२. जीर्णज्वरचिकित्सितम्

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

देहधात्वित्यादिना प्रयुक्तेऽपि विषये लङ्घनक्रमे ज्वरोऽनुवृत्तेर्हेतुरुच्यते| देहस्याबलत्वं धातूनां चापरिपोषो ज्वरानुवृत्तिहेतुः| तस्याञ्च जीर्णतायां प्रथमं कषायपानं पश्चात्सर्पिरुपक्षिप्तं पूर्वाध्याये| तस्यैवात्र विशेषेण विषयप्रदर्शनं क्रियते||२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तस्मिन् जीर्णज्वरे सर्पिः शस्यते| कथमित्याह- रूक्षमित्यादि| तेजो हि ज्वरकृत् पित्ताख्यं तच्च तेजस्त्वादेव रूक्षम्| तेन च तेजसा रूक्षितस्य सतः पुरुषस्य वमनादिभिरपतर्पणैर्यो धातुः सदागत्याख्यः प्रभञ्जनापरनामा तेन सहचार्यातिबलः स्यात्| तस्य सदागतेस्तेजसः सहचारिणः सर्पिः संशमनं भवति| यथा दीप्तस्य वेश्मनोऽम्बु| तच्च सर्पिः वातपित्तजितानामौषधानामग्र्यम्| तथा संस्कारमनुरुध्यते| येनैव संस्क्रियते तद्गुणैः सहात्मीयकार्यकरं भवतीत्यर्थः| यतश्च संस्कारमनुरुध्यतेऽतस्तत्सुतरां यथास्वौषधसाधितं ज्वरिणं दद्यात्| वातान्वये तदौषधैः सिद्धमेवं पित्तकफयोरपि विज्ञेयम्||३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तच्च सिद्धं सर्पिस्त्रयाणामपि दोषाणां पथ्यामिति प्रदर्शनार्थमाह- विपरीतमित्यादि| ज्वरोष्माणं पित्तं च विपरीतं शैत्याज्जयेत्| वातं तु विपरीतं स्नेहाज्जायेत्| कफं पुनस्तुल्यमपि तन्नाशकद्रव्यसंयोगसंस्काराभ्यां जयेत्| अतो हेतोः पूर्वे मुस्तापर्पटकाद्याः कषाया यथादोषं सघृता साज्या योज्याः| तेनैतदुक्तं भवति - दोषाद्यपेक्षया कदाचिदौषधैः सिद्धं सर्पिः पिबेत् कदाचिदौषधानि सर्पिषा सहेति| सुबोधम्| सुयोज्यम्||४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

निदिग्धिकादिभिः साधितं घृतं सद्यो जीर्णज्वरादिकं हन्ति| कल्काच्चतुर्गुणश्च स्नेहः पलसङ्ख्यया| स्नेहात्तोयं चतुर्गुणम्| एतच्च प्रमाणस्यानुक्तौ सर्वत्र स्नेहपाकेष्वपि विज्ञेयम्| तामलकी ताली| अंशुमती सालपर्णी| सेव्यमुशीरम्| वह्नेर्वैषम्यमुक्तलक्षणम्||५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वासादीनां क्वाथकल्पनया क्वाथे स्नेहाच्चतुर्गुणे क्वाथसमे च क्षीरे पिप्पल्यादिभिश्च कल्कितैर्मानेन स्नेहाच्चतुर्थांशैर्ज्वरघ्नं घृतं पचेत् पूर्ववत्||६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

बलादिक्वाथेन द्राक्षादिकल्केन घृतं पचेत्| अत्र क्षीरे घृतसमम्| तच्च घृतं परं ज्वरहरं क्षयादिनुच्च||७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कुलत्थादिक्वाथद्रव्य्पलानि द्वात्रिंशत्| सलिलद्रोणः पलशतानि पञ्चद्वादशपलाधिकानि| क्वथितशेषं चतुर्थांशेन पलानां शतमष्टाविंशत्यधिकम्| अज्झटान्तानि कार्षिकाणि| कण्टकी खदिरः| गोजिह्वा गोजी| अज्झटा बहुपत्रा च भूधात्री तामलक्यपि||८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एवमेव मञ्जिष्ठाद्यम्| सुबोधम्| यत्र च सामान्येन क्वाथशब्दः तत्र `क्वाथं द्रव्यपले कुर्यात् प्रस्थार्धं पादशोषित'मित्येतदवगन्तव्यम्| तेन द्रव्यात् षोडशगुणं क्वथनजलम्| क्वथितशेषं चतुर्थांशं द्रव्याच्चतुर्गुणम्| पिचुः कर्णः||९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

गुडूच्याः स्वरसः स्नेहाच्चतुर्गुणः तस्या एव कल्कः स्नेहाच्चतुर्थांशः| एवं त्रिफलाया वृषस्य च वाच्यम्||१०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यस्मिन् कस्मिंश्चित् घृते जीर्णे मृदुमांसरसाशनं भुञ्जीत| यतः तन्मांसरसाशनं परं बलप्रदं बलं च श्रेष्ठं दोषहरमौषढदितो यत एवमतः पूर्वोक्ताः कारवेल्लादिजा रसा ये पित्तश्लेष्महरास्ते जीर्णज्वरे वातोत्तरत्वान्न हिताः शूलादिजननाश्च||११||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एवञ्च स्नेहयोजनेनापि यदि विषये प्रयुक्तेन ज्वरः न शाम्यति ततः शोधनार्हस्य गर्भिणीसुकुमाद्यतिसार्यादिवर्जितस्य शोधनं योजयेत्||१२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वमनं पूर्वोक्तपिप्पल्यादि यथायोगं योजयेत्| तच्च वमनं जीर्णज्वरिण आमाशयगते दोषे योज्यं बलिनश्च| यश्च ज्वरः पूर्वं सन्तर्पणोत्थस्तत्र पिप्पलीलवणाम्बुनैव वमनं योज्यम्| दाहतृष्णोल्बणे पुनः सर्वं वमनं पित्तान्वयेन शर्करामाक्षिकोदकैरेव योज्यम्||१३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पक्वे तु दोषे शिथिले नातिलीने विरेचनं दद्यात्| तथा विषजे ज्वरे मद्यजे ज्वरे च सुतराम्| विषजो विषसंस्कारजः| किं विरेचनमित्याह- मोदकं त्रिफलादिभिः ससितामधुभिः| अथवा व्योषाद्यं मोदकं विरेचनकल्पपठितं व्योषत्रिजातकाम्भोदेत्यादिना| तथा द्राक्षामलकाभ्यां विमिश्रितं रसम्| सुबोधम्| त्रिफलाकृष्णमूलस्यैको योगः सर्पिर्मधुभ्याम्| तथा द्वितीयः त्रिफलाया द्राक्षारसेन पानम्| आरग्वधं वा मृद्वीकारसेन वा पूर्वापेक्षया विकल्पः| सर्वयोगानां च दोषाद्यपेक्षया भिन्नविषयत्वम्| संसर्गी पेयादिक्रमः| अत्र मण्डः पूर्वं पश्चात् पेयादिः यथाक्रममग्न्युत्कर्षार्थम्||१४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यत्र तु ज्वरे संतापादुत्क्लेशेन मलः स्वयमूर्ध्वमधो वा बहिः प्रवर्तते तत्र तन्मलमुपेक्षेत न विधारयेदित्यर्थः| यतो दोषः पक्वोऽपि कोष्ठे कृतास्पदः सन्नवश्यमेव विकारं कुर्यात्| तस्मादुपेक्षेत||१५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अथवा अतिप्रवर्तमानं बलहान्यादिभयात् पाचयन् वैद्यो मलं दोषं संग्रहं नयेत्||१६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आमे च दोषे स्वयं प्रवर्तमाने संगॄहीते ये दोषा उपद्रवा भवन्ति ते दोषोपक्रमणाध्याये `विधृतास्ते हि कुर्वते| रोगानुत्पादनिर्दिष्टानतिस्थौल्यादिकान् गदानि'त्यनेन ग्रन्थेनोदिता उक्ताः| एतच्च दोषहरणं विरेचनं जीर्णज्वरे पक्वे दोषे योज्यम्||१७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यस्तु भिषङ्मूढो विरेचनमामज्वरे पाययेत् स स्वयमनर्थकारी प्रसुप्तं कृष्णसर्पं कराग्रेणापि परामृशेत्||१८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एवं जीर्णे ज्वरेऽपि ज्वरक्षीणस्य न वमनं हितं नापि विरेचनम्| काममित्यङ्गीकरणे| तथाविधस्य क्षीणस्य शोधनसाध्यतायां पयसा निरूहैर्वा ज्वरघ्नैर्मलान् हरेत्||१९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

क्षीरोचितस्येत्यादिना पयसो विषयनिर्देशः| तत् क्षीरं लङ्घनोत्तप्तं वपुर्जीवयेत्| यथाग्निना प्लुष्टं वनं दिव्याम्बु जीवयेत्| तस्य च क्षीणस्य क्षीरं ज्वरमाशु नाशयति| तस्माद्यथायोगं क्षीरं काले विकल्प्य दोषादीन् युञ्जीत| अतोऽन्यथा विपरीते विषये प्रयुक्तं क्षीरं ज्वरिणं हन्ति||२०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सशुण्ठ्यादिकं पयःशृतमनु च शीतं मधुयुक्तञ्च तृडादिनाशनम्| शुण्ठ्यादीनां परस्परसमानां नातिव्याप्तिः| द्राक्षादिभिः पयस्तद्वच्छृतं शीतं मधुयुक्तं तृडादिनाशनमिति| अथवा विकल्प्य केवलेनैव क्षीराच्चतुर्गुणेनैवाम्भसा सिद्धं पिबेत्| अथवा केवलेनैव क्षीरात् चतुर्गुणेनैवाम्भसा सिद्धं पिबेत्| अथवा पिप्पल्यादि सिद्धम्| पञ्चमूलशृतं पयः पीत्वा कासादिभ्यो मुच्यते| एरण्डमूलादिना शृतं पयः पीत्वा ज्वरान् मुच्यत इति सम्बन्धः| किम्भूतादाह- विबद्धानिलवर्चसः सरक्तातिसृत्यादेश्च| शुण्ठ्यादिसिद्धं पयो ज्वरिणः शोफादिजित् व्याघ्री कण्टकारिका| त्रिकण्टको गोक्षुरकः| सुबोधम्| एका पुनर्नवा वृश्चीवो द्वितीया वर्षभूः| सारः स्थिरमाभ्यन्तरं शिंशिपाया इति पय उक्तम्||२१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

निरूह उच्यते| पक्वे दोषे पक्वाशयगते च युक्तो निरूहओ बलादिकमाशु करोति| तस्यैव विरेचनाद्गुणातिशय उच्यते| स्रंसनं विरेचनम्| तद्यपि परं पक्वाशयगतं पित्तमेव हरेत्| कफपित्तमेव वा| बस्तिः पुनस्त्रीनपि वातादीन् मलान् पक्वाशयाश्रयान् हरेत्||२२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

प्रक्षीण इत्यादिना प्रसङ्गेनानुवासस्य स्नेहबस्तेर्ज्वरे विषय निर्देशः क्रियते||२३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पटोलेत्यादिना निरूहा उच्यन्ते| तत्र पटोलाद्यौषधानि समानि| तेभ्यश्चाष्टगुणं क्षीरं ग्राह्यं तावज्जलम्| द्रव्याच्चतुर्गुणस्य क्वथितशेषस्य ग्रहणे प्राप्ते बाधकवचनं क्षीरशेषमिति| `कल्कसर्पिर्मधूनि च| सर्वत्र चाष्टमं भागं कल्कमुद्भवति वा यथा| नात्यच्छसान्द्रते 'त्यादिप्रकारेण| पटोलनिम्बयोः छादनं पत्रम्| चतुरङ्गुलः आरग्वधः| स्थिरा सालपर्णी| कृष्णा पिप्पली||२४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पर्णिन्यादिक्वाथे कल्कादिबस्तिविधिप्रदर्शितम्| पर्णिन्यः सालपर्णी पृश्निपर्णी मुद्गपर्णी माषपर्णी च| यष्टी मधुयष्टी| फलं मदनफलम्| नृपद्रुमः आरग्वधः| शताह्वा शतपुष्पा| फलिनी गन्धप्रियङ्गुः||२५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

त्रायमाणाद्यैरौषधैः सह जाङ्गलानां मृगानां पक्षिणां च यथालाभं क्वाथसंस्कारकराः स्नेह्यत्वापादनीश्च मात्राः| शेषं पूर्ववत्| अंशुमतीद्वयं सालपर्णीपृश्निपर्ण्यौ| फलं मदनफलम्| कणा पिप्पली| घनो मुस्तः||२६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आम्रादिकं क्षीरेण पिष्टं बस्तिः| आम्रादिन्यम्लानि फलानि| मधुकं मधुयष्टी| अञ्जनं सौवीरम्| तैरेवाम्रादिभिस्सिद्धं तैलमनुवासनं||२७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

जीवन्त्याद्ये क्षीरजलसर्पिस्तैलानां समानम्| स्नेहाच्चतुर्थांशः पिष्टानाम्| तथा स्नेहं यथामलमित्यनेनैतदुच्यते| दोषमधिकं ज्वरे ज्ञात्वा कदाचित्सर्पिरधिकमत्र कुर्यात् कदाचित्तैलमिति||२८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

चन्दनदिभिरपि साधितं तैलं ज्वरेऽनुवासनं दद्यादिति सम्बन्धः| पटोलादिभिरपि| सिद्धिषु बस्तिसिद्ध्यध्याये च ज्वरनाशना बस्तयो वक्ष्यन्ते| तान्यपि ज्वरे दद्यात्||२९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा जीर्णज्वरे अवस्थाविशेषज्ञो भिषग्विरेचनं नाम नस्यविधिप्रदर्शितं नस्यं दद्यात्| तद्धि जीर्णज्वरतः शिरोरोगादिहरमिन्द्रियपाटवं रुचिञ्च करोति| यो हि जीर्णज्वरवान् श्लेष्मणः क्षीणत्वात् शून्यशिरास्तस्य स्नैहिकं नाम नस्यं दद्यात्| स्नैहिकं बृंहणम्| दाहेनार्ते पित्तनाशनं शमनं नस्यम्||३०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा जीर्णज्वरे कुपितदोषापेक्षया धूमादीनपि कल्पयेत्| ते हि तस्य प्रतिश्यायादिहराः|| ३१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

जीर्णज्वरेऽरुचौ मातुलुङ्गकेसरं घृतसैन्धवयुक्तमास्येन धारयेत्| द्राक्षादिकल्कं वा||३२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यश्च जीर्णो ज्वरस्त्वचमाश्रित्य वर्तते तत्राभ्यङ्गादीन् कुर्यात्| किम्भूतानाह- यथोपशयसंस्पर्शान्| य एव संस्पर्श उपशेते शीतो वा उष्णो वा तेन युक्तान् तथा कदाचिच्छीतद्रव्यकल्पितात् कदाचिदुष्णद्रव्यकल्पितात्| अञ्जनधूपांश्च त्वगाश्रिते कुर्यात्|आगन्तुकेऽपि ज्वरे तथैव यथोपशयेत्यादिना तानित्यभ्यङ्गादीन् योजयेत्||३३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

दाह इत्यादिना दाहज्वरचिकित्सा| सहस्रधौतं सर्पिर्यत्तापितं तापितं शीतोदकेन शतशः स्त्यानीक्रियते| सूत्रस्थानोक्तैर्वा तैस्तैर्मधुरादिगणैरित्येवमादौ क्वाथकल्कीकृतैस्तैलं पचेदिति सम्बध्यते| घृतमध्वित्यादि मधुरो गणः| दाडिमामलकेत्यादिकोऽम्लः| हरीतक्यादि कषायः| शोधनादिगणाध्यायः तत्रोक्तानि दूर्वानन्तेत्यादीनि पित्तघ्नानि येषामेव क्वाथपरिभाषया क्वाथस्तेषामेव कल्कपरिभाषया कल्कः| क्षीरं तैलसमम्||३४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

चन्दनादिके पूर्ववत् तैलमित्यनेन न सक्षीरमिति स्मर्यते| काला नीलिनी| मधुरसा मूर्वा||३५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यान्येव द्रव्याणि तैलसाधनायोक्तानि तैरेव नातिश्लक्ष्णपिष्टैः दाहे शिरो गात्रञ्च प्रकल्पयेत्| तेषामेव क्वाथेन परीषेकमवगाहं च योजयेत्| तथैवारनालादिभिः परीषेकमवगाहं च||३६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कपित्थादिभिर्यथादोषादि यथालाभञ्च व्यस्तैः समस्तैर्वा लेपा दाहघ्नत्वादियुक्ताः| समस्तेषु लेपा इति बहुवचनं पुनः पुनः क्रियापेक्षया| अम्लोऽम्लवेतसः| बदरीपत्राणामम्लानां च मुसलक्षुण्णानां फेन उद्गच्छति| अरिष्टको निम्बः| कालीयकं चन्दनम्| कुचन्दनं रक्तचन्दनम्| अम्बु वालकम्| तुङ्गः पुन्नागः| पद्मकेसरं वा| आरनालेन कल्कितानि नातिश्लक्ष्णपिष्टानि||३७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

धात्र्यादिभिर्वृक्षाम्लादिभिश्च बीजपूररसादियुक्तैः| शिरस्यङ्गे च प्रलेपितैस्तृडादयो नश्यन्ति| नलदं मांसी| वृक्षाम्लस्तिन्तिणी| गौराणामामलकानां कल्कोऽम्लेन काञ्जिकशुक्तादिना युक्तः सघृतश्च तद्गुणस्तृडादिनाशनः||३८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मधूकादयः सर्पिर्मधुभ्यां लीढा दाहज्वरादीन् जयन्ति| उदीच्यं वालकम्| मधूकं मधुपुष्पकम्| मधुकं मधुयष्टि| तस्मिंश्च ज्वरे सदाहेऽवश्यमधिकं श्लेष्मलमाशु शीतेन मधुवारिणा वामयेत्| सुबोधम्||३९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वल्लकी वीणा| महाद्रुमाश्चलत्प्रवालाङ्गुलिभिर्दाहं तर्जयन्ति| किम्भूताः कुल्यासलिलमालिनः तथा मन्दानिलोद्धूताः यान्येव चलत्प्रवालानि तान्येव तर्जनाङ्गुल्यः| शिशूनामव्यक्ता वाचो दाहमाशु निर्भर्त्सयन्ति| योषितश्च मदनातुराः कामालसा वाचः| सज्जनानाञ्च सूनृता वाचः| सूनृताः प्रियसत्यरूपाः||४०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा कान्तानां प्रियाणां यानि कान्तानि चारुण्यङ्गानि तेषां सङ्गमो दाहज्वरशीतज्वरहरश्च| कथमेको विरुद्धकारी भवतीत्याह- रुचीत्यादि| रुच्यनुरोधेन नानाविधशक्तिभिरालेपनालङ्कारादिभिः समन्वितः| तथा च केचित् स्थूलामेव कामयन्ते| अन्ये तन्वीम्| तथा कुङ्कुमागर्वनुलेपनाच्छीतहराः| ताश्च दाहे शीते वा प्रयुक्ताः कान्ता दाहशीतव्युपरमे पुनपनेयाः न तु ताभिः सङ्गतं चिरं कुर्यात्||४१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वीर्योष्णैरित्यादिना शीतज्वरचिकित्सा| तगरादिभिरन्यैश्च वीर्ये स्पर्शे चोष्णैः क्वथितैस्तैरेव च कल्कितैः सौवीरकसुरादियुक्तैः शीते ज्वरे तैलं पचेत्| तेन तैलेनाभ्यज्यात्| पृथक् स्नेहसमं कुर्यात् पञ्चप्रभृति तु द्रवम्| सुरादिकं चाम्लं यथालाभं प्रयुञ्जीत| न द्व्यादिकं द्रवं मिश्रीभूतं स्नेहसमम्| तैरिति तगरादिभिः| स्थौणेयम्| चारटी शुकबर्हाख्यं स्थौणेयं तैलपीतकम्| पुरो गुग्गुलुः| पृथ्वीका हिङ्गुपत्रिका| हिंस्रा मांसी| पत्तुरो मत्स्याक्षको जलशाकः| रोहिषो भूतिकम्| सल्लकी सुरभिः| मोचा महेरुण्यश्चमूत्रिका| दीप्यकोऽजमोदः| मिसिः शतपुष्पा| प्रकीर्यः पूतिकरञ्जः| नाकुली सर्पसुगन्धा||४२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शुक्तादिभिः केवलैर्द्रव्यसहितैरपि तद्वत्परिषेकमवगाहं च योजयेदित्यर्थः| कुङ्कुमादिभिः पृथक्सर्वैर्वा प्रदेहाः श्लक्ष्णपिष्टाः शीतज्वरहराः| सुबोधम्||४३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आरग्वधेन्द्रयवपाटलीत्यादिवर्गं पानाद्यन्यतमया कल्पनया योजयेत्| अभ्यञ्जनं तेन पक्वं तैलम्| लेपने स एव जलपिष्टः||४४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अगरुजो धूपः शीतज्वरे हितः| ये च धूपा विषमज्वरे वक्ष्यन्ते पलङ्कषेत्यादिना तान्यपि शीते योजयेत्||४५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अनग्निकृताः स्वेदाः निवातसदनगुरुप्रावरणमुहुर्मद्यपानक्षुद्व्यायामवतनियुद्धाध्वभारहरणामर्षभयैरिति| हसन्तीव दीप्तवातहसन्ती| हसन्तिका अङ्गारशकटी| त्र्यूषणं मरिचं पिप्पली शुण्ठी च| वेपथुः शीतेन प्रकम्पः| मधुकादीनां चतुर्णां कल्को मद्येन| सुबोधम्||४६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आनाहे मात्राशितीयेऽलसकोक्तां क्रियां कुर्यात्| कालवित् भिषग्व्याधेस्तद्योग्यं कालं ज्ञात्वेत्यर्थः| एवं चानाहिनं पिप्पल्यादि सिद्धां यवागूं पाययेत्||४७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एवमनन्तरोक्तया क्रियया शीतज्वरो न शाम्यति| सोपद्रवो यदि वर्तते ततोऽस्मिन्नातुरस्रपुसमामं भक्षयित्वानलं भजेत्| न त्वेवं सर्वत्र अपि त्वनिलकफे अत्युदीर्णे स्वस्थानस्थे पित्तस्थानस्थे वा| कियन्तं कालम् भजेदित्याह-आस्वेदसंभवात्तथा तद्वत्तक्रानुपानं त्रपुसं भक्षयित्वा प्रावृतः सन्नास्वेदसंभवादातपे तिष्ठेत्| ततः स्वेदे सम्भूते मृदितः स्नातश्च मध्यभोजी भवेत्| गते ज्वर इत्यनेनैतत् प्रदर्शते| सज्वरो भक्षितत्रपुसश्च त्दहरन्नं न भुञ्जीतेति| एवं च भवतीत्यादि| शममित्यादि वातकफावेवं पित्तवृद्ध्या शमं स्वधाम च प्रपद्येते| ततश्च तयोः शमं स्वस्थानञ्च यातयोः वातश्लेष्मोद्भवः शीतज्वरः शीघ्रं निवर्तते||४८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एवमनन्तरोक्तया क्रियया शीतज्वरो न शाम्यति| सोपद्रवो यदि वर्तते ततोऽस्मिन्नातुरस्रपुसमामं भक्षयित्वानलं भजेत्| न त्वेवं सर्वत्र अपि त्वनिलकफे अत्युदीर्णे स्वस्थानस्थे पित्तस्थानस्थे वा| कियन्तं कालम् भजेदित्याह-आस्वेदसंभवात्तथा तद्वत्तक्रानुपानं त्रपुसं भक्षयित्वा प्रावृतः सन्नास्वेदसंभवादातपे तिष्ठेत्| ततः स्वेदे सम्भूते मृदितः स्नातश्च मध्यभोजी भवेत्| गते ज्वर इत्यनेनैतत् प्रदर्शते| सज्वरो भक्षितत्रपुसश्च त्दहरन्नं न भुञ्जीतेति| एवं च भवतीत्यादि| शममित्यादि वातकफावेवं पित्तवृद्ध्या शमं स्वधाम च प्रपद्येते| ततश्च तयोः शमं स्वस्थानञ्च यातयोः वातश्लेष्मोद्भवः शीतज्वरः शीघ्रं निवर्तते||४८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स्वर्जिकादिभिः स्नेहाच्चतुर्थांशैस्तक्रेणैव स्नेहसमेन साधितं तैलमभ्यङ्गाद्दाहज्वरे दाहजित्| शीतज्वरे शीतजित्| सुबोधम्||४९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

वमनैः कफोद्भवे बस्तिभिर्वातोद्भव इति क्रमः| परतश्च सर्वावस्थास्वप्रतिषिद्धासु विज्ञेयः||५०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

संसृष्टैर्द्विसङ्ख्यैर्मिश्रीभूतैस्तथा सन्निपतितैस्तुल्यैर्मिश्रीभूतैरुभयोरप्येकोल्बणैर्वा यो ज्वरस्तान् ज्वरान् यथोक्तैरेव यथादोषमौषधैर्जयेत्||५१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

विषमदोषं समदोषञ्च सन्निपातमधिकृत्याह- वर्धनेनेत्यादि| विषमदोषमेकस्य दोषस्य वर्धनेन जयेत्| अथवा एकस्योच्छ्रितस्य क्षपणेन जयेत्| अथवा यत्र द्वावुच्छ्रितौ तत्रैको हीनः| यत्र दौ हीनौ तत्रैक उच्छ्रित इति| समदोषं तु कफस्थानानुपूर्व्या जयेत्| प्रथममेव कफविपरीतमौषधं युञ्ज्यात्| ततः पित्तविपरीतं ततो वातविपरीतमिति||५२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सर्वस्मिन् ज्वरे निद्राया निवारणोपायः संन्यासे योऽभिहितस्तीक्ष्णनस्यादिकः सहितः| सन्निपाते तु स विशेषेण हितः| योऽयं निद्राख्य उपद्रवो दारुणः सन्निपाते||५३|

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सन्निपातज्वरस्यान्ते सन्निपातज्वरेण क्षपिते शरीरे पुरुषस्य कर्णमूले सुदारुणः शोफः सम्प्राप्तिविशेषवशाज्जायते| तेन शोफेन कश्चिदेव विमुच्यते, प्रायो मारयतीत्यर्थः| तस्मात्तं शोफं कवलग्रहान्तैः शीघ्रं जयेत्||५४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

यस्य पुंसः शाखानुसारी धात्वाश्रितो ज्वरो रक्तावसेचनाच्छेषेण शीतोष्णादिकोपक्रमेण न शाम्यति तस्य वाह्वोः क्रमात् सिरां मुञ्चेत्| न तु द्वयोर्युगपत्||५५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा य एव विधिः पूर्वमुक्तः स एव विषमे सततकादिके वातादिदोषविशेषे कोपवशेन यथात्मीयः कार्यः| यश्च विधिरनन्तरमुच्यते सोऽपि कार्यः||५६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सुबोधम्| तथा त्रिफलादीर्नानाविधैर्विधानैः पृथग्योजयेत्| कदाचिद्दोषाद्यपेक्षया विषमज्वरे त्रिफलाः| कदाचिद्धरीतकी| कदाचिद्गुडूचीति पृथक्श्ब्दार्थः|सुबोधम्||५७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

विषमे सततकादिचतुष्टये यस्मिन् दिने ज्वरे आगच्छति तस्मिंल्लङ्घनं वोपक्रमं बृंहणं वा कुर्वीत दोषाद्यपेक्षया| सुबोधम्| घृतं जीर्णमिति सम्बध्यते| तथेति सतैलम्| तद्विदिति प्राग्भक्तं दध्यादिकम्| षट्पलादिकं सर्पिश्च| षट्पलं पञ्चकोलयवक्षारैः राजयक्ष्मण्युक्तम्| कल्याणमुन्मादे| पञ्चगव्यमपस्मारे| तिक्तकं कुष्ठे| वृषघृतं रक्तपित्ते||५८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा महतः पञ्चगव्यस्य विधानेनापस्मारोक्तेन द्विपञ्चमूलादिक्वाथेन भार्ङ्ग्यादिकल्केन च पञ्चमाहिषमपि सिद्धः| पञ्चमाहिषाणि विड्रसमूत्रादीनि| तद्वदेव पञ्चाजम्| तथा चतुरोष्ट्रं विड्रसहीनम्| सिद्धं पक्वम्| सिद्धं नाम फलसाधनाय||५९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा कटुरोहिकादिभिः सुसंक्तैः पञ्चगव्यप्रस्थेषु सिद्धं घॄतं सिद्धम्| गोमयस्वरसक्षीरदधिमूत्रघृतानि च पञ्चगव्यानि| कल्कस्य स्नेहाच्चतुर्थेनांशः| ग्रन्थिकं पिप्पलीमूलम्||६०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

कोलादिक्वाथे दध्ना स्नेहसमेन पट्टिकालोध्रचूर्णस्य स्नेहात् चतुर्थांशेन घॄतं पचेत्||६१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

शृतं क्षीरं घॄतं क्षौद्रं समं गृहीत्वा शर्करापिप्पलीचूर्णं गाढ्त्वपरिहारेण सम्मिश्र्य ते खजाहताः सन्तो विषमज्वरनाशनाः||६२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा सुरादिकं सेवित्वा तदहः स्वप्यादथवा तत्सेवित्वा वमेत्| घृतस्य वा महतीं मात्रामहोरात्रजरणलक्षणां पीत्वा छर्दयेत्||६३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

ज्वरागमनदिवसे तु विषमज्वरेषु नीलिन्यादीन् जलेन पिबेत्| किम्भूत आह- स्नेहस्वेदाभ्यां संस्कृतः||६४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

अथवा तदहर्ज्वरागमनदिवसे स्विन्नस्य सतो यापनाख्यमास्थापनं दद्यात्| यापनः कल्पसिद्धिषु वक्ष्यन्ते| सुबोधम्| पृषदंशो मार्जारः| वृषः वृषपुङ्गवः| तस्य विण्मस्त्वंशेन च संयुक्तम्| सैन्धवं सुरयैव||६५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

व्याघ्रीवसा हिङ्गुसमा सैन्धवेन च स्तोकेन युक्ता नस्यम्| पुराणसर्पिः केवलम्||६६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

पलङ्कषादिकं घृताभ्यक्तं धूपः| बिडालविट् केवला| पूरादिभिरपराजिताख्यो धूपः सर्वज्वरेषु कार्यः| पूरो गुग्गुलुः||६७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

सहदेवादिभिः सर्वज्वरहरान् धूपादीन् योजयेत्| भद्रा कृष्णसारिवा| नाकुली सर्पसुगन्धा||६८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

चित्तवैकृते च भूतोन्मादपस्मारेषु धूपादय उक्तास्तेऽपि ज्वरेषु योज्याः| दैवाश्रयं भैषज्यं मणिमन्त्रादि| विषमान् ज्वरान्न तथान्यदौषधं व्यपोहति यथा दैवव्यपाश्रयम्| यतस्ते विषमाः प्रायेणागन्तोरभिचारग्रहावेशादेरनुबन्धेन जायन्ते| तत्र च बलवत् दैवव्यपाश्रयं कर्म||६९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

विषमज्वरे च तीक्ष्णोष्णादिभिः सर्वथा अशान्तौ यथास्वं सिरां विध्येत्| `तृतीयकेंऽसयोर्मध्ये स्कन्धस्याधश्चतुर्थके| बाह्वोश्चे'त्यादि यथास्वशब्दार्थः||७०||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

रससंस्थे प्राधान्येन वमनम्| अन्यद्यथायोग्यं लङ्घनम्| रक्तस्थे ज्वरहरान् सेकादीन्| सुबोधम्| मेदोघ्नं यत्किञ्चित्| अस्थिस्थे ज्वरे वातशमनमभ्यङ्गादिकं कुर्यात्| ज्वरे चान्यत्र तथा वातार्तिशमनं यथा बस्तिरतस्तमपि कुर्यात्| मज्जशुक्रस्थयोः कष्टत्वाद्विशेषेण नोक्तम्| सामान्येनतु मज्ज्ञश्चतुर्थकोक्त्यैवोक्तम्||७१||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

केवलानिलादिके ज्वरे सर्पिष्पानादिकं कुर्यात्| यथास्वं चाध्यायेषूक्तं विसर्पादिषु रक्तमोक्षादि| चिकित्सितं तदपि ज्वरे कुर्यात्| सुबोधम्||७२||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

क्रोधकामभयशोकजात् ज्वरानिष्टैः प्रियैर्मनोज्ञै रमणीयैर्जयेत्| पित्तशमनेन क्रोधजम्| भीशोककामजान् वातशमनेनेत्यर्थः| इदं हितं तदत्वानुबन्धयोरिदमहितमिति ज्ञात्वा तदाचरणपरिहाराभ्याञ्च जयेत्| क्रोधजस्तु ज्वरः क्रोधविषये कामोत्पादेन शमं याति| कामजश्च कामविषये क्रोधोत्पादेन| भयोद्भवो ज्वरः शोकोद्भवश्च ताभ्यां कामक्रोधाभ्यां शमं यातः भयविषये क्रोधविषये च दोषाद्यपेक्षया कदचित् क्रोधः कदचित् कामः| तथेतरौ कामक्रोधोद्भवौ भीशोकाभ्यां शमं यातः| सुबोधम्| दैवव्यपाश्रयो विधिमणिमन्त्रादिः||७३||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

एतेषु चागन्तुज्वरेषु आहारादिकं दोषानुसारेण कल्पयेत्| यतः ते आगन्तवो ज्वरा आगन्तुसमवधानवेलायां केवलाः सन्तापमात्ररूपा एव भवन्ति| तथाप्यनन्तरं मलैर्वातादिभिर्व्याप्यन्ते यस्मात् ज्वरो मारुताद्यैर्विनाकृतोऽनुबन्धं न गृह्णाति| अनुबन्धश्चेत् स्थिता एव मारुतादय इति||७४||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

स च ज्वरी ज्वरहेतुकरुङ्निद्रारत्याथादिविनोदनाय विचित्राः प्रशस्ताश्च धर्मार्थकामसंयुक्ताः कथाः शृणुयात् न तथा प्रेताश्रिताश्च| अस्यातुरस्य ज्वरागमनकालस्मृतिं मनोहरैः शब्दादिभिर्हरेत्||७५||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथेति सर्वान्नाहरत्वे| हिशब्दो यस्मादर्थे| यस्माज्ज्वरो निवृत्तो गत्वा पुनः प्रत्यावृत्तः पूर्वक्षपितत्वात् दुर्बलं नरं शीघ्रं व्यापादयतीति| स च निवृत्तो ज्वरो यस्मात् सद्यः प्राणहरस्तस्मात् तस्यवस्थाविशेषं विकल्प्य योग्यमौषधं कुर्यात्||७६||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मनसो बलाबलेन तदा तदा ज्वरः स्यादित्युक्तमतो मनः पुष्टये मनोभिराम इत्यादिकमुच्यते| विषयाः शब्दादिकाः| दक्षिणमनुकूलम्| शुद्धं रागादिभिरनुपहतम्||७७||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

मात्रादीन् पूजयेत्| दानादींश्च शीलयेत्| शुचिश्च सन्मूर्ध्ना सिद्धमन्त्रादिकं धारयेत्||७८||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

आर्यावलोकिताख्यं बौद्धं देवं प्रणमेत्| तथैव पर्णशबरीं नाम विद्यां तथापराजितामार्यतारां च सर्वज्वरनिवृत्तये प्रणमेदेव||७९||

शशिलेक व्याख्या (इन्दु कृत)

तथा गतोष्णीषं नाम मन्त्रविशेषं जपन्नागन्तुजैर्दोषजैः सहजैश्च रोगैर्विमुच्यत इति| तच्च तथा गतोष्णीषवत् सर्वव्याधिचिकित्सितमस्माभिः पर्णशबर्यायाः पठ्यन्ते||८०|| इति श्रीमन्महामहोपाध्यायेन्दुविरचितायम् अष्टाङ्गसंग्रहव्याख्यायां शशिलेखायां चिकित्सितस्थाने द्वितीयोऽध्यायः