३७. कीटालूतादिविषप्रतिषेधाध्यायः

Adhikarana अध्यायोपक्रमः (१) · Śloka १

|१|

Adhikarana कीटलूतादिविषप्रत्षेधाध्यायः ------ कीटाः सर्पाणां विण्मुत्रादिजाः कीटानां चतुर्विधत्वम् (२-१) · Śloka १

अथातः कीटलूतादिविषप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे|२| ) सर्पाणामेव विण्मूत्रशुक्राण्डशवकोथजाः| दोषैर्व्यस्तैः समस्तैश्च युक्ताः कीटाश्चतुर्विधाः||१||

Adhikarana वायव्यकीटदष्टस्य लक्षणम् (२) · Śloka २

दष्टस्य कीटैर्वायव्यैर्दंशस्तोदरुजोल्बणः| |२|

Adhikarana आग्नेयकीटदष्टस्य लक्षणम् (२-३) · Śloka ३

| आग्नेयैरल्पसंस्रावो दाहरागविसर्पवान्||२|| पक्वपीलुफलप्रख्यः खर्जूरसदृशोऽथवा| |३|

Adhikarana कफाधिककीटदष्टस्य लक्षणम् (३) · Śloka ३

| कफाधिकरिमन्दरुजः पक्वोदुम्बरसन्निभः||३||

Adhikarana सान्निपातिककीटदष्टस्य लक्षणम् (४) · Śloka ४

स्रावाढ्यः सर्वलिङ्गस्तु विवर्ज्यः सान्निपातिकैः| |४|

Adhikarana कीटेषु सर्पवत् वेगाः शोफादिश्च (४-५) · Śloka ५

| वेगाश्च सर्पवच्छोफो वर्धिष्णुर्विस्ररक्तता||४|| शिरोक्षिगौरवं मूर्च्छा भ्रमः श्वासोऽतिवेदना| |५|

Adhikarana सर्वकीटकदष्टानां सामान्यलक्षणम् (५) · Śloka ५

| सर्वेषां कर्णिका शोफो ज्वरः कण्डूररोचकः||५||

Adhikarana वृश्चिकदष्टस्य लक्षणम् (६-७) · Śloka ७

वृश्चिकस्य विषं तीक्ष्णमादौ दहति वह्निवत्| ऊर्ध्वमारोहति क्षिप्रं दंशे पश्चात्तु तिष्ठति||६|| दंशः सद्योऽतिरुक् श्यावस्तुद्यते स्फुटतीव च| |७|

Adhikarana वृश्चिकास्त्रिप्रकाराः (७-८) · Śloka ८

| ते गवादिशकृत्कोथाद्दिग्धदष्टादिकोथतः||७|| सर्पकोथाच्च सम्भूता मन्दमध्यमहाविषाः| |८|

Adhikarana मन्दविषवृश्चिकानां लक्षणम् (८-९) · Śloka ९

| मन्दाः पीताः सिताः श्यावाः रूक्षाः कर्बुरमेचकाः||८|| रोमशा बहुपर्वाणो लोहिताः पाण्डुरोदराः| |९|

Adhikarana मध्यविषवृश्चिकानां लक्षणम् (९-१०) · Śloka १०

| धूम्रोदरास्त्रिपर्वाणो मध्यास्तु कपिलारुणाः||९|| पिशङ्गाः शबलाश्चित्राः शोणिताभा| |१०|

Adhikarana महाविषवृश्चिकानां लक्षणम् (१०) · Śloka १०

महाविषाः| अग्न्याभा-द्व्येकपर्वाणो रक्तासितसितोदराः||१०||

Adhikarana महाविषवृश्चिकदष्टस्य लक्षणम् (११-१२) · Śloka १२

तैर्दष्टः शूनरसनः स्तब्धगात्रो ज्वरार्दितः| खैर्वमन् शोणितं कृष्णमिन्द्रियार्थानसंविदन्||११|| स्विद्यन् मूर्च्छन् विशुष्कास्यो विह्वलो वेदनातुरः| विशीर्यमाणमांसश्च प्रायशो विजहात्यसून्||१२||

Adhikarana उष्ट्रधूमस्य लक्षणम् (१३-१४) · Śloka १४

उच्चिटिङ्गस्तु वक्त्रेण दशत्यभ्यधिकव्यथः| साध्यतो वृश्चिकात् स्तम्भं शेफसो हृष्टरोमताम्||१३|| करोति सेकमङ्गानां दंशः शीताम्बुनेव च| उष्ट्रधूमः स एवोक्तो रात्रिचाराच्च रात्रिकः||१४||

Adhikarana कीटादीनां दोषाधिकत्वम् (१५) · Śloka १५

वातपित्तोत्तराः कीटाः, श्लैश्मिकाः कणभोन्दुराः| प्रायो वातोल्बणविषा वृश्चिकाः सोष्ट्रधूमकाः||१५||

Adhikarana यथादोषोदयं क्रिया (१६) · Śloka १६

यस्य यस्यैव दोषस्य लिङ्गाधिक्यं प्रतर्कयेत्| तस्य तस्यौषधैः कुर्याद्विपरीतगुणैः क्रियाम्||१६||

Adhikarana वातिकविषस्य लक्षणम् (१७) · Śloka १७

हृत्पीडोर्ध्वानिलस्तम्भः शिरायामोऽस्थिपर्वरुक्| घूर्णनोद्वेष्टनं गात्रश्यावता वातिके विषे||१७||

Adhikarana पैत्तिकविषस्य लक्षणम् (१८) · Śloka १८

संज्ञानाशोष्णनिश्वासौ हृद्दाहः कटुकास्यता| मांसावदरणं शोफो रक्तपीतश्च पैत्तिके||१८||

Adhikarana श्लैष्मिकविषस्य लक्षणम् (१९) · Śloka १९

छर्द्यरोचकहृल्लासप्रसेकोत्क्लेशपीनसैः| सशैत्यमुखमाधुर्यैर्विद्याच्छ्लेष्माधिकं विषम्||१९||

Adhikarana वातिकविषे पिण्याकलेपादि (२०) · Śloka २०

पिण्याकेन व्रणालेपस्तैलाभ्यङ्गश्च वातिके| स्वेदो नाडीपुलाकाद्यैर्बृंहणश्च विधिर्हितः||२०||

Adhikarana पैत्तिकविषे शीतलसेकादि (२१) · Śloka २१

पैत्तिकं स्तम्भयेत्सेकैः प्रदेहैश्चातिशीतलैः| |२१|

Adhikarana श्लैष्मिकविषे लेखनादि (२१) · Śloka २१

| लेखनच्छेदनस्वेदवमनैः श्लैष्मिकं जयेत्||२१||

Adhikarana त्रिविधानां कीटानां यथादोषं चिकित्सा, स्वेदालेपनसेकाः प्रायः कोष्णाः कार्याः (२२-२३) · Śloka २३

कीटानां त्रिप्रकाराणां त्रैविध्येन क्रिया हिता| स्वेदालेपनसेकांस्तु कोष्णान् प्रायोऽवचारयेत्||२२|| अन्यत्र मूर्च्छिताद्दंशपाकतः कोथतोऽथवा| |२३|

Adhikarana सर्वस्य विषदंशस्य नृकेशादयो धूपनम् (२३-२४) · Śloka २४

| नृकेशाः सर्षपाः पीता गुडो जीर्णश्च धूपनम्||२३|| विषदंशस्य सर्वस्य काश्यपः परमब्रवीत्| |२४|

Adhikarana सर्वस्य सर्वो विषघ्नो विधिः संशोधनानि च (२४) · Śloka २४

| विषघ्नं च विधिं सर्वं कुर्यात्संशोधनानि च||२४||

Adhikarana विषोग्रकीटवृश्चिकदष्टेषु सर्पवत् साधनम् (२५) · Śloka २५

साधयेत्सर्पवद्दष्टान् विषोग्रैः कीटवृश्चिकैः| |२५|

Adhikarana कीटविषेषु तन्दुलीयलादिपानम् (२५-२६) · Śloka २६

| तन्दुलीयकतुल्यांशां त्रिवृतां सर्पिषा पिबेत्||२५|| याति कीटविषैः कम्पं न कैलास इवानिलैः| |२६|

Adhikarana कीटविशेषु शुद्धे क्षीरिवृक्षत्वगालेपः (२६) · Śloka २६

| क्षीरिवृक्षत्वगालेपः शुद्धे कीटविषापहः||२६||

Adhikarana कीटविशेषु मुक्तालेपः शोफादिघ्नः (२७) · Śloka २७

मुक्तालेपो वरः शोफतोददाहज्वरप्रणुत्| |२७|

Adhikarana कीटविशेषु दशाङ्गागदपानम् (२७-२८) · Śloka २८

| वचा हिङ्गु विडङ्गानि सैन्धवं गजपिप्पली||२७|| पाठा प्रतिविषा व्योषं काश्यपेन विनिर्मितम्| दशाङ्गमगदं पीत्वा सर्वकीटविषं जयेत्||२८||

Adhikarana वृश्चिकदंशे चक्रतैलादिना सेचनम् (२९-३०) · Śloka ३०

सद्यो वृश्चिकजं दंशं चक्रतैलेन सेचयेत्| विदारिगन्धासिद्धेन कवोष्णेनेतरेण वा||२९|| लवणोत्तमयुक्तेन सर्पिषा वा पुनः पुनः| सिञ्चेत्कोष्णारनालेन सक्षीरलवणेन वा||३०||

Adhikarana वृश्चिकदंशे अजाजीकल्केनोपनाहः (३१) · Śloka ३१

उपनाहो घृते भृष्टः कल्कोऽजाज्याः ससैन्धवः| |३१|

Adhikarana वृश्चिकदंशे स्वेदः प्रच्छानं रजन्यादि चूर्णैः प्रतिसारणं च (३१-३२) · Śloka ३२

| आदंशं स्वेदितं चूर्णैः प्रच्छाय प्रतिसारयेत्||३१|| रजनीसैन्धवव्योषशिरीषफलपुष्पजैः| |३२|

Adhikarana वृश्चिकदंशे सुरसापुष्पादिलेपाः (३२-३३) · Śloka ३३

| मातुलुङ्गाम्लगोमूत्रपिष्टं च सुरसाग्रजम्||३२|| लेपः सुखोष्णश्च हितः पिण्याको गोमयोऽपि वा| |३३|

Adhikarana वृश्चिकदंशे घृतादिपानम् (३३) · Śloka ३३

| पाने सर्पिर्मधुयुतं क्षीरं वा भूरिशर्करम्||३३||

Adhikarana वृश्चिकदंशे पारापतशकृताद्यगदः (३४) · Śloka ३४

पारापतशकृत् पथ्या तगरं विश्वभेषजम्| बीजपूररसोन्मिश्रः परमो वृश्चिकागदः||३४||

Adhikarana वृश्चिकदंशे उष्ट्रदंष्ट्रादि (३५) · Śloka ३५

सशैवलोष्ट्रदंष्ट्रा च हन्ति वृश्चिकजं विषम्| |३५|

Adhikarana वृश्चिकदंशे हिंग्वादिगुटिका (३५-३६) · Śloka ३६

| हिङ्गुना हरितालेन मातुलुङ्गरसेन च||३५|| लेपाञ्जनाभ्यां गुटिका परमं वृश्चिकापहा| |३६|

Adhikarana वृश्चिकदंशे करञ्जादिपुष्पलेपः (३६-३७) · Śloka ३७

| करञ्जार्जुनशेलूनां कटभ्याः कुटजस्य च||३६|| शिरीषस्य च पुष्पाणि मस्तुना दंशलेपनम्| |३७|

Adhikarana वृश्चिकदंशे मोहादियुक्ते पथ्यादिलेपः (३७-३८) · Śloka ३८

| यो मुह्यति प्रश्वसिति प्रलपत्युग्रवेदनः||३७|| तस्य पथ्यानिशाकृष्णामञ्जिष्ठातिविषोषणम्| सालाबुवृन्तं वार्ताकरसपिष्टं प्रलेपनम्||३८||

Adhikarana वृश्चिकदंशे सुदारुणे दधिसर्पिष्पानादिकम् (३९) · Śloka ३९

सर्वत्र चोग्रालिविषे पाययेद्दधिसर्पिषी| विध्येत्सिरां विदध्याच्च वमनाञ्जननावनम्| उष्णस्निग्धाम्लमधुरं भोजनं चानिलापहम्||३९||

Adhikarana वृश्चिकदंशे नागराद्यगदः (४०) · Śloka ४०

नागरं गृहकपोतपुरीषं बीजपूरकरसो हरितालम्| सैन्धवं च विनिहन्त्यगदोऽयं लेपतोऽलिकुलजं विषमाशु||४०||

Adhikarana वृश्चिकदंशे समुदीर्णे विषे विषलेपः (४१) · Śloka ४१

अन्ते वृश्चिकदष्टानां समुदीर्णे भृषं विषे| विषेणालेपयेद्दंशमुच्चिटिङ्गेऽप्ययं विधिः||४१||

Adhikarana वृश्चिकदंशे नागपुरीषच्छत्रादिगुटिका (४२) · Śloka ४२

नागपुरीषच्छत्रं रोहिषमूलं च शेलुतोयेन| कुर्याद्गुटिकां लेपादियमलिविषनाशनी श्रेष्ठा||४२||

Adhikarana वृश्चिकदंशे शिरीषबीजाद्यगदः कीटादिविषघ्नः (४३) · Śloka ४३

अर्कस्य दुग्धेन शिरीषबीजं त्रिर्भावितं पिप्पलीचूर्णमिश्रम्| एषोऽगदो हन्ति विषाणि कीटभुजङ्गलूतोन्दुरवृश्चिकानाम्||४३||

Adhikarana वृश्चिकदंशे शिरीषबीजाद्यगदो रात्रिकवृश्चिकविषघ्नः (४४) · Śloka ४४

शिरीषपुष्पं सकरञ्जबीजं काश्मीरजं कुष्ठमनःशिले च| एषोऽगदो रात्रिकवृश्चिकानां संक्रान्तिकारी कथितो जिनेन||४४||

Adhikarana लूतानां सङ्ख्याविषये मतानि तत्र हेतुश्च (४५-४६) · Śloka ४६

कीटेभ्यो दारुण्तरा लूताः षोडश ता जगुः| अष्टाविंशतिरित्येके ततोऽप्यन्ये तु भूयसीः||४५|| सहस्ररश्म्यनुचरा वदन्त्यन्ये सहस्रशः| बहूपद्रवरुपा तु लूतैकैव विषात्मिका||४६||

Adhikarana लूतानां दोषतो निरुपणम् (४७) · Śloka ४७

रूपाणि नामतस्तस्या दुर्ज्ञेयान्यतिसङ्करात्| नास्ति स्थानव्यवस्था च दोषतोऽतः प्रचक्षते||४७||

Adhikarana लूतानां साध्यासाध्यत्वम् (४८) · Śloka ४८

कृच्छ्रसाध्या पृथग्दोषैरसाध्या निचयेन सा| |४८|

Adhikarana पैत्तिकस्य लूतादंशस्य लक्षणम् (४८-४९) · Śloka ४९

| तद्दंशः पैत्तिको दाहतृट्स्फोटज्वरमोहवान्||४८|| भृशोष्मा रक्तपीताभः क्लेदी द्राक्षाफलोपमः| |४९|

Adhikarana श्लैष्मिकस्य लूतादंशस्य लक्षणम् (४९-५०) · Śloka ५०

| श्लैष्मिकः कठिनः पाण्डुः परूषकफलाकृतिः||४९|| निद्रां शीतज्वरं कासं कण्डूं च कुरुते भृशम्| |५०|

Adhikarana वातिकस्य लूतादंशस्य लक्षणम् (५०) · Śloka ५०

| वातिकः परुषः श्यावः पर्वभेदज्वरप्रदः||५०||

Adhikarana दोषलिङ्गैर्यथास्वं तद्विभागः (५१) · Śloka ५१

तद्विभागं यथास्वं च दोषलिङ्गैर्विभावयेत्| |५१|

Adhikarana असाध्यलूतायाः लक्षणम् (५१-५४) · Śloka ५४

| असाध्यायां तु हृन्मोहश्वासहिध्माशिरोग्रहाः||५१|| श्वेतपीतासितारक्ताः पिटिकाः श्वयथूद्भवः| वेपथुर्वमथुर्दाहस्तृडान्ध्यं वक्रनासता||५२|| श्यावौष्ठवक्त्रदन्तत्वं पृष्ठग्रीवावभञ्जनम्| पक्वजम्बूसवर्णं च दंशात्स्रवति शोणितम्||५३|| सर्वाऽपि सर्वजा प्रायो व्यपदेशस्तु भूयसा| |५४|

Adhikarana लूतायास्त्रिप्रकारत्वम् (५४-५५) · Śloka ५५

| तीक्ष्णमध्यावरत्वेन सा त्रिधा हन्त्युपेक्षिता||५४|| सप्ताहेन दशाहेन पक्षेण च परं क्रमात्| |५५|

Adhikarana सर्वस्य लूतादंशस्य लक्षणम् (५५-५८) · Śloka ५८

| लूतादंशश्च सर्वोऽपि दद्रुमण्डलसन्निभः||५५|| सितोऽसितोऽरुणः पीतः श्यावो वा मृदुरुन्नतः| मध्ये कृष्णोऽथवा श्यावः पर्यन्ते जालकावृतः||५६|| विसर्पवांस्छोफयुतस्तप्यते बहुवेदनः| ज्वराशुपाकविक्लेदकोथावदरणान्वितः||५७|| क्लेदेन यत्स्पृशत्यङ्गं तत्रापि कुरुते व्रणम्| |५८|

Adhikarana लूतायाः श्वासादिभिर्विषोद्वमनम् (५८-५९) · Śloka ५९

| श्वासदंष्ट्राशकृन्मूत्रशुक्रलालानखार्तवैः||५८|| अष्टाभिरुद्वमत्येषा विषं वक्त्राद्विशेषतः| |५९|

Adhikarana लूतायाः कीटानां च दंश स्थानम् (५९-६०) · Śloka ६०

| लूता नाभेर्दशत्यूर्ध्वमूर्ध्वं चाधश्च कीटकाः||५९|| तद्दूषितं च वस्त्रादि देहे पृक्तं विकारकृत्| |६०|

Adhikarana प्रथमेऽहनि लूतादंशस्य लक्षणम् (६०-६१) · Śloka ६१

| दिनार्धं लक्ष्यते नैव दंशो लूताविषोद्भवः||६०|| सूचीव्यधवदाभाति ततोऽसौ प्रथमेऽहनि| अव्यक्तवर्णः प्रचलः किञ्चित्कण्डूरुजान्वितः||६१||

Adhikarana द्वितीयेऽहनि लूतादंशस्य लक्षणम् (६२) · Śloka ६२

द्वितीयेऽभ्युन्नतोऽन्तेषु पिटिकैरिव वाऽऽचितः| व्यक्तवर्णो नतो मध्ये कण्डूमान् ग्रन्थिसन्निभः||६२||

Adhikarana तृतीयेऽहनि लूतादंशस्य लक्षणम् (६३) · Śloka ६३

तृतीये सज्वरो रोमहर्षकृद्रक्तमण्डलः| शरावरूपस्तोदाढ्यो रोमकूपेषु सास्रवः||६३||

Adhikarana चतुर्थेऽहनि लूतादंशस्य लक्षणम् (६४) · Śloka ६४

महांश्चतुर्थे श्वयथुस्तापश्वासभ्रमप्रदः| |६४|

Adhikarana पञ्चमेऽहनि लूतादंशस्य लक्षणम् (६४) · Śloka ६४

| विकारान् कुरुते तांस्तान् पञ्चमे विषकोपजान्||६४||

Adhikarana षष्ठेऽहनि लूतादंशस्य लक्षणम् (६५) · Śloka ६५

षष्ठे व्याप्नोति मर्माणि| |६५|

Adhikarana सप्तमेऽहनि लूतादंशस्य लक्षणम् (६५) · Śloka ६५

सप्तमे हन्ति जीवितम्| |६५|

Adhikarana इति तीक्ष्णविषस्वरूपम् मध्यं हीनं चातो विभजेत् (६५) · Śloka ६५

| इति तीक्ष्णं विषं, मध्यं हीनं च विभजेदतः||६५||

Adhikarana एकविंशतिरात्रेण सर्वथा विषशमः (६६) · Śloka ६६

एकविंशतिरात्रेण विषं शाम्यति सर्वथा| |६६|

Adhikarana लूतादंशस्योद्धरणं दाहश्च (६६-६७) · Śloka ६७

| अथाशु लूतादष्टस्य शस्त्रेणादंशमुद्धरेत्||६६|| दहेच्च जाम्बवौष्ठाद्यैर्न तु पित्तोत्तरं दहेत्| |६७|

Adhikarana कर्कशादिदंशस्य छेददाह निषेधः (६७-६८) · Śloka ६८

| कर्कशं भिन्नरोमाणं मर्मसन्ध्यादिसंश्रितम्||६७|| प्रसृतं सर्वतो दंशं न छिन्दीत दहेन्न च| |६८|

Adhikarana दग्धदंशस्यागदैर्लेपः क्षीरिवृक्षकषायैः सेकश्च (६८-६९) · Śloka ६९

| लेपयेद्दग्धमगदैर्मधुसैन्धवसंयुतैः||६८|| सुशीतैः सेचयेच्चानु कषायैः क्षीरिवृक्षजैः| |६९|

Adhikarana लूतादंशस्य सर्वतो रक्तापहरणं, ततः शीताः सेकलेपाः (६९-७०) · Śloka ७०

| सर्वतोऽपहरेद्रक्तं शृङ्गाद्यैः सिरयाऽपि वा||६९|| सेकलेपास्ततः शीता बोधिश्लेष्मातकाक्षकैः| |७०|

Adhikarana सर्वलूताकीटेषु पद्मकोऽगदः (७०-७१) · Śloka ७१

| फलिनीद्विनिशाक्षौद्रसर्पिर्भिः पद्मकाह्वयः||७०|| अशेषलूताकीटानामगदः सार्वकार्मिकः| |७१|