२४. शिरोरोगप्रतिषेधाध्यायः

Adhikarana शिरोरोगप्रतिषेधाध्यायः||२४|| वातजे शिरोभितापे वातव्याधिविधिः (२-१) · Śloka १

अथैतच्चिकित्सितं व्याख्यातुमाह अथातः शिरोरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) शिरोभितापेऽनिलजे वातव्याधिविधिं चरेत्| |१|

Adhikarana वातजे शिरोभितापे अभ्यक्तशिरसो रात्रौ घृतपानादि वातजे शिरोभितापे माषादीनां भक्षणम् वातजे शिरोभितापे पिण्डोपनाहस्वेदाः वातजे शिरोभितापे वातघ्नादिसिद्धक्षीरेण सेचनम् वातजे शिरोभितापे स्निग्धं नस्यादिकम् (१-४) · Śloka ४

| घृतमक्तशिरा रात्रौ पिबेदुष्णपयोनुपः||१|| माषान् कुलत्थान् मुद्गान् वा तद्वत्खादेद्धृतान्वितान्| तैलं तिलानां कल्कं वा क्षीरेण सह पाययेत्||२|| पिण्डोपनाहस्वेदाश्च मांसधान्यकृता हिताः| वातघ्नदशमूलादिसिद्धक्षीरेण सेचनम्||३|| स्निग्धं नस्यं तथा धूमः शिरःश्रवणतर्पणम्| |४|

Adhikarana वातजे शिरोभितापे वरणादिसिद्धघृतेन नस्यम् वातजे शिरोभितापे वरणादिपक्वघृतस्य पानम् (४-६) · Śloka ६

| वरणादौ गणे क्षुण्णे क्षीरमर्धोदकं पचेत्||४|| क्षीरावशिष्टं तच्छीतं मथित्वा सारमाहरेत्| ततो मधुरकैः सिद्धं नस्यं तत् पूजितं हविः||५|| वर्गेऽत्र पक्वं क्षीरे च पेयं सर्पिः सशर्करम्| |६|

Adhikarana वातजे शिरोभितापे कार्पासमज्जादिना नस्यम् वातजे शिरोभितापे पित्तरक्तान्वये शर्करादिघृतेन नस्यम् (६-७) · Śloka ७

| कार्पासमज्जा त्वङ्मुस्ता सुमनःकोरकाणि च||६|| नस्यमुष्णाम्बुपिष्टानि सर्वमूर्धरुजापहम्| शर्कराकुङ्कुमशृतं घृतं पित्तासृगन्वये||७||

Adhikarana वातजे शिरोभितापे कुष्ठादिभिः प्रलेपः वातजे शिरोभितापे अत्र रक्तस्रावो न कार्यः वातजे शिरोभितापे इत्यशान्तौ चले कफे च दाहः अर्धावभेदकेऽप्येषा क्रिया (८-९) · Śloka ९

प्रलेपः सघृतैः कुष्ठकुटिलोत्पलचन्दनैः| वातोद्रेकभयाद्रक्तं न चास्मिन्नवसेचयेत्||८|| इत्यशान्तौ चले दाहः कफे चेष्टो यथोदितः| अर्धावभेदकेऽप्येषा तथा दोषान्वयात्क्रिया||९||

Adhikarana अर्धावभेदके शिरीषबीजादिनस्यम् अर्धावभेदके प्रपुन्नाटादिलेपः सूर्यावर्तेऽप्येषा क्रिया रक्तस्रावश्च (१०-११) · Śloka ११

शिरीषबीजापामार्गमूलं नस्यं बिडान्वितम्| स्थिरारसो वा, लेपे तु प्रपुन्नाटोऽम्लकल्कितः||१०|| सूर्योवर्तेऽपि तस्मिंस्तु सिरयाऽपहरेदसृक्| |११|

Adhikarana पित्तजे शिरोभितापे सिराव्यधः अर्धावभेदके शीताः शिरोमुखालेपादयः अर्धावभेदके जीवनीयघृतक्षीरयोः पानं नस्यं च रक्तजे शिरोभितापेऽप्येषा क्रिया शङ्खके प्रत्याख्यायैषा क्रिया (११-१३) · Śloka १३

| शिरोभितापे पित्तोत्थे स्निग्धस्य व्यधयेत्सिराम्||११|| शीताः शिरोमुखालेपसेकशोधनबस्तयः| जीवनीयशृते क्षीरसर्पिषी पाननस्ययोः||१२|| कर्तव्यं रक्तजेऽप्येतत् प्रत्याख्याय च शङ्खके| |१३|

Adhikarana कफजे शिरोभितापे वमनम् कफजे रूक्षादिद्रव्यैः स्वेदादयः कफजे उपवासः सन्निपातजे शिरोभितापे मिश्रः क्रमः (१३-१४) · Śloka १४

| श्लेष्माभितापे जीर्णाज्यस्नेहितः कटुकैर्वमेत्||१३|| स्वेदप्रलेपनस्याद्या रूक्षतीक्ष्णोष्णभेषजैः| शस्यन्ते चोपवासोऽत्र निचये मिश्रमाचरेत्||१४||

Adhikarana कृमिजे सन्निपातजे शिरोभितापे शोणितेन नस्यम् कृमिजे कृमिनिर्हरणम् कृमिजे विडङ्गादिसिद्धेन सर्षपादितैलेन नस्यम् (१५-१७) · Śloka १७

कृमिजे शोणितं नस्यं तेन मूर्च्छन्ति जन्तवः| मत्ताः शोणितगन्धेन निर्यान्ति घ्राणवक्त्रयोः||१५|| सुतीक्ष्णनस्यधूमाभ्यां कुर्यान्निर्हरणं ततः| विडङ्गस्वर्जिकादन्तीहिङ्गुगोमूत्रसाधितम्||१६|| कटुनिम्बेङ्गुदीपीलुतैलं नस्यं पृथक् पृथक्| |१७|

Adhikarana कृमिजे कृमिज्जिन्नस्यम् कृमिजे नस्यभेषजैर्धूमः (१७-१८) · Śloka १८

| अजामूत्रद्रुतं नस्यं कृमिजित् कृमिजित्परम्||१७|| पूतिमत्स्ययुतैः कुर्याद् धूमं नावनभेषजैः| |१८|

Adhikarana कृमिजे रक्तं न निर्हरेत् शिरःकम्पे वाताभितापक्रमः (१८-१९) · Śloka १९

| कृमिभिः पीतरक्तत्वाद्रक्तमत्र न निर्हरेत्||१८|| वाताभितापविहितः कम्पे दाहाद्विना क्रमः| |१९|

Adhikarana उपशीर्षके नवे वातव्याधिक्रिया उपशीर्षके पक्वे विद्रधिक्रिया विद्रधौ,पिटिकायां , अर्बुदे च आमपक्वे यथायोग्यं कर्म (१९-२०) · Śloka २०

| नवे जन्मोत्तरं जाते योजयेदुपशीर्षके||१९|| वातव्याधिक्रियां, पक्वे कर्म विद्रधिचोदितम्| आमपक्वे यथायोग्यं विद्रधीपिटिकार्बुदे||२०||

Adhikarana अरूंषिकायां रक्तस्रावः अरूंषिकायां अश्वशकृद्रसैर्लेपः अरूंषिकायां पटोलादिपत्रैर्लेपः (२१-२२) · Śloka २२

अरुंषिका जलौकोभिर्हृतास्रा निम्बवारिणा| सिक्ता प्रभूतलवणैर्लिम्पेदश्वशकृद्रसैः||२१|| पटोलनिम्बपत्रैर्वा सहरिद्रैः सुकल्कितैः| गोमूत्रजीर्णपिण्याककृकवाकुमलैरपि||२२||

Adhikarana अरूंषिकायां कपालभृष्टकुष्ठलेपः अरूंषिकायां इन्द्रलुप्ते च मालत्यादितैलेनाभ्यङ्गः (२३-२४) · Śloka २४

कपालभृष्टं कुष्ठं वा चूर्णितं तैलसंयुतम्| रूंषिकालेपनं कण्डूक्लेददाहार्तिनाशनम्||२३|| मालतीचित्रकाश्वघ्ननक्तमालप्रसाधितम्| चाचारूंषिकयोस्तैलमभ्यङ्गः क्षुरघृष्टयोः||२४||

Adhikarana अरूंषिकायां अशान्तौ वमनादिभिः शिरःशुद्धिः दारुणके शिरावेधः दारुणके मृजानस्यमूर्द्धबस्तीनां शीलनम् दारुणके प्रियालादिभिर्लाक्षादिभिश्च लेपः दारुणके कोद्रवक्षारजलेन प्रक्षालनम् (२५-२७) · Śloka २७

अशान्तौ शिरसः शुध्द्यै यतेत वमनादिभिः| विध्येच्छिरां दारुणके लालाट्यां, शीलयेन्मृजाम्||२५|| नावनं मूर्द्धबस्तिं च, लेपयेच्च समाक्षिकैः| प्रियालभिजमधुककुष्ठमाषैः ससर्षपैः||२६|| लाक्षाशम्याकपत्रैडगजधात्रीफलैस्तथा| कोरदूषतृणक्षारवारिप्रक्षालनं हितम्||२७||

Adhikarana इद्रलुप्ते सिरां विध्वा प्रच्छाय कासीसादिभिर्लेपयेत् इद्रलुप्ते हस्तिदन्तमषीलेपः (२८-३१) · Śloka ३१

इन्द्रलुप्ते यथासन्नं सिरां विध्वा प्रलेपयेत्| प्रच्छाय गाढं कासीसमनोह्वातुत्थकोषणैः||२८|| वन्यामरतरुभ्यां वा गुञ्जामूलफलैस्तथा| तथा लाङ्गलिकामूलैः करवीररसेन वा||२९|| सक्षौद्रक्षुद्रवार्ताकस्वरसेन रसेन वा| धत्तूरकस्य पत्राणां भल्लातकरसेन वा||३०|| अथवा माक्षिकहविस्तिलपुष्पत्रिकण्टकैः| तैलाक्ता हस्तिदन्तस्य मषी चाचौषधं परम्||३१||

Adhikarana इद्रलुप्ते शुक्लरोमोद्गमे मेषविषाणमषीलेपः इद्रलुप्ते आरोमोद्भूतेर्जलसेको वर्ज्यः (३२) · Śloka ३२

शुक्लरोमोद्गमे तद्वन्मषी मेषविषाणजा| वर्जयेद्वारिणा सेकं यावद्रोमसमुद्भवः||३२||

Adhikarana खलतौ, पलिते , वल्यां ,हरिल्लोम्नि च शोधनं नस्यवक्रशिरोभ्यङ्गप्रदेहाश्च इद्रलुप्ते बृहत्यादितैलेन नस्यम् इद्रलुप्ते निम्बतैलेन नस्यम् (३३-३४) · Śloka ३४

खलतौ पलिते वल्यां हरिल्लोम्नि च शोधितम्| नस्यवक्त्रशिरोभ्यङ्गप्रदेहैः समुपाचरेत्||३३|| सिद्धं तैलं बृहत्याद्यैर्जीवनीयैश्च नावनम्| मासं वा निम्बजं तैलं क्षीरभुङ्नावयेद्यतिः||३४||

Adhikarana पलिते नील्यादितैलेन नस्यम् पलिते क्षीरादितैलेन नस्यम् (३५-३८) · Śloka ३८

नीलीशिरीषकोरण्टभृङ्गस्वरसभावितम्| शेल्वक्षतिलरामाणां बीजं काकाण्डकीसमम्||३५|| पिष्ट्वाऽऽजपयसा लोहाल्लिप्तादर्काशुतापितात्| तैलं स्रुतं क्षीरभुजो नावनात् पलितान्तकृत्||३६|| क्षीरात्साहचराद् भृङ्गरजसः सौरसाद्रसात्| प्रस्थैस्तैलस्य कुडवः सिद्धो यष्टिपलान्वितः||३७|| नस्यं शैलासने भाण्डे शृङ्गे मेषस्य वा स्थितः| |३८|

Adhikarana पलिते दुग्धिकाकरवीरकलेपः हरिल्लोमवलीषु क्षीरादीनां वक्त्रलेपः (३८-४०) · Śloka ४०

| क्षीरेण श्लक्ष्णपिष्टै वा दुग्धिकाकरवीरकौ||३८|| उत्पाट्य पलितं देयावाशये पलितापहौ| क्षीरं प्रियालं यष्ट्याह्वं जीवनीयो गणस्तिलाः||३९|| कृष्णाः प्रलेपो वक्त्रस्य हरिल्लोमवलीहितः| |४०|

Adhikarana केशबृंहणरञ्जकस्तिलादीनां मूर्द्धलेपः केशसंवर्धनानि मांस्यादीनि (४०-४२) · Śloka ४२

| तिलाः सामलकाः पद्मकिञ्जल्को मधुकं मधु||४०|| बृंहयेद्रञ्जयेच्चैतत् केशान् मूर्द्धप्रलेपनात्| मांसी कुष्ठं तिलाः कृष्णाः सारिवा नीलमुत्पलम्||४१|| क्षौद्रं च क्षीरपिष्टानि केशसंवर्धनं परम्| |४२|

Adhikarana केशरञ्जनं अयोरजआदि केशरञ्जनं माषकादियवागूः (४२-४४) · Śloka ४४

| अयोरजो भृङ्गरजस्त्रिफला कृष्णमृत्तिका||४२|| स्थितमिक्षुरसे मासं समूलं पलितं रजेत्| माषकोद्रवधान्याम्लैर्यवागूस्त्रिदिनोषिता||४३|| लोहशुक्लोत्कटा पिष्टा बलाकामपि रञ्जयेत्| |४४|

Adhikarana सर्वशिरोरोगे पलिते च प्रपौण्डरीकादितैलम् (४४-४५) · Śloka ४५

| प्रपौण्डरीकमधुकपिप्पलीचन्दनोत्पलैः||४४|| सिद्धं धात्रीरसे तैलं नस्येनाभ्यञ्जनेन च| सर्वान् मूर्धगदान् हन्ति पलितानि च शीलितम्||४५||

Adhikarana सर्वशिरोरोगे पलिते च वन्यादियमकेन नस्यम् (४६) · Śloka ४६

वरीजीवन्तिनिर्यासपयोभिर्यमकं पचेत्| जीवनीयैश्च तन्नस्यं सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्||४६||

Adhikarana सर्वशिरोरोगे पलिते च मायूरं घृतम् (४७-४९) · Śloka ४९

मयूरं पक्षपित्तान्त्रपादविट्तुण्डवर्जितम्| दशमूलवलारास्नामधुकैस्त्रिपलैर्युतम्||४७|| जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत्| कल्कितैर्मधुरद्रव्यैः सर्वजत्रूर्ध्वरोगजित्||४८|| तदभ्यासीकृतं पानबस्त्यभ्यञ्जननावनैः| |४९|

Adhikarana सर्वशिरोरोगे पलिते च महामायूरं घृतम् (४९-५६) · Śloka ५६

| एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत्||४९|| चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः| जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरूषकैः||५०|| समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीकर्कटाह्वयैः| आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः||५१|| मृणालबिसखर्जूरयष्टीमधुकजीवकैः| शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुगैः||५२|| मूर्वाश्वदंष्ट्रर्षभकशृङ्गाटककसेरुकैः| रास्नास्थिरातामलकीसूक्ष्मैलाशठिपौष्करैः||५३|| पुनर्नवातवक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः| मधूकाक्षोटवाताममुञ्जाताभिषुकैरपि||५४|| महामायुरमित्येतन्मायूरादधिकं गुणैः| धात्विन्द्रियस्वरभ्रंशश्वासकासार्दितापहम्||५५|| येन्यसृक्शुक्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम्| |५६|

Adhikarana सर्वशिरोरोगे पलिते च मूषकादिभिरेवं कल्पयेत् जत्रूर्ध्वजा एकत्रिंशच्छतद्वयमिता व्याधयः (५६-५७) · Śloka ५७

| आखुभिः कुक्कुटैर्हंसैः शशैश्चेति प्रकल्पयेत्||५६|| जत्रूर्ध्वजानां व्याधीनामेकत्रिंशच्छतद्वयम्| परस्परमसङ्कीर्णं विस्तरेण प्रकाशितम्||५७||

Adhikarana मूलप्रहारिणां रोगाणां त्वरितमुपक्रमः (५८) · Śloka ५८

ऊर्ध्वमूलमधःशाखमृषयः पुरुषं विदुः| मूलप्रहारिणस्तस्माद् रोगान् शीघ्रतरं जयेत्||५८||

Adhikarana उत्तमाङ्गस्य रक्षणे सावधानता (५९-२४) · Śloka २४

सर्वेन्द्रियाणि येनास्मिन् प्राणा येन च संश्रिताः| तेन तस्योत्तमाङ्गस्य रक्षायामादृतो भवेत्||५९|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भट- विरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने शिरोरोगप्रतिषेधो नाम- चतुर्विंशोऽध्यायः||२४||