१७. कर्णरोगविज्ञानीयाध्यायः

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

नयनामयादनन्तरं दूरग्रहणसाधर्म्येण कर्णरोगानाह| यथा हि चक्षुर्दूरदेशस्थमपि पश्यति तथा श्रोत्रं दूरस्थमपि शृणोतीत्याह- स०-प्रतिश्यायेत्यादिभिः शब्दस्य च मिथ्याभियोगेन पवनः कुपितोऽपरैरपि सर्वनिदानैः कुपितः श्रोत्रसिराः प्राप्य स्रोतसि-कर्णविवरे, शूलं वेगवत् कुर्यात्| तथाऽर्धावभेदकं शिरोरोगं स्तम्भं कर्णस्यैव, तथा शीतस्यानभिनन्दनं चिरेण च पाकं कुर्यात्| पक्वं तु श्रोत्रमल्पशो लसीकां स्रवेत्| अकस्माच्च शून्यं स्यात्| सञ्चारविचारवच्च-स्थगितास्थगितं च यथा, स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तेन शूलं दाहाद्यन्वितं स्यात्| तत्र ऊषा-प्रादेशिकः सन्तापः| दाहः-सर्वाङ्गीणस्तीव्रोष्मा सदाऽरतिमान्| तथाऽऽशु पाको यस्मिंस्तदेवम्| तथा प्रपक्वं च सपीतलसिकास्रुति स्यात्| सा च लसीका यद्यदङ्गं स्पृशेत् तत् तत् पाकं गच्छति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफाच्छिरादिगौरवं जायते| रुजो मन्दत्वं कण्ड्वादि च स्यात्| पाकाच्छ्वेता घना च स्रुतिः स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-रक्तमभिघातादिदूषितं कर्णे शूलं करोति| किम्भूतं रक्तम् ? पित्तेन समा पीडा यस्मिंस्तदेवम्| किञ्चिच्चाधिकलक्षणम्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-समुदितैः-सन्निपतितैर्दोषैः, शूलं शोफादियुतं जायते| तथा पर्यायेणोष्णशीतेच्छं श्रुतिजाड्ययुक्तं च| पक्वं सितासितारक्तघनं पूयं प्रवहति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-शब्दवाहिनीषु सिरासु गते वाते मुहुः शब्दान् विविधानकस्माच्छृणोति| तं कर्णनादं वदन्ति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वायुः श्लेष्मणाऽनुगतः कर्णनादो वा समुपेक्षितः-अचिकित्सितः, कर्णे-श्रोत्रे, उच्चैः कृच्छ्राच्छ्रुतिं-श्रवणं, कुर्यात्| क्रमेण बधिरत्वं-बाधिर्यं च, कुर्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातेन श्लेष्मा शोषितः श्रोतो लिम्पेत्| ततो रुग्गौरवं तस्य स्रोतसो गुरुत्वं स्यात्, स्थगनं च| स प्रतीनाहसंज्ञको गदः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफात् कण्डूशोफौ कर्णे स्थिरौ तत्संज्ञौ कण्डूशोफाख्यौ भवतः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफः पित्तेन विदग्धः सरुजं नीरुजं वा घनपूतिबहुक्लेदं पूतिकर्णकमनुगतार्थं कुरुते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातादिभिः दूषितं श्रोत्रं जन्तवो भक्षयन्तो मांसादिक्लेदजां तीव्रां रुजं कुर्युः| स कृमिकर्णकाख्यः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-श्रोत्रकण्डूयनाज्जाते क्षते पूर्वोक्तलक्षणो विद्रधिः स्यात्| निदाने ह्येवमुक्तम् (हृ. नि. अ. ११| २)- "यः शोफो बहिरन्तर्वा महामूलो महारुजः| वृत्तः स्यादायतो यो वा स्मृतः षोढा स विद्रधिः||" इति| तद्वदिह विद्रधिसामान्यात् कर्णविद्रधिरेक एवोक्तः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-अर्शोऽर्बुदं च तदीरितमिति कर्णार्शः कर्णार्बुदमिति| तत्र ह्युक्तम् (हृ. उ. अ. ८|१३)- "अर्शोऽधिमांसं वर्त्मान्तः स्तब्धं स्निग्धं सदाहरुक्| रक्तं रक्तेन तत्स्रावि छिन्नं छिन्नं विवर्धते||" इति| अर्बुदस्य तु लक्षणम् (हृ. उ. अ. ८|२४)- "वर्त्मान्तर्मांसपिण्डाभः श्वयथुर्ग्रथितोऽरुजः| सास्रैः स्यादर्बुदो दोषैर्विषमो बाह्यतश्चलः||" इति| तेषु-अर्शोऽर्बुदेषु, रुग् बाधते पूतिकर्णत्वं बधिरत्वं च|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वाताद्गर्भे-अभ्यन्तरे, सङ्कुचिता शष्कुली कुचिकर्णसंज्ञः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-मांसांङ्कुरो गर्भे स्थिर एकोऽनेको वा नीरुजः पिप्पलीत्युच्यते, कर्णपिप्पलीत्यर्थः| स च मांसांङ्कुरः पिप्पलीमानः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सन्निपातेन विदारिकाख्यः श्वयथुः स्तब्धस्तथा सवर्णः सरुजः| स उपेक्षितः सन् कटुतैलनिभं स्रवेत्| कृच्छ्रेण रोहति| सा च विदारिका रूढा सती निश्चितं कर्णशष्कुलीं सङ्कोचयति|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-सिरास्थो वायुः पालीशोषं तदाह्वयं-पालीशोषसंज्ञं, कुरुते|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातेन पाली कृशा दृढा च तन्त्रीव स्यात्| सा तन्त्रीकेत्युच्यते| स०-सुकुमारे कर्णे चिरोत्सर्गात् सहसैव-न तु शनैः, प्रवर्धिते श्वयथुः पाल्यां सरुक् तथा लोहितः परिपोटवांश्च| परिपोटः-स्फुटनम्| स वातात् परिपोटसंज्ञः स्यात्|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पित्तशोणितात् स एवोत्पातसंज्ञः| गुर्वाभरणभारादिभिर्हेतुभूतैः प्रकुपितात् पित्तशोणितात् शोफो रुगादिमान् स्फोटादिसंयुतः| श्यावोऽनुगतार्थः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-वातकफात् पाल्यां शोफः सर्वतो निर्व्यथः स्थिरः स्तब्धः समानवर्णः कण्डूयुत उन्मन्थ उच्यते| स एव गल्लिराख्यः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कर्णे दुर्विद्धे सति कण्ड्वादिसंयुतः शोफः सन्नि प्पातात्मको दुःखवर्धनसंज्ञः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-कफरक्तजकृमिजाः सूक्ष्माः कण्ड्वादियुता लेह्याख्याः पिटिकाः| यस्मात्ता उपेक्षिताः पालीं लिह्युः|

सर्वाङ्गसुन्दरी व्याख्या ( कृत)

स०-पिप्पल्यादयश्चत्वारो रोगा एषां मध्येऽसाध्याः| तन्त्रिका याप्या| अन्यांस्तु विंशतिरोगान् साधयेत्| इति-एवं प्रागुक्तेन प्रकारेण, पञ्चविंशतिरामया विभागेनोक्ताः| अनेनान्यतन्त्रकृतां सङ्कीर्णकर्णरोगकथनं सूचयति| सङ्ख्यानं च सुखस्मरणार्थमत्र कृतमिति| इति श्रीमृगाङ्कदत्तपुत्रश्रीमदरुणदत्तविरचितायामष्टाङ्गहृदयटीकायां सर्वाङ्गसुन्दराख्यायां षष्ठे उत्तरस्थाने कर्णरोगविज्ञानीयो नाम सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः|| १७||