ kimanyadyōjyamityāha-laṅghanādikramamiti| tasya ca kramasya kaphasaṅkṣayaḥ avadhiḥ||43||
Adhikarana jvarē bhōjanakālaḥ (44-1) · Śloka 1
sajvaraṁ jvaramuktaṁ vā dināntē bhōjayēllaghu| ślēṣmakṣayavivr̥ddhōṣmā balavānanalastadā| yathōcitē'thavā kālē dōṣasātmyānurōdhataḥ| prāgalpavahnirbhuñjānō na hyajīrṇēna pīḍyatē||44|| iti vaidyapatisiṁhaguptasya sūnōrvāgbhaṭasya kr̥tāvaṣṭāṅgasaṁgrahasaṁhitāyāṁ cikitsitasthānē jwaracikitsitannāma prathamō'dhyāyaḥ||1||
सज्वरं ज्वरमुक्तं वा दिनान्ते भोजयेल्लघु| श्लेष्मक्षयविवृद्धोष्मा बलवाननलस्तदा| यथोचितेऽथवा काले दोषसात्म्यानुरोधतः| प्रागल्पवह्निर्भुञ्जानो न ह्यजीर्णेन पीड्यते||४४|| इति वैद्यपतिसिंहगुप्तस्य सूनोर्वाग्भटस्य कृतावष्टाङ्गसंग्रहसंहितायां चिकित्सितस्थाने ज्वरचिकित्सितन्नाम प्रथमोऽध्यायः||१||
🔊 Audio coming soon
śaśilēka vyākhyā (indu kr̥ta)
sajvaramityādinā sarvajvarāvasthāsu bhōjanakālaṁ niyamayati| subōdham| yatsvalpāgniḥ sa prāgēva bhuñjānaḥ ajīrṇēna na pīḍyatē| prathamadinē ēṣa kaṣāyāntē laṅghanē kramaḥ sāmē taruṇa ēva jvarē sādhuḥ| ityadhyayaḥ samāpyatē||44|| iti śrīmanmahāmahōpādhyāyēnduviracitāyam aṣṭāṅgasaṁgrahavyākhyāyāṁ śaśilēkhāyāṁ cikitsitasthānē prathamō'dhyāyaḥ