Adhikarana സര്വാക്ഷിരോഗവിജ്ഞാനീയാധ്യായഃ||൧൫|| (൨) · Śloka ൨
അധുനാ ക്രമപ്രാപ്തം സര്വാക്ഷിരോഗവിജ്ഞാനം വക്തി അഥാതഃ സര്വാക്ഷിരോഗവിജ്ഞാനീയം വ്യാഖ്യാസ്യാമഃ| ഇതി ഹ സ്മാഹുരാത്രേയാദയോ മഹര്ഷയഃ| (ഗദ്യസൂത്രേ)|൨|
अधुना क्रमप्राप्तं सर्वाक्षिरोगविज्ञानं वक्ति अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|
🔊 Audio coming soon
Adhikarana ൧ വാതാഭിഷ്യന്ദസ്യ ലക്ഷണമ് (൧-൩) · Śloka ൩
വാതേന നേത്രേऽഭിഷ്യണ്ണേ നാസാനാഹോऽല്പശോഫതാ| ശങ്ഖാക്ഷിഭ്രൂലലാടസ്യ തോദസ്ഫുരണഭേദനമ്||൧|| ശുഷ്കാല്പാ ദൂഷികാ ശീതമച്ഛം ചാശ്രു ചലാ രുജഃ| നിമേഷോന്മേഷണം കൃച്ഛ്രാജ്ജന്തൂനാമിവ സര്പണമ്||൨|| അക്ഷ്യാധ്മാതമിവാഭാതി സൂക്ഷ്മൈഃ ശല്യൈരിവാചിതമ്| സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈശ്ചോപശമനം സോऽഭിഷ്യന്ദഃ|൩|
वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता| शङ्खाक्षिभ्रूललाटस्य तोदस्फुरणभेदनम्||१|| शुष्काल्पा दूषिका शीतमच्छं चाश्रु चला रुजः| निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्||२|| अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैरिवाचितम्| स्निग्धोष्णैश्चोपशमनं सोऽभिष्यन्दः|३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-നേത്രേ വാതേനാഭിഷ്യണ്ണേ നാസാനാഹ ഇത്യാദിനാ ലിങ്ഗാനിര്ദേശഃ| സ്നിഗ്ധോഷ്ണൈശ്ചോപശമനം-സുഖമ്, ഇത്യുപശയനിര്ദേശഃ|
Adhikarana ൨ വാതാദിമന്ഥസ്യ ലക്ഷണമ് (൩-൪) · Śloka ൪
| ഉപേക്ഷിതഃ||൩|| അധിമന്ഥോ ഭവേത്തത്ര കര്ണയോര്നദനം ഭ്രമഃ| അരണ്യേവ ച മഥ്യന്തേ ലലാടാക്ഷിഭ്രുവാദയഃ||൪||
| उपेक्षितः||३|| अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः| अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः||४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതഭിഷ്യന്ദോ മോഹാദുപേക്ഷിതോऽധിമന്ഥോ ഭവേത്| തത്രാധിമന്ഥേ, കര്ണനാദാദികം സ്യാത്| അരണിശബ്ദഃ പുംസ്ത്രീലിങ്ഗഃ|
Adhikarana ൩ ഹതാധിമന്ഥസ്യ ലക്ഷണമ് (൫) · Śloka ൫
ഹതാധിമന്ഥഃ സോऽപി സ്യാത് പ്രമാദാത്തേന വേദനാഃ| അനേകരൂപാ ജായന്തേ വ്രണോ ദൃഷ്ടൌ ച ദൃഷ്ടിഹാ||൫||
हताधिमन्थः सोऽपि स्यात् प्रमादात्तेन वेदनाः| अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा||५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അധിമന്ഥോऽപി പ്രമാദാദുപേക്ഷിതോ ഹതാധിമന്ഥോ ഭവേത്| തേന-ഹതാധിമന്ഥേന, അനേകരൂപാ രുജാ ജായന്തേ| വ്രണശ്ച ദൃഷ്ടൌ ദൃഷ്ടിഹാ സ്യാത്|
Adhikarana ൪അന്യതോവാതസ്യ ലക്ഷണമ് (൬-൭) · Śloka ൭
മന്യാക്ഷിശങ്ഖതോ വായുരന്യതോ വാ പ്രവര്തയന്| വ്യഥാം തീവ്രാമപൈച്ഛില്യരാഗശോഫം വിലോചനമ്||൬|| സങ്കോചയതി പര്യശ്രു സോऽന്യതോവാതസംജ്ഞിതഃ| |൭|
मन्याक्षिशङ्ख़तो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयन्| व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्||६|| सङ्कोचयति पर्यश्रु सोऽन्यतोवातसंज्ञितः| |७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-മന്യാദിഭ്യോ വായുരന്യതോ വാ തീവ്രാം വ്യഥാം പ്രവര്തയേത് (യന്) നയനം സങ്കോചയതി| കിമ്ഭൂതമ് ? പൈച്ഛില്യരാഗശോഫരഹിതമ്| തഥാ പര്യശ്രു| സ അന്യതോവാതസംജ്ഞിതഃ|
Adhikarana ൫ വാതപര്യയസ്യ ലക്ഷണമ് (൭) · Śloka ൭
| തദ്വജ്ജിഹ്മം ഭവേന്നേത്രമൂനം വാ വാതപര്യയേ||൭||
| तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये||७||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-തദ്വത്-അന്യതോവാത ഇവ, ജിഹ്മം നേത്രമൂനം-ഹീനം വാ, വാതപര്യയേ സ്യാത്|
Adhikarana ൬ പിത്താഭിഷ്യന്ദസ്യ ലക്ഷണമ് (൮-൯) · Śloka ൯
ദാഹോ ധൂമായനം ശോഫഃ ശ്യാവതാ വര്ത്മനോ ബഹിഃ| അന്തഃ ക്ലേദോऽശ്രു പീതോഷ്ണം രാഗഃ പീതാഭദര്ശനമ്||൮|| ക്ഷാരോക്ഷിതക്ഷതാക്ഷിത്വം പിത്താഭിഷ്യന്ദലക്ഷണമ്| |൯|
दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनो बहिः| अन्तः क्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्||८|| क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्| |९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-ദാഹ ഇത്യാദി പിത്താഭിഷ്യന്ദലക്ഷണമ്|
Adhikarana ൭പിത്താധിമന്ഥസ്യ ലക്ഷണമ് (൯-൧൦) · Śloka ൧൦
| ജ്വലദങ്ഗാരകീര്ണാഭം യകൃത്പിണ്ഡസമപ്രഭമ്||൯|| അധിമന്ഥേ ഭവേന്നേത്രം| |൧൦|
| ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्||९|| अधिमन्थे भवेन्नेत्रं| |१०|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സം-അധിമന്ഥേ ജ്വലദങ്ഗാരകീര്ണാഭം യകൃത്പിണ്ഡതുല്യാഭം നേത്രം ഭവേത്|
Adhikarana ൮ കഫാഭിഷ്യന്ദസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൦-൧൧) · Śloka ൧൧
സ്യന്ദേ തു കഫസമ്ഭവേ| ജാഡ്യം ശോഫോ മഹാന് കണ്ഡൂര്നിദ്രാऽന്നാനഭിനന്ദനമ്||൧൦|| സാന്ദ്രസ്നിഗ്ധബഹുശ്വേതപിച്ഛാവദ്ദൂഷികാശ്രുതാ| |൧൧|
स्यन्दे तु कफसम्भवे| जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्राऽन्नानभिनन्दनम्||१०|| सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद्दूषिकाश्रुता| |११|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-കഫജേ തു സ്യന്ദേ ജാഡ്യാദികം സ്യാത്|
Adhikarana ൯ കഫാധിമന്ഥസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൧-൧൨) · Śloka ൧൨
| അധിമന്ഥേ നതം കൃഷ്ണമുന്നതം ശുക്ലമണ്ഡലമ്||൧൧|| പ്രസേകോ നാസികാധ്മാനം പാംശുപൂര്ണമിവേക്ഷണമ്| |൧൨|
| अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्||११|| प्रसेको नासिकाध्मानं पांशुपूर्णमिवेक्षणम्| |१२|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അധിമന്ഥേ കൃഷ്ണമണ്ഡലം നതം ശുക്ലമണ്ഡലം ചോന്നതം പ്രസേകാദി ച സ്യാത്|
Adhikarana ൧൦ രക്താഭിഷ്യന്ദസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൨-൧൩) · Śloka ൧൩
| രക്താശ്രുരാജീദൂഷീകാരക്തമണ്ഡലദര്ശനമ്||൧൨|| രക്തസ്യന്ദേന നയനം സപിത്തസ്യന്ദലക്ഷണമ്| |൧൩|
| रक्ताश्रुराजीदूषीकारक्तमण्डलदर्शनम्||१२|| रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्| |१३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-രക്തസ്യന്ദേന രക്താശ്രുരാജ്യാദികം നയനം സ്യാത്| പിത്തസ്യന്ദലക്ഷണം ച|
Adhikarana ൧൧ രക്താധിമന്ഥസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൩-൧൪) · Śloka ൧൪
| മന്ഥേऽക്ഷി താമ്രപര്യന്തമുത്പാടനസമാനരുക്||൧൩|| രോഗേണ ബന്ധൂകനിഭം താമ്യതി സ്പര്ശനാക്ഷമമ്| അസൃങ്നിമഗ്നാരിഷ്ടാഭം കൃഷ്ണമഗ്ന്യാഭദര്ശനമ്||൧൪||
| मन्थेऽक्षि ताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्||१३|| रोगेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्| असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्||१४||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-മന്ഥേ സതി താമ്രപര്യന്തം തഥോത്പാടനേന സമാനാ രുഗ് യസ്യ തദേവംഭൂതം നയനം സ്യാത്| ബന്ധൂകപുഷ്പതുല്യരാഗമ്| തഥാ താമ്യതി സ്പര്ശനാക്ഷമം ലോഹിതനിമഗ്നനിമ്ബാഭം കൃഷ്ണം പാവകസദൃശം ച ദര്ശനം സ്യാത്|
Adhikarana സര്വാധിമന്ഥാനാം സാമാന്യലക്ഷണമ് (൧൫) · Śloka ൧൫
അധിമന്ഥാ യഥാസ്വം ച സര്വേ സ്യാന്ദാധികവ്യഥാഃ| ശങ്കദന്തകപോലേശു കപാലേ ചാതിരുക്കരാഃ||൧൫||
अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यान्दाधिकव्यथाः| शङ्कदन्तकपोलेशु कपाले चातिरुक्कराः||१५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-അധിമന്ഥാശ്ച യഥാസ്വം സര്വേ സ്യന്ദാധികവ്യഥാഃ, തഥാ ശങ്ഖാദിഷ്വതിശയേന രുക്കരാഃ സ്യുഃ|
Adhikarana ൧൨ ശുഷ്കാക്ഷിപാകസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൬-൧൭) · Śloka ൧൭
വാതപിത്താതുരം ഘാര്ഷതോദഭേദോപദേഹവത്| രൂക്ഷദാരുണവര്ത്മാക്ഷി കൃച്ഛ്രോന്മീലനിമീലനമ്||൧൬|| വികൂണനവിശുഷ്കത്വശീതേച്ഛാശൂലപാകവത്| ഉക്തഃ ശുഷ്കാക്ഷിപാകോऽയം|൧൭|
वातपित्तातुरं घार्षतोदभेदोपदेहवत्| रूक्षदारुणवर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्||१६|| विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्| उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयं|१७|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതപിത്തോത്തരം നേത്രം ഘര്ഷാദിമത് സ്യാത്| തഥാ രൂക്ഷേ ദാരുണേ ച വര്ത്മനീ യസ്മിസ്തഥാ കൃച്ഛ്രാദുന്മീലനിമീലനേ യസ്മിംസ്തഥാऽക്ഷിസങ്കോചനേന വിശുഷ്കത്വം തഥാ ശീതേച്ഛാ ശൂലപാകേന ച യുതമക്ഷി സ്യാത്| അയം ശുഷ്കാക്ഷിപാകോ നാമ ഉക്തഃ|
Adhikarana ൧൩ സശോഫസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൭-൧൯) · Śloka ൧൯
| സശോഫഃ സ്യാത്ത്രിഭിര്മലൈഃ||൧൭|| സരക്തൈസ്തത്ര ശോഫോऽതിരുഗ്ദാഹഷ്ഠീവനാദിമാന്| പക്വോദുമ്ബരസങ്കാശം ജായതേ ശുക്ലമണ്ഡലമ്||൧൮|| അശ്രൂഷ്ണശീതവിശദപിച്ഛിലാച്ഛഘനം മുഹുഃ| |൧൯|
| सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः||१७|| सरक्तैस्तत्र शोफोऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान्| पक्वोदुम्बरसङ्काशं जायते शुक्लमण्डलम्||१८|| अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः| |१९|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ത്രിഭിര്മലൈഃ-ദോഷൈര്വാതാദിഭിഃ, സരക്തൈഃ സശോഫോ നാമ നേത്രരോഗോ ഭവേത്| തത്ര-സശോഫേ, ശോഫോऽതിരുഗ് ദാഹഷ്ഠീവനാദിമാന് ഭവേത്| തദാ ശുക്ലമണ്ഡലം പക്വോദുമ്ബരസങ്കാശം ജായതേ| അശ്രു ച മുഹുരുഷ്ണം മുഹുഃ ശീതമിത്യാദി ഘനം ച|
Adhikarana ൧൪ അല്പശോഫസ്യ ലക്ഷണമ് ൧൫അക്ഷിപാകാത്യയസ്യ ലക്ഷണമ് (൧൯-൨൧) · Śloka ൨൧
| അല്പശോഫേऽല്പശോഫസ്തു പാകോऽന്യൈര്ലക്ഷണൈസ്തഥാ||൧൯|| അക്ഷിപാകാത്യയേ ശോഫഃ സംരമ്ഭഃ കലുഷാശ്രുതാ| കഫോപദിഗ്ധമസിതം സിതം പ്രക്ലേദരാഗവത്||൨൦|| ദാഹോ ദര്ശനസംരോധോ വേദനാശ്ചാനവസ്ഥിതാഃ| |൨൧|
| अल्पशोफेऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा||१९|| अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता| कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्||२०|| दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः| |२१|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പാക ഇതി പാകശബ്ദേനാക്ഷിപാകാത്യയ ഉപലക്ഷ്യതേ| ആദ്യന്തലോപാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാ
Adhikarana ൧൬ അമ്ലോഷിതസ്യ ലക്ഷണമ് (൨൧-൨൩) · Śloka ൨൩
| അന്നസാരോऽമ്ലതാം നീതഃ പിത്തരക്തോല്ബണൈര്മലൈഃ||൨൧|| ശിരാഭിര്നേത്രമാരൂഢഃ കരോതി ശ്യാവലോഹിതമ്| സശോഫദാഹപാകാശ്രു ഭൃശം ചാവിലദര്ശനമ്||൨൨|| അമ്ലോഷിതോऽയമ്| |൨൩|
| अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः||२१|| शिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्| सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्||२२|| अम्लोषितोऽयम्| |२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-പിത്തരക്തോല്ബണൈര്ദോഷൈരന്നസാരോऽമ്ലത്വം നീതഃ ശിരാഭിര്നേത്രമാരൂഢഃ സന് ശ്യാവലോഹിതം നയനം കരോതി| തഥാ ശോഫാദിയുതമ്| ഭൃശം ചാസ്പഷ്ടദര്ശനമ്| ഇത്യയമമ്ലോഷിതഃ|
Adhikarana ഇതി സര്വഗാഃ ഷോഡശരോഗാഃ (൨൩) · Śloka ൨൩
ഇത്യുക്താ ഗദാഃ ഷോഡശ സര്വഗാഃ| |൨൩|
इत्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः| |२३|
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഇത്യേവം ഷോഡശ സര്വഗാ രോഗാ ഉക്താഃ| പ്രകൃതത്വാത് സര്വനേത്രഗാ ഇതി ഗമ്യതേ|
Adhikarana ഏതേഷാം സാധ്യാസാധ്യത്വമ് (൨൩) · Śloka ൨൩
| ഹതാധിമന്ഥമേതേഷു സാക്ഷിപാകാത്യയം ത്യജേത്||൨൩||
| हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्||२३||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-ഏതേഷു രോഗേഷു മധ്യേ സാക്ഷിപാകാത്യയം ഹതാധിമന്ഥം ത്യജേത്|
Adhikarana ഏതേഷാം ദൃഷ്ടിഹനനേ കാലമര്യാദാ (൧൫) · Śloka ൨൫
വാതോദ്ഭൂതഃ പഞ്ചരാത്രേണ ദൃഷ്ടിം സപ്താഹേന ശ്ലേഷ്മജാതോऽധിമന്ഥഃ| രക്തോത്പന്നോ ഹന്തി തദ്വത്ത്രിരാത്രാത് മിഥ്യാചാരാത് പൈത്തികഃ സദ്യ ഏവ||൨൪|| ഇതി ശ്രീവൈദ്യപതിസിംഹഗുപ്തസൂനുശ്രീമദ്വാഗ്ഭടവിര- ചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയസംഹിതായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തര- സ്ഥാനേ സര്വാക്ഷിരോഗവിജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ||൨൫||
वातोद्भूतः पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातोऽधिमन्थः| रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रात् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||२५||
🔊 Audio coming soon
സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)
സ൦-വാതജോऽധിമന്ഥഃ പഞ്ചരാത്രേണ ദൃഷ്ടിം ഹന്തി| മിഥ്യാചാരാദിതി സര്വത്രാനുവര്തതേ| ശ്ലേഷ്മജോऽധിമന്ഥഃ സപ്തരാത്രേണ ദൃഷ്ടിം ഹന്തി| രക്തജശ്ചാധിമന്ഥസ്ത്രിരാത്രേണ ദൃഷ്ടിം ഹന്തി| പൈത്തികശ്ചാധിമന്ഥോ മിഥ്യോപചാരാത് സദ്യ ഏവ ദൃഷ്ടിം ഹന്തി| ശാലിനീവൃത്തമ്| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീ- കായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം ഷഷ്ഠേ ഉത്തരസ്ഥാനേ സര്വാക്ഷിരോഗവി- ജ്ഞാനീയോ നാമ പഞ്ചദശോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൧൫||