३३. गुह्यरोगविज्ञानीयाध्यायः

Adhikarana अध्यायोपक्रमः · Śloka

Adhikarana गुह्यरोगविज्ञानीयाध्यायः - गुह्यरोगाणां निदानं सम्प्रात्पिस्त्रयोविंशतिविधत्वं च (२-५) · Śloka ५

अथातो गुह्यरोगविज्ञानीयं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| (गद्यसूत्रे)||२|| स्त्रीव्यवायनिवृत्तस्य सहसा भजतोऽथवा| दोषाध्युषितसङ्कीर्णमलिनाणुरजः पथाम्||१|| अन्ययोनिमनिच्छन्तीमगम्यां नवसूतिकाम्| दूषितं स्पृशतस्तोयं रतान्तेष्वपि नैव वा||२|| विवर्धयिषया तीक्ष्णान् प्रलेपादीन् प्रयच्छतः| मुष्टिदन्तनखोत्पीडाविषवच्छूकपातनैः||३|| वेगनिग्रहदीर्घातिखरस्पर्शविघट्टनैः| दोषा दुष्टा गता गुह्यं त्रयोविंशतिमामयान्||४|| जनयन्त्युपदंशादीन्| |५|

Adhikarana १ उपदंशस्य पञ्चविधत्वम् (५) · Śloka ५

उपदंशोऽत्र पञ्चधा| पृथग्दोषैः सरुधिरैः समस्तैश्च|५|

Adhikarana १ वातजस्य उपदंशस्य लक्षणम् (५-६) · Śloka ६

| अत्र मारुतात्||५|| मेढ्रे शोफो रुजश्चित्राः स्तम्भस्त्वक्परिपोटनम्| |६|

Adhikarana २ पित्तजस्य उपदंशस्य लक्षणम् (६) · Śloka ६

| पक्वोदुम्बरसङ्काशः पित्तेन श्वयथुर्ज्वरः||६||

Adhikarana ३ कफजस्य उपदंशस्य लक्षणम् (७) · Śloka ७

श्लेष्मणा कठिनः स्निग्धः कण्डूमान् शीतलो गुरुः| |७|

Adhikarana ४ रक्तजस्य उपदंशस्य लक्षणम् (७) · Śloka ७

| शोणितेनासितस्फोटसम्भवोऽस्रस्रुतिर्ज्वरः||७||

Adhikarana ५ सर्वजस्य उपदंशस्य लक्षणम् (८) · Śloka ८

सर्वजे सर्वलिङ्गत्वं श्वयथुर्मुष्कयोरपि| तीव्रा रुगाशुपचनं दरणं कृमिसम्भवः||८||

Adhikarana एतेषां साध्यासाध्यत्वम् (९) · Śloka ९

याप्यो रक्तोद्भवस्तेषां मृत्यवे सन्निपातजः| |९|

Adhikarana २ अर्शसां लक्षणम् (९-११) · Śloka ११

| जायन्ते कुपितैर्दोषैर्गुह्यासृक्पिशिताश्रयैः||९|| अन्तर्बहिर्वा मेढ्रस्य कण्डूला मांसकीलकाः| पिच्छिलास्रस्रवा योनौ तद्वच्च च्छत्रसन्निभाः||१०|| तेऽर्शांस्युपेक्षया घ्नन्ति मेढ्रपुंस्त्वं भगार्तवम्| |११|

Adhikarana ३ सर्षपिकानां लक्षणम् (११-१२) · Śloka १२

| गुह्यस्य बहिरन्तर्वा पिटिकाः कफरक्तजाः||११|| सर्षपामानसंस्थाना घनाः सर्षपिकाः स्मृताः| |१२|

Adhikarana ४ अवमन्थस्य लक्षणम् (१२-१३) · Śloka १३

| पिटिका बहवो दीर्घा दीर्यन्ते मध्यतश्च याः||१२|| सोऽवमन्थः कफासृग्भ्यां वेदनारोमहर्षवान्| |१३|

Adhikarana ५ कुम्भीकायाः लक्षणम् (१३) · Śloka १३

| कुम्भीका रक्तपित्तोत्था जाम्बवास्थिनिभाऽऽशुजा||१३||

Adhikarana ६ अलज्याः लक्षणम् (१४) · Śloka १४

अलजीं मेहवद्विद्याद्| |१४|

Adhikarana ७ उत्तमायाः लक्षणम् (१४) · Śloka १४

उत्तमां पित्तरक्तजाम्| पिटिकां माषमुद्गाभां|१४|

Adhikarana ८ पुष्करिकायाः लक्षणम् (१४-१५) · Śloka १५

| पिटिका पिटिकाचिता||१४|| कर्णिका पुष्करस्येव ज्ञेया पुष्करिकेति सा| |१५|

Adhikarana ९ संव्यूढपिटिकायाः लक्षणम् (१५) · Śloka १५

| पाणिभ्यां भृशसंव्यूढे संव्यूढपिटिका भवेत्||१५||

Adhikarana १० मृदितस्य लक्षणम् (१६) · Śloka १६

मृदितं मृदितं वस्त्रसंरब्धं वातकोपतः| |१६|

Adhikarana ११ अष्ठीलिकायाः लक्षणम् (१६) · Śloka १६

| विषमा कठिना भुग्ना वायुनाऽष्ठीलिका स्मृता||१६||

Adhikarana १२ निवृत्तस्य लक्षणम् (१७-१८) · Śloka १८

विमर्दनादिदुष्टेन वायुना चर्म मेढ्रजम्| निवर्तते सरुग्दाहं क्वचित्पाकं च गच्छति||१७|| पिण्डितं ग्रन्थितं चर्म तत्प्रलम्बमधो मणेः| निवृत्तसंज्ञं सकफं कण्डूकाठिन्यवत्तु तत्||१८||

Adhikarana १३ अवपाटिकायाः लक्षणम् (१९) · Śloka १९

दुरुढं स्फुटितं चर्म निर्दिष्टमवपाटिका| |१९|

Adhikarana १४ निरुद्धमणेः लक्षणम् (१९-२०) · Śloka २०

| वातेन दूषितं चर्म मणौ सक्तं रुणद्धि चेत्||१९|| स्रोतो मूत्रं ततोऽभ्येति मन्दधारमवेदनम्| मणेर्विकाशरोधश्च स निरुद्धमणिर्गदः||२०||

Adhikarana १५ ग्रथितस्य लक्षणम् (२१) · Śloka २१

लिङ्गं शूकैरिवापूर्णं ग्रथिताख्यं कफोद्भवम्| |२१|

Adhikarana १६ स्पर्शहानेः लक्षणम् (२१) · Śloka २१

| शूकदूषितरक्तोत्था स्पर्शहानिस्तदाह्वया||२१||

Adhikarana १७ शतपोनकस्य लक्षणम् (२२) · Śloka २२

छिद्रैरणुमुखैर्यत्तु मेहनं सर्वतश्चितम्| वातशोणितकोपेन तं विद्याच्छतपोनकम्||२२||

Adhikarana १८ त्वक्पाकस्य लक्षणम् (२३) · Śloka २३

पित्तासृग्भ्यां त्वचः पाकस्त्वक्पाको ज्वरदाहवान्| |२३|

Adhikarana १९ मांसपाकस्य लक्षणम् (२३) · Śloka २३

| मांस्पाकः सर्वजः सर्ववेदनो मांसशातनः||२३||

Adhikarana २० रक्तार्बुदस्य लक्षणम् (२४) · Śloka २४

सरागैरसितैः स्फोटैः पिटिकाभिश्च पीडितम्| मेहनं वेदना चोग्रा तं विद्यादसृगर्बुदम्||२४||

Adhikarana २१ मांसार्बुदस्य लक्षणम् (२५) · Śloka २५

मांसार्बुदं प्रागुदितं| |२५|

Adhikarana २२ विद्रधेः लक्षणम् (२५) · Śloka २५

विद्रधिश्च त्रिदोषजः| |२५|

Adhikarana २३ तिलकालकानां लक्षणम् (२५-२६) · Śloka २६

| कृष्णानि भूत्वा मांसानि विशीर्यन्ते समन्ततः||२५|| पक्वानि सन्निपातेन तान् विद्यात्तिलकालकान्| |२६|

Adhikarana एतेषां साध्यासाध्यत्वम् (२६-२७) · Śloka २७

| मांसोत्थमर्बुदं पाकं विद्रधिं तिलकालकान्||२६|| चतुरो वर्जयेदेषां शेषांश्छीघ्रमुपाचरेत्| |२७|

Adhikarana योनिव्यापदो विंशतिविधत्वम् (२७) · Śloka २७

| विंशतिर्व्यापदो योनेर्जायन्ते दुष्टभोजनात्||२७||

Adhikarana १ वातिक्याः लक्षणम् (२८-३१) · Śloka ३१

विषमस्थाङ्गशयनभृशमैथुनसेवनैः| दुष्टार्तवादपद्रव्यैर्बीजदोषेण दैवतः||२८|| योनौ क्रुद्धोऽनिलः कुर्याद् रुक्तोदायामसुप्तताः| पिपीलिकासृप्तिमिव स्तम्भं कर्कशतां स्वनम्||२९|| फेनिलारुणकृष्णाल्पतनुरूक्षार्तवस्त्रुतिम्| स्रसं वङ्क्षणपार्श्वादौ व्यथां गुल्मं क्रमेण च||३०|| तांस्तांश्च स्वान् गदान् व्यापद्वातिकी नाम सा स्मृता| |३१|

Adhikarana २ अतिचरणायाः लक्षणम् (३१) · Śloka ३१

| सैवातिचरणा शोफसंयुक्ताऽतिव्यवायतः||३१||

Adhikarana ३ प्राक्चरणायाः लक्षणम् (३२) · Śloka ३२

मैथुनादतिबालायाः पृष्ठजङ्गोरुवङ्क्षणम्| रुजन् सन्दूषयेद्योनिं वायुः प्राक्चरणेति सा||३२||

Adhikarana ४ उदावृत्तायाः लक्षणम् (३३-३४) · Śloka ३४

वेगोदावर्तनाद्योनिं प्रपीडयति मारुतः| सा फेनिलं रजः कृच्छ्रादुदावृत्तं विमुञ्चति||३३|| इयं व्यापदुदावृत्ता| |३४|

Adhikarana ५ जातघ्न्याः लक्षणम् (३४) · Śloka ३४

जातघ्नी तु यदाऽनिलः| जातं जातं सुतं हन्ति रौक्ष्याद्दुष्टार्तवोद्भवम्||३४||

Adhikarana ६ अन्तर्मुख्याः लक्षणम् (३५-३६) · Śloka ३६

अत्याशिताया विषमं स्थितायाः सुरते मरुत्| अन्नेनोत्पीडितो योनेः स्थितः स्रोतसि वक्रयेत्||३५|| सास्थिमांसं मुखं तीव्ररुजमन्तर्मुखीति सा| |३६|

Adhikarana ७ सूचीमुख्याः लक्षणम् (३६-३७) · Śloka ३७

| वातलाहारसेविन्यां जनन्यां कुपितोऽनिलः||३६|| स्त्रियो योनिमणुद्वारां कुर्यात्सूचीमुखीति सा| |३७|

Adhikarana ८ शुष्काख्यायाः लक्षणम् (३७-३८) · Śloka ३८

| वेगरोधादृतौ वायुर्दुष्टो विण्मूत्रसङ्ग्रहम्||३७|| करोति योनेः शोषं च शुष्काख्या साऽतिवेदना| |३८|

Adhikarana ९ वामिन्याः लक्षणम् (३८-३९) · Śloka ३९

| षडहात् सप्तरात्राद्वा शुक्रं गर्भाशयान्मरुत्||३८|| वमेत्सरुङ् नीरुजो वा यस्याः सा वामिनी मता| |३९|

Adhikarana १० षण्ढायाः लक्षणम् (३९-४०) · Śloka ४०

| योनौ वातोपतप्तायां स्त्रीगर्भे बीजदोषतः||३९|| मृद्वेषिण्यस्तनी च स्यात् षण्ढसंज्ञाऽनुपक्रमा| |४०|

Adhikarana ११ महायोन्याः लक्षणम् (४०-४१) · Śloka ४१

| दुष्टो विष्टभ्य योन्यास्यं गर्भकोष्ठं च मारुतः||४०|| कुरुते विवृतां स्रस्तां वातिकीमिव दुःखिताम्| उत्सन्नमांसां तामाहुर्महायोनिं महारुजाम्||४१||

Adhikarana १२ पैत्तिक्याः लक्षणम् (४२-४३) · Śloka ४३

यथास्वैर्दूषणैर्दुष्टं पित्तं योनिमुपाश्रितम्| करोति दाहपाकोषापूतिगन्धिज्वरान्विताम्||४२|| भृशोष्णभूरिकुणपनीलपीतासितार्तवाम्| सा व्यापत् पैत्तिकी|४३|

Adhikarana १३ रक्तयोन्याः लक्षणम् (४३) · Śloka ४३

| रक्तयोन्याख्याऽसृगतिस्रुतेः||४३||

Adhikarana १४ श्लैष्मिक्यायाः लक्षणम् (४४-४५) · Śloka ४५

कफोऽभिष्यन्दिभिः क्रुद्धः कुर्याद्योनिमवेदनाम्| शीतलां कण्डुलां पाण्डुपिच्छिलां तद्विधस्रुतिम्||४४|| सा व्यापच्छ्लैष्मिकी| |४५|

Adhikarana १५ लोहितक्षयायाः लक्षणम् (४५) · Śloka ४५

वातपित्ताभ्यां क्षीयते रजः| सदाहकार्श्यवैवर्ण्यं यस्याः सा लोहितक्षया||४५||

Adhikarana १६ परिप्लुतायाः लक्षणम् (४६-४८) · Śloka ४८

पित्तलाया नृसंवासे क्षवथूद्गारधारणात्| पित्तयुक्तेन मरुता योनिर्भवति दूषिता||४६|| शूना स्पर्शासहा सार्तिर्नीलपीतास्रवाहिनी| बस्तिकुक्षिगुरुत्वातिसारारोचककारिणी||४७|| श्रोणिवङ्क्षणरुक्तोदज्वरकृत् सा परिप्लुता| |४८|

Adhikarana १७ उपप्लुतायाः लक्षणम् (४८-४९) · Śloka ४९

| वातश्लेष्मामयव्याप्ता श्वेतपिच्छिलवाहिनी||४८|| उपप्लुता स्मृता योनिः| |४९|

Adhikarana १८ विप्लुतायाः लक्षणम् (४९) · Śloka ४९

विप्लुताख्या त्वधावनात्| सञ्जातजन्तुः कण्डूला कण्ड्वा चातिरतिप्रिया||४९||

Adhikarana १९ कर्णिन्याः लक्षणम् (५०-५१) · Śloka ५१

अकालवाहनाद्वायुः श्लेष्मरक्तविमूर्च्छितः| कर्णिकां जनयेद्योनौ रजोमार्गनिरोधिनीम्||५०|| सा कर्णिनी| |५१|

Adhikarana २० सान्निपातिक्याः लक्षणम् (५१) · Śloka ५१

त्रिभिर्दोषैर्योनिगर्भाशयाश्रितैः| यथास्वोपद्रवकरैर्व्यापत्सा सान्निपातिकी||५१||

Adhikarana इति योनिरोगाः यैः शुक्रं नेच्छति, गर्भं न गृह्णाति असृग्दरादि रोगांश्च प्राप्नोति (३३) · Śloka ३३

इति योनिगदा नारी यैः शुक्रं न प्रतीच्छति| ततो गर्भं न गृह्णाति रोगांश्चाप्नोति दारुणान्||५२|| असृग्दरार्शोगुल्मादीनाबाधांश्चानिलादिभिः| ५२ १/२| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचितायामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने गुह्यरोगविज्ञानीयो नाम त्रयस्त्रिंशोऽध्यायः||३३||