१. ज्वरचिकित्सितम्

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

निदानस्थाने ज्वरादिक्रमेण प्रधानरोगाणाम् हेत्वादिकमुक्त्वा तेषामेव तेनैव क्रमेण साध्यानां सतामवसरप्राप्तं प्रतीकारं प्रदर्शयितुं चतुर्थस्थानमारभ्यते|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अथेत्यादि पूर्ववद्व्याख्येयम्| इतीत्यदि च| चिकित्सितं प्रतीकारः|१|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आमाशयस्थ इत्यादिना प्रकृतार्थप्रस्तावना| यद्यस्मादामाशयस्थत्वादिरूपो दोषोः दुष्टो वातादिर्ज्वरं विदधाति तस्माज्ज्वरे प्रथमं लङ्घनं कुर्वीतेति सम्बन्धः| यद्यपि लङ्घनं द्वादशसु परिभाषितं लङ्घनबृंहणीयेऽत्र पुनरुपवासे वर्तते| कुतः? तेषामवस्थावशात् प्रयोगः इति जेज्जटः| हेतुनिर्देशेनैतत् प्रदर्श्यते येषु ज्वरेष्वेवंरुपतसम्प्राप्तेस्तत्रैव लङ्घनं विधेयं नाऽन्यत्र| तथा च वक्ष्यति - `शुद्धवातक्षयागन्तुजीर्णज्वरिषु लङ्घनं| नेष्यत' इति| अत्र च लङ्घन शब्देन न वमनादिकम् सर्वं लङ्घनमुच्यते; किन्तु उपवास एव| ननु तल्लङ्घनं कस्यामवस्थायां कुर्वीतेत्याह-प्राग्रूपेष्वित्यादि| ज्वरस्य पूर्वरूपदर्शन एव लङ्घनं कुर्वीत| यदा तु प्राग्रूपदर्शनकाले निदानस्य साधारणत्वादपरिज्ञानाद्वा लङ्घनविषयता आशङ्क्यते तदा ज्वरादावपि योज्यम्| ज्वरस्यादिर्ज्वरादिः, ज्वरो प्रारम्भ इत्युक्तं प्राग्रूपेषु ज्वरादौ वेति| अन्ये पुनरेवं वर्णयन्ति ज्वरस्य प्राग्रूपेषु लङ्घनमवश्यं कुर्वीत ज्वरादौ ज्वरव्यक्तता प्रादुर्भावे वा लङ्घनं कुर्वीत ;तेन शुद्धवातादिविषये व्यक्ते ज्वरे लङ्घनं न विधेयम्| बलं यत्नेन पालयन्नित्यनेनैतदुच्यते- तावल्लङ्घनं कुर्वीत यावता बलहानिर्न भवति| तेन लङ्घितलिङप्रादुर्भावेऽपि बलपालनानुरोधेन लङ्घनाद्विरमेत्| बलाधिष्ठादिनमित्यादिना बलपालने हेतुरुच्यते||२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

लङ्घनैरित्यादिना सर्वलङ्घनानां ज्वरविषयाणां सुप्रयुक्तानां फलनिरूपणम्| लङ्घनैर्वमनादिभिर्दोषे तत्साध्ये ज्वरारम्भके क्षपिते तत्क्षपणाच्च भस्मापनयनेनेवाग्नौ दीप्ते लाघवे चोत्पन्ने स्वास्थ्यादिकं जायते| दोषक्षपणादूर्ध्वं लङ्घनेनानिन्धनत्वादग्नेर्नाश एवं स्वास्थ्याद्यभावश्च| तथा चोक्तम्- संशोधनास्रविस्रावस्नेहयोजनलङ्घनैः| यात्यग्निर्मन्दता|| इति| तत्र च भण्यते-स्वास्थं रोगाभावः| पक्तिरन्नादीनां पाकः||३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ननु किं सर्वत्र नियमेन सर्वमेव लङ्घनं विधेयमाहोस्वित् केनचिद्विशेषेणेत्याह -तत्रेत्यादि| उत्कृष्टः प्रभूतः| समुत्क्लिष्टः स्थानात्समन्ताच्चलितः| कफप्रायः श्लेष्मप्रधानः| चलो नैकत्र स्थितिशीलः| सह हृल्लासादिभिर्वर्तते यो मलः तथाविधे मले दोषे वमनार्हस्य सतो ज्वरितस्य वमनमेव शस्तं नात्यलङ्घनमिति सम्बन्धः|सद्योभुक्तस्य त्वष्टविधेऽपि ज्वरे सञ्जाते वमनमेव शस्यते|आगन्तावपि भोजनस्याजारणादिना दोषानुबन्धरक्षणार्थः| सामे तु ज्वरे सद्योभुक्तस्य सञ्जाते विशेषतो वमनम्| वमनार्हग्रहणेन प्रतिषिद्धवमनानां गर्भिण्यादीनां वमनविषयेऽपि ज्वरे वमनं प्रतिषिद्ध्यते| तच्च वमनमन्यथा उत्क्लिष्टत्वादिलक्षणविपरीते मले प्रयुक्तं श्वासादीन् ज्वरितस्य कुर्यात्| अनुत्क्लिष्टस्योत्क्लेशेन वायोर्मार्गरोधाच्छ्वासः| ईषदुत्क्लिष्ट्स्य स्यन्दनेनाग्निनाशादतीसारः| उपशुष्के दोषे औषधस्य तैक्ष्ण्यात्सम्मोहः| तथाविध एवोर्ध्वनयनाद् हृद्रोगः| दोषस्य स्वल्पत्वात् बहिरनिर्हरणाद्दूरदूरतरस्रोतः पूरणेन वा यथाहेतुः सततकादिको विषमज्वरः||४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ननु किं सर्वत्र नियमेन सर्वमेव लङ्घनं विधेयमाहोस्वित् केनचिद्विशेषेणेत्याह -तत्रेत्यादि| उत्कृष्टः प्रभूतः| समुत्क्लिष्टः स्थानात्समन्ताच्चलितः| कफप्रायः श्लेष्मप्रधानः| चलो नैकत्र स्थितिशीलः| सह हृल्लासादिभिर्वर्तते यो मलः तथाविधे मले दोषे वमनार्हस्य सतो ज्वरितस्य वमनमेव शस्तं नात्यलङ्घनमिति सम्बन्धः|सद्योभुक्तस्य त्वष्टविधेऽपि ज्वरे सञ्जाते वमनमेव शस्यते|आगन्तावपि भोजनस्याजारणादिना दोषानुबन्धरक्षणार्थः| सामे तु ज्वरे सद्योभुक्तस्य सञ्जाते विशेषतो वमनम्| वमनार्हग्रहणेन प्रतिषिद्धवमनानां गर्भिण्यादीनां वमनविषयेऽपि ज्वरे वमनं प्रतिषिद्ध्यते| तच्च वमनमन्यथा उत्क्लिष्टत्वादिलक्षणविपरीते मले प्रयुक्तं श्वासादीन् ज्वरितस्य कुर्यात्| अनुत्क्लिष्टस्योत्क्लेशेन वायोर्मार्गरोधाच्छ्वासः| ईषदुत्क्लिष्ट्स्य स्यन्दनेनाग्निनाशादतीसारः| उपशुष्के दोषे औषधस्य तैक्ष्ण्यात्सम्मोहः| तथाविध एवोर्ध्वनयनाद् हृद्रोगः| दोषस्य स्वल्पत्वात् बहिरनिर्हरणाद्दूरदूरतरस्रोतः पूरणेन वा यथाहेतुः सततकादिको विषमज्वरः||४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पिप्पलीत्यादिना वमनयोगमाह - दोषदेशाद्यपेक्षया यथायोग्यं योगविकल्पः| गाला मदनफलम्| तां गालां कदाचित् पिप्पलीभिर्युक्ततामुष्णामाम्बुना पीत्वा वमेत्| कदाचिदिन्द्रयवैः कदाचिन्मधुयष्ट्या अथवा मधुना संयुक्तमुष्णामाम्बु पीत्वा वमेत्| लवणेन वा संयुक्तमत्र मधुनोऽप्रयोगः| गालानां संयोगिनां समानां कोष्टापेक्षा मात्रा| मधुलवणयोरौषधं याति योग्यता मात्रा||५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अथवा पटोलादीनां पत्रजलं पीत्वा वमेदिति सम्बन्धः| पत्राणां जलस्य च जलसंस्कारापादनी मात्रा| पाने तु जलस्य कोष्ठाद्यपेक्षया तृप्त्यवसानं वा मात्रा| पेयामण्डादीनामिवात्रापि पीत्वा वमेदिति सम्बध्यते| वमेदित्यन्गुल्यादिनोपायेनोद्गिरेत्| मद्यं पूर्वभुकाहारापेक्षया यथायोग्यमिति| वमनानि बलकालविभागवित् प्रयुञ्जीत| वमनानीति बहुवचनं किं उच्यते| न सकृद्यावन्निर्हतदोष इति जेज्जटः| तेनैतदुक्तं व्याध्यौषधबलानुरोधेन चान्यतमस्य वमनस्य प्रयोग इति||६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अनन्तरोक्तप्रकारेण कृते वमने विशोषणमुपासादिना कुर्यान्नतु सम्य्ग्योगेऽप्यवश्यं तदहरेव वमनविधिप्रदर्शितप्रकारेण पेयां सेवेत| तथा यत्रापि वमनस्याविषयत्वाद्विषयेऽपि वा निमित्तान्तराद्वमनं न कृतं तत्रापि विशोषणं कुर्यात्| दोषाणामित्यादिना यथोक्तोपशोषणप्रयोजनप्रदर्शनम्||७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आमेनेत्यादिनोपवासावधिप्रदर्शनम्| यथा बाह्येऽग्नौ भस्मना छन्नेऽन्नं न विपच्यते एवमान्तरेऽप्यामेन च्छन्ने| तस्माद्दोषस्य निरामतोत्पत्तिरुपवासानामवधिः| उपपूर्वो वसिर्भोजननिवृत्तौ वर्तते||८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तस्मिंश्च लङ्घने क्रियमाणे तृष्णागतिमात्रां तृष्णामनुभवन्नेव वातकफज्वरे द्वन्द्वसमुत्थ एव नेत्याह| वाते श्लेष्मणि वा कवोष्णं जलं हितम्| तयोः समुदितयोरप्युष्णमविरोधीति च| तच्चोष्णाम्बु पीतं मार्गावरकं कफं विलयं नीत्वा तृष्णां निवर्तयेत्| तथा लीनानामनुत्क्लिष्टरूपाणामपि पित्तादीनामनुलोमनं मार्गप्रेरकं निद्रादिहरं च| निद्रा ह्यस्वास्थ्यहेतुका गृहीता| प्राणानामवलम्बनमम्बुसन्तर्पणस्वभावत्वात्| एवं यथोक्तविषये उष्णाम्बुना एव प्रयोगः||९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

विपरीतमित्यादिना तत्रैव शीताम्बुपरिहारे हेतुरुच्यते-उष्णाम्बुनो गुणैर्विपरीतं शीताम्बु दोषसङ्घातवर्द्धनञ्च||१०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

उष्णमित्यादिना केवलपित्तादीनामुष्णाम्बुप्रतिषेधं दर्शयति- उष्णमनन्तरप्रदर्शिताग्न्युदीरणस्रोतश्शोधनत्वादिगुणसंयुक्तत्वेऽप्येकान्तपित्तलादौ व्याधावातुरे वा न युञ्ज्यात्| उद्रिक्तमन्यदोषाभिभावि पित्तं यत्र| दवथुश्चक्षुरादीन्द्रियाश्रयेषु दाहः| दाहः सर्वाङ्गीणस्तीव्र एव| ग्रीष्मे देशादिविशेषवशाद्वातकफस्योत्कृष्टता; तदा स्तोकं हितमेव||११||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्र शीताम्बुप्रयोगं दर्शयति- तेभ्यश्चैकान्तपित्तलादिभ्यो घनादिसादितं शीतं तोयं हितं , तद्धि पाचनं तृड्ज्वरापहं च| ननु नागरस्य कटुकत्वात् कथं प्रयोगः; उच्यते - आमाशयसमुत्थत्वाज्ज्वरस्येष्यत एवान्यद्रव्यसंयुक्तस्य जलसंस्कारर्थमावाप एति जेज्जटः| तथ चान्ये पठन्ति- यच्चास्य श्रुतशीताम्बु षडङ्गादि प्रयुज्ज्यते| कर्षमात्रम् ततो दत्वा क्वथयेत्प्रास्थिकेऽम्भसि|| इति||१२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

उष्णाम्बुप्रतिषेधप्रसङ्गे सर्वेषां पित्तविरुद्धानां ज्वरे प्रतिषेध उच्यते- उष्मेत्यादि| पित्ताधिके तु ज्वरे पित्तविरुद्धान्याधिकं त्यजेत्| पित्तविरुद्धं यत् पित्तकारि तच्च कफज्वरादौ किञ्चित् त्यजेदित्यधिकशब्दाल्ल्भ्यते| स्ननादींश्च सर्वस्मिन् ज्वरे त्यजेत्| तथा परिशेषं लङ्घनं अवस्थाविशेषवशेनोक्ताल्लङ्घनादन्यलङ्घनं परिशेषम्||१३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अजीर्ण इत्यादिना सामे ज्वरे औषधप्रतिषेधप्रदर्शनम्| इवेत्यादिना- तीव्रार्तिरपि नाजीर्णी पिबेच्छूलघ्नमौषधम्| आमसन्नोऽनलो नालं पक्तुं दोषौषधाशनम्| निहन्यादपि चैतेषां विभ्रमः सहसातुरम्| इति स्मारयति| तीव्ररुजाग्रहणं प्रभूतोपलक्षणार्थम्| अल्पेत्Vवामेऽग्नेः किञ्चिच्छक्तत्वात् क्वाथादिकं प्रयुज्यत| एवं न केवलं साम औषधं त्यजेत् यावत् क्षीरमपि त्यजेदिति प्रदर्शनार्थमाह-आमाभिभूतकोष्ठ्स्येत्यादि| यस्य ह्यामेनाभिभूतः कोष्ठस्तस्य दीपनत्वादियुक्तमप्यौषधं न युज्यते किमुत क्षीरम्| अहिदृष्टान्तेन विषस्य दुष्टता प्रदर्शिता||१४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

इति प्रसङ्गेन ज्वरे परिहार्यदर्शनं कृत्वा सोदर्देत्यादिनाऽवस्थाविशेषेण विधेयविशेषं नियमयति| वातश्लेष्मात्मके ज्वरे उदर्दादिना यथासंभवं संयुक्ते स्वेदाख्य उपक्रमः शस्तः| स स्वेदः स्वेदादीनि प्रवर्तयेत्| उद्र्दोनाम कफरोगः प्रदर्शितः| स्नेहाक्त आचारविधिरुष्णोदकोपचारी स्यादित्यादिकः||१५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

लङ्घनमित्यादिना पूर्वोक्तस्यानियमेन क्रमनियमेन च प्रदर्शनम्| `लङ्घनादि तिक्तरसान्तं पञ्चविधं पाचनमिति' जेज्जटः| लङ्घनमुपवासः| स्वेदनं स्वेदः| कालः परिवासक्रमः| यवाग्वः पेयाः| तिक्तो रसस्तिक्तरसयुक्तद्रव्योपयोगः|वमनं शोधनं न तु पाचनम्| यथास्वमित्युक्तविषयानतिक्रमेण मलानां पाचनानि स्युः| अथवा क्रमेण लङ्घने क्रियमाणे दोषस्य निविडत्वविनाशाय प्रथममेव स्वेदनं, ततः उपवासेन स्वेदेन कालक्रमेण च दोषे मार्दवं याते बुभुक्षायां जातायां यवाग्वस्ततस्तिक्तो रसो मुस्तापर्पटादिः||१६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सामान्येन नवज्वरे लङ्घनोपक्रमाच्छुद्धवातादिज्वराणां लङ्घनस्य प्रतिषेधः जीर्णज्वरे च लङ्घनविषयेऽपि| तेषु च शुद्धवातादिषु यस्माच्छमनं तच्च शमनं यन्न कर्शनं नाप्यतिबृंहणं रोगस्वभावादित्यर्थाल्लभ्यते||१७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तत्रेत्यादिना लङ्घनस्यायोगसम्यग्योगप्रदर्शनम्| ज्वरोपद्रवतीक्ष्णत्वादिकं सामज्वराकृतिः| आकृतिर्ल्लक्षणमिति पर्यायौ||१८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तञ्च ज्वरितञ्च शब्दाभिहितेन सामज्वरलिङ्गविपर्यासेन द्विविधोपक्रमणीयोक्तैश्च लङ्घितलिङ्गैर्युक्तं ज्ञात्वा पेयाभिरुपाचरेत्| किम्भूताभिराह- यथास्वौषधसिद्धाभिर्यस्मिन् ज्वरे यदेव काषायकल्पनौषधयुक्तं तेनौषधेन साधिताभिः| मण्डः पूर्वो यासां ताभिः| लङ्घने कृते मण्डः ततः पेया| कियत्कालमित्याह- आदितो ज्वरारम्भदिनात् प्रभृति षडहं यावत्| यत्र तु षडहात् पूर्वं लङ्घितलिङ्गाभावात् पेया न प्रयुक्ता तत्र यदा प्रयुज्यते तदा तासां ज्वरमार्दवोत्पत्तिर्यावत् प्रयोगः| सुबोधम्| (अथवा यवागूनां प्रति स्वं संस्कारकपिप्पलीनागरादिकमिति जेज्जटः )|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यदा पेयानामवसरस्तदा मण्डादनु सुजरत्वाल्लाजपेयां पिबेत्| प्राग्लाजपेयां सुजरामिति श्लेष्मण्येषा प्रथमा| अम्लाभिलाषी तामेव दाडिमाम्लां इत्यैषा वाते द्वितीया| सृष्टविड् बहुपित्तो वेत्येषा तृतीया पित्ते| अत्र नागरं मधुरपाकित्वात् पित्तेन विरुद्ध्यते| आमपाचनार्थमिष्यत एव| शेषाणां विषयनिर्देशस्तु शास्त्रस्य कर्त्रा कृत एव इति जेज्जटः| ततस्तण्डुलपेयां सैन्धवलाजपेयां वा| अम्लार्थी ग्रहणेन `कुर्वते हि रुचिर्दोषा' इति स्मार्यते| नत्वर्थितमात्रे प्रयोगः| सर्वासां च पेयानां साधनजलसंस्कारकारी दोषाद्यपेक्षया चौषधमात्रा| अन्ये पठन्ति- यवागूरसयूषेषु रसालापानकादिषु| द्रव्यमात्रां प्रयुञ्जीत लोकसिद्धं यथार्हतः| अथवा यावता व्याप्तिर्नाति स्याद्भेषजेन तु|| सुबोधम्| यवसाधिता यस्यां तण्डुला न प्रविशन्ति| सयवा यत्र स्तोकं यवानाम्| परिकर्तिनि कोष्ठे कोलादिभिः श्रीफलं बिल्वम्||२०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मद्योद्भवादिके विषये पेयमाचार्या नेच्छन्ति मद्यनित्ये पुरुषे| तयोरित्यनन्तरश्रुतयोः पित्तश्लेष्मणोः| ग्रीष्मकाले वृद्धयोर्वेति समुच्चये| नेच्छतीत्यनेनानुपयुज्यमाने युक्तिविशेषतैवागमस्य प्रदर्शिता||२१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तेषु तु मद्योद्भवादिषु पेयाप्रसङ्गे लाजतर्पणान् पिबेत्| तर्पणाः सक्तवः केन पिबेदाह- ज्वरापहैर्दाडिमादिभिस्तोयमृदितैर्यथायोग्यमथवा केवलाभिरेवाद्भिः| किम्भूतानाह- सशर्कराक्षौद्रान्| तथा सुसूक्ष्मरजसः वस्त्रतितऊच्चारितवान्| ततः पीत्वा तदहरेव जीर्णे यवाग्वां वा स्वविषयप्रयुक्तायां तदहरेव तर्पणे जीर्णे यवाग्वां वा स्वविषयप्रयुक्तायां जीर्णायां यदा क्षुद्वान् भवति तदा भृष्टतण्डुलकृतमोदनमद्यात् केनेत्याह- दकलावणिकैर्यूषैर्वा मुद्गलावाभ्यां वा रसैः| इत्यनेन पेयादिक्रमेणायं लङ्घितोत्तरः षडह आतुरेण बलं देहस्य दोषं च क्षयवृद्धितो रक्षता नेयः|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ततः पयोक्रमादनन्तरं लङ्घनस्वेदनकाले यवागूभिर्दोषेषु ज्वरारम्भकेषु पक्वेषु दोषशेषस्य पाचनो वा शमनो वा कषायः पञ्चविधकल्पनः प्रशस्यते| कषाय इति पाकेनोपलब्धत्वादौषधस्य संज्ञा- लङ्घनाम्बुयवागूभिर्यदा दोषो न पच्यते| तदा तं मुखवैरस्यतृष्णारोचकनाशनैः| कषायैः पाचनैर्हृद्यैर्ज्वरघ्नं समुपाचरेत्| पाचनीयविषयोऽयम्| संशमनीयविषयश्च| मृदौ ज्वरे लघौ देहे प्रचलेषु मलेषु च| पक्वं दोषं विजानीयाद्यदा देयं तदौषधम्|| तस्मात् संशमनीयकालोऽयमिति जेज्जटः||२३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स च कषायस्तिक्तरसः पित्ते विशेषेण योज्यः| विशेषग्रहणात् कफेऽपि योज्या इति लभ्यते| कटुकश्च कफ एव योज्यः| स च कषायः कषायो रसेन पित्तश्लेष्महरोऽपि नवज्वरे न शस्यते|तत्रा हि नवज्वरे कषायो मलानां स्तम्भात् बहिर्गमनपाचनाभावेन तिर्यग्गमनविमार्गगमनाभ्यां यथासंप्राप्तिविषयज्वरानरुच्यादीनपि करोति| कषायरसस्तम्भिता मलाः न च्यवन्ते नाप्यन्तः पच्यन्ते; प्रत्युत तिर्यक्स्रोतस्सु विपरीतं वा मार्गेषु गमनात् ज्वरं वर्धयन्ति| बद्धामादित्वाच्च कषायो यथासम्प्राप्तिशूलादिकार्यपि भवतीति तिर्यग्गमनेन विमार्गगमनेन च विषमज्वरस्य स्वरूपं प्रदर्शितं भवति| नवतायां त्वतीतायां हरीतक्यादेः प्रयोगो दृष्टः;,एवं षडहादौषधयोजनम्||२४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

केचिदाचार्याः सप्ताहादौषधमाहुः| अन्ये तु दशाहात्| केचित्वेवमाहुः-यथा लङ्घनादनन्तरं यदौषधमुपयुज्यते तदा ये लघ्वन्नं भुक्तं तस्यैव योज्यम्| पक्षत्रयेऽपि समानयोज्यमालोल्बणे त्वौषधं नेति| केवलं केषाञ्चित् षडहमामोल्बणत्वं केषाञ्चित्सप्ताहं केषाञ्चिद्दशाहमिति||२५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आमोल्बणे न योज्यमित्यत्र हेतुरुच्यते यतो यस्मात्तीव्रज्वरपरीतस्य दोषवेगोदये सति प्रयुक्तमौषधमत एवापच्यमानं भूयोज्वरं ज्वलयति| अथवा नवज्वरेऽतिनिचिते दोषे तन्द्रास्तैमित्यकारिणी औषधं प्रयुक्तं भूयो ज्वरं ज्वलयति||२६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यदा मृदुज्वरो देहश्च लघुर्मलश्चालिता न तु स्तिमितास्तदा अचिरज्वरितस्यापि भेषजं योजयेत्| कैस्तैः तदुक्तम्| यद्यपि पक्षत्रयं प्रदर्शितं तत्राप्येवमेवावगन्तव्यम्| यस्य ज्वरस्य तीव्रत्वं प्राप्तस्य च लङ्घनस्यायोजनाद्दोषस्यातिवृद्धत्वं सामत्वञ्च तत्रावश्यमौषधं न योज्यम्| एतद्विपर्यये तु योज्यमेव न तु षडहादिकमपेक्षणीयमिति||२७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मुस्तयेत्यादिना तदेवौषधमुच्यते| एवं दोषादिविशेषापेक्षया पर्पटं कदाचिद्दुरालभया| पाठादित्रयं शृतं वा शीतं वा| भूनिम्बादिचतुष्टयं तद्वच्छृतं वा शीतं वा| इमे च मुस्तापर्पटकादयः कषायाः नियतानियतकल्पना यथायोगं दोषाद्यपेक्षया योगानतिक्रमेण योज्याः| एते च ज्वरादिनाशनाः पाठादयः सनागरा आमादिकं ज्वरिणो यजन्ति यथेच्छकल्पनाप्रयुक्तावातपित्तश्लेष्मणि| यथायोग्यमित्यत्र जेज्जटः पाक्यं शीतकषायञ्च मुस्तापर्पटकं पिबेत्| पाक्यं क्वाथ्यं शीतकषायमनुत्क्वथितमेवोष्णोदके संक्षुद्य द्रव्यं यद्रात्रिपर्युषितं पीयते तत्केवलपित्ते| पैत्तिके च स नागरं पर्पटकं मन्दाग्निः| पित्तकफप्राये सदुरालभं पर्पटकं दुरालभपित्तश्लेष्मोपशमनानामित्याभ्नानात्| दाहबहुलं पाठोशीरं वालकम्| शीतप्राये भूनिम्बगुडूचीमुस्तनागरमिति| अन्ये व्याख्यानयन्ति - पञ्चाप्यमी सर्वयौगिकाः कुतः व्याधिप्रत्यानीकत्वाद्यथा कुष्ठे खदिरं ग्रहण्यां तक्रं प्रमेहे हरिद्रेति|२८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

दुरालभादिकं वातज्वरे| पिप्पलीमूलादित्रयं वातज्वर एव| केवलमेव ह्रुस्वप्ञ्चमूलकं वाते| कलिङ्गादित्रयं सक्षौद्रं पित्ते|मुस्तापर्पटकं दुरालभाकिराततिक्तसंयुक्तं पित्ते|कफे वत्सकाद्यो गणः| अथवा वृषादयः| गाङ्गेयी मुस्ता|रुगादियुक्ते वातश्लेष्मज्वरे अभयादिकं तच्च दीपनं पाचनं च||२९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कलिङ्गदिभिः पञ्चभिरर्द्धश्लोकैः पञ्च यथायोग्यकल्पनाः कषायाः यथासंख्येन पञ्चानां सन्ततादीनां शमना मता आचार्याणाम्| एवमेव पटोलादिभिर्योगयोग्यकल्पना मधुसितोत्कटाः प्रभूतमधुसिताः||३०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सगुडा इत्यादिना नवयोगा वातज्वरे नियताः नियमकल्पनाः| तत्र सारिवादयो रेणुकान्ताः सगुडाः| शतपुष्पादयः समांसीमुस्तधान्यकाः शर्करामधुसंयुक्ताः| कृष्णादयः सारिवान्ताः शालपर्ण्यादयश्छिन्नसम्भवान्ताः| आरग्वधादिकः सगुडः| शतावरीगुडूच्योः स्वरसः सगुडः| गुडूचीरसः सकृष्णाजीरकादिः| केवलश्च गुडूचीरसः| सर्वत्र च मधुगुडशर्कराणां व्यप्तिजनिका मात्रा| भार्ङ्ग्यादिघृतगुडसंयुक्तो वातज्वरे|गाङ्गेयी मुस्ता| एलवालुकमैलेयं सुगन्धि हरिवालुकमिति पर्यायाः||३१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पित्तज्वरे पटोलादिगणो गुडूच्यादिर्वा|सकाश्मर्योऽञ्जनादिः| सशर्करः सारिवादिः| पञ्चभिरर्द्धश्लोकैः सितेत्यादिना यथायोग्यकल्पनम्|सुबोधम्| शीतञ्चन्दनम्| तिक्तः किराततिक्तः| घनो मुस्तः| शम्याक आरग्वधः| तस्य फलम्| गुडूच्यामलकयुक्तः पर्पटः केवलो वा| तिक्तादिजो वा शीतः कषाय इति पित्तजे ज्वरे| कटुका शर्कराचूर्णञ्च पित्तज्वरे||३२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अतिविषादयो वचान्ताः सगुडाः कफे| क्षपा हरिद्रा| द्वीपिः चित्रकः| सप्तच्छदादिकं समाक्षिकम्| सप्तच्छदः सप्तपर्णः| स्फूर्जातं काकतिक्तः| निशा सारिवापरूषनागराद्याश्चत्वारः कषयाः समाक्षिकाः| निशा हरिद्रा| कलिङ्गकः इन्द्रयवः| वृषकजं बीजं शाकबीजमिति कफज्वरे||३३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एते च योगाः दोषविशेष उक्तास्ते सदृशे दोषे युज्यन्ते| अपि त्वान्तरे विशेषवच्छिन्ने प्रयोगावयवसमुदायशक्त्यानुगुण्येन| तच्च योगमिति करणविधिः कर्माभ्यासादय भिद्यन्ते| एतांश्च कषायान् ययोरेव संसर्गः तयोरेव उक्तान् मिश्रीभावेन कल्पयेत्||३४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

गोकण्टकादि सशर्करं वातपित्तजे|द्राक्षाद्यर्धश्लोकैर्वातपित्तजे कषाययोग्ये त्रयः कषायाः| द्राक्षामधूकादिना सार्धेनश्लोकेन फाण्टः शीतकषयो वा मध्वादिभिर्युक्तो जातीपुष्पाधिवासितश्चानिलपित्तज्वरमूर्छादिकं जयति| ह्रीबेरं वालकम्||३५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वचादयः समस्ताः कफवातज्वरे| तत्रैव गुडूचीक्वाथः पिप्पलीचूर्णेन दोषाद्यपेक्षमात्रेण युक्ताः व्याघ्र्यादिक्वाथस्तद्वातश्लेष्मज्वरादिजित्| शूलं शिरसि| पथ्यादिको माक्षिकहिङ्गुयुक्तः कफवातज्वरादिकं नियच्छति||३६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आरग्वधादिगणो माक्षिकायुक्तः कफपित्तज्वरे| तिक्तादिधन्वयवासान्तं तथा सक्षौद्रमेवेत्यर्थः| वृषस्य पुष्पपत्राभ्यां रसो यथोक्तगुणः| अनन्तादयो ज्वरादिनाशनाः| अनन्ता मूर्वा| तोयं वालकम्| तोयदो मुस्तः धूमकाऽम्लकौ दोषभेदीये प्रदर्शितौ||३७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सन्निपातज्वरे व्याघ्र्यादिः कटुकान्ताः| मुस्ताद्यर्धश्लोकैस्त्रयो योगा यथायोग्यं सन्निपाते| नागरादिवातश्लेष्मोत्तरे हीनपित्ते सन्निपाते मधूकपुष्पदि शीतकषायं विकल्प्य कस्मिंश्चित् काले ज्वरे प्रयुक्तं सर्वज्वरहरम्| तद्वदेव जात्यादि| तद्वदुरालभा| यस्तु ज्वरं बद्धविट् तद्विषये कटुकादीन् पिबेत्| इति कषायाः||३९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अस्मिन्श्चौषधे निरन्नप्रयुक्ते तदहरेव पेयाविलेप्यादिकमन्नमाचरेत्| किं सर्वमित्याह- श्लेष्मवान्न तु| अनेन पेयाद्यन्ने प्रतिषेधः| अत्र हेतुः पेया कफं वर्धयतीत्यादिः| एवं प्रतिषिद्धायां श्लेष्मवतः पेयायां किं योज्यमित्याह||३९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

श्लेष्मेत्यादि| अभिष्यण्णशब्देनोत्क्लिष्टपर्यायेण कफे पाचनत्वेन पेयानां विधाने विरोधं निर्वर्तयति| प्रागपीति न केवलमौषधे जीर्णे पेयादिप्रतिषेधो यावत् कफाधिके लङ्घितलिङ्गादनन्तरमपि यूषानेवोदनेन भृष्टतण्डुलेन सह योजयेत्| रूक्षानिति विना स्नेहेन संस्कृतान्| तिक्तो रसः ज्वरघ्नानां कषायाणां यथायोग्यान्यतमद्रव्याश्रयः||४०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ज्वरे चाऽन्नं जीर्णा रक्ताद्याः शालयः षष्टिकाश्च पाठक्रमेण हिताः| श्लेष्मोत्तरे तु यवा अपि| तैश्च शालिभिर्दोषदूष्याद्यपेक्षया ज्वरघ्नानन्तरोक्तक्वाथसाधितः सिद्ध ओदनः द्वौ वारौ त्रीन् वारान् वा प्रक्षाल्य स्रुतो यथायथं ज्वरे प्रयोक्तव्यः||४१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मुद्गाद्यैरित्यत्र लघुग्रहणेन राजमाषादीनां गुरूणां प्रतिषेधः| कारवेल्लादिभिः पृथगतिलघुभिश्च जाङ्गलानां मांसैस्तद्योग्यज्वरे रसाः हिताः| ते च यूषरसा यथाविषयं व्याघ्र्यादिभिः सितामधुभ्यां च संस्कृताः वा संयुता वा कृता वाऽप्यकृता वा| नाऽत्यम्लेन च तक्रेण सिद्धानि व्यञ्जनान्यन्नेन सह योजयेत्| तान्येव च यूषरसादीन्यनुपानेऽपि योजयेत्| सात्म्यापेक्षया च क्वथितशीतादिकमप्यनुपाने योजयेत्||४२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अस्मिंश्च कषायान्ते लङ्घनक्रमे कृतेऽपि यदि ज्वरो न शान्तस्तत आदितो दशाहेऽतीते लङ्घनक्रमेण च कफे मन्दीभूते वातपित्ते च पूर्वं सम्प्राप्त्यभिमुखीभूते सम्प्रति लङ्घने नैवाधिक्यमुपगतविति सर्पिर्दद्यात्|दशाहग्रहणमस्यां यथोक्तायां ज्वरावस्थायांस्तदा प्रायोभवत्वादुपलक्षणार्थम्| तत्पूर्वेष्वहस्सु सर्पिःप्रतिषेधार्थं च| तच्च सर्पिज्वरे दोषेषु पक्वेषु सत्सूपयुक्तममृतं भवति| अन्यथाऽऽमेष्वप्क्वेष्वतीतेऽपि दशाहे प्रयुक्तं विषोपमं सत् ज्वरोपद्रववृद्धिकृत् स्यात्| उपद्रवाः श्वासादय उक्ताः| ननु यदि सर्पिरत्र प्रतिषिद्धं किमन्यद्योज्यमित्याह-लङ्घनादिक्रममिति| तस्य च क्रमस्य कफसङ्क्षयः अवधिः||४३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सज्वरमित्यादिना सर्वज्वरावस्थासु भोजनकालं नियमयति| सुबोधम्| यत्स्वल्पाग्निः स प्रागेव भुञ्जानः अजीर्णेन न पीड्यते| प्रथमदिने एष कषायान्ते लङ्घने क्रमः सामे तरुण एव ज्वरे साधुः| इत्यध्ययः समाप्यते||४४|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां चिकित्सितस्थाने प्रथमोऽध्यायः