३८. मूषिकालर्कविषप्रतिषेधाध्यायः

Adhikarana अध्यायोपक्रमः (१) · Śloka १

|१|

Adhikarana मूषिकालर्कविषप्रतिषेधाध्यायः ------- मूषिकाणां अष्टादशत्वम् (२) · Śloka २

अथातो मूषिकालर्कविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे||२|| ) लालनश्चपलः पुत्रो हसिरश्चिक्किरोऽजिरः| कषायदन्तः कुलकः कोकिलः कपिलोऽसितः||१|| अरुणः शबलः श्वेतः कपोतः पलितोन्दुरः| छुच्छुन्दरो रसालाख्यो दशाष्टौ चेति मूषिकाः||२||

Adhikarana मूषिकाणां शुक्रविषत्वम्, मूषिकविषस्य सामान्यं लक्षणम् (३-५) · Śloka ५

शुक्रं पतति यत्रैषां शुक्रदिग्धैः स्पृशन्ति वा| यदङ्गमङ्गैस्तत्रास्रे दूषिते पाण्डुतां गते||३|| ग्रन्थयः श्वयथुः कोठो मण्डलानि भ्रमोऽरुचिः| शीतज्वरोऽतिरुक्सादो वेपथुः पर्वभेदनम्||४|| रोमहर्षः स्रुतिर्मूर्च्छा दीर्घकालानुबन्धनम्| श्लेष्मानुबद्धबह्वाखुपोतकच्छर्दनं सतृट्||५||

Adhikarana मूषिकविषस्य कृच्च्रसाध्यलक्षणम् (६) · Śloka ६

व्यवाय्याखुविषं कृच्छ्रं भूयो भूयश्च कुप्यति| |६|

Adhikarana मूषिकविषस्य असाध्यलक्षणम् (६-७) · Śloka ७

| मूर्च्छाङ्गशोफवैवर्ण्यक्लेदशब्दाश्रुतिज्वराः||६|| शिरोगुरुत्वं लालासृक्छर्दिश्चासाध्यलक्षणम्| |७|

Adhikarana मूषिकविषस्य वर्ज्यलक्षणम् (७-८) · Śloka ८

| शूनबस्तिं विवर्णौष्ठमाख्वाभैर्ग्रन्थिभिश्चितम्||७|| छुच्छुन्दरसगन्धं च वर्जयेदाखुदूषितम्| |८|

Adhikarana विषयुक्तस्य शुनो लक्षणम् (८-१०) · Śloka १०

| शुनः श्लेष्मोल्बणां दोषाः संज्ञां संज्ञावहाश्रिताः||८|| मुष्णन्तः कुर्वते क्षोभं धातूनामतिदारुणम्| लालावानन्धबधिरः सर्वतः सोऽभिधावति||९|| स्रुस्तपुच्छहनुस्कन्धः शिरोदुःखी नताननः| |१०|

Adhikarana विषयुक्तस्य दंशस्य लक्षणम् (१०-११) · Śloka ११

| दंशस्तेन विदष्टस्य सुप्तः कृष्णं क्षरत्यसृक्||१०|| हृच्छिरोरुग्ज्वरस्तम्भतृष्णामूर्च्छाद्भवोऽनु च| |११|

Adhikarana एवं शृगालादयो वेद्याः (११-१२) · Śloka १२

| अनेनान्येऽपि बोद्धव्या व्याला दंष्ट्राप्रहारिणः||११|| शृगालाश्वतराश्वर्क्षद्वीपिव्याघ्रवृकादयः| |१२|

Adhikarana सविषदंशस्य लक्षणम्,निर्विषदंशस्य लक्षणम् (१२-१४) · Śloka १४

| कण्डूनिस्तोदवैवर्ण्यसुप्तिक्लेदज्वरभ्रमाः||१२|| विडहरागरुक्पाकशोफग्रन्थिविकुञ्चनम्| दंशावदरणं स्फोटाः कर्णिका मण्डलानि च||१३|| सर्वत्र सविषे लिङ्गं, विपरीतं तु निर्विषे| |१४|

Adhikarana दष्टस्यासाध्यलक्षणम् (१४-१५) · Śloka १५

| दष्टो येन तु तच्चेष्टारुतं कुर्वन् विनश्यति||१४|| पश्यंस्तमेव चाकस्मादादर्शसलिलादिषु| |१५|

Adhikarana जलसंत्रासस्य लक्षणम् (१५-१६) · Śloka १६

| योऽद्भ्यस्त्रस्येददष्टोऽपि शब्दसंस्पर्शदर्शनैः||१५|| जलसन्त्रासनामानं दष्टं तमपि वर्जयेत्| |१६|

Adhikarana आखुना दष्टमात्रस्य दंशदाहः (१६-१७) · Śloka १७

| आखुना दष्टमात्रस्य दंशं काण्डेन दाहयेत्||१६|| दर्पणोनाथवा, तीव्ररुजा स्यात्कर्णिकाऽन्यथा| |१७|

Adhikarana दग्धदंशस्य विस्त्रावः शिरीषबीजादिभिः प्रलेपश्च (१७-१८) · Śloka १८

| दग्धं विस्रावयेद्दंशं प्रच्छितं च प्रलेपयेत्||१७|| शिरीषरजनीवक्रकुङ्कुमामृतवल्लिभिः| |१८|

Adhikarana आखुविषघ्नः कर्णिकापातनश्चागारधूमादिलेपः (१८-१९) · Śloka १९

| अगारधूममञ्जिष्ठारजनीलवणोत्तमैः||१८|| लेपो जयत्याखुविषं कर्णिकायाश्च पातनः| |१९|

Adhikarana आखुविषघ्नः ततोऽम्लैः क्षालनादि, सिरामोक्षो वा (१९-२०) · Śloka २०

| ततोऽम्लैः क्षालयित्वाऽनु तोयैरनु च लेपयेत्||१९|| पालिन्दीश्वेतकटभीबिल्वमूलगुडूचिभिः| अन्यैश्च विषशोफघ्नैः सिरां वा मोक्षयेद्द्रुतम्||२०||

Adhikarana आखुविषघ्नः नीलिन्यादिक्वाथैः च्छर्दनम् (२१) · Śloka २१

छर्दनं नीलिनीक्वाथैः शुकाख्याङ्कोल्लयोरपि| |२१|

Adhikarana आखुविषघ्नः कोशातक्यादिचूर्णेन च्छर्दनम् (२१-२२) · Śloka २२

| कोशातक्याः शुकाख्यायाः फलं जीमूतकस्य च||२१|| मदनस्य च सञ्चूर्ण्य दध्ना पीत्वा विषं वमेत्| |२२|

Adhikarana आखुविषघ्नः वचादिना पानम्, त्रिवृदादिना विरेचनम् (२२-२३) · Śloka २३

| वचामदनजीमूतकुष्ठं व मूत्रपेषितम्||२२|| पूर्वकल्पेन पातव्यं सर्वोन्दुरविषापहम्| विरेचनं त्रिवृन्नीलीत्रिफलाकल्क इष्यते||२३||

Adhikarana आखुविषघ्नः शिरीषसारादिना शिरोविरेचनम् (२४) · Śloka २४

शिरोविरेचने सारः शिरीषस्य फलानि च| |२४|

Adhikarana आखुविषघ्नः गोमयरसेनाञ्जनम् (२४) · Śloka २४

| अञ्जनं गोमयरसो व्योषसूक्ष्मरजोन्वितः||२४||

Adhikarana आखुविषघ्नः कपित्थादिरसेनावलेहः (२५) · Śloka २५

कपित्थतोमयरसो मधुमानवलेहनम्| |२५|

Adhikarana आखुविषघ्नः तन्दुलीयकमूलादिसिद्धानि घृतानि (२५-२६) · Śloka २६

| तन्दुलीयकमूलेन सिद्धं पाने हितं घृतम्||२५|| द्विनिशाकटभीरक्तायष्ट्याह्वैर्वाऽमृतान्वितैः| आस्फोतमूलसिद्धं वा पञ्चकापित्थमेव वा||२६||

Adhikarana आखुविषघ्नः सिन्दुवारादिक्वाथः (२७-२८) · Śloka २८

सिन्दुवारं नतं शिग्रुबिल्वमूलं पुनर्नवा| वचाश्वदंष्ट्राजीमूतमेषां क्वाथं समाक्षिकम्||२७|| पिबेच्छाल्योदनं दध्ना भुञ्जानो मूषिकार्दितः| |२८|

Adhikarana आखुविषघ्नः शरपुङ्खाबीजचूर्णम् (२८) · Śloka २८

| तक्रेण शरपुङ्खाया बीजं सञ्चूर्ण्य वा पिबेत्||२८||

Adhikarana आखुविषघ्नः अङ्कोलमूलकल्कः (२९) · Śloka २९

अङ्कोल्लमूलकल्को वा बस्तमूत्रेण कल्कितः| पानालेपनयोर्युक्तः सर्वाखुविषनाशनः||२९||

Adhikarana आखुविषघ्नः कपित्थमध्यादिकम्, तिलकमञ्जरी (३०) · Śloka ३०

कपित्थमध्यतिलकतिलाङ्कोल्लजटाः पिबेत्| गवां मूत्रेण, पयसा मञ्जरीं तिलकस्य वा||३०||

Adhikarana आखुविषघ्नः सैर्यकमूलम् (३१) · Śloka ३१

अथवा सैर्यकान्मूलं सक्षौद्रं तन्दुलाम्बुना| |३१|

Adhikarana आखुविषघ्नः कटुकालाबुविन्यस्तं जलम् (३१) · Śloka ३१

| कटुकालाबुविन्यस्तं पीतं वाऽम्बु निशोषितम्||३१||

Adhikarana आखुविषघ्नः सिन्दुवारमूलाद्यगदः (३२) · Śloka ३२

सिन्दुवारस्य मूलानि बिडालास्थि विषं नतम्| जलपिष्टोऽगदो हन्ति नस्याद्यैराखुजं विषम्||३२||

Adhikarana सशेषमूषिकविषस्याभ्रदर्शनादौ प्रकोपः (३३) · Śloka ३३

सशेषं मूषिकविषं प्रकुप्यत्यभ्रदर्शने| यथायथं वा कालेषु दोषाणां वृद्धिहेतुषु||३३||

Adhikarana तत्र यथावस्थमुपक्रमाः,तत्र दूषीविषापहाश्चोपक्रमाः (३४) · Śloka ३४

तत्र सर्वे यथावस्थं प्रयोज्याः स्युरुपक्रमाः| यथास्वं ये च निर्दिष्टास्तथा दूषीविषापहाः||३४||

Adhikarana अलर्कदंशे दाहो लेपः पुराणघृतपानं च (३५) · Śloka ३५

दंशं त्वलर्कदष्टस्य दग्धमुष्णेन सर्पिषा| प्रदिह्यादगदैस्तैस्तैः पुराणं च घृतं पिबेत्||३५||

Adhikarana अलर्कदंशे अर्कक्षीरयुतं विरेचनम् (३६) · Śloka ३६

अर्कक्षीरयुतं चास्य योज्यमाशु विरेचनम्| |३६|

Adhikarana अलर्कदंशे अङ्कोल्लोत्तरमूलजलम्, श्वेतपुनर्नवा (३६-३७) · Śloka ३७

| अङ्कोल्लोत्तरमूलाम्बु त्रिपलं सहविःपलम्||३६|| पिबेत्सधत्तूरफलां श्वेतां वाऽपि पुनर्नवाम्| |३७|

Adhikarana अलर्कदंशे पललतैलादि (३७-३८) · Śloka ३८

| ऐकध्यं पललं तैलं रूपिकायाः पयो गुडः||३७|| भिनत्ति विषमालर्कं घनवृन्दमिवानिलः| |३८|

Adhikarana अलर्कदंशे समन्त्रौषधीरत्नं स्नपनम् (३८) · Śloka ३८

| समन्त्रं सौषधीरत्नं स्नपनं च प्रयोजयेत्||३८||

Adhikarana चतुष्पादादिनखदन्तपरिक्षतस्य लक्षणम् (३९) · Śloka ३९

चतुष्पाद्भिर्द्विपाद्भिर्वा नखदन्तपरिक्षतम्| शूयते पच्यते रागज्वरस्रावरुजान्वितम्||३९||

Adhikarana नखदन्तविषघ्नः सोमवल्कादिलेपः (४०-३८) · Śloka ३८

सोमवल्कोऽश्वकर्णश्च गोजिह्वा हंसपादिका| रजन्यौ गैरिकं लेपो नखदन्तविषापहः||४०|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने मूषिकालर्कविषप्रतिषेधो नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः||३८||