१५. सर्वाक्षिरोगविज्ञानियाध्यायः

Adhikarana सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयाध्यायः||१५|| (२) · Śloka २

अधुना क्रमप्राप्तं सर्वाक्षिरोगविज्ञानं वक्ति अथातः सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)|२|

Adhikarana १ वाताभिष्यन्दस्य लक्षणम् (१-३) · Śloka ३

वातेन नेत्रेऽभिष्यण्णे नासानाहोऽल्पशोफता| शङ्खाक्षिभ्रूललाटस्य तोदस्फुरणभेदनम्||१|| शुष्काल्पा दूषिका शीतमच्छं चाश्रु चला रुजः| निमेषोन्मेषणं कृच्छ्राज्जन्तूनामिव सर्पणम्||२|| अक्ष्याध्मातमिवाभाति सूक्ष्मैः शल्यैरिवाचितम्| स्निग्धोष्णैश्चोपशमनं सोऽभिष्यन्दः|३|

Adhikarana २ वातादिमन्थस्य लक्षणम् (३-४) · Śloka ४

| उपेक्षितः||३|| अधिमन्थो भवेत्तत्र कर्णयोर्नदनं भ्रमः| अरण्येव च मथ्यन्ते ललाटाक्षिभ्रुवादयः||४||

Adhikarana ३ हताधिमन्थस्य लक्षणम् (५) · Śloka ५

हताधिमन्थः सोऽपि स्यात् प्रमादात्तेन वेदनाः| अनेकरूपा जायन्ते व्रणो दृष्टौ च दृष्टिहा||५||

Adhikarana ४अन्यतोवातस्य लक्षणम् (६-७) · Śloka ७

मन्याक्षिशङ्ख़तो वायुरन्यतो वा प्रवर्तयन्| व्यथां तीव्रामपैच्छिल्यरागशोफं विलोचनम्||६|| सङ्कोचयति पर्यश्रु सोऽन्यतोवातसंज्ञितः| |७|

Adhikarana ५ वातपर्ययस्य लक्षणम् (७) · Śloka ७

| तद्वज्जिह्मं भवेन्नेत्रमूनं वा वातपर्यये||७||

Adhikarana ६ पित्ताभिष्यन्दस्य लक्षणम् (८-९) · Śloka ९

दाहो धूमायनं शोफः श्यावता वर्त्मनो बहिः| अन्तः क्लेदोऽश्रु पीतोष्णं रागः पीताभदर्शनम्||८|| क्षारोक्षितक्षताक्षित्वं पित्ताभिष्यन्दलक्षणम्| |९|

Adhikarana ७पित्ताधिमन्थस्य लक्षणम् (९-१०) · Śloka १०

| ज्वलदङ्गारकीर्णाभं यकृत्पिण्डसमप्रभम्||९|| अधिमन्थे भवेन्नेत्रं| |१०|

Adhikarana ८ कफाभिष्यन्दस्य लक्षणम् (१०-११) · Śloka ११

स्यन्दे तु कफसम्भवे| जाड्यं शोफो महान् कण्डूर्निद्राऽन्नानभिनन्दनम्||१०|| सान्द्रस्निग्धबहुश्वेतपिच्छावद्दूषिकाश्रुता| |११|

Adhikarana ९ कफाधिमन्थस्य लक्षणम् (११-१२) · Śloka १२

| अधिमन्थे नतं कृष्णमुन्नतं शुक्लमण्डलम्||११|| प्रसेको नासिकाध्मानं पांशुपूर्णमिवेक्षणम्| |१२|

Adhikarana १० रक्ताभिष्यन्दस्य लक्षणम् (१२-१३) · Śloka १३

| रक्ताश्रुराजीदूषीकारक्तमण्डलदर्शनम्||१२|| रक्तस्यन्देन नयनं सपित्तस्यन्दलक्षणम्| |१३|

Adhikarana ११ रक्ताधिमन्थस्य लक्षणम् (१३-१४) · Śloka १४

| मन्थेऽक्षि ताम्रपर्यन्तमुत्पाटनसमानरुक्||१३|| रोगेण बन्धूकनिभं ताम्यति स्पर्शनाक्षमम्| असृङ्निमग्नारिष्टाभं कृष्णमग्न्याभदर्शनम्||१४||

Adhikarana सर्वाधिमन्थानां सामान्यलक्षणम् (१५) · Śloka १५

अधिमन्था यथास्वं च सर्वे स्यान्दाधिकव्यथाः| शङ्कदन्तकपोलेशु कपाले चातिरुक्कराः||१५||

Adhikarana १२ शुष्काक्षिपाकस्य लक्षणम् (१६-१७) · Śloka १७

वातपित्तातुरं घार्षतोदभेदोपदेहवत्| रूक्षदारुणवर्त्माक्षि कृच्छ्रोन्मीलनिमीलनम्||१६|| विकूणनविशुष्कत्वशीतेच्छाशूलपाकवत्| उक्तः शुष्काक्षिपाकोऽयं|१७|

Adhikarana १३ सशोफस्य लक्षणम् (१७-१९) · Śloka १९

| सशोफः स्यात्त्रिभिर्मलैः||१७|| सरक्तैस्तत्र शोफोऽतिरुग्दाहष्ठीवनादिमान्| पक्वोदुम्बरसङ्काशं जायते शुक्लमण्डलम्||१८|| अश्रूष्णशीतविशदपिच्छिलाच्छघनं मुहुः| |१९|

Adhikarana १४ अल्पशोफस्य लक्षणम् १५अक्षिपाकात्ययस्य लक्षणम् (१९-२१) · Śloka २१

| अल्पशोफेऽल्पशोफस्तु पाकोऽन्यैर्लक्षणैस्तथा||१९|| अक्षिपाकात्यये शोफः संरम्भः कलुषाश्रुता| कफोपदिग्धमसितं सितं प्रक्लेदरागवत्||२०|| दाहो दर्शनसंरोधो वेदनाश्चानवस्थिताः| |२१|

Adhikarana १६ अम्लोषितस्य लक्षणम् (२१-२३) · Śloka २३

| अन्नसारोऽम्लतां नीतः पित्तरक्तोल्बणैर्मलैः||२१|| शिराभिर्नेत्रमारूढः करोति श्यावलोहितम्| सशोफदाहपाकाश्रु भृशं चाविलदर्शनम्||२२|| अम्लोषितोऽयम्| |२३|

Adhikarana इति सर्वगाः षोडशरोगाः (२३) · Śloka २३

इत्युक्ता गदाः षोडश सर्वगाः| |२३|

Adhikarana एतेषां साध्यासाध्यत्वम् (२३) · Śloka २३

| हताधिमन्थमेतेषु साक्षिपाकात्ययं त्यजेत्||२३||

Adhikarana एतेषां दृष्टिहनने कालमर्यादा (१५) · Śloka २५

वातोद्भूतः पञ्चरात्रेण दृष्टिं सप्ताहेन श्लेष्मजातोऽधिमन्थः| रक्तोत्पन्नो हन्ति तद्वत्त्रिरात्रात् मिथ्याचारात् पैत्तिकः सद्य एव||२४|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सर्वाक्षिरोगविज्ञानीयो नाम पञ्चदशोऽध्यायः||२५||