౨౮. భగందరప్రతిషేధాధ్యాయః

Adhikarana అధ్యాయోపక్రమః · Śloka

Adhikarana భగందరప్రతిషేధాధ్యాయః భగందరస్య నిదానం లక్షణం చ (౨-౫) · Śloka ౫

అథాతో భగందరప్రతిషేధం వ్యాఖ్యాస్యామః| ఇతి హ స్మాహురాత్రేయాదయో మహర్షయః| (గద్యశుత్రే||2|| ) హస్త్యశ్వపృష్ఠగమనకఠినోత్కటకాసనైః| అర్శోనిదానాభిహితైరపరైశ్చ నిషేవితైః||1|| అనిష్టాదృష్టపాకేన సద్యో వా సాధుగర్హణైః| ప్రాయేణ పిటికాపూర్వో యోఽంగులే హ్యంగులేఽపి వా||2|| పాయోర్వ్రణోఽంతర్బాహ్యో వా దుష్టాసృఙ్మాంసగో భవేత్| బస్తిమూత్రాశయాభ్యాసగతత్వాత్స్యందనాత్మకః||3|| భగందరః స సర్వాశ్చ దారయత్యక్రియావతః| భగబస్తిగుదాంస్తేషు దీర్యమాణేషు భూరిభిః||4|| వాతమూత్రశకృచ్ఛుక్రం ఖైః సూక్ష్మైర్వమతి క్రమాత్| |5|

Adhikarana భగ అష్టవిధత్వం (౫) · Śloka ౫

| దోషైః పృథగ్యుతైః సర్వైరాగంతుః సోఽష్టమః స్మృతః||5||

Adhikarana అపవ్కశోఫస్య పిటికాత్వం పవ్కోశోఫస్య భగందరత్వం (౬) · Śloka ౬

అపక్వం పిటికామాహుః పాకప్రాప్తం భగందరం| |6|

Adhikarana భగందరకృత్ పిటికాయా లక్షణం (౬-౭) · Śloka ౭

| గూఢమూలాం ససంరంభాం రుగాఢ్యాం రూఢకోపినీం||6|| భగందరకరీం విద్యాత్ పిటికాం న త్వతోఽన్యథా| |7|

Adhikarana వాతజాయాః పిటికాయా లక్షణం (౭-౮) · Śloka ౮

| తత్ర శ్యావాఽరుణా తోదభేదస్ఫురణరుక్కరీ||7|| పిటికా మారుతాత్| |8|

Adhikarana పిత్తజాయాః పిటికాయా లక్షణం (౮) · Śloka ౮

పిత్తాదుష్ట్రగ్రీవావదుచ్ఛ్రితా| రాగిణి తనురూష్మాఢ్యా జ్వరధూమాయనాన్వితా||8||

Adhikarana కఫజాయాః పిటికాయా లక్షణం (౯) · Śloka ౯

స్థిరా స్నిగ్ధా మహామూలా పాండుః కండుమతీ కఫాత్| |9|

Adhikarana వాతపిత్తజాయాః పిటికాయా లక్షణం (౯) · Śloka ౯

| శ్యావా తామ్రా సదాహోషా ఘోరరుగ్ వాతపిత్తజా||9||

Adhikarana వాతకఫజాయాః పిటికాయా లక్షణం (౧౦) · Śloka ౧౦

పాండురా కించిదాశ్యావా కృచ్ఛ్రపాకా కఫానిలాత్| |10|

Adhikarana సర్వజాయాః పిటికాయా లక్షణం (౧౦-౧౧) · Śloka ౧౧

| పాదాంగుష్ఠసమా సర్వైర్దోషైర్నానావిధవ్యథా||10|| శూలారోచకతృడ్దాహజ్వరచ్ఛర్దిరుపద్రుతా| |11|

Adhikarana ఏతాః పక్వా వ్రణా భవంతి (౧౧) · Śloka ౧౧

వ్రణతాం యాంతి తాః పక్వాః ప్రమాదాత్| |11|

Adhikarana ౧ శతపోనకస్య భగందరస్య లక్షణం (౧౧-౧౩) · Śloka ౧౩

| తత్ర వాతజా||11|| చీయతేఽణుముఖైశ్ఛిద్రైః శతపోనకవత్ క్రమాత్| అచ్ఛం స్రవద్భిరాస్రావమజస్రం ఫేనసంయుతం||12|| శతపోనకసంజ్ఞోఽయం| |13|

Adhikarana ౨ ఉష్ట్రగ్రీవస్య భగందరస్య లక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩

ఉష్ట్రగ్రీవస్తు పిత్తజః| |13|

Adhikarana ౩ పరిస్త్రావిణో భగందరస్య లక్షణం (౧౩) · Śloka ౧౩

| బహుపిచ్ఛాపరిస్రావీ పరిస్రావీ కఫోద్భవః||13||

Adhikarana ౪ పరిక్షేపిణో భగందరస్య లక్షణం (౧౪) · Śloka ౧౪

వాతపిత్తాత్పరిక్షేపీ పరిక్షిప్య గుదం గతిః| జాయతే పరితస్తత్ర ప్రాకారం పరిఖేవ చ||14||

Adhikarana ౫ ఋజోః భగందరస్య లక్షణం (౧౫) · Śloka ౧౫

ఋజుర్వాతకఫాదృజ్వ్యా గుదో గత్యాఽత్ర దీర్యతే| |15|

Adhikarana ౬ అర్శోస్త్రావిణో భగందరస్య లక్షణం (౧౫-౧౭) · Śloka ౧౭

| కఫపిత్తే తు పూర్వోత్థం దుర్నామాశ్రిత్య కుప్యతః||15|| అర్శోమూలే తతః శోఫః కండూదాహాదిమాన్ భవేత్| స శీఘ్రం పక్వభిన్నోఽస్య క్లేదయన్మూలమర్శసః||16|| స్రవత్యజస్రం గతిభిరయమర్శోభగందరః| |17|

Adhikarana ౭ శంబుకావర్తస్య భగందరస్య లక్షణం (౧౭-౧౮) · Śloka ౧౮

| సర్వజః శంబుకావర్తః శంబుకావర్తసన్నిభః||17|| గతయో దారయంత్యస్మిన్ రుగ్వేగైర్దారుణైర్గుదం| |18|

Adhikarana ౮ క్షతజస్య భగందరస్య లక్షణం (౧౮-౨౦) · Śloka ౨౦

| అస్థిలేశోఽభ్యవహృతో మాంసగృద్ధ్యా యదా గుదం||18|| క్షిణోతి తిర్యఙ్నిర్గచ్ఛన్నున్మార్గం క్షతతో గతిః| స్యాత్తతః పూయదీర్ణాయాం మాంసకోథేన తత్ర చ||19|| జాయంతే కృమయస్తస్య ఖాదంతః పరితో గుదం| విదారయంతి నచిరాదున్మార్గీ క్షతజశ్చ సః||20||

Adhikarana ఏతేషుజస్య రుగాదయో వ్రనవత్ (౨౧) · Śloka ౨౧

తేషు రుగ్దాహకండ్వాదీన్ విద్యాద్ వ్రణనిషేధతః| |21|

Adhikarana ఏతేషాం సాధ్యాసాధ్యత్వం (౨౧-౨౨) · Śloka ౨౨

| షట్ కృచ్ఛ్రసాధనాస్తేషాం, నిచయక్షతజౌ త్యజేత్||21|| ప్రవాహిణీం వలీం ప్రాప్తం సేవనీం వా సమాశ్రితం| |22|

Adhikarana అస్య పిటికా యథాపాకం న యాతి తథా యంత్రః (౨౨-౨౩) · Śloka ౨౩

| అథాస్య పిటికామేవ తథా యత్నాదుపాచరేత్||22|| శుధ్ద్యసృక్స్రుతిసేకాద్యైర్యథా పాకం న గచ్ఛతి| |23|

Adhikarana పాకే తు తస్యా అవాఙుఖత్వాద్యవలోకనం (౨౩-౨౪) · Śloka ౨౪

| పాకే పునరుపస్నిగ్ధం స్వేదితం చావగాహతః||23|| యంత్రయిత్వాఽర్శసమివ పశ్యేత్సమ్యగ్భగందరం| అర్వాచీనం పరాచీనమంతర్ముఖబహిర్ముఖం||24||

Adhikarana అంతర్ముఖే బహిర్ముఖే చ శస్త్రేణ పాటనం కృత్వా క్షారాగ్నినా సాధయేత్,ఉష్ట్రకంధరే క్షాణైవ సాధయేత్ (౨౫-౨౬) · Śloka ౨౬

అథాంతర్ముఖమేషిత్వా సమ్యక్ శస్త్రేణ పాటయేత్| బహిర్ముఖం చ నిఃశేషం తతః క్షారేణ సాధయేత్||25|| అగ్నినా వా భిషక్ సాధు క్షారేణైవోష్ట్రకంధరం| |26|

Adhikarana శతపోనకే పాటనప్రకారః (౨౬-౨౭) · Śloka ౨౭

| నాడీరేకాంతరాః కృత్వా పాటయేచ్ఛతపోనకం||26|| తాసు రూఢాసు శోషాశ్చ, మృత్యుర్దీర్ణే గుదేఽన్యథా| |27|

Adhikarana పరిక్షేణి క్షారసూత్రైః సాధనం (౨౭) · Śloka ౨౭

| పరిక్షేపిణీ చాప్యేవం నాడ్యుక్తైః క్షారసూత్రకైః||27||

Adhikarana అర్శోభగందరేఽర్శః ప్రతిసాధనాది (౨౮) · Śloka ౨౮

అర్శోభగందరే పూర్వమర్శాంసి ప్రతిసాధయేత్| |28|

Adhikarana క్షతజే ప్రత్యాఖ్యాయోపచారః (౨౮-౨౯) · Śloka ౨౯

| త్యక్త్వోపచర్యః క్షతజః శల్యం శల్యవతస్తతః||28|| ఆహారేచ్చ తథా దద్యాత్ కృమిఘ్నం లేపభోజనం| పిండనాడ్యాదయః స్వేదాః సుస్నిగ్ధా రుజి పూజితాః||29||

Adhikarana బహుచ్ఛిద్రే గోతీర్థాదయశ్ఛ్ఛేదాః (౩౦) · Śloka ౩౦

సర్వత్ర చ బహుచ్ఛిద్రే ఛేదానాలోచ్య యోజయేత్| గీతీర్థసర్వతోభద్రదలలాంగల్లలాంగలాన్||30||

Adhikarana గోతీర్థస్య ఛేదస్య లక్షణం సర్వతాభద్రస్య ఛేదస్య లక్షణం అర్ధలాంగలస్య ఛేదస్య లక్షణం లాంగలస్య ఛేదస్య లక్షణం (౩౧-౩౨) · Śloka ౩౨

పార్శ్వం గతేన శస్త్రేణ ఛేదో గోతీర్థకో మతః| సర్వతః సర్వతోభద్రః, పార్శ్వచ్ఛేదోఽర్ధలాంగలః||31|| పార్శ్వద్వయే లాంగలకః| |32|

Adhikarana సర్వవ్రణానామగ్నినా దాహః (౩౨) · Śloka ౩౨

సమస్తాంశ్చాగ్నినా దహేత్| ఆస్రావమార్గాన్నిఃశేషం నైవం వికురుతే పునః||32||

Adhikarana భగందరిణః కోష్ఠశుద్ధౌఽంతరాఽంతరా యత్నః (౩౩) · Śloka ౩౩

యతేత కోష్ఠశుద్ధౌ చ భిషక్ తస్యాంతరాఽంతరా| |33|

Adhikarana భగందరిణః వ్రణే బిడాలాస్థిలేపః (౩౩) · Śloka ౩౩

| లేపో వ్రణే బిడాలాస్థి త్రిఫలారసకల్కితం||33||

Adhikarana భగందరిణః జ్యోతిష్మత్యాదితైలేనాభ్యంగః (౩౪) · Śloka ౩౪

జ్యోతిష్మతీమలయులాంగలిశేలుపాఠా- కుంభాగ్నిసర్జ(ర్జి)కరవీరవచాసుధార్కైః| అభ్యంజనాయ విపచేత భగందరాణాం తైలం వదంతి పరమం హితమేతదేషాం||34||

Adhikarana భగందరిణః మధుకాదితైలం (౩౫-౩౬) · Śloka ౩౬

మధుకరోధ్రకణాత్రురేణుకా- ద్విరజనీఫలినీపటుసారివాః| కమలకేసరపద్మకధాతకీ- మదనసర్జరసామయరోదికాః||35|| సబీజపూరచ్ఛదనైరేభిస్తైలం విపాచితం| భగందరాపచీకుష్ఠమధుమేహవ్రణాపహం||36||

Adhikarana భగందరిణః రోపణో విడంగసారాదిలేహః (౩౭) · Śloka ౩౭

మధుతైలయుతా విడంగసార- త్రిఫలామాగధికాకణాశ్చ లీఢాః| కృమికుష్ఠభగందరప్రమేహ- క్షతనాడీవ్రణరోపణా భవంతి||37||

Adhikarana భగందరిణః అమృతాద్గుగ్గులుః (౩౮) · Śloka ౩౮

అమృతాత్రుటివేల్లవత్సకం కలిపథ్యామలకాని గుగ్గులుః| క్రమవృద్ధమిదం మధుద్రుతం పిటికాస్థౌల్యభగందరాన్ జయేత్||38||

Adhikarana భగందరిణః మాగధికాదిగుగ్గులుః (౩౯) · Śloka ౩౯

మాగధికాగ్నికలింగవిడంగై- ర్బిల్వధృతైః సవరాపలషట్కైః| గుగ్గులునా సదృశేన సమేతైః క్షౌద్రయుతైః సకలామయనాశః||39||

Adhikarana భగందరిణః స్వాయం భూవో గుగ్గులుః (౪౦) · Śloka ౪౦

గుగ్గులుపంచపలం పలికాంశా మాగధికా త్రిఫలా చ పృథక్స్యాత్| త్వక్త్రుటికర్షయుతం మధులీఢం కుష్ఠభగందరగుల్మగతిఘ్నం||40||

Adhikarana భగందరిణః వాతరోగజిదౌషధం (౪౧) · Śloka ౪౧

శృంగబేరరజోయుక్తం తదేవ చ సుభావితం| క్వాథేన దశమూలస్య విశేషాద్వాతరోగజిత్||41||

Adhikarana భగందరిణః ఉత్తమాదిగుగ్గులుః (౪౨) · Śloka ౪౨

ఉత్తమాఖదిరసారజం రజః శీలయన్నసనవారిభావితం| హంతి తుల్యమహిషాక్షమాక్షికం కుష్ఠమేహపిటికాభగందరాన్||42||

Adhikarana శేషేషు యథాయోగముపక్రమః (౪౩) · Śloka ౪౩

భగందరేష్వేష విశేష ఉక్తః శేషాణి తు వ్యంజనసాధనాని| వ్రణాధికారాత్ పరిశీలనాచ్చ సమ్యగ్విదిత్వౌపయికం విదధ్యాత్||43||

Adhikarana రూఢేఽపి భగందరేఽశ్వపృష్ఠగమనాది వర్షాధికం వర్జయేత్ (౨౮) · Śloka ౨౮

అశ్వపృష్ఠగమనం చలరోధం మద్యమైథునమజీర్ణమసాత్మ్యం| సాహసాని వివిధాని చ రూఢే వత్సరం పరిహరేదధికం వా||44|| ఇతి శ్రీవైద్యపతిసింహగుప్తసూనుశ్రీమద్వాగ్భటవిర- చితాయామష్టాంగహృదయసంహితాయాం షష్ఠే ఉత్తర- స్థానే భగందరప్రతిషేధో నామా- ష్టావింశోఽధ్యాయః||28||