२. बालामयप्रतिशेधाध्यायः

Adhikarana बालामयप्रतिषेधाध्यायः बालस्त्रिविधः (२-१) · Śloka १

अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः| स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः|१|

Adhikarana बालामयप्रतिषेधाध्यायः बालस्त्रिविधः (२-१) · Śloka १

शुद्धं क्षीरं लक्षयति अथातो बालामयप्रतिषेधं व्याख्यास्यामः| इति ह स्माहुरात्रेयादयो महर्षयः| गद्यसूत्रे|२| त्रिविधः कथितो बालः क्षीरान्नोभयवर्तनः| स्वास्थ्यं ताभ्यामदुष्टाभ्यां दुष्टाभ्यां रोगसम्भवः||१||

Adhikarana वातदुष्टस्तन्यस्य लक्षणम् (२-३) · Śloka ३

| वाताद्दुष्टं तु प्लवतेऽम्भसि||२|| कषायं फेनिलं रूक्षं वर्चोमूत्रविबन्धकृत्| |३|

Adhikarana पित्तदुष्टस्य लक्षणम् (३) · Śloka ३

| पित्तादुष्णाम्लकटुकं पीतराज्यप्सु दाहकृत्||३||

Adhikarana कफदुष्टस्य लक्षणम् (४) · Śloka ४

कफात्सलवणं सान्द्रं जले मज्जति पिच्छिलम्| |४|

Adhikarana द्विदोषदुष्टस्य लक्षणम् त्रिदोषदुष्टस्य लक्षणम् तत्तद्दुष्टं स्तन्यं यथास्वं व्याधिजनकम् (४-५) · Śloka ५

| संसृष्टलिङ्गं संसर्गात्त्रिलिङ्गं सान्निपातिकम्||४|| यथास्वलिङ्गांस्तद्व्याधीन् जनयत्युपयोजितम्| |५|

Adhikarana रोदनात् पीडाज्ञानम् (५) · Śloka ५

| शिशोस्तीक्ष्णमभीक्ष्णं च रोदनाल्लक्षयेद्रुजम्||५||

Adhikarana पीडास्थानज्ञानम् (६) · Śloka ६

स यं स्पृशेद्भृशं देशं यत्र च स्पर्शनाक्षमः| तत्र विद्याद्रुजं|६|

Adhikarana मूर्धादौ पीडाज्ञानम् (६-८) · Śloka ८

| मूर्ध्नि रुजं चाक्षिनिमीलनात्||६|| हृदि जिह्वौष्ठदशनश्वासमुष्टिनिपीडनैः| कोष्ठे विबन्धवमथुस्तनदंशान्त्रकूजनैः||७|| आध्मानपृष्ठनमनजठरोन्नमनैरपि| बस्तौ गुह्ये च विण्मूत्रसङ्गोत्त्रासदिगीक्षणैः||८||

Adhikarana धात्र्याश्चिकित्सितम् (९) · Śloka ९

अथ धात्र्याः क्रियां कुर्याद्यथादोषं यथामयम्| |९|

Adhikarana वातदुष्टे स्तन्ये दशमूलादि (९-१०) · Śloka १०

| तत्र वातात्मके स्तन्ये दशमूलं त्र्यहं पिबेत्||९|| अथवाऽग्निवचापाठाकटुकाकुष्ठदीप्यकम्| सभार्गीदारुसरलवृश्चिकालीकणोषणम्||१०||

Adhikarana वातदुष्टे वातव्याधिहरं घृतादि (११-१२) · Śloka १२

ततः पिबेदन्यतमं वातव्याधिहरं घृतम्| अनु चाच्छसुरामेवं स्निग्धां मृदु विरेचयेत्||११|| बस्तिकर्म ततः कुर्यात्स्वेदादींश्चानिलापहान्| |१२|

Adhikarana वातदुष्टे बालार्थं रास्नादिघृतम् (१२-१३) · Śloka १३

| रास्नाजमोदासरलदेवदारुरजोन्वितम्||१२|| बालो लिह्याद् घृतं तैर्वा विपक्वं ससितोपलम्| |१३|

Adhikarana पित्तदुष्टे स्तन्ये बालधात्र्योरमृतादिक्वाथाः घृतादीनि च (१३-१६) · Śloka १६

| पित्तदुष्टेऽमृताभीरुपटोलीनिम्बचन्दनम्||१३|| धात्री कुमारश्च पिबेत् क्वाथयित्वा ससारिवम्| अथवा त्रिफलामुस्तभूनिम्बकटुरोहिणीः||१४|| सारिवादिं पटोलादिं पद्मकादिं तथा गणम्| घृतान्येभिश्च सिद्धानि पित्तघ्नं च विरेचनम्||१५|| शीतांश्चाभ्यङ्गलेपादीन् युञ्ज्यात्| |१६|

Adhikarana श्लेष्मदुष्टे स्तन्ये यष्ट्यादि घृतम् श्लेष्मदुष्टे स्तनयोरुभयोरोष्ठयोश्चलेपः (१६-१८) · Śloka १८

श्लेष्मात्मके पुनः| यष्ट्याह्वसैन्धवयुतं कुमारं पाययेद् घृतम्||१६|| सिन्धूत्थपिप्पलीमद्वा, पिष्टैः, क्षौद्रयुतैरथ| राठपुष्पैः स्तनौ लिम्पेच्छिशोश्च दशनच्छदौ||१७|| सुखमेवं वमेद्बालः| |१८|

Adhikarana श्लेष्मदुष्टे धात्र्या वमनादि (१८) · Śloka १८

तीक्ष्णैर्धात्रीं तु वामयेत्| |१८|

Adhikarana त्रिदोषदुष्टे स्तन्ये क्षीरालसकरोगोत्पत्तिः (१८-१९) · Śloka १९

| अथाचरितसंसर्गी मुस्तादिं क्वथितं पिबेत्||१८|| तद्वत्तगरपृथ्वीकासुरदारुकलिङ्गकान्| अथवाऽतिविषामुस्तषड्ग्रन्थापञ्चकोलकम्||१९||

Adhikarana त्रिदोषदुष्टे धात्रीबालयोर्वमनम् (२०-२३) · Śloka २३

स्तन्ये त्रिदोषमलिने दुर्गन्ध्यामं जलोपमम्| विबद्धमच्छं विच्छिन्नं फेनिलं चोपवेश्यते||२०|| शकृन्नानाव्यथावर्णं, मूत्रं पीतं सितं घनम्| ज्वरारोचकतृट्छर्दिशुष्कोद्गारविजृम्भिकाः||२१|| अङ्गभङ्गोऽङ्गविक्षेपः कूजनं वेपथुर्भ्रमः| घ्राणाक्षिमुखपाकाद्या जायन्तेऽन्येऽपि तं गदम्||२२|| क्षीरालसकमित्याहुरत्ययं चातिदारुणम् तत्राशु धात्रीं बालं च वमनेनोपपादयेत्||२३||

Adhikarana त्रिदोषदुष्टे ततो वचादिगणाद्यौषधम् (२४) · Śloka २४

विहितायां च संसर्ग्यां वचादिं योजयेद्गणम्| निशादिं वाऽथवा माद्रीपाठातिक्ताघनामयान्||२४||

Adhikarana स्तन्यदोषहराः पाटादयः (२५) · Śloka २५

पाठाशुण्ठ्यमृतातिक्ततिक्तादेवाह्वसारिवाः| समुस्तमूर्वेन्द्रयवाः स्तन्यदोषहराः परम्||२५||

Adhikarana अनुबन्धे यथारोगं चिकित्सितम् (२६) · Śloka २६

अनुबन्धे यथाव्याधि प्रतिकुर्वीत कालवित्| |२६|

Adhikarana दन्तोद्भेदो सर्वरोगाणां हेतुः (२६-२७) · Śloka २७

| दन्तोद्भेदश्च रोगाणां सर्वेषामपि कारणम्||२६|| विशेषाज्जवरविड्भेदकासच्छर्दिशिरोरुजाम्| अभिष्यन्दस्य पोथक्या विसर्पस्य च जायते||२७||

Adhikarana तत्र यथादोषं चिकित्सितम् (२८-२९) · Śloka २९

पृष्ठभङ्गे बिडालानां बर्हिणां च शिखोद्गमे| दन्तोद्भेदे च बालानां न हि किञ्चिन्न दूयते||२८|| यथादोषं यथारोगं यथोद्रेकं यथाभयम्| विभज्य देशकालादींस्तत्र योज्यं भिषग्जितम्||२९||

Adhikarana बालेऽल्पा भेषजमात्रा (३०-३१) · Śloka ३१

त एव दोषा दूष्याश्च ज्वराद्या व्याधयश्च यत्| अतस्तदेव भैषज्यं मात्रा त्वस्य कनीयसी||३०|| सौकुमार्याल्पकायत्वात् सर्वान्नानुपसेवनात्| |३१|

Adhikarana बाले मृदुवमनम् (३१-३२) · Śloka ३२

| स्निग्धा एव सदा बाला घृतक्षीरनिषेवणात्||३१|| सद्यस्तान् वमनं तस्मात् पाययेन्मतिमान् मृदु| |३२|

Adhikarana बाले वमनापूर्वं स्तन्यादिना तृप्तिः (३२-३३) · Śloka ३३

| स्तन्यस्य तृप्तं वमयेत् क्षीरक्षीरान्नसेविनम्||३२|| पीतवन्तं तनुं पेयामन्नादं घृतसंयुताम्| |३३|

Adhikarana बाले विरेकादिसाध्ये बस्त्यादि (३३-३४) · Śloka ३४

| बस्तिं साध्ये विरेकेण, मर्शेन प्रतिमर्शनम्||३३|| युञ्जयाद्विरेचनादींस्तु धात्र्या एव यथोदितान्| |३४|

Adhikarana स्तन्यदोषहरा मूर्वादयः (३४-३५) · Śloka ३५

| मूर्वाव्योषवराकोलजम्बूत्वक्दारुसर्षपाः||३४|| सपाठा मधुना लीढाः स्तन्यदोषहराः परम्| |३५|

Adhikarana दन्तपाल्याः पिप्पल्यादि प्रतिसारणम् (३५-३६) · Śloka ३६

| दन्तपालीं समधुना चूर्णेन प्रतिसारयेत्||३५|| पिप्पल्या धातकीपुष्पधात्रीफलकृतेन वा| |३६|

Adhikarana दन्तोद्भवे लावादिरजः (३६-३७) · Śloka ३७

| लावतित्तिरिवल्लूररजः पुष्परसद्रुतम्||३६|| द्रुतं करोति बालानां दन्तकेसरवन्मुखम्| |३७|

Adhikarana दन्तोद्भवे वचादिघृतम् (३७-३८) · Śloka ३८

| वचाद्विबृहतीपाठाकटुकातिविषाघनैः||३७|| मधुरैश्च घृतं सिद्धं सिद्धं दशनजन्मनि| |३८|

Adhikarana दन्तोद्भवे बालसर्वरोगे रजन्यादिचूर्णम् (३८-४०) · Śloka ४०

| रजनीदारुसरलश्रेयसीबृहतीद्वयम्||३८|| पृश्निपर्णी शताह्वा च लीढं माक्षिकसर्पिषा| ग्रहणीदीपनं श्रेष्ठं मारुतस्यानुलोमनम्||३९|| अतीसारज्वरश्वासकामलापाण्डुकासनुत्| बालस्य सर्वरोगेषु पूजितं बलवर्णदं||४०||

Adhikarana दन्तोद्भवे समङ्गादिघृतम् (४१-४३) · Śloka ४३

समङ्गाधातकीरोध्रकुटन्नटबलाद्वयैः| महासहाक्षुद्रसहामुद्गबिल्वशलाटुभिः||४१|| सकार्पासीफलैस्तोये साधितैः साधितं घृतम्| क्षीरमस्तुयुतं हन्ति शीघ्रं दन्तोद्भवोद्भवान्||४२|| विविधानामयानेतद्वृद्धकाश्यपनिर्मितम्| |४३|

Adhikarana दन्तोद्भवे नातियन्त्रणम् (४३-४४) · Śloka ४४

| दन्तोद्भवेषु रोगेषु न बालमतियन्त्रयेत्||४३|| स्वयमप्युपशाम्यन्ति जातदन्तस्य यद्गदाः| |४४|

Adhikarana शिशोररोचकादयो रोगाः शुष्कत्वं च (४४-४६) · Śloka ४६

| अत्यहःस्वप्नशीताम्बुश्लैष्मिकस्तन्यसेविनः||४४|| शिशोः कफेन रुद्धेषु स्रोतःसु रसवाहिषु| अरोचकः प्रतिश्यायो ज्वरः कासश्च जायते||४५|| कुमारः शुष्यति ततः स्निग्धशुक्लमुखेक्षणः| |४६|

Adhikarana तत्र सैन्धवादिचूर्णम् (४६-४७) · Śloka ४७

| सैन्धवव्योषशार्ङ्गेष्टापाठागिरिकदम्बकान्||४६|| शुष्यतो मधुसर्पिर्भ्यामरुच्यादिषु योजयेत्| ||४७||

Adhikarana तत्र पञ्चकोलादिचूर्णम् (४७-४८) · Śloka ४८

| अशोकरोहिणीयुक्तं पञ्चकोलं च चूर्णितम्||४७|| बदरीधातकीधात्रीचूर्णं वा सर्पिषा द्रुतम्| |४८|

Adhikarana तत्र बदर्यादिचूर्णम् तत्र स्थिरादिघृतं स्रोतःशोधनम् (४८-५०) · Śloka ५०

| स्थिरावचाद्विबृहतीकाकोलीपिप्पलीनतैः||४८|| निचुलोत्पलवर्षाभूभार्गीमुस्तैश्च कार्षिकैः| सिद्धं प्रस्थार्धमाज्यस्य स्रोतसां शोधनं परम्||४९|| सिम्ह्यश्वगन्धासुरसाकणागर्भं च तद्गुणम्| |५०|

Adhikarana तत्र यष्ट्यादिघृतं शोषजित् (५०-५१) · Śloka ५१

| यष्ट्याह्वपिप्पलीरोध्रपद्मकोत्पलचन्दनैः||५०|| तालीससारिवाभ्यां च साधितं शोषजिद्घृतम्| |५१|

Adhikarana तत्र शृङ्ग्यादिघृतं पुष्टिकृत् (५१-५३) · Śloka ५३

| शृङ्गीमधूलिकाभार्गीपिप्पलीदेवदारुभिः||५१|| अश्वगन्धाद्विकाकोलीरास्नर्षभकजीवकैः| शूर्पपर्णीविडङ्गैश्च कल्कितैः साधितं घृतम्||५२|| शशोत्तमाङ्गनिर्यूहे शुष्यतः पुष्टिकृत्परम्| |५३|

Adhikarana तत्र अभ्यञ्जने वचादितैलम् (५३-५४) · Śloka ५४

| वचावयःस्थातगरकायस्थाचोरकैः शृतम्||५३|| बस्तमूत्रसुराभ्यां च तैलमभ्यञ्जने हितम्| |५४|

Adhikarana तत्र लाक्षादितैलम् (५४-५७) · Śloka ५७

| लाक्षारससमं तैलप्रस्थं मस्तु चतुर्गुणम्||५४|| अश्वगन्धानिशादारुकौन्तीकुष्ठाब्दचन्दनैः| समूर्वारोहिणीरास्नाशताह्वामधुकैः समैः||५५|| सिद्धं लाक्षादिकं नाम तैलमभ्यञ्जनादिदम्| बल्यं ज्वरक्षयोन्मादश्वासापस्मारवातनुत्||५६|| यक्षराक्षसभूतघ्नं गर्भिणीनां च शस्यते| |५७|

Adhikarana कासज्वरादावतिविषादिलेहः (५७-५८) · Śloka ५८

| मधुनाऽतिविषाशृङ्गीपिप्पलीर्लेहयेच्छिशुम्||५७|| एकां वाऽतिविषां कासज्वरच्छर्दिरुपद्रुतम्| |५८|

Adhikarana स्तन्यवमिनाशका लेहाः (५८-६०) · Śloka ६०

| पीतं पीतं वमति यः स्तन्यं तं मधुसर्पिषा||५८|| द्विवार्ताकीफलरसं पञ्चकोलं च लेहयेत्| पिप्पलीपञ्चलवणं कृमिजित्पारिभद्रकम्||५९|| तद्वल्लिह्यात्तथा व्योषं मषीं वा रोमचर्मणाम्| लाभतः शल्यकश्वाविद्गोधर्क्षशिखिजन्मनाम्||६०||

Adhikarana स्तन्यवमिनाशकं घृतम् (६१) · Śloka ६१

खदिरार्जुनतालीसकुष्ठचन्दनजे रसे| सक्षीरं साधितं सर्पिर्वमथुं विनियच्छति||६१||

Adhikarana तालुकण्टकस्य लक्षणम् (६३-६५) · Śloka ६५

| तालुमांसे कफः क्रुद्धः कुरुते तालुकण्टकम्||६३|| तेन तालुप्रदेशस्य निम्नता मूर्ध्नि जायते| तालुपातः स्तनद्वेषः कृच्छ्रात्पानं शकृद्द्रवम्||६४|| तृडास्यकण्ड्वक्षिरुजा ग्रीवादुर्धरता वमिः| |६५|

Adhikarana तालुकण्टकस्य चिकित्सा (६५-६६) · Śloka ६६

| तत्रोत्क्षिप्य यवक्षारक्षौद्राभ्यां प्रतिसारयेत्||६५|| तालु तद्वत्कणाशुण्ठीगोशकृद्रससैन्धवैः| |६६|

Adhikarana तालुकण्टकस्य शृङ्गबेरादिपुटपाकरसः (६६-६७) · Śloka ६७

| शृङ्गवेरनिशाभृङ्गं कल्कितं वटपल्लवैः||६६|| बध्वा गोशकृता लिप्तं कुकूले स्वेदयेत्ततः| रसेन लिम्पेत्ताल्वास्यं नेत्रे च परिषेचयेत्||६७||

Adhikarana तालुकण्टकस्य हरीतक्यादिकल्कः (६८) · Śloka ६८

हरीतकीवचाकुष्ठकल्कं माक्षिकसंयुतम्| पीत्वा कुमारः स्तन्येन मुच्यते तालुकण्टकात्||६८||

Adhikarana अहिपूतनस्य लक्षणम् अहिपूतनस्य चिकित्सा (६९-७०) · Śloka ७०

मलोपलेपात्स्वेदाद्वा गुदे रक्तकफोद्भवः| ताम्रो व्रणोऽन्तः कण्डूमान् जायते भूर्युपद्रवः||६९|| केचित्तं मातृकादोषं वदन्त्यन्येऽहिपूतनम्| पृष्टारुर्गुदकुट्टं च केचिच्च तमनामिकम्||७०||

Adhikarana अहिपूतनस्य धात्त्र्याः क्षीरं शोध्यम् (७१) · Śloka ७१

तत्र धात्र्याः पयः शोध्यं पित्तश्लेष्महरौषधैः| |७१|

Adhikarana अहिपूतनस्य अन्तरपानकम् अहिपूतनस्य व्रणे लेपादि (७१-७५) · Śloka ७५

| शृतशीतं च शीताम्बुयुक्तमन्तरपानकम्||७१|| सक्षौद्रतार्क्ष्यशैलेन व्रणं तेन च लेपयेत्| त्रिफलाबदरीप्लक्षत्वक्क्वाथपरिषेचितम्||७२|| कासीसरोचनातुत्थमनोह्वालरसाञ्जनैः| लेपयेदम्लपिष्टैर्वा चूर्णितैर्वाऽवचूर्णयेत्||७३|| सुश्लक्ष्णैरथवा यष्टीशङ्खसौवीरकाञ्जनैः| सारिवाशङ्खनाभिभ्यामसनस्य त्वचाऽथवा||७४|| रागकण्डूत्कटे कुर्याद्रक्तस्रावं जलौकसा| सर्वं च पित्तव्रणजिच्छस्यते गुदकुट्टके||७५||

Adhikarana मृत्तिकोद्भवे रोगे पाठादिघृतम् (७६-७७) · Śloka ७७

पाठावेल्लद्विरजनीमुस्तभार्गीपुनर्नवैः| सबिल्वत्र्यूषणैः सर्पिवृश्चिकालीयुतैः शृतम्||७६|| लिहानो मात्रया रोगैर्मुच्यते मृत्तिकोद्भवैः| |७७|

Adhikarana तत्तद्व्याधिनाशकः स्तनप्रलेपः (२) · Śloka २

व्याधेर्यद्यस्य भैषज्यं स्तनस्तेन प्रलेपितः| स्थितो मुहूर्तं धौतोऽनु पीतस्तं तं जयेद्गदम्||७७|| इति श्रीवैद्यपतिसिंहगुप्तसूनुश्रीमद्वाग्भटविरचिता यामष्टाङ्गहृदयसंहितायां षष्ठे उत्तरस्थाने बाला- मयप्रतिषेधो नाम द्वितीयोऽध्यायः||२||