Adhikarana સન્ધિસિતાસિતાસિતરોગપ્રતિષેધાધ્યાયઃ||૧૧|| (૨-૩) · Śloka ૩
અસ્માદનન્તરં સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધ ઉચ્યતે અથાતઃ સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધં વ્યાખ્યાસ્યામઃ|
ઇતિ હ સ્માહુરાત્રેયદયો મહર્ષયઃ|
(ગદ્યસૂત્રે|૨|
)||૩||
View original
अस्मादनन्तरं सन्धिसितासितरोगप्रतिषेध उच्यते अथातः सन्धिसितासितरोगप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः|
इति ह स्माहुरात्रेयदयो महर्षयः|
(गद्यसूत्रे|२|
)||३||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પ્રતિષિધ્યતે નિરાક્રિયતે ચિકિત્સ્યત ઇતિ પ્રતિષેધઃ,-ચિકિત્સા| શેષં પૂર્વવત્|
Adhikarana ઉપનાહે ભેદનલેખનાદિ (૧-૨) · Śloka ૨
જલાસ્રાવકફાસ્રાવયોરસાધ્યત્વાદુપનાહચિકિત્સામાહ ઉપનાહં ભિષક્ સ્વિન્નં ભિન્નં વ્રીહિમુખેન ચ|
લેખયેન્મણ્ડલાગ્રેણ તતશ્ચ પ્રતિસારયેત્||૧||
પિપ્પલીક્ષૌદ્રસિન્ધૂત્થૈર્બધ્નીયાત્પૂર્વવત્તતઃ|
પટોલપત્રામલકક્વાથેનાશ્ચ્યોતયેચ્ચ તમ્||૨||
View original
जलास्रावकफास्रावयोरसाध्यत्वादुपनाहचिकित्सामाह उपनाहं भिषक् स्विन्नं भिन्नं व्रीहिमुखेन च|
लेखयेन्मण्डलाग्रेण ततश्च प्रतिसारयेत्||१||
पिप्पलीक्षौद्रसिन्धूत्थैर्बध्नीयात्पूर्ववत्ततः|
पटोलपत्रामलकक्वाथेनाश्च्योतयेच्च तम्||२||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-વૈદ્યો મણ્ડલાગ્રેણોપનાહં સન્ધિરોગં લેખયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? સ્વિન્નં વર્ત્મરોગપ્રતિષેધોક્તેન પ્રકારેણ પોટલિકયોષ્ણોદકપ્લુતયેતિ| તથા વ્રીહિમુખેન ભિન્નમ્| તતઃ પિપ્પલ્યાદિભિઃ પ્રતિસારયેત્| [ તતઃ-] અનન્તરં, પૂર્વવત્-પ્રક્ષાલ્યોષ્ણેન વારિણા ઘૃતેન સિક્તમભ્યક્તં મધુસર્પિષા ઊર્ધ્વાધઃ કર્ણયોશ્ચ યવસક્તુભિઃ પિણ્ડીં દત્ત્વા, બધ્નીયાદિતિ| તથા પટોલપત્રામલકક્વાથેન ચાશ્ચ્યોતયેત્|
Adhikarana પર્વણ્યાં છેદનપ્રતિસારણાદિ (૩-૪) · Śloka ૪
પર્વણી બડિશેનાત્તા બાહ્યસન્ધિત્રિભાગતઃ|
વૃદ્ધિપત્રેણ વર્ધ્યાઽર્ધે સ્યાદશ્રુગતિરન્યથા||૩||
ચિકિત્સા ચાર્મવત્ક્ષૌદ્રસૈન્ધવપ્રતિસારિતા|
|૪|
View original
पर्वणी बडिशेनात्ता बाह्यसन्धित्रिभागतः|
वृद्धिपत्रेण वर्ध्याऽर्धे स्यादश्रुगतिरन्यथा||३||
चिकित्सा चार्मवत्क्षौद्रसैन्धवप्रतिसारिता|
|४|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પર્વણી બાહ્યસન્ધિત્રિભાગે બડિશેન ગૃહીતા સતી વૃદ્ધિ પત્રેણ વર્ધ્યા-છેદનીયા| કુત્ર ભાગે વર્ધ્યા ? ઇત્યાહ-અર્ધે| અતોઽન્યથા-અધિકચ્છેદનાત્, અશ્રુગતિઃ સ્યાત્| ચિકિત્સા ચેયમર્મવત્| તત્ર ચૈવમુક્તમ્ (શ્લો. ૨૦)-"સમ્યક્ છિન્નં મધુવ્યોષસૈન્ધવપ્રતિસારિતમ્| ઉષ્ણેન સર્પિષા સિક્તમભ્યક્તં મધુસર્પિષા|| બધ્નીયાત્સેચયેન્મુક્ત્વા તૃતીયાદિદિનેષુ ચ| કરઞ્જબીજસિદ્ધેન ક્ષીરેણ' ઇતિ|
Adhikarana પૂયાલસે સિરાવ્યધાદિ (૪-૫) · Śloka ૫
|
પૂયાલસે સિરાં વિધ્યેત્તતસ્તમુપનાહયેત્||૪||
કુર્વીત ચાક્ષિપાકોક્તં સર્વં કર્મ યથાવિધિ|
|૫|
View original
|
पूयालसे सिरां विध्येत्ततस्तमुपनाहयेत्||४||
कुर्वीत चाक्षिपाकोक्तं सर्वं कर्म यथाविधि|
|५|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પૂયાલસે સિરાં વિધ્યેત્| અનન્તરમુપનાહયેત્| અક્ષિપાકોક્તં ચાશેષં કર્મ યથાવિધિ કુર્વીત|
Adhikarana પૂયાલસે ચૂર્ણાઞ્જનં રસક્રિયા ચ (૫-૬) · Śloka ૬
|
સૈન્ધવાર્દ્રકકાસીસલોહતામ્રૈઃ સુચૂર્ણિતૈઃ||૫||
ચૂર્ણઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત સક્ષૌદ્રૈર્વા રસક્રિયામ્|
|૬|
View original
|
सैन्धवार्द्रककासीसलोहताम्रैः सुचूर्णितैः||५||
चूर्णञ्जनं प्रयुञ्जीत सक्षौद्रैर्वा रसक्रियाम्|
|६|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સૈન્ધવાદિભિશ્ચૂર્ણાઞ્જનં પ્રયુઞ્જીત| સૈન્ધવાદિભિરેવ માક્ષિકયુતૈ રસક્રિયાં વા|
Adhikarana ક્રિમિગ્રન્થૌ ભેદનલેખનાદિ (૬-૭) · Śloka ૭
|
કૃમિગ્રન્થિં કરીષેણ સ્વિન્નં ભિત્ત્વા વિલિખ્ય ચ||૬||
ત્રિફલાક્ષૌદ્રકાસીસસૈન્ધવૈઃ પ્રતિસારયેત્|
|૭|
View original
|
कृमिग्रन्थिं करीषेण स्विन्नं भित्त्वा विलिख्य च||६||
त्रिफलाक्षौद्रकासीससैन्धवैः प्रतिसारयेत्|
|७|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-કૃમિગ્રન્થિ ત્રિપલાદિભિઃ પ્રતિસારયેત્| કિમ્ભૂતમ્ ? કરીષેણ-ગોમયાદિના સ્વિન્નમ્, તથા વ્રીહિમુખાદિભિર્ભિત્ત્વા વિલિખ્ય ચ|
Adhikarana શુક્ત્યાં પિત્તાભિષ્યન્દવત્ (૭) · Śloka ૭
|
પિત્તાભિષ્યન્દવચ્છુક્તિં|૭|
View original
|
पित्ताभिष्यन्दवच्छुक्तिं|७|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શુક્ત્યાખ્યં રોગં પિત્તાભિષ્યન્દેન તુલ્યમુપાચરેત્|
Adhikarana બલસગ્રથિતપિષ્ટકયોઃ કફાભિષ્યન્દવત્ વ્યોષાદ્યઞ્જનં ચ (૭-૮) · Śloka ૮
|
બલાસાહ્વયપિષ્ટકે||૭||
કફાભિષ્યન્દવન્મુક્ત્વા સિરાવ્યધમુપાચરેત્|
બીજપૂરરસાક્તં ચ વ્યોષકટ્ફલમઞ્જનમ્||૮||
View original
|
बलासाह्वयपिष्टके||७||
कफाभिष्यन्दवन्मुक्त्वा सिराव्यधमुपाचरेत्|
बीजपूररसाक्तं च व्योषकट्फलमञ्जनम्||८||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-બલાસગ્રથિતં પિષ્ટકં ચ સિરાવ્યધં વર્જયિત્વા કફાભિષ્યન્દવદુપાચરેત્| તથા બીજપૂરકરસેનાક્તં વ્યોષકટ્ફલમઞ્જનં|
Adhikarana બલસગ્રથિતપિષ્ટકયોઃ જાતીમુકુલાદિવર્તિઃ (૯) · Śloka ૯
જાતીમુકુલસિન્ધૂત્થદેવદારુમહૌષધૈઃ|
પિષ્ટૈઃ પ્રસન્નયા વર્તિઃ શોફકણ્ડૂઘ્નમઞ્જનમ્||૯||
View original
जातीमुकुलसिन्धूत्थदेवदारुमहौषधैः|
पिष्टैः प्रसन्नया वर्तिः शोफकण्डूघ्नमञ्जनम्||९||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-જાતીમુકુલાદિભિઃ પ્રસન્નયા પિષ્ટૈર્વર્તિઃ શોફકણ્ડૂહરમઞ્જનમ્|
Adhikarana સિરોત્પાતસિરાહર્ષસિરાજાલાર્જુનેષુ રક્તસ્યન્દવત્ (૧૦) · Śloka ૧૦
રક્તસ્યન્દવદુત્પાતહર્ષજાલાર્જુનુક્રિયા|
|૧૦|
View original
रक्तस्यन्दवदुत्पातहर्षजालार्जुनुक्रिया|
|१०|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સિરોત્પાતસિરાહર્ષસિરાજાલાર્જુને ક્રિયા રક્તસ્યન્દ ઇવ કાર્યા|
Adhikarana સિરોત્પાતે ઘૃતમાક્ષિકાઞ્જનમ્ સિરાહર્ષે રસાઞ્જનમ્ અર્જુને આશ્ચ્યોતનાઞ્જનાદિ (૧૦-૧૨) · Śloka ૧૨
|
સિરોત્પાતે વિશેષેણ ઘૃતમાક્ષિકમઞ્જનમ્||૧૦||
સિરાહર્ષે તુ મધુના શ્લક્ષ્ણઘૃષ્ટં રસાઞ્જનમ્|
અર્જુને શર્કરામસ્તુક્ષૌદ્રૈરાશ્ચયોતનં હિતમ્||૧૧||
સ્ફટિકઃ કુઙ્કુમં શઙ્ખો મધુકં મધુનાઽઞ્જનમ્|
મધુના ચાઞ્જનં શઙ્ખઃ ફેનો વા સિતયા સહ||૧૨||
View original
|
सिरोत्पाते विशेषेण घृतमाक्षिकमञ्जनम्||१०||
सिराहर्षे तु मधुना श्लक्ष्णघृष्टं रसाञ्जनम्|
अर्जुने शर्करामस्तुक्षौद्रैराश्चयोतनं हितम्||११||
स्फटिकः कुङ्कुमं शङ्खो मधुकं मधुनाऽञ्जनम्|
मधुना चाञ्जनं शङ्खः फेनो वा सितया सह||१२||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સિરોત્પાતે વિશેષેણ ઘૃતમાક્ષિકમઞ્જનં હિતમ્| સિરાહર્ષે માક્ષિકેણ શ્લક્ષ્ણઘૃષ્ટં રસાઞ્જનમ્| અર્જુને શર્કરામસ્તુક્ષૌદ્રેણાશ્ચ્યોતનં હિતમ્| સ્પાટિકાદિ માક્ષિકેણાઞ્જનમથવા સૌવીરાઞ્જનં મધુના હિતમ્| શઙ્ખો વા સમુદ્રફેનો વા શર્કરયા સહ હિતઃ|
Adhikarana અર્મણિ શુક્રવત્ (૧૩) · Śloka ૧૩
અર્મોક્તં પઞ્ચધા તત્ર તનુ ધૂમાવિલં ચ યત્|
રક્તં દધિનિભં યચ્ચ શુક્રવત્તસ્ય ભેષજમ્||૧૩||
View original
अर्मोक्तं पञ्चधा तत्र तनु धूमाविलं च यत्|
रक्तं दधिनिभं यच्च शुक्रवत्तस्य भेषजम्||१३||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અર્મ પઞ્ચપ્રકારમુક્તમ્| તેષુ મધ્યે યત્તનુ ધૂમવદાવિલં ચ, તથા રક્તં-રક્તવર્ણં, દધિસદૃશં ચ યત્, તસ્યાર્મણઃ શુક્રસદૃશમૌષધમ્|
Adhikarana અર્મણિ શસ્ત્રચિકિત્સા વિધિઃ (૧૪-૧૯) · Śloka ૧૯
અથાર્મણઃ શસ્ત્રચિકિત્સામાહ ઉત્તાનસ્યેતરત્ સ્વિન્નં સસિન્ધૂત્થેન ચાઞ્જિતમ્|
રસેન બીજપૂરસ્ય નિમીલ્યાક્ષિ વિમર્દયેત્||૧૪||
ઇત્થં સંરોષિતાક્ષાસ્ય પ્રચલેઽર્માધિમાંસકે|
ધૃતસ્ય નિશ્ચલં મૂર્ધ્નિ વર્ત્મનોશ્ચ વિશેષતઃ||૧૫||
અપાઙ્ગમીક્ષમાણસ્ય વૃદ્ધ્ઽર્મણિ કનીનકાત્|
વલી સ્યાદ્યત્ર તત્રાર્મ બડિશેનાવલમ્બિતમ્||૧૬||
નાત્યાયતં મુચુણ્ડ્યા વા સૂચ્યા સૂત્રેણ વા તતઃ|
સમન્તાન્મણ્ડલાગ્રેણ મોચયેદથ મોક્ષિતમ્||૧૭||
કનીનકમુપાનીય ચતુર્ભાગાવશેષિતમ્|
છિન્દ્યાત્કનીનકં રક્ષેદ્વાહિનીશ્ચાશ્રુવાહિનીઃ||૧૮||
કનીનકવ્યધાદશ્રુ નાડી ચાક્ષ્ણિ પ્રવર્તતે|
વૃદ્ધેઽર્મણિ તથાઽપાઙ્ગાત્પશ્યતોઽસ્ય કનીનકમ્||૧૯||
View original
अथार्मणः शस्त्रचिकित्सामाह उत्तानस्येतरत् स्विन्नं ससिन्धूत्थेन चाञ्जितम्|
रसेन बीजपूरस्य निमील्याक्षि विमर्दयेत्||१४||
इत्थं संरोषिताक्षास्य प्रचलेऽर्माधिमांसके|
धृतस्य निश्चलं मूर्ध्नि वर्त्मनोश्च विशेषतः||१५||
अपाङ्गमीक्षमाणस्य वृद्ध्ऽर्मणि कनीनकात्|
वली स्याद्यत्र तत्रार्म बडिशेनावलम्बितम्||१६||
नात्यायतं मुचुण्ड्या वा सूच्या सूत्रेण वा ततः|
समन्तान्मण्डलाग्रेण मोचयेदथ मोक्षितम्||१७||
कनीनकमुपानीय चतुर्भागावशेषितम्|
छिन्द्यात्कनीनकं रक्षेद्वाहिनीश्चाश्रुवाहिनीः||१८||
कनीनकव्यधादश्रु नाडी चाक्ष्णि प्रवर्तते|
वृद्धेऽर्मणि तथाऽपाङ्गात्पश्यतोऽस्य कनीनकम्||१९||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઉત્તાનસ્ય પુંસો વામદક્ષિણયોરિતરત્-એકમક્ષિ, સ્વિન્નંકૃતસ્વેદં ચ, તથા બીજપૂરરસેન સૈન્ધવાન્વિતેનાઞ્જિતં નિમીલ્યસ્થગયિત્વા, વિમર્દયેત્-મલયેત્| અનેન પ્રકારેણ સંરોષિતાક્ષસ્યસતોઽર્માધિમાંસે પ્રચલે સતિ મૂર્ધ્નિ નિશ્ચલં ઘૃતસ્ય વર્ત્મનોશ્ચ વિશેષેણ ઘૃતસ્ય કનીનકાદર્મણિ વૃદ્ધે સત્યપાઙ્ગં પશ્યતો યત્ર વલી સ્યાત્ તત્રાર્મ બડિશેનાવલમ્બિતં નાત્યાયતં-નાતિદીર્ઘં યથાભવતિતથાઽવલમ્બિતમ્| તતઃ-અનન્તરં, મુચુણ્ડ્યા સૂચ્યા સૂત્રેણ વા મોચયેત્| અથ મોક્ષિતં ચ વિચ્છેદિતં ચ સત્ કનીનકમુપાનીય ચતુર્ભાગાવશેષિતં મણ્ડલાગ્રેન છિન્દ્યાત્| વ્યવહિતાનામપિ પદાનામર્થયોગ્યતાવશાદેવ સમ્બન્ધોઽત્ર યોજ્યઃ| કનીનકં રક્ષેત્| કનીનકવ્યધાદશ્રુ નાડી ચાક્ષ્ણિ પ્રવર્તતે| અપાઙ્ગપ્રદેશાચ્ચાર્મણિ વૃદ્ધે તથા કનીનકં વીક્ષમાણસ્ય છિન્દ્યાત્|
Adhikarana અર્મણિ બન્ધનવિધિઃ (૨૦-૨૨) · Śloka ૨૨
સમ્યક્ છિન્નં મધુવ્યોષસૈન્ધવપ્રતિસારિતમ્|
ઉષ્ણેન સર્પિષા સિક્તમભ્યક્તં મધુસર્પિષા||૨૦||
બધ્નીયાત્સેચયેન્મુક્ત્વા તૃતીયાદિદિનેષુ ચ|
કરઞ્જબીજસિદ્ધેન ક્ષીરેણ ક્વથિતૈસ્તથા||૨૧||
સક્ષૌદ્રૈર્દ્વિનિશારોધ્રપટોલીયષ્ટિકિંશુકૈઃ|
કુરણ્ટમુકુલોપેતૈર્મુઞ્ચેદેવાહ્નિ સપ્તમે||૨૨||
View original
सम्यक् छिन्नं मधुव्योषसैन्धवप्रतिसारितम्|
उष्णेन सर्पिषा सिक्तमभ्यक्तं मधुसर्पिषा||२०||
बध्नीयात्सेचयेन्मुक्त्वा तृतीयादिदिनेषु च|
करञ्जबीजसिद्धेन क्षीरेण क्वथितैस्तथा||२१||
सक्षौद्रैर्द्विनिशारोध्रपटोलीयष्टिकिंशुकैः|
कुरण्टमुकुलोपेतैर्मुञ्चेदेवाह्नि सप्तमे||२२||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સમ્યક્ છિન્નં મધ્વાદિભિઃ પ્રતિસારિતં ઘૃતેનોષ્ણેન સિક્તં માક્ષિકસર્પિષાઽભ્યક્તં બધ્નીયાત્| તૃતીયાદિદિનેષુ ચ મુક્ત્વા ક્ષીરેણ કરઞ્જબીજસિદ્ધેન સેચયેત્| દ્વિહરિદ્રાદિભિશ્ચ ક્વથિતૈઃ શીતૈશ્ચ મધુયુતૈઃ સેકં કુર્યાત્| સપ્તમે દિને મુઞ્ચેદેવ|
Adhikarana અર્મણિ હીનાતિચ્છેદજે સેકાઞ્જનાદિ (૨૩) · Śloka ૨૩
સમ્યક્ છિન્ને ભવેત્સ્વાસ્થ્યં હીનાતિચ્છેદજાન્ ગદાન્|
સેકાઞ્જનપ્રભૃતિભિર્જયેલ્લેખનબૃંહણૈઃ||૨૩||
View original
सम्यक् छिन्ने भवेत्स्वास्थ्यं हीनातिच्छेदजान् गदान्|
सेकाञ्जनप्रभृतिभिर्जयेल्लेखनबृंहणैः||२३||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સમ્યક્ છિન્નેઽર્મણિ સ્વાસ્થ્યં ભવેત્| હીનાતિચ્છેદજાન્ રોગાન્ સેકાઞ્જનાદ્યૈર્યથાયોગં લેખનૈર્બૃંહણૈશ્ચ જયેત્|
Adhikarana અર્મણિ સિતાદ્યઞ્જનમ્ (૨૪-૨૫) · Śloka ૨૫
સિતામનઃશિલૈલેયલવણોત્તમનાગરમ્|
અર્ધકર્ષોન્મિતં તાર્ક્ષ્યં પલાર્ધં ચ મધુદ્રુતમ્||૨૪||
અઞ્જનં શ્લેષ્મતિમિરપિલ્લશુક્રાર્મશેષજિત્|
|૨૫|
View original
सितामनःशिलैलेयलवणोत्तमनागरम्|
अर्धकर्षोन्मितं तार्क्ष्यं पलार्धं च मधुद्रुतम्||२४||
अञ्जनं श्लेष्मतिमिरपिल्लशुक्रार्मशेषजित्|
|२५|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સિતાદિભિરર્ધકર્ષોન્મિતૈ રસાઞ્જનં દ્વિકર્ષોન્મિતં મધુદ્રુતમઞ્જનં શ્લેષ્મતિમિરાદિજિત્
Adhikarana અર્મણિ ત્રિફલાદ્યઞ્જનાનિ (૨૫-૨૭) · Śloka ૨૭
|
ત્રિફલૈકતમદ્રવ્યત્વચં પાનીયકલ્કિતામ્||૨૫||
શરાવપિહિતાં દગ્ધ્વા કપાલે ચૂર્ણયેત્તતઃ|
પૃથક્શેષૌષધરસૈઃ પૃથગેવ ચ ભાવિતા||૨૬||
સા મષી શોષિતા પેષ્યા ભૂયો દ્વિલવણાન્વિતા|
ત્રિણ્યેતાન્યઞ્જનાન્યાહ લેખનાનિ પરં નિમિઃ||૨૭||
View original
|
त्रिफलैकतमद्रव्यत्वचं पानीयकल्किताम्||२५||
शरावपिहितां दग्ध्वा कपाले चूर्णयेत्ततः|
पृथक्शेषौषधरसैः पृथगेव च भाविता||२६||
सा मषी शोषिता पेष्या भूयो द्विलवणान्विता|
त्रिण्येतान्यञ्जनान्याह लेखनानि परं निमिः||२७||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ત્રિફલાયા એકતમસ્ય હરીતક્યાદેર્દ્રવ્યસ્ય ત્વચં પાનીયકલ્કિતાં શરાવપિહિતાં કપાલે દગ્ધ્વા ચૂર્ણયેત્| તત એવ ત્રિફલાયાઃ પૃથક્ શેષૌષધરસૈઃ પૃથગેવ ચૈકૈકં ભાવિતા સા મષી શોષિતા પુનઃ પેષ્યા લવણદ્વયયુતા| ત્રીણ્યેતાન્યઞ્જનાનિ પરં લેખનાનિ તિમિરઘ્નાનિ નિમિર્વક્તિ|
Adhikarana સિરાજાલે કઠિનસિરાસુ અર્મવત્ (૨૮) · Śloka ૨૮
સિરાજાલે સિરા યાસ્તુ કઠિના લેખનૌષધૈઃ|
ન સિદ્ધ્યન્ત્યર્મવત્તાસાં પિટિકાનાં ચ સાધનમ્||૨૮||
View original
सिराजाले सिरा यास्तु कठिना लेखनौषधैः|
न सिद्ध्यन्त्यर्मवत्तासां पिटिकानां च साधनम्||२८||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સિરાજાલે યાઃ સિરા કઠિના લેખનૌષધૈર્ન સિધ્યન્તિ તાસામર્મવત્ ચિકિત્સા, પિટિકાનાં ચ|
Adhikarana શુક્રેષુ ત્રિફલાદિ (૨૯) · Śloka ૨૯
દોષાનુરોધાચ્છુક્રેષુ સ્નિગ્ધરૂક્ષા વરા ઘૃતમ્|
તિક્તમૂર્ધ્વમસૃક્સ્રાવો રેકસેકાદિ ચેષ્યતે||૨૯||
View original
दोषानुरोधाच्छुक्रेषु स्निग्धरूक्षा वरा घृतम्|
तिक्तमूर्ध्वमसृक्स्रावो रेकसेकादि चेष्यते||२९||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શુક્રેષુ દોષવશાત્ કદાચિત્ રૂક્ષા કદાચિત્ સ્નિગ્ધા ત્રિફલા હિતા| તથા ઘૃતં તિક્તમૂર્ધ્વમસૃક્સ્રાવો રેકસેકાદિ ચેષ્યતે|
Adhikarana ક્ષતશુક્રે ત્રિવૃદ્ધૃતપાનમ્ (૩૦-૩૨) · Śloka ૩૨
ત્રિસ્ત્રિવૃદ્વારિણા પક્વં ક્ષતશુક્રે ઘૃતં પિબેત્|
સિરાયાν હરેદ્રક્તં જલૌકોભિશ્ચ લોચનાત્||૩૦||
સિદ્ધેનોત્પલકાકોલીદ્રાક્ષાયષ્ટિવિદારિભિઃ|
સસિતેનાજપયસા સેચનં સલિલેન વા||૩૧||
રાગાશ્રુવેદનાશાન્તૌ પરં લેખનમઞ્જનમ્|
|૩૨|
View original
त्रिस्त्रिवृद्वारिणा पक्वं क्षतशुक्रे घृतं पिबेत्|
सिरायाν हरेद्रक्तं जलौकोभिश्च लोचनात्||३०||
सिद्धेनोत्पलकाकोलीद्राक्षायष्टिविदारिभिः|
ससितेनाजपयसा सेचनं सलिलेन वा||३१||
रागाश्रुवेदनाशान्तौ परं लेखनमञ्जनम्|
|३२|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ત્રિવૃત્ક્વાથેન ત્રીન્ વારાન્ ઘૃતં પક્વં ક્ષતશુક્રે પિબેત્| પશ્ચાત્સિરયા રક્તં હરેત્| નયનાદ્વા જલૌકોભિર્હરેત્| તથાઽઽજદુગ્ધેનોત્પલાદિભિઃ સિદ્ધેન સશર્કરેણ સેચનં હિતમ્| અથવોત્પલાદિક્વથિતેન જલેન સેચયેત્| રાગાશ્રુવેદનાશાન્તૌ સત્યાં લેખનમઞ્જનં હિતમ્|
Adhikarana ક્ષતશુક્રે રક્તસ્રુતિઃ (૩૨-૩૩) · Śloka ૩૩
|
વર્તયો જાતિમુકુલલાક્ષાગૈરિકચન્દનૈઃ||૩૨||
પ્રસાદયન્તિ પિત્તાસ્રં ઘ્નન્તિ ચ ક્ષતશુક્રકમ્|
|૩૩|
View original
|
वर्तयो जातिमुकुललाक्षागैरिकचन्दनैः||३२||
प्रसादयन्ति पित्तास्रं घ्नन्ति च क्षतशुक्रकम्|
|३३|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-જાતિમુકુલાદિભિર્વર્તયઃ પિત્તાસ્રં પ્રસાદયન્તિ| ક્ષતશુક્રં ચ ઘ્નન્તિ|
Adhikarana ઉત્પલાદિસેચનં જાતિમુકુલાદિવર્તિઃ, દન્તવર્તિઃ,અઞ્જનાદિ (૩૩-૩૮) · Śloka ૩૮
|
દન્તૈર્દન્તિવરાહોષ્ટ્રગવાશ્વાજખરોદ્ભવૈઃ||૩૩||
સશઙ્ખમૌક્તિકામ્ભોધિફેનૈર્મરિચપાદિકૈઃ|
ક્ષતશુક્રમપિ વ્યાપિ દન્તવર્તિર્નિવતયેત્||૩૪||
તમાલપત્રં ગોદન્તશઙ્ખફેનોઽસ્થિ ગાર્દભમ્|
તામ્રં ચ વર્તિર્મૂત્રેણ સર્વશુક્રકનાશિની||૩૫||
રત્નાનિ દન્તાઃ શૃઙ્ગાણિ ધાતવસ્ત્ર્યૂષણં ત્રુટિઃ|
કરઞ્જબીજં લશુનો વ્રણસાદિ ચ ભેષજમ્||૩૬||
સવ્રણાવ્રણગમ્ભીરત્વક્સ્થશુક્રઘ્નમઞ્જનમ્|
નિમ્નમુન્નમયેત્સ્નેહપાનનસ્યરસાઞ્જનૈઃ||૩૭||
સરુજં નીરુજં તૃપ્તિપુટપાકેન શુક્રકમ્|
|૩૮|
View original
|
दन्तैर्दन्तिवराहोष्ट्रगवाश्वाजखरोद्भवैः||३३||
सशङ्खमौक्तिकाम्भोधिफेनैर्मरिचपादिकैः|
क्षतशुक्रमपि व्यापि दन्तवर्तिर्निवतयेत्||३४||
तमालपत्रं गोदन्तशङ्खफेनोऽस्थि गार्दभम्|
ताम्रं च वर्तिर्मूत्रेण सर्वशुक्रकनाशिनी||३५||
रत्नानि दन्ताः शृङ्गाणि धातवस्त्र्यूषणं त्रुटिः|
करञ्जबीजं लशुनो व्रणसादि च भेषजम्||३६||
सव्रणाव्रणगम्भीरत्वक्स्थशुक्रघ्नमञ्जनम्|
निम्नमुन्नमयेत्स्नेहपाननस्यरसाञ्जनैः||३७||
सरुजं नीरुजं तृप्तिपुटपाकेन शुक्रकम्|
|३८|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ગજાદ્યુદ્ભવૈર્દન્તૈઃ શઙ્ખમુક્તાફેનયુતૈશ્ચુતુર્થાંશકમરિચૈઃ ક્ષતશુક્રકમપિ વ્યાપિ દન્તવર્તિરિયં નિવર્તયેત્| અપિશબ્દાચ્છુદ્ધશુક્રકમપિ| સ૦-તમાલપત્રાદિભિર્વર્તિર્ગોમૂત્રેણ સર્વશુક્રકહૃત્| સ૦-રત્નનિ-મૌક્તિકાદીનિ, દન્તાઃ-ગજાદીનામ્, શૃઙ્ગાણિ છાગાદીનામ્, ધાતવો-ગૈરિકાદ્યાઃ, ત્ર્યૂષણાદીનિ, તથા વ્રણસાદિ ભેષજં-સ્વર્ણક્ષીર્યાદિ, એતદઞ્જનં સવ્રણાવ્રણગમ્ભીરત્વક્સ્થશુક્રહરમ્| સ૦-નિમ્નં શુક્રકં સ્નેહપાનાદિભિરુન્નમયેત્| સરુજં નીરુજં ચ તર્પણપુટપાકેનોન્નમયેત્|
Adhikarana શુદ્ધશુક્રે નિશાદિસેચનમ્ (૩૮-૩૯) · Śloka ૩૯
|
શુદ્ધશુક્રે નિશાયષ્ટીસારિવાશાબરામ્ભસા||૩૮||
સેચનં રોધ્રપોટલ્યા કોષ્ણામ્ભોમગ્નયાઽથવા|
|૩૯|
View original
|
शुद्धशुक्रे निशायष्टीसारिवाशाबराम्भसा||३८||
सेचनं रोध्रपोटल्या कोष्णाम्भोमग्नयाऽथवा|
|३९|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શુદ્ધશુક્રે હરિદ્રાદિક્વાથેન સેચનં હિતમ્| અથવા રોધ્રપોટાલ્યા કોષ્ણામ્બુમગ્નયા|
Adhikarana શુદ્ધશુક્રે બૃહત્યાદિધૂપનમ્ (૩૯-૪૧) · Śloka ૪૧
|
બૃહતીમૂલયષ્ટ્યાહ્વતામ્રસૈન્ધવનાગરૈઃ||૩૯||
ધાત્રીફલામ્બુના પિષ્ટૈર્લેપિતં તામ્રભાજનમ્|
યવાજ્યામલકીપત્રૈર્બહુશો ધૂપયેત્તતઃ||૪૦||
તત્ર કુર્વીત ગુટિકાસ્તા જલક્ષૌદ્રપેષિતાઃ|
મહાનીલા ઇતિ ખ્યાતાઃ શુદ્ધશુક્રહરાઃ પરમ્||૪૧||
View original
|
बृहतीमूलयष्ट्याह्वताम्रसैन्धवनागरैः||३९||
धात्रीफलाम्बुना पिष्टैर्लेपितं ताम्रभाजनम्|
यवाज्यामलकीपत्रैर्बहुशो धूपयेत्ततः||४०||
तत्र कुर्वीत गुटिकास्ता जलक्षौद्रपेषिताः|
महानीला इति ख्याताः शुद्धशुक्रहराः परम्||४१||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦- બૃહતીચૂર્ણાદિભિરામલકજલેન પિષ્ટૈસ્તામ્રભાજનં લેપિતં યવાદિભિર્ધૂપયેત્| અનન્તરં તત્ર ગુટિકાસ્તોયમાક્ષિકપિષ્ટાઃ કુર્યાત્| એતાશ્ચ મહાનીલા ઇતિ પ્રથિતાઃ પરં શુદ્ધશુક્રઘ્નાઃ|
Adhikarana શુદ્ધશુક્રે મહાનીલા ગુટિકા (૪૨) · Śloka ૪૨
સ્થિરે શુરે ઘને ચાસ્ય બહુશોઽપહરેદ્રસૃક્|
શિરઃકાયવિરેકાંશ્ચ પુટપાકાંશ્ચ ભૂરિશઃ||૪૨||
View original
स्थिरे शुरे घने चास्य बहुशोऽपहरेद्रसृक्|
शिरःकायविरेकांश्च पुटपाकांश्च भूरिशः||४२||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સ્થિરે શુક્રે ઘને ચાતુરસ્યાસ્ય બહુશો રક્તં મોક્ષયેત્| શિરોવિરેકાદીન્ પુટપાકાંશ્ચ પુનઃપુનઃ કુર્યાત્|
Adhikarana શુદ્ધશુક્રે સ્થિરે ઘને શુક્રે રક્તસ્રુતિઃ (૪૩) · Śloka ૪૩
કુર્યાન્મરિચવૈદેહીશિરીષફલસૈન્ધવૈઃ|
હર્ષણં ત્રિફલાક્વાથપીતેન લવણેન વા||૪૩||
View original
कुर्यान्मरिचवैदेहीशिरीषफलसैन्धवैः|
हर्षणं त्रिफलाक्वाथपीतेन लवणेन वा||४३||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-મરિચાદિભિર્હર્ષણં કુર્યાત્| ત્રિફલાક્વાથપીતેન સૈન્ધવેન વા|
Adhikarana શુદ્ધશુક્રે મરિચાદિના હર્ષણમ્ (૪૪-૪૫) · Śloka ૪૫
કુર્યાદઞ્જનયોગૌ વા શ્લોકાર્ધગદિતાવિમૌ|
શઙ્ખકોલાસ્થિકતકદ્રાક્ષામધુકમાક્ષિકૈઃ||૪૪||
સુરાદન્તાર્ણવમલૈઃ શિરીષકુસુમાન્વિતૈઃ|
|૪૫|
View original
कुर्यादञ्जनयोगौ वा श्लोकार्धगदिताविमौ|
शङ्खकोलास्थिकतकद्राक्षामधुकमाक्षिकैः||४४||
सुरादन्तार्णवमलैः शिरीषकुसुमान्वितैः|
|४५|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઇમૌ શ્લોકાર્ધૌક્તૌ યોગૌ ઘ(હ)ર્ષણાય કુર્યાત્| શઙ્ખાદિભિર્માક્ષિકાન્તૈરેકો યોગઃ, સુરાદિભિઃ કુસુમાન્તૈરન્યઃ|
Adhikarana શુદ્ધશુક્રે શુક્રહર્ષણાન્યઞ્જનાનિ (૪૫-૪૬) · Śloka ૪૬
|
ધાત્રીફણિજ્જકરસે ક્ષારો લાઙ્ગલિકોદ્ભવઃ||૪૫||
ઉષિતઃ શોષિતતશ્ચૂર્ણઃ શુક્રહર્ષણમઞ્જનમ્|
|૪૬|
View original
|
धात्रीफणिज्जकरसे क्षारो लाङ्गलिकोद्भवः||४५||
उषितः शोषिततश्चूर्णः शुक्रहर्षणमञ्जनम्|
|४६|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ધાત્ર્યાદિરસે ક્ષારો લાઙ્ગલિકજ ઉષિતઃ શોષિતશ્ચૂર્ણઃ શુક્રહર્ષણમઞ્જનમ્|
Adhikarana શુદ્ધશુક્રે હૃષ્ટશુક્રનાશિની વર્તિઃ (૪૬-૪૮) · Śloka ૪૮
|
મુદ્ગા વા નિસ્તુષાઃ પિષ્ટાઃ શઙ્ખક્ષૌદ્રસમાયુતાઃ||૪૬||
સારો મધૂકાન્મધુમાન્ મજ્જા વાઽક્ષાત્સમાક્ષિકા|
ગોખરાશ્વોષ્ટ્રદશનાઃ શઙ્ખઃ ફેનઃ સમુદ્રજઃ||૪૭||
વર્તિરર્જુનતોયેન હૃષ્ટશુક્રકનાશિની|
|૪૮|
View original
|
मुद्गा वा निस्तुषाः पिष्टाः शङ्खक्षौद्रसमायुताः||४६||
सारो मधूकान्मधुमान् मज्जा वाऽक्षात्समाक्षिका|
गोखराश्वोष्ट्रदशनाः शङ्खः फेनः समुद्रजः||४७||
वर्तिरर्जुनतोयेन हृष्टशुक्रकनाशिनी|
|४८|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-શઙ્ખમધુયુતા મુદ્ગા નિસ્તુષાઃ પિષ્ટા અથવાઽઞ્જનમ્| મધૂકાત્સારો મધુયુતોઽઞ્જનમ્| અથવા બિભીતકાન્મજ્જા માક્ષિકાન્વિતા| સં-ગવાદિદન્તાઃ શઙ્ખઃ સમુદ્રફેનો વા પાર્થજલેન પિષ્ટાવર્તિહૃષ્ટશુક્રહૃત્|
Adhikarana શુદ્ધશુક્રે ઉત્સન્નાદિશુક્રે લેખનમ્ (૪૮) · Śloka ૪૮
|
ઉત્સન્નં વા સશલ્યં વા શુક્રં વાલાદિભિર્લિખેત્||૪૮||
View original
|
उत्सन्नं वा सशल्यं वा शुक्रं वालादिभिर्लिखेत्||४८||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-ઉત્સન્નં વા સશલ્યં વા શુક્રં વાલશાકપત્રાદિભિર્લિખેત્|
Adhikarana સિરાશુક્રે વ્રણશુક્રવત્ (૪૯) · Śloka ૪૯
સિરાશુક્રે ત્વદૃષ્ટિઘ્ને ચિકિત્સા વ્રણશુક્રવત્|
|૪૯|
View original
सिराशुक्रे त्वदृष्टिघ्ने चिकित्सा व्रणशुक्रवत्|
|४९|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-સિરાશુક્રે પુનરદૃષ્ટિઘ્ને ચિકિત્સા વ્રણશુક્ર ઇવ કાર્યા|
Adhikarana સિરાશુક્રે પુણ્ડ્રાદિવર્તિઃ (૪૯-૫૦) · Śloka ૫૦
|
પુણ્ડ્રયષ્ટ્યાહ્વકાકોલીસિંહીલોહનિશાઞ્જનમ્||૪૯||
કલ્કિતં છાગદુગ્ધેન સઘૃતૈર્ધૂપિતં યવૈઃ|
ધાત્રીપત્રૈશ્ચ પર્યાયાદ્વર્તિરત્રાઞ્જનં પરમ્||૫૦||
View original
|
पुण्ड्रयष्ट्याह्वकाकोलीसिंहीलोहनिशाञ्जनम्||४९||
कल्कितं छागदुग्धेन सग़ृतैर्धूपितं यवैः|
धात्रीपत्रैश्च पर्यायाद्वर्तिरत्राञ्जनं परम्||५०||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-પાણ્ડ્રાદિકં છાગદુગ્ધેન પિષ્ટં સસર્પિષ્કૈર્યવૈરામલકપત્રૈશ્ચ પર્યાયેણ ધૂપિતા વર્તિર્ને(ર)ત્રાઞ્જનં પરમ્|
Adhikarana અજકાયાં શસ્ત્રપ્રયોગઃ (૫૧) · Śloka ૫૧
અશાન્તાવર્મવચ્છસ્ત્રમજકાખ્યે ચ યોજયેત્|
|૫૧|
View original
अशान्तावर्मवच्छस्त्रमजकाख्ये च योजयेत्|
|५१|
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અશાન્તૌ સત્યામર્મવદજકાખ્યે ચ શસ્ત્રં પ્રયોજયેત્|
Adhikarana અજકાશુક્રેષુ અસાધ્યેષુ સ્નેહપાનાદિના વેદનોપશમાદિ (૫૧-૫૨) · Śloka ૫૨
|
અજકાયામસાધ્યાયાં શુક્રેઽન્યત્ર ચ તદ્વિધે||૫૧||
વેદનોપશમં સ્નેહપાનાસૃક્સ્રાવણાદિભિઃ|
કુર્યાદ્બીભત્સતાં જેતું શુક્રસ્યોત્સેધસાધનમ્||૫૨||
View original
|
अजकायामसाध्यायां शुक्रेऽन्यत्र च तद्विधे||५१||
वेदनोपशमं स्नेहपानासृक्स्रावणादिभिः|
कुर्याद्बीभत्सतां जेतुं शुक्रस्योत्सेधसाधनम्||५२||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અસાધ્યાયામજકાયાં શુક્રે ચાન્યત્ર રોગે તત્પ્રકારેઽસાધ્યે વેદનોપશમં સ્નેહપાનાદિભિર્વિદધીત| બીભત્સતાં-નિન્દ્યતાં, જેતું શુક્રસ્યોત્સેધસાધનં કુર્યાત્|
Adhikarana અજકાશુક્રેષુ નાલિકેરાદ્યઞ્જનમ્ (૫૩-૫૪) · Śloka ૫૪
નાલિકેરાસ્થિભલ્લાતતાલવંશકરીરજમ્|
ભસ્માદ્ભિઃ સ્રાવયેત્તાભિર્ભાવયેત્કરભાસ્થિજમ્||૫૩||
ચૂર્ણં શુક્રેષ્વસાધ્યેષુ તદ્વૈવર્ણ્યઘ્નમઞ્જનમ્|
સાધ્યેષુ સાધનાયાલમિદમેવ ચ શીલિતમ્||૫૪||
View original
नालिकेरास्थिभल्लाततालवंशकरीरजम्|
भस्माद्भिः स्रावयेत्ताभिर्भावयेत्करभास्थिजम्||५३||
चूर्णं शुक्रेष्वसाध्येषु तद्वैवर्ण्यघ्नमञ्जनम्|
साध्येषु साधनायालमिदमेव च शीलितम्||५४||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-નાલિકેરાસ્થ્યાદિજં ભસ્મ અદ્ભિઃ સ્રાવયેત્| તાભિરદ્ભિઃ કરભાસ્થિજં ચૂર્ણં ભાવયેત્| તચ્ચૂર્ણમઞ્જનમસાધ્યેષુ શુક્રેષુ વૈવર્ણ્યહરમ્| શીલિતં ચૈતદેવ શુક્રાણાં સાધનાયાલં-શ્રેષ્ઠમ્|
Adhikarana શુક્રેષુ પાનાદૌ યથાસ્વં ઘૃતમ્ (૧૧) · Śloka ૧૧
અજકાં પા્શ્વતો વિધ્વા સૂચ્યા વિસ્રાવ્ય ચોદકમ્|
સમં પ્રપીડ્યાઙ્ગુષ્ઠેન વસાર્દ્રેણાનુ પૂરયેત્||૫૫||
વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન બદ્ધં બદ્ધં વિમુચ્ય ચ|
સપ્તરાત્રાદ્ વ્રણે રૂઢે કૃષ્ણભાગે સમે સ્થિરે||૫૬||
સ્નેહાઞ્જનં ચ કર્તવ્યં નસ્યં ચ ક્ષીરસર્પિષા|
તથાઽપિ પુનરાધ્માને ભેદચ્છેદાદિકાં ક્રિયામ્||૫૭||
યુક્ત્યા કુર્યાદ્યથા નાતિચ્છેદેન સ્યાન્નિમજ્જનમ્|
૫૭ ૧/૨|
નિત્યં ચ શુક્રેષુ શૃતં યથાસ્વં પાને ચ મર્શે ચ ઘૃતં વિદધ્યાત્|
ન હીયતે લબ્ધબલા તથાઽન્ત- સ્તીક્ષ્ણાઞ્જનૈર્દૃક્ સતતં પ્રયુક્તૈઃ|
૫૮ ૧/૨|
ઇતિ શ્રીવૈદ્યપતિસિંહગુપ્તસૂનુશ્રીમદ્વાગ્ભટવિર- ચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયસંહિતાયાં ષષ્ઠે ઉત્તર- સ્થાને સન્ધિસિતાસિતરોગપ્રતિષેધો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ||૧૧||
View original
अजकां पाऱ्श्वतो विध्वा सूच्या विस्राव्य चोदकम्|
समं प्रपीड्याङ्गुष्ठेन वसार्द्रेणानु पूरयेत्||५५||
व्रणं गोमांसचूर्णेन बद्धं बद्धं विमुच्य च|
सप्तरात्राद् व्रणे रूढे कृष्णभागे समे स्थिरे||५६||
स्नेहाञ्जनं च कर्तव्यं नस्यं च क्षीरसर्पिषा|
तथाऽपि पुनराध्माने भेदच्छेदादिकां क्रियाम्||५७||
युक्त्या कुर्याद्यथा नातिच्छेदेन स्यान्निमज्जनम्|
५७ १/२|
नित्यं च शुक्रेषु शृतं यथास्वं पाने च मर्शे च घृतं विदध्यात्|
न हीयते लब्धबला तथाऽन्त- स्तीक्ष्णाञ्जनैर्दृक् सततं प्रयुक्तैः|
५८ १/२|
इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविर- चितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तर- स्थाने सन्धिसितासितरोगप्रतिषेधो नामैकादशोऽध्यायः||११||
Hide commentary
સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)
સ૦-અજકાં પાર્શ્વતઃ સૂચ્યા વિધ્વા જલં ચ નિઃસ્રાવ્યાનન્તરમઙ્ગુષ્ઠેન સમં વસાર્દ્રેણ-વસયા દ્રવીકૃત્ય, વ્રણં ગોમાંસચૂર્ણેન પૂરયેત્| બદ્ધં બદ્ધં વિમુચ્ય સ સપ્તરાત્રાદ્ વ્રણે રૂઢે સતિ તથા કૃષ્ણભાગે સમે સ્થિતે સતિ સ્નેહાઞ્જનં ચ કર્તવ્યમ્| ક્ષીરઘૃતે ચ નસ્યમ્| એવમપિ કૃતે પુનરાધ્માને સતિ ભેદચ્છેદાદિકાં ક્રિયાં યુક્ત્યા કુર્યાત્| યથાઽતિચ્છેદેન દૃષ્ટેર્નિમજ્જનં ન સ્યાત્| સ૦-શુક્રેષુ ચ નિત્યં ઘૃતં યથાયોગં પક્વં પાનાદૌ વિદધ્યાત્| કિમ્ ? ઇત્યાહ-તથા ઘૃતપાનસેચનેન લબ્ધબલા દૃગન્તઃ પ્રતતં પ્રયુક્તૈસ્તીક્ષ્ણાઞ્જનૈર્ન હીયતે-ન હાનિં યાયાદિતિ| ઉપજાતિર્વૃત્તમ્| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટી- કાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં ષષ્ઠે ઉત્તરસ્થાને સન્ધિસિતા- સિતરોગપ્રતિષેધો નામૈકાદશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૧૧||