Adhikarana శిరోరోగప్రతిషేధాధ్యాయః||౨౪|| వాతజే శిరోభితాపే వాతవ్యాధివిధిః (౨-౧) · Śloka ౧
అథైతచ్చికిత్సితం వ్యాఖ్యాతుమాహ అథాతః శిరోరోగప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః|
ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః|
(గద్యసూత్రే|2|
) శిరోభితాపేఽనిలజే వాతవ్యాధివిధిం చరేత్|
|1|
View original
अथैतच्चिकित्सितं व्याख्यातुमाह अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
) शिरोभितापेऽनिलजे वातव्याधिविधिं चरेत्|
|१|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-పవనజే శిరోభితాపే వాతవ్యాధిచికిత్సితం కుర్యాత్|
Adhikarana వాతజే శిరోభితాపే అభ్యక్తశిరసో రాత్రౌ ఘృతపానాది వాతజే శిరోభితాపే మాషాదీనాం భక్షణం వాతజే శిరోభితాపే పిండోపనాహస్వేదాః వాతజే శిరోభితాపే వాతఘ్నాదిసిద్ధక్షీరేణ సేచనం వాతజే శిరోభితాపే స్నిగ్ధం నస్యాదికం (౧-౪) · Śloka ౪
|
ఘృతమక్తశిరా రాత్రౌ పిబేదుష్ణపయోనుపః||1||
మాషాన్ కులత్థాన్ ముద్గాన్ వా తద్వత్ఖాదేద్ధృతాన్వితాన్|
తైలం తిలానాం కల్కం వా క్షీరేణ సహ పాయయేత్||2||
పిండోపనాహస్వేదాశ్చ మాంసధాన్యకృతా హితాః|
వాతఘ్నదశమూలాదిసిద్ధక్షీరేణ సేచనం||3||
స్నిగ్ధం నస్యం తథా ధూమః శిరఃశ్రవణతర్పణం|
|4|
View original
|
घृतमक्तशिरा रात्रौ पिबेदुष्णपयोनुपः||१||
माषान् कुलत्थान् मुद्गान् वा तद्वत्खादेद्धृतान्वितान्|
तैलं तिलानां कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत्||२||
पिण्डोपनाहस्वेदाश्च मांसधान्यकृता हिताः|
वातघ्नदशमूलादिसिद्धक्षीरेण सेचनम्||३||
स्निग्धं नस्यं तथा धूमः शिरःश्रवणतर्पणम्|
|४|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అభ్యక్తశిరా రాత్రౌ ఘృతం పిబేత్| పశ్చాదుష్ణం క్షీరం పిబేత్| మాషాదీన్ ఘృతాన్వితాన్ ఖాదేత్, తద్వత్-ఉష్ణపయోనుపః సన్| తిలానాం తైలం కల్కం వా క్షీరేణ సహ పాయయేత్| పిండస్వేదా ఉపనాహస్వేదాశ్చ మాంసయుక్తైర్ధాన్యైః కృతా హితాః| వాతహరదశమూలాదినా సిద్ధేన క్షీరేణ సేచనం హితం| స్నిగ్ధం చ నస్యాదికం హితం|
Adhikarana వాతజే శిరోభితాపే వరణాదిసిద్ధఘృతేన నస్యం వాతజే శిరోభితాపే వరణాదిపక్వఘృతస్య పానం (౪-౬) · Śloka ౬
|
వరణాదౌ గణే క్షుణ్ణే క్షీరమర్ధోదకం పచేత్||4||
క్షీరావశిష్టం తచ్ఛీతం మథిత్వా సారమాహరేత్|
తతో మధురకైః సిద్ధం నస్యం తత్ పూజితం హవిః||5||
వర్గేఽత్ర పక్వం క్షీరే చ పేయం సర్పిః సశర్కరం|
|6|
View original
|
वरणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत्||४||
क्षीरावशिष्टं तच्छीतं मथित्वा सारमाहरेत्|
ततो मधुरकैः सिद्धं नस्यं तत् पूजितं हविः||५||
वर्गेऽत्र पक्वं क्षीरे च पेयं सर्पिः सशर्करम्|
|६|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-వరణసైర్యేకేత్యాదిగణే(హృ.సూ.అ. 15/21) జర్జరితే క్షీరమర్ధోదకం పచేత్| తత్ క్షీరావశిష్టం శీతీభూతం మథిత్వా సారమాహరేత్| అనంతరం తద్ధతం మధురద్రవ్యైః పక్వం నస్యం శ్రేష్ఠం| సం-అస్మిన్నేవ వరణాదౌ వర్గే క్షీరే చ ఘృతం పక్వం సశర్కరం పేయం|
Adhikarana వాతజే శిరోభితాపే కార్పాసమజ్జాదినా నస్యం వాతజే శిరోభితాపే పిత్తరక్తాన్వయే శర్కరాదిఘృతేన నస్యం (౬-౭) · Śloka ౭
|
కార్పాసమజ్జా త్వఙ్ముస్తా సుమనఃకోరకాణి చ||6||
నస్యముష్ణాంబుపిష్టాని సర్వమూర్ధరుజాపహం|
శర్కరాకుంకుమశృతం ఘృతం పిత్తాసృగన్వయే||7||
View original
|
कार्पासमज्जा त्वङ्मुस्ता सुमनःकोरकाणि च||६||
नस्यमुष्णाम्बुपिष्टानि सर्वमूर्धरुजापहम्|
शर्कराकुङ्कुमशृतं घृतं पित्तासृगन्वये||७||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కార్పాసమజ్జాదీన్యుష్ణజలేన పిష్టాని సర్వమూర్ధరుజాఘ్నం నస్యం| స0-శర్కరాకుంకుమశృతం సర్పిః పిత్తాసృగుత్థే [నస్యం] హితం|
Adhikarana వాతజే శిరోభితాపే కుష్ఠాదిభిః ప్రలేపః వాతజే శిరోభితాపే అత్ర రక్తస్రావో న కార్యః వాతజే శిరోభితాపే ఇత్యశాంతౌ చలే కఫే చ దాహః అర్ధావభేదకేఽప్యేషా క్రియా (౮-౯) · Śloka ౯
ప్రలేపః సఘృతైః కుష్ఠకుటిలోత్పలచందనైః|
వాతోద్రేకభయాద్రక్తం న చాస్మిన్నవసేచయేత్||8||
ఇత్యశాంతౌ చలే దాహః కఫే చేష్టో యథోదితః|
అర్ధావభేదకేఽప్యేషా తథా దోషాన్వయాత్క్రియా||9||
View original
प्रलेपः सघृतैः कुष्ठकुटिलोत्पलचन्दनैः|
वातोद्रेकभयाद्रक्तं न चास्मिन्नवसेचयेत्||८||
इत्यशान्तौ चले दाहः कफे चेष्टो यथोदितः|
अर्धावभेदकेऽप्येषा तथा दोषान्वयात्क्रिया||९||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుష్ఠాదిభిః సఘృతైః ప్రలేపః| కుటిలం-తగరం స0-అస్మింశ్చ వాతోద్రేకభయాల్లోహితం నావసేచయేత్| స0-ఏవమప్యనుపశమే వాయౌ దాహ ఇష్టః| కఫే చ యథోక్తముష్ణమిష్టం| స0-అర్ధావభేదకేఽప్యేషా ఏవ క్రియా దోషాన్వయాత్-దోషానురోధాచ్చా, యథాస్వం కార్యా|
Adhikarana అర్ధావభేదకే శిరీషబీజాదినస్యం అర్ధావభేదకే ప్రపున్నాటాదిలేపః సూర్యావర్తేఽప్యేషా క్రియా రక్తస్రావశ్చ (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧
శిరీషబీజాపామార్గమూలం నస్యం బిడాన్వితం|
స్థిరారసో వా, లేపే తు ప్రపున్నాటోఽమ్లకల్కితః||10||
సూర్యోవర్తేఽపి తస్మింస్తు సిరయాఽపహరేదసృక్|
|11|
View original
शिरीषबीजापामार्गमूलं नस्यं बिडान्वितम्|
स्थिरारसो वा, लेपे तु प्रपुन्नाटोऽम्लकल्कितः||१०||
सूर्योवर्तेऽपि तस्मिंस्तु सिरयाऽपहरेदसृक्|
|११|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శిరీషబీజాదిభిర్నస్యం స్యాత్| శాలిపర్ణీక్వాథో వా నస్యం| ప్రపున్నాటబీజమమ్లేన పిష్టం లేపః| స0-సూర్యావర్తేఽప్యేష ఏవోపక్రమః| తస్మింశ్చ సిరయా రక్తం స్రావయేత్|
Adhikarana పిత్తజే శిరోభితాపే సిరావ్యధః అర్ధావభేదకే శీతాః శిరోముఖాలేపాదయః అర్ధావభేదకే జీవనీయఘృతక్షీరయోః పానం నస్యం చ రక్తజే శిరోభితాపేఽప్యేషా క్రియా శంఖకే ప్రత్యాఖ్యాయైషా క్రియా (౧౧-౧౩) · Śloka ౧౩
|
శిరోభితాపే పిత్తోత్థే స్నిగ్ధస్య వ్యధయేత్సిరాం||11||
శీతాః శిరోముఖాలేపసేకశోధనబస్తయః|
జీవనీయశృతే క్షీరసర్పిషీ పాననస్యయోః||12||
కర్తవ్యం రక్తజేఽప్యేతత్ ప్రత్యాఖ్యాయ చ శంఖకే|
|13|
View original
|
शिरोभितापे पित्तोत्थे स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्||११||
शीताः शिरोमुखालेपसेकशोधनबस्तयः|
जीवनीयशृते क्षीरसर्पिषी पाननस्ययोः||१२||
कर्तव्यं रक्तजेऽप्येतत् प्रत्याख्याय च शङ्खके|
|१३|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూర్ధాభితాపే పిత్తసంభవే స్నిగ్ధస్య సతః సిరాం మోక్షయేత్| తథా శిరోముఖాలేపాదయః శీతా హితాః| జీవనీయైః శృతే క్షీరఘృతే పాననస్యయోర్హితే| స0-రక్తేజేఽప్యేతచ్చికిత్సితం కార్యం| శంఖకే చ ప్రత్యాఖ్యాయైష ఏవోపక్రమః కార్యః|
Adhikarana కఫజే శిరోభితాపే వమనం కఫజే రూక్షాదిద్రవ్యైః స్వేదాదయః కఫజే ఉపవాసః సన్నిపాతజే శిరోభితాపే మిశ్రః క్రమః (౧౩-౧౪) · Śloka ౧౪
|
శ్లేష్మాభితాపే జీర్ణాజ్యస్నేహితః కటుకైర్వమేత్||13||
స్వేదప్రలేపనస్యాద్యా రూక్షతీక్ష్ణోష్ణభేషజైః|
శస్యంతే చోపవాసోఽత్ర నిచయే మిశ్రమాచరేత్||14||
View original
|
श्लेष्माभितापे जीर्णाज्यस्नेहितः कटुकैर्वमेत्||१३||
स्वेदप्रलेपनस्याद्या रूक्षतीक्ष्णोष्णभेषजैः|
शस्यन्ते चोपवासोऽत्र निचये मिश्रमाचरेत्||१४||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శ్లేష్మణా శిరోభితాపే పురాణఘృతేన స్నేహితః కటుకైర్వమేత్| స్వేదాదయో రూక్షాదిద్రవ్యైః శస్యంతే| ఉపవాసశ్చాత్ర హితః| స0-సన్నిపాతే మిశ్రమాచరేత్|
Adhikarana కృమిజే సన్నిపాతజే శిరోభితాపే శోణితేన నస్యం కృమిజే కృమినిర్హరణం కృమిజే విడంగాదిసిద్ధేన సర్షపాదితైలేన నస్యం (౧౫-౧౭) · Śloka ౧౭
కృమిజే శోణితం నస్యం తేన మూర్చ్ఛంతి జంతవః|
మత్తాః శోణితగంధేన నిర్యాంతి ఘ్రాణవక్త్రయోః||15||
సుతీక్ష్ణనస్యధూమాభ్యాం కుర్యాన్నిర్హరణం తతః|
విడంగస్వర్జికాదంతీహింగుగోమూత్రసాధితం||16||
కటునింబేంగుదీపీలుతైలం నస్యం పృథక్ పృథక్|
|17|
View original
कृमिजे शोणितं नस्यं तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः|
मत्ताः शोणितगन्धेन निर्यान्ति घ्राणवक्त्रयोः||१५||
सुतीक्ष्णनस्यधूमाभ्यां कुर्यान्निर्हरणं ततः|
विडङ्गस्वर्जिकादन्तीहिङ्गुगोमूत्रसाधितम्||१६||
कटुनिम्बेङ्गुदीपीलुतैलं नस्यं पृथक् पृथक्|
|१७|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కృమిజే శోణితం నస్యం దేయం| తేన-శోణితనస్యేన, జంతవో మూర్చ్ఛంతి| రక్తగంధేన చ మత్తా ఘ్రాణేన వక్త్రేణ చ నిర్గచ్ఛంతి| అనంతరం తీక్ష్ణనస్యధూమాభ్యాం నిర్హరణం కుర్యాత్| స0-విడంగాదిభిః సాధితం సర్షపతైలం నింబతైలమింగుదీతైలం పీలుతైలం వా పృథక్ పృథక్ నస్యం హితం|
Adhikarana కృమిజే కృమిజ్జిన్నస్యం కృమిజే నస్యభేషజైర్ధూమః (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮
|
అజామూత్రద్రుతం నస్యం కృమిజిత్ కృమిజిత్పరం||17||
పూతిమత్స్యయుతైః కుర్యాద్ ధూమం నావనభేషజైః|
|18|
View original
|
अजामूत्रद्रुतं नस्यं कृमिजित् कृमिजित्परम्||१७||
पूतिमत्स्ययुतैः कुर्याद् धूमं नावनभेषजैः|
|१८|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అజామూత్రద్రుతం హింగు నస్యం పరం కృమిఘ్నం| స0-పూతిమత్స్యాన్వితైర్నస్యద్రవ్యైర్ధూమం కుర్యాత్|
Adhikarana కృమిజే రక్తం న నిర్హరేత్ శిరఃకంపే వాతాభితాపక్రమః (౧౮-౧౯) · Śloka ౧౯
|
కృమిభిః పీతరక్తత్వాద్రక్తమత్ర న నిర్హరేత్||18||
వాతాభితాపవిహితః కంపే దాహాద్వినా క్రమః|
|19|
View original
|
कृमिभिः पीतरक्तत्वाद्रक्तमत्र न निर्हरेत्||१८||
वाताभितापविहितः कम्पे दाहाद्विना क्रमः|
|१९|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అత్ర చ రక్తం న విస్రావయేత్| కుతో హేతోః ? ఇత్యాహకృమిభిః పీతరక్తత్వాత్| స0-కంపే వాతాభితాపోక్తో విధిర్దాహాద్వినా|
Adhikarana ఉపశీర్షకే నవే వాతవ్యాధిక్రియా ఉపశీర్షకే పక్వే విద్రధిక్రియా విద్రధౌ,పిటికాయాం , అర్బుదే చ ఆమపక్వే యథాయోగ్యం కర్మ (౧౯-౨౦) · Śloka ౨౦
|
నవే జన్మోత్తరం జాతే యోజయేదుపశీర్షకే||19||
వాతవ్యాధిక్రియాం, పక్వే కర్మ విద్రధిచోదితం|
ఆమపక్వే యథాయోగ్యం విద్రధీపిటికార్బుదే||20||
View original
|
नवे जन्मोत्तरं जाते योजयेदुपशीर्षके||१९||
वातव्याधिक्रियां, पक्वे कर्म विद्रधिचोदितम्|
आमपक्वे यथायोग्यं विद्रधीपिटिकार्बुदे||२०||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఉపశీర్షకే నవే జన్మోత్తరం జాతే వాతవ్యాధిచికిత్సితం కుర్యాత్| పక్వే చ విద్రధివిహితం కర్మ కుర్యాత్| స0-ఆమే పక్వే చ విద్రధౌ పిటికాయామర్బుదే చ యథాస్వం కర్మ కుర్యాత్|
Adhikarana అరూంషికాయాం రక్తస్రావః అరూంషికాయాం అశ్వశకృద్రసైర్లేపః అరూంషికాయాం పటోలాదిపత్రైర్లేపః (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨
అరుంషికా జలౌకోభిర్హృతాస్రా నింబవారిణా|
సిక్తా ప్రభూతలవణైర్లింపేదశ్వశకృద్రసైః||21||
పటోలనింబపత్రైర్వా సహరిద్రైః సుకల్కితైః|
గోమూత్రజీర్ణపిణ్యాకకృకవాకుమలైరపి||22||
View original
अरुंषिका जलौकोभिर्हृतास्रा निम्बवारिणा|
सिक्ता प्रभूतलवणैर्लिम्पेदश्वशकृद्रसैः||२१||
पटोलनिम्बपत्रैर्वा सहरिद्रैः सुकल्कितैः|
गोमूत्रजीर्णपिण्याककृकवाकुमलैरपि||२२||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అరుంషికా జలౌకోభిర్నిఃస్రుతరక్తా నింబజలేన సిక్తా వాజిశకృద్రసైః ప్రభూతలవణైర్లింపేత్| పటోలనింబపత్రైర్నిశాన్వితైః సుపిష్టైర్వా గోమూత్రాదిభిర్వా| కృకవాకుః-కుక్కుటః|
Adhikarana అరూంషికాయాం కపాలభృష్టకుష్ఠలేపః అరూంషికాయాం ఇంద్రలుప్తే చ మాలత్యాదితైలేనాభ్యంగః (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪
కపాలభృష్టం కుష్ఠం వా చూర్ణితం తైలసంయుతం|
రూంషికాలేపనం కండూక్లేదదాహార్తినాశనం||23||
మాలతీచిత్రకాశ్వఘ్ననక్తమాలప్రసాధితం|
చాచారూంషికయోస్తైలమభ్యంగః క్షురఘృష్టయోః||24||
View original
कपालभृष्टं कुष्ठं वा चूर्णितं तैलसंयुतम्|
रूंषिकालेपनं कण्डूक्लेददाहार्तिनाशनम्||२३||
मालतीचित्रकाश्वघ्ननक्तमालप्रसाधितम्|
चाचारूंषिकयोस्तैलमभ्यङ्गः क्षुरघृष्टयोः||२४||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-కుష్ఠం చూర్ణితం కపాలభృష్టం తైలసంయుతం రూంషికాలేపనం కండ్వాదిహితం| స0-మాలత్యాదిప్రసాధితం తైలం చాచారుంషికయోః క్షురఘృష్టయోరభ్యంగః|
Adhikarana అరూంషికాయాం అశాంతౌ వమనాదిభిః శిరఃశుద్ధిః దారుణకే శిరావేధః దారుణకే మృజానస్యమూర్ద్ధబస్తీనాం శీలనం దారుణకే ప్రియాలాదిభిర్లాక్షాదిభిశ్చ లేపః దారుణకే కోద్రవక్షారజలేన ప్రక్షాలనం (౨౫-౨౭) · Śloka ౨౭
అశాంతౌ శిరసః శుధ్ద్యై యతేత వమనాదిభిః|
విధ్యేచ్ఛిరాం దారుణకే లాలాట్యాం, శీలయేన్మృజాం||25||
నావనం మూర్ద్ధబస్తిం చ, లేపయేచ్చ సమాక్షికైః|
ప్రియాలభిజమధుకకుష్ఠమాషైః ససర్షపైః||26||
లాక్షాశమ్యాకపత్రైడగజధాత్రీఫలైస్తథా|
కోరదూషతృణక్షారవారిప్రక్షాలనం హితం||27||
View original
अशान्तौ शिरसः शुध्द्यै यतेत वमनादिभिः|
विध्येच्छिरां दारुणके लालाट्यां, शीलयेन्मृजाम्||२५||
नावनं मूर्द्धबस्तिं च, लेपयेच्च समाक्षिकैः|
प्रियालभिजमधुककुष्ठमाषैः ससर्षपैः||२६||
लाक्षाशम्याकपत्रैडगजधात्रीफलैस्तथा|
कोरदूषतृणक्षारवारिप्रक्षालनं हितम्||२७||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-అశాంతౌ సత్యాం మూర్ధ్నః శోధనాయ వమనాదిభిర్యతేత| స0-దారుణకే లాలాట్యాం శిరాం విధ్యేత్| మృజాం శుద్ధిం నస్యం మూర్ద్ధబస్తిం చ శీలయేత్| ప్రియాలాదిభిః సమాక్షికైర్లేపయేచ్చ| లాక్షాదిభిః క్షౌద్రయుతైర్లేపః| కోద్రవతృణక్షారజలేన ప్రక్షాలనం హితం|
Adhikarana ఇద్రలుప్తే సిరాం విధ్వా ప్రచ్ఛాయ కాసీసాదిభిర్లేపయేత్ ఇద్రలుప్తే హస్తిదంతమషీలేపః (౨౮-౩౧) · Śloka ౩౧
ఇంద్రలుప్తే యథాసన్నం సిరాం విధ్వా ప్రలేపయేత్|
ప్రచ్ఛాయ గాఢం కాసీసమనోహ్వాతుత్థకోషణైః||28||
వన్యామరతరుభ్యాం వా గుంజామూలఫలైస్తథా|
తథా లాంగలికామూలైః కరవీరరసేన వా||29||
సక్షౌద్రక్షుద్రవార్తాకస్వరసేన రసేన వా|
ధత్తూరకస్య పత్రాణాం భల్లాతకరసేన వా||30||
అథవా మాక్షికహవిస్తిలపుష్పత్రికంటకైః|
తైలాక్తా హస్తిదంతస్య మషీ చాచౌషధం పరం||31||
View original
इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विध्वा प्रलेपयेत्|
प्रच्छाय गाढं कासीसमनोह्वातुत्थकोषणैः||२८||
वन्यामरतरुभ्यां वा गुञ्जामूलफलैस्तथा|
तथा लाङ्गलिकामूलैः करवीररसेन वा||२९||
सक्षौद्रक्षुद्रवार्ताकस्वरसेन रसेन वा|
धत्तूरकस्य पत्राणां भल्लातकरसेन वा||३०||
अथवा माक्षिकहविस्तिलपुष्पत्रिकण्टकैः|
तैलाक्ता हस्तिदन्तस्य मषी चाचौषधं परम्||३१||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఇంద్రలుప్తే యథాసన్నే దేశే సిరాం విధ్వా [గాఢం-] సుష్టు, ప్రచ్ఛాయ-ప్రఛానం కృత్వా, కాసీసాదిభిర్లేపయేత్| వన్యదేవదారుభ్యాం వా లేపయేత్| స0-హస్తిదంతమషీ తైలాక్తా చాచానామౌషధం పరం|
Adhikarana ఇద్రలుప్తే శుక్లరోమోద్గమే మేషవిషాణమషీలేపః ఇద్రలుప్తే ఆరోమోద్భూతేర్జలసేకో వర్జ్యః (౩౨) · Śloka ౩౨
శుక్లరోమోద్గమే తద్వన్మషీ మేషవిషాణజా|
వర్జయేద్వారిణా సేకం యావద్రోమసముద్భవః||32||
View original
शुक्लरोमोद्गमे तद्वन्मषी मेषविषाणजा|
वर्जयेद्वारिणा सेकं यावद्रोमसमुद्भवः||३२||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-సితరోమోద్గమే మేషవిషాణజా మషీ తైలాక్తా శ్రేష్ఠా| సం-జలసేకం చ వర్జయేత్ యావద్రోమోద్భూతిః|
Adhikarana ఖలతౌ, పలితే , వల్యాం ,హరిల్లోమ్ని చ శోధనం నస్యవక్రశిరోభ్యంగప్రదేహాశ్చ ఇద్రలుప్తే బృహత్యాదితైలేన నస్యం ఇద్రలుప్తే నింబతైలేన నస్యం (౩౩-౩౪) · Śloka ౩౪
ఖలతౌ పలితే వల్యాం హరిల్లోమ్ని చ శోధితం|
నస్యవక్త్రశిరోభ్యంగప్రదేహైః సముపాచరేత్||33||
సిద్ధం తైలం బృహత్యాద్యైర్జీవనీయైశ్చ నావనం|
మాసం వా నింబజం తైలం క్షీరభుఙ్నావయేద్యతిః||34||
View original
खलतौ पलिते वल्यां हरिल्लोम्नि च शोधितम्|
नस्यवक्त्रशिरोभ्यङ्गप्रदेहैः समुपाचरेत्||३३||
सिद्धं तैलं बृहत्याद्यैर्जीवनीयैश्च नावनम्|
मासं वा निम्बजं तैलं क्षीरभुङ्नावयेद्यतिः||३४||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఖలత్యాదిషు శోధితమాతురం నస్యాదిభిరుపాచరేత్| స0-బృహత్యాదిభిర్జీవనీయైశ్చ పక్వం తైలం నస్యం హితం| నింబోద్భవం వా తైలం మాసం క్షీరభుఙ్నావయేత్, యతిః-సంయమీ బ్రహ్మచర్యపరః|
Adhikarana పలితే నీల్యాదితైలేన నస్యం పలితే క్షీరాదితైలేన నస్యం (౩౫-౩౮) · Śloka ౩౮
నీలీశిరీషకోరంటభృంగస్వరసభావితం|
శేల్వక్షతిలరామాణాం బీజం కాకాండకీసమం||35||
పిష్ట్వాఽఽజపయసా లోహాల్లిప్తాదర్కాశుతాపితాత్|
తైలం స్రుతం క్షీరభుజో నావనాత్ పలితాంతకృత్||36||
క్షీరాత్సాహచరాద్ భృంగరజసః సౌరసాద్రసాత్|
ప్రస్థైస్తైలస్య కుడవః సిద్ధో యష్టిపలాన్వితః||37||
నస్యం శైలాసనే భాండే శృంగే మేషస్య వా స్థితః|
|38|
View original
नीलीशिरीषकोरण्टभृङ्गस्वरसभावितम्|
शेल्वक्षतिलरामाणां बीजं काकाण्डकीसमम्||३५||
पिष्ट्वाऽऽजपयसा लोहाल्लिप्तादर्काशुतापितात्|
तैलं स्रुतं क्षीरभुजो नावनात् पलितान्तकृत्||३६||
क्षीरात्साहचराद् भृङ्गरजसः सौरसाद्रसात्|
प्रस्थैस्तैलस्य कुडवः सिद्धो यष्टिपलान्वितः||३७||
नस्यं शैलासने भाण्डे शृङ्गे मेषस्य वा स्थितः|
|३८|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-నీల్యాదిస్వరసేన భావితం శేల్వాదీనాం బీజం కాకాండకీతుల్యం ఛాగదుగ్ధేన పిష్ట్వా లోహాల్లిపాద్ రవిరశ్మిభిస్తాపిత్తాత్తైలం స్రుతం క్షీరాశినో నస్యం పలితాంతకరం| స0-క్షీరాత్ ప్రస్థేన, సహచరరసాత్ ప్రస్థేన, భృంగరాజరసాత్ ప్రస్థేన, సురసారసాత్ ప్రస్థేన, తైలస్య కుడవః పక్వో మధుయష్టీపలయుతః శైలే భాండే బీజసారస్య వా భాండే మేషశృంగే వా స్థితో నస్యం|
Adhikarana పలితే దుగ్ధికాకరవీరకలేపః హరిల్లోమవలీషు క్షీరాదీనాం వక్త్రలేపః (౩౮-౪౦) · Śloka ౪౦
|
క్షీరేణ శ్లక్ష్ణపిష్టై వా దుగ్ధికాకరవీరకౌ||38||
ఉత్పాట్య పలితం దేయావాశయే పలితాపహౌ|
క్షీరం ప్రియాలం యష్ట్యాహ్వం జీవనీయో గణస్తిలాః||39||
కృష్ణాః ప్రలేపో వక్త్రస్య హరిల్లోమవలీహితః|
|40|
View original
|
क्षीरेण श्लक्ष्णपिष्टै वा दुग्धिकाकरवीरकौ||३८||
उत्पाट्य पलितं देयावाशये पलितापहौ|
क्षीरं प्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणस्तिलाः||३९||
कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिल्लोमवलीहितः|
|४०|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-దుగ్ధికాకరవీరకౌ క్షీరేణ సూక్ష్మపిష్టౌ పలితముత్పాట్య తత్స్థానే దేయౌ పలితఘ్నౌ| స0-క్షీరాదయో వక్త్రస్య లేప ఇంద్రలుప్తవలీషు హితః|
Adhikarana కేశబృంహణరంజకస్తిలాదీనాం మూర్ద్ధలేపః కేశసంవర్ధనాని మాంస్యాదీని (౪౦-౪౨) · Śloka ౪౨
|
తిలాః సామలకాః పద్మకింజల్కో మధుకం మధు||40||
బృంహయేద్రంజయేచ్చైతత్ కేశాన్ మూర్ద్ధప్రలేపనాత్|
మాంసీ కుష్ఠం తిలాః కృష్ణాః సారివా నీలముత్పలం||41||
క్షౌద్రం చ క్షీరపిష్టాని కేశసంవర్ధనం పరం|
|42|
View original
|
तिलाः सामलकाः पद्मकिञ्जल्को मधुकं मधु||४०||
बृंहयेद्रञ्जयेच्चैतत् केशान् मूर्द्धप्रलेपनात्|
मांसी कुष्ठं तिलाः कृष्णाः सारिवा नीलमुत्पलम्||४१||
क्षौद्रं च क्षीरपिष्टानि केशसंवर्धनं परम्|
|४२|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-తిలాదికం శిరఃప్రలేపనాత్ కేశాన్ రంజయేత్ పుష్ణీయాచ్చ| స0-మాంస్యాదీని క్షీరపిష్టాని పరం కేశసంవర్ధనాని|
Adhikarana కేశరంజనం అయోరజఆది కేశరంజనం మాషకాదియవాగూః (౪౨-౪౪) · Śloka ౪౪
|
అయోరజో భృంగరజస్త్రిఫలా కృష్ణమృత్తికా||42||
స్థితమిక్షురసే మాసం సమూలం పలితం రజేత్|
మాషకోద్రవధాన్యామ్లైర్యవాగూస్త్రిదినోషితా||43||
లోహశుక్లోత్కటా పిష్టా బలాకామపి రంజయేత్|
|44|
View original
|
अयोरजो भृङ्गरजस्त्रिफला कृष्णमृत्तिका||४२||
स्थितमिक्षुरसे मासं समूलं पलितं रजेत्|
माषकोद्रवधान्याम्लैर्यवागूस्त्रिदिनोषिता||४३||
लोहशुक्लोत्कटा पिष्टा बलाकामपि रञ्जयेत्|
|४४|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-లోహచూర్ణాదికమిక్షురసే మాసం స్థితం సమూలం పలితం రజేత్| స0-మాషాదిభిర్యవాగూస్త్రిదవసోషితా లోహశుక్లోత్కటా పిష్టా బలాకామపి రంజయేత్| కిం పునః పలితం న నిహంతి?|
Adhikarana సర్వశిరోరోగే పలితే చ ప్రపౌండరీకాదితైలం (౪౪-౪౫) · Śloka ౪౫
|
ప్రపౌండరీకమధుకపిప్పలీచందనోత్పలైః||44||
సిద్ధం ధాత్రీరసే తైలం నస్యేనాభ్యంజనేన చ|
సర్వాన్ మూర్ధగదాన్ హంతి పలితాని చ శీలితం||45||
View original
|
प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||४४||
सिद्धं धात्रीरसे तैलं नस्येनाभ्यञ्जनेन च|
सर्वान् मूर्धगदान् हन्ति पलितानि च शीलितम्||४५||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ప్రపౌండరీకాదిభిర్ధాత్రీరసే సిద్ధం తైలం నావనేనాభ్యంజనేన చ సర్వాన్ శిరోరోగాన్ హంతి| శీలితం చ పలితాని హంతి|
Adhikarana సర్వశిరోరోగే పలితే చ వన్యాదియమకేన నస్యం (౪౬) · Śloka ౪౬
వరీజీవంతినిర్యాసపయోభిర్యమకం పచేత్|
జీవనీయైశ్చ తన్నస్యం సర్వజత్రూర్ధ్వరోగజిత్||46||
View original
वरीजीवन्तिनिर्यासपयोभिर्यमकं पचेत्|
जीवनीयैश्च तन्नस्यं सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्||४६||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-శతావరీజీవంతిక్వాథేన క్షీరేణ జీవనీయైశ్చ యమకం పచేత్| తత్ నస్యేన సర్వజత్రూర్ధ్వరోగజిత్|
Adhikarana సర్వశిరోరోగే పలితే చ మాయూరం ఘృతం (౪౭-౪౯) · Śloka ౪౯
మయూరం పక్షపిత్తాంత్రపాదవిట్తుండవర్జితం|
దశమూలవలారాస్నామధుకైస్త్రిపలైర్యుతం||47||
జలే పక్త్వా ఘృతప్రస్థం తస్మిన్ క్షీరసమం పచేత్|
కల్కితైర్మధురద్రవ్యైః సర్వజత్రూర్ధ్వరోగజిత్||48||
తదభ్యాసీకృతం పానబస్త్యభ్యంజననావనైః|
|49|
View original
मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्|
दशमूलवलारास्नामधुकैस्त्रिपलैर्युतम्||४७||
जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्|
कल्कितैर्मधुरद्रव्यैः सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्||४८||
तदभ्यासीकृतं पानबस्त्यभ्यञ्जननावनैः|
|४९|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మయూరం పక్షాదివర్జితం త్రిపలప్రమాణైర్దశమూలాదిభిర్యుతం జలే పక్త్వా తస్మిన్ జలే కల్కితైర్మధురద్రవ్యైః క్షీరసమం ఘృతప్రస్థం పచేత్| పానాదిభిరభ్యస్తం-శీలితం, తత్-ఘృతం, సర్వజత్రూర్ధ్వరోగజిత్| ఏతన్మాయూరాఖ్యం ఘృతం|
Adhikarana సర్వశిరోరోగే పలితే చ మహామాయూరం ఘృతం (౪౯-౫౬) · Śloka ౫౬
|
ఏతేనైవ కషాయేణ ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్||49||
చతుర్గుణేన పయసా కల్కైరేభిశ్చ కార్షికైః|
జీవంతీత్రిఫలామేదామృద్వీకర్ద్ధిపరూషకైః||50||
సమంగాచవికాభార్గీకాశ్మరీకర్కటాహ్వయైః|
ఆత్మగుప్తామహామేదాతాలఖర్జూరమస్తకైః||51||
మృణాలబిసఖర్జూరయష్టీమధుకజీవకైః|
శతావరీవిదారీక్షుబృహతీసారివాయుగైః||52||
మూర్వాశ్వదంష్ట్రర్షభకశృంగాటకకసేరుకైః|
రాస్నాస్థిరాతామలకీసూక్ష్మైలాశఠిపౌష్కరైః||53||
పునర్నవాతవక్షీరీకాకోలీధన్వయాసకైః|
మధూకాక్షోటవాతామముంజాతాభిషుకైరపి||54||
మహామాయురమిత్యేతన్మాయూరాదధికం గుణైః|
ధాత్వింద్రియస్వరభ్రంశశ్వాసకాసార్దితాపహం||55||
యేన్యసృక్శుక్రదోషేషు శస్తం వంధ్యాసుతప్రదం|
|56|
View original
|
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्||४९||
चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः|
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरूषकैः||५०||
समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीकर्कटाह्वयैः|
आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः||५१||
मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः|
शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः||५२||
मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः|
रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशठिपौष्करैः||५३||
पुनर्नवातवक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः|
मधूकाक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि||५४||
महामायुरमित्येतन्मायूरादधिकं गुणैः|
धात्विन्द्रियस्वरभ्रंशश्वासकासार्दितापहम्||५५||
येन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्|
|५६|
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఏతేనైవ క్వాథేన ఘృతప్రస్థం విపాచయేత్| చతుర్గుణేన క్షీరేణైభిః-జీవంత్యాదిభిః, కల్కైః కార్షికైరేతన్మహామాయురం మాయూరాద్గుణైరధికం ధాత్వాదిభ్రంశఘ్నం చ| యోన్యాదిదోషేషు శస్తం| వంధ్యాసుతప్రదం|
Adhikarana సర్వశిరోరోగే పలితే చ మూషకాదిభిరేవం కల్పయేత్ జత్రూర్ధ్వజా ఏకత్రింశచ్ఛతద్వయమితా వ్యాధయః (౫౬-౫౭) · Śloka ౫౭
|
ఆఖుభిః కుక్కుటైర్హంసైః శశైశ్చేతి ప్రకల్పయేత్||56||
జత్రూర్ధ్వజానాం వ్యాధీనామేకత్రింశచ్ఛతద్వయం|
పరస్పరమసంకీర్ణం విస్తరేణ ప్రకాశితం||57||
View original
|
आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत्||५६||
जत्रूर्ध्वजानां व्याधीनामेकत्रिंशच्छतद्वयम्|
परस्परमसङ्कीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्||५७||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-మూషికాదిభిరేవ కల్పయేత్| స0-జత్రూర్ధ్వజానాం రోగాణాం శతద్వయమేకత్రింశదధికమన్యోన్యమసంకీర్ణం విస్తరేణ ప్రకాశితం|
Adhikarana మూలప్రహారిణాం రోగాణాం త్వరితముపక్రమః (౫౮) · Śloka ౫౮
ఊర్ధ్వమూలమధఃశాఖమృషయః పురుషం విదుః|
మూలప్రహారిణస్తస్మాద్ రోగాన్ శీఘ్రతరం జయేత్||58||
View original
ऊर्ध्वमूलमधःशाखमृषयः पुरुषं विदुः|
मूलप्रहारिणस्तस्माद् रोगान् शीघ्रतरं जयेत्||५८||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
స0-ఊర్ధ్వమూలమధఃశాఖం మునయశ్చ యస్మాత్ పురుషం జానంతి, తస్మాన్మూలాపహారిణో రోగాన్ శీఘ్రతరం జయేత్|
Adhikarana ఉత్తమాంగస్య రక్షణే సావధానతా (౫౯-౨౪) · Śloka ౨౪
సర్వేంద్రియాణి యేనాస్మిన్ ప్రాణా యేన చ సంశ్రితాః|
తేన తస్యోత్తమాంగస్య రక్షాయామాదృతో భవేత్||59||
ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భట- విరచితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే శిరోరోగప్రతిషేధో నామ- చతుర్వింశోఽధ్యాయః||24||
View original
सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः|
तेन तस्योत्तमाङ्गस्य रक्षायामादृतो भवेत्||५९||
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भट- विरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने शिरोरोगप्रतिषेधो नाम- चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||
Hide commentary
సర్వాంగసుందరీ వ్యాఖ్యా ( కృత)
సం-యస్మాదస్మిన్-ఉత్తమాంగే, సర్వేంద్రియాణి, యతశ్చాత్ర ప్రాణాః సంశ్రితాః, తస్మాదుత్తమాంగస్య రక్షాయాం యత్నవతా భావ్యమితి| ఇతి శ్రీమృగాంకదత్తపుత్రశ్రీమదరుణదత్తవిరచితాయామష్టాంగహృదయ- టీకాయాం సర్వాంగసుందరాఖ్యాయాం షష్ఠే ఉత్తరస్థానే శిరోరోగ- ప్రతిషేధో నామ చతుర్వింశోఽధ్యాయః సమాప్తః|| 24|| ఇతి శాలాక్యం నామ చతుర్థమూర్ధ్వాంగమంగం సంపూర్ణం|