૨૫. યન્ત્રવિધિરધ્યાયઃ

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

અથેદાનીં પઞ્ચવિંશાધ્યાયારમ્ભો યન્ત્રવિધાનપ્રદર્શનાર્થઃ| યતો બસ્તિનસ્યાઞ્હ્જનક્ષારાદીનિ યન્ત્રાશ્રયણ્યેવેત્યાહ-

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યન્ત્રસ્ય વિધિર્યન્ત્રવિધિઃ શેષં પૂર્વવત્| અર્શોભગન્દરાદિષુ નિરુજેઽઙ્હ્ગે યમ્યતે-નિયમ્યતે શસ્ત્રક્ષારાગ્નિકર્મેતિ યન્ત્રમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યન્ત્રવિધિમધ્યાયં વ્યાખ્યાતું પ્રતિજાનીતે-અથેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અનેકપ્રકારાણિ યાનિ શલ્યાનિ-શસ્ત્રવેણુપાષાણાદિરૂપાણિ, વિવિધેષુ શરીરપ્રદેશેષુ નિવિશન્તે, તેષામાહરણે આકૃષ્ટું, યોઽભ્યુપાયસ્તદ્યન્ત્રમ્| 'ઉચ્યતે' ઇતિ શેષઃ| તથા, અર્શોભગન્દરનાડીવ્રણાદીનાં શસ્ત્રાદિયોજને સતિ શેષસ્ય-નિરુજસ્યાઙ્ગસ્ય, પરિરક્ષાયાં-રક્ષાનિમિત્તમ્, સ્વસ્થસ્યાઙ્ગસ્ય શસ્ત્રાદ્યાબાધાનિવૃત્ત્યર્થમિત્યર્થઃ| તથા, બસ્તિનસ્યાદિકર્મણિ ય ઉપાયસ્તચ્ચ યન્ત્રમ્| તથા ઘટિકાદિ ચ યન્ત્રં પવનાકર્ષણાય રક્તાદ્યાકર્ષણાય ચ| જામ્બવૌષ્ઠસન્દંશાદીનિ ચ યન્ત્રાણિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યન્ત્રલક્ષણમાહ-નાનાવિધાનામિતિ| શલ્યાહરણે ય ઉપાયઃ, યશ્ચાર્શઃપ્રભૃતિદર્શને, યશ્ચ શાસ્ત્રાદિચ્છેદ્યસમીપાઙ્ગરક્ષણે, યશ્ચ બસ્ત્યાદિપ્રણયને, યશ્ચ ઘાટિકાદિરાચૂષણાદૌ, તદ્યન્ત્રમ્| એવંવિધ ઉપાયવિશેશો યન્ત્રમિત્યર્થઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-રૂપાણિ ચ કાર્યાણિ ચ રૂપકાર્યાણિ| અનેકાનિ વિચિત્રાણિ, રૂપકાર્યાણિ તેષાં તાનિ યન્ત્રાણિ નાનાપ્રકારાણિ| તત્ર રૂપં-કઙ્કમુખસ્વસ્તિકાદ્યાકારત્વમ્| કાર્યં-અસ્થ્યાદિલગ્નશલ્યહરણાદિકમ્| યતશ્ચૈવં યન્ત્રાણાં નાનાવિધત્વમ્, અતસ્તાનિ બુદ્ધ્યા વિકલ્પ્ય કાર્યાનુરોધાત્ કલ્પયેત્| નનુ, યન્ત્રાણાં દિઙ્માત્રેઽપ્યનભિજ્ઞઃ કથમિવ કલ્પનાં કર્તું પારયેત્ ? ઇત્યાહ- સં-યાનિ યાનિ સ્થૂલાનિ યથાસ્થૂલમ્| "યથા સાદૃશ્યે" ઇત્યવ્યયીભાવઃ| યથાસ્થૂલયન્ત્રકરણેન વ્યુત્પન્નમતિઃ શેષાણામપિ યન્ત્રાણામુત્પાદને વિકલ્પં કર્તું સમર્થો ભવેદિતિ ભાવઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યન્ત્રવિશેષાણામનન્તત્વાત્ બુદ્ધ્યા કલ્પ્યત્વમાહ-અનેકરૂપકાર્યાણીતિ| આ રં-નિદર્શનાર્થં કાંશ્ચિદ્યન્ત્રવિશેષાન્ વક્તુમાહ-યથાસ્થૂલમિતિ| સ્વસ્તિકસન્દંશતાલનાડીશલાકાનુયન્ત્રભેદાત્ ષોઢા યન્ત્રાણિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યેન પાર્શ્વેન શલ્યમુદ્ધ્રિયતે તદ્યન્ત્રાણાં મુખં વેદ્યમ્| કઙ્કાદીનાં પક્ષિમૃગાણાં મુખૈસ્તુલ્યાનિ યન્ત્રાણાં મુખાનિ કુર્યાત્| આદિશબ્દેન ગૃધ્રહંસહરિણાદિપરિગ્રહઃ| તાનિ તત્સંજ્ઞકાનિ| ચ એવાર્થે, તાનિ યન્ત્રાણિ તન્નામાન્યેવ| યથા,-કઙ્કુમુખં સિંહમુખમિત્યાદિ| અષ્ટાદશાઙ્ગુલેત્યાદિ, સ્વસ્તિકાખ્યાનિ યન્ત્રાણિ વિદ્યાત્| કીદૃશાનિ ? અષ્ટાદશાઙ્ગુલદૈર્ઘ્યાણિ, ભૂરિશો-બાહુલ્યેન, આયસાનિ-શસ્ત્રમયાનિ| દન્તાદિમયાનામપિ ક્વચિદ્દર્શનાત્ ભૂરિશ ઇત્યુક્તમ્| તથા, કણ્ઠપ્રદેશે કીલકૈર્બદ્ધાનિ| કીદૃશૈઃ કીલકૈઃ ? મસૂરાકારાઃ પર્યન્તા યેષાં તૈઃ| યત્ર પ્રદેશે યન્ત્રાણાં હસ્તગ્રહસ્તત્ર તન્મૂલમ્| તત્રાઙ્કુશવન્નતાનિ-પરિણતાનિ| તૈઃ-કઙ્કમુખાદિભિઃ, અસ્થિસંલગ્નશલ્યસ્ય-કાણ્ડફલાદેઃ, આહરણં-આકર્ષણમિષ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તત્ર સ્વસ્તિકાન્યાહ-તુલ્યાનીતિ| તત્સંજ્ઞકાનિ-કઙ્કમુખસિંહમુખાદિનામાનિ| આયામો-દૈર્ઘ્યમ્| ભૂરિશ ઇતિ વચનાત્ દાર્વાદિકૃતાન્યપિ| કણ્ઠે-મુખાકારસમ્પાદકશકલદ્વયસન્ધાનસ્થાને| મૂલે-ધારણસ્થાને| સ્વસ્તિકાનાં કાર્યમાહ-તૈર્દ્દઢૈરિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કીલેન-મસૂરાકારપર્યન્તેન, બદ્ધં તથા વિમુક્તમગ્રં- મુખં, યયોસ્તૌ કીલબદ્ધવિમુક્તાગ્રૌ સન્દંશૌ ભવતઃ| કીદૃશૌ ? ષોડશાઙ્ગુલપ્રમાણૌ| ક્વોપયોગ એતયોઃ સ્યાત્ ? ઇત્યાહ-ત્વગિત્યાદિ| ત્વગાદીનાં દ્વન્દ્વઃ| ત્વક્શિરાસ્ત્રાયુપિશિતલગ્નં ચ તચ્છલ્યં ચ, તસ્યાપકર્ષ્ણે-આહરણે, તાવુપયુજ્યેતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સન્દંશાશ્ચત્વારઃ| તત્ર ક્રીલબદ્ધાગ્રકીલમુક્તાગ્રૌ સન્દંશાવાહ-કીલબદ્ધવિમુક્તાગ્રાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ષોડશાઙ્ગુલસન્દંશદ્વયાદન્યઃ સન્દંશઃ (ષડઙ્ગુલપ્રમાણઃ) સૂક્ષ્મશલ્યાનાં-નાસારોમાદીનાં, હરણે-આકર્ષણે, તથા, ઉપપક્ષ્મણાં વર્ત્માદિભવાનાં હરણે યુજ્યતે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ષડઙ્ગુલં સન્દંશમાહ-ષડઙ્ગુલ ઇતિ| ઉપપક્ષ્મણાં-નેત્રેષ્વવાન્તરપક્ષ્મણામ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સા ચ મુચુણ્ડીસંજ્ઞા| કિમ્ભૂતા મુચુણ્ડી? સૂક્ષ્મા દન્તા યસ્યાઃ સા સૂક્ષ્મદન્તા, તથા, ઋજુઃ-અવક્રા, ન ચ સન્દંશવદ્વક્રા દ્વિબાહુરિત્યાર્થઃ| તથા, મૂલે-હસ્તગ્રહણસ્થાને, રુચકં-અઙ્ગુલીયકરૂપં, ભૂષણં યસ્યાઃ સા રુચકભૂષણા| રુચકપીડનેન સા કર્મ કરોતીત્યર્થઃ| ગમ્ભીરશ્ચાસૌ વ્રણશ્ચ ગમ્ભીરવ્રણસ્તસ્મિન્ માંસાનિ-તસ્યાધિમાંસં, એતદ્વિષય આહરણે| અર્મણશ્ચ શેષિતસ્ય ચ્છિન્નશેષસ્યાહરણે મુચુણ્ડી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મુચુણ્ડ્યાખ્યં સન્દંશમાહ-મુચુણ્ડીતિ| સૂક્ષ્મદન્તા-સૂક્ષ્માગ્રા| ઋજુઃ-અવક્રા| રુચકભૂષણા-મૂલે મુદ્રિકાબદ્ધા| ગમ્ભીરેષુ વ્રણેષુ યાનિ માંસાનિ, યાનિ ચ નેત્રેષુ છિન્નશેષાણ્યર્માણિ, તેષાં હરણે|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વે તાલયન્ત્રે ભવતઃ| કિંપ્રમાણે ? દ્વાદશાઙ્ગુલે| સંસ્થાનમાહ-મત્સ્યતાલવત્ મીનગલતાલવત્, દ્વિતાલકં-એકં દ્વયોઃ પાર્શ્વયોર્મત્સ્યમુખસદૃશમ્, અપરમેકતાલકં-એકપાર્શ્વે મત્સ્યમુખાકારમેવ| તે દ્વે તાલયન્ત્રે ભવતઃ| કર્ણેત્યાદિ| કર્ણનાડી શલ્યમપહરતઃ-કર્ણનાડીશલ્યાપહારિણી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તાલયન્ત્રદ્વયમાહ-દ્વે દ્વાદશાઙ્ગુલ ઇતિ| મત્સ્યતાલો-મત્સ્યગલતાલઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નાડીયન્ત્રાણિ બસ્તિનેત્રાદિવત્ સુષિરાણિ સ્યુઃ| એકં ચાનેકં ચૈકાનેકં મુખં યેષામ્| તનિ ચ કાનિચિદેકમુખાનિ એકદ્વારાણિ, કાનિચિદનેકમુખાનિ-અનેકદ્વારાણિ| એતત્કર્માચષ્ટે-સ્રોત ઇત્યાદિ| તાનિ ચ કર્ણાદિસ્રોતોગતાનાં શલ્યાનાં દર્શનનિમિત્તં વિદધીત| તથા, કણ્ઠાદિસ્રોતોગતાનાં રોગાણાં દર્શને-દર્શનનિમિત્તં, વિદધીત| તથા, ક્રિયાણાં-શસ્ત્રક્ષારાગ્નિપ્રક્ષાલનૌષધપ્રણિધાનાદીનાં, સુકરત્વાર્થમ્| તથા, વિષિદિગ્ધાઙ્ગાદીનામાચૂષણાય વિદધીત| તદ્વિસ્તારેત્યાદિ| તેષાં-નાડીયન્ત્રાણાં, વિસ્તારશ્ચ પરીણાહશ્ચ દૈર્ઘ્યં ચ, તાનિ સ્રોતોવશાત્ ભવન્તિ| યથા,-અનુવાસનોત્તરબસ્તિનસ્યનાડિકાદિષુ નિર્દિષ્ટમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નાડીયન્ત્રાણ્યાહ-નાડીયન્ત્રાણીતિ| વિસ્તારો-વિવરસ્ય| પરીણાહઃ-સ્થૌલ્યં યન્ત્રસ્ય|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કણ્ઠે શલ્યં કણ્ઠશલ્યમ્| કણ્ઠાભ્યન્તરશલ્યાવલોકનાર્થં દશાઙ્ગુલા નાડી| અર્ધનાહા-પઞ્ચાઙ્ગુલપરિણાહા|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કણ્ઠાન્તઃશલ્યાવલોકિનીં નાડીમાહ-દશાઙ્ગુલેતિ| અર્ધનાહા-પઞ્ચાઙ્ગુલસ્થૌલ્યા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પઞ્ચમુખાનિ છિદ્રાણિ યસ્યાઃ સા| ચતુષ્કર્ણસ્ય વારઙ્ગસ્ય સઙ્ગ્રહે-સઙ્ગ્રહણનિમિત્તમિદં યન્ત્રમ્| ચત્વારઃ કર્ણા યસ્ય વારઙ્ગસ્યેતિ સમાસઃ| તત્ર શરાદિદણ્ડપ્રવેશઃ શિખાકારઃ કીલકો વારઙ્ગ ઉચ્યતે| દ્વિકર્ણસ્ય વારઙ્ગસ્ય ત્રિચ્છિદ્રા નાડી સ્યાત્| ત્રીણિ છિદ્રાણિ યસ્યાઃ સા ત્રિચ્છિદ્રા| છિદ્રશબ્દસ્યોપલક્ષણર્થત્વાત્ ત્રિમુખેત્યેતદપિ દ્રષ્ટવ્યમ્| તસ્ય વારઙ્ગસ્ય પ્રમાણં તત્પ્રમાણં તસ્માદ્વારઙ્ગપ્રમાણતઃ-તદનુસારેણ નાડીપ્રમાણં જ્ઞેયમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચતુષ્કર્ણવારઙ્ગસઙ્ગ્રહણીં નાડીમાહ-નાડીતિ| પઞ્ચમુખચ્છિદ્રા-મુખે છિદ્રપઞ્ચકયુતા| દ્વિકર્ણસઙ્ગ્રહણીં નાડીમાહ-દ્વિકર્ણસ્યેતિ| તત્પ્રમાણતઃ-સઙ્ગ્રહ્યપ્રમાણેન| એતચ્ચ નાડીદ્વયે છિદ્રમાનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા, કર્ણશ્ચ સંસ્થાનં ચાનાહશ્ચ દૈર્ઘ્યં ચ તાન્યેવમ્| વારઙ્ગસ્ય કર્ણસંસ્થાનાનાહદૈર્ઘ્યાણિ, તેષામનુરોધસ્તસ્માત્, એવંપ્રકારા અન્યા અપિ નાડીઃ શલ્યાનિ શરીરાન્તર્ગતાનિ દ્રષ્ટું કારયેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્યાનિ નાડીયન્ત્રાણ્યાહ-વારઙ્ગકર્ણેતિ| સંસ્થાનં-આકૃતિઃ| આનાહઃ-સ્થૌલ્યમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મૂર્ધ્નિ-મૂર્દ્ધભાગે, પદ્મકર્ણિકયા-જલજકર્ણિકયા, સદૃશી| કિયત્પ્રમાણા ? દ્વાદશાઙ્ગુલા| તથા, ચતુર્થઃ-ચતુર્ભાગઃ, સુષિરો યસ્યાઃ સા, ત્ર્યઙ્હ્ગુલસુષિરેતિ યાવત્| સા નાડી શલ્યનિર્ઘાતિની મતા| મુનીનામિતિ શેષઃ| અર્શોયન્ત્રં લક્ષયિતુમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શલ્યનિર્ઘાતિનીં નાડીમાહ-પદ્મકર્ણિકયેતિ| ચતુર્થસુષિરા-ત્ર્યઙ્ગુલદીર્ઘવિવરા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અર્શસાં સમ્બન્ધિ યન્ત્રકં ગોસ્તનાકૃતિ ચતુરઙ્ગુલં માનતો દૈર્ઘ્યેણ સ્યાત્| યન્ત્રકમિત્યાકર્ષકં સ્યાત્| નાહે-પરિણાહે, પઞ્ચાઙ્ગુલમ્| યત્પઞ્ચાઙ્ગુલદીર્ઘેણ સૂત્રેણ વેષ્ટ્યતે, તત્પ્રમાણં સ્થૌલ્યમિત્યર્થઃ| એતત્ પુંસામેવ પઞ્ચાઙ્ગુલં નાહે સ્યાત્| સ્ત્રીણાં તુ પરિણાહે ષડઙ્ગુલં યન્ત્રકં સ્યાત્, સ્વભાવત એવ તાસાં ગુદસ્ય મહત્ત્વાત્| વ્યાધેર્દર્શને દ્વિચ્છિદ્રં-ઉભયપાર્શ્વચ્છિદ્રં યન્ત્રમ્| કર્મણિ-શસ્ત્રક્ષારાદ્યવચારણે, એકચ્છિદ્રં યન્ત્રમ્| અસ્ય યન્ત્રસ્ય મધ્યે ત્ર્યઙ્ગુલં છિદ્રમ્| અઙ્હ્ગુષ્ઠમધ્યતુલ્યવિસ્તારં, તથા તદૂર્ધ્વતોઽર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રિતા ઉદ્દૃત્તા કર્ણિકા યસ્ય તદેવમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અર્શોયન્ત્રાખ્યાં નાડીમાહ-અર્શસામિતિ| ચતુરઙ્ગુલં દૈર્ઘ્યે| પરિણાહે તુ પુંસાં પઞ્ચાઙ્ગુલં, સ્ત્રીણાં ષડઙ્ગુલમ્| વ્યાધેર્દર્શને દ્વિચ્છિદ્રમ્, ક્ષારાદિયોજને તુ શેષાઙ્ગપરિરક્ષાયામેકચ્છિદ્રમ્| દ્વિચ્છિદ્રસ્ય તુ દ્વયોઃ પાર્શ્વયોશ્ચ્છિદ્રમ્, એકચ્છિદ્રસ્યૈકસ્મિન્ પાર્શ્વે| તચ્ચ ત્ર્યઙ્ગુલદૈર્ઘ્યમઙ્ગુષ્ઠોદરવિસ્તારં મધ્યે કાર્યમ્| છિદ્રાદુર્ધ્વભગે મૂલેઽર્ધાઙ્ગુલોચ્છ્રાયા બહિઃકુઞ્ચિતાગ્રા કર્ણિકા કાર્યા|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શમ્યાખ્યં-શમીસંજ્ઞં, તૃતીયં યન્ત્રકં તાદૃગ્-ગોસ્તનાકારમિત્યાદિલક્ષણલક્ષિતયન્ત્રસદૃશં સ્યાત્| અત્ર વિશેષમાહ-અચ્છિદ્રમિત્યાદિ| અચ્છિદ્રં-છિદ્રરહિતમ્, યન્ત્રે છિદ્રં ન વિધેયમિત્યર્થઃ| ઇદં ચ યન્ત્રમર્શઃપ્રપીડનં સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તૄતીયમર્શઃપીડનં શમ્યાખ્યં યન્ત્રમાહ-શમ્યાખ્યમિતિ| તાદૃક્-ગોસ્તનાકારાદિલક્ષણમ્| અચ્છિદ્રં-પાર્શ્વચ્છિદ્રરહિતમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-સર્વથા ભગન્દરે-ભગન્દરયન્ત્રે, ઓષ્ઠમપનયેત્| કુતઃ પ્રભૃતિ ? છિદ્રાદૂર્ધ્વમ્,-ઉપરિષ્ટાદર્ધાઙ્ગુલમપકર્ષયેદિત્યર્થઃ| કર્ણિકા તુ કાર્યૈવ (?)|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ભગન્દરયન્ત્રાખ્યાં નાડીમાહ-સર્વથેતિ| અર્શોયન્ત્રમેવાપનીતૌષ્ઠં ભગન્દરયન્ત્રમ્| મુખચ્છિદ્રસ્ય પાર્શ્વભાગ ઓષ્ઠઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઘ્રાણાર્બુદે ઘ્રાણાર્શસિ ચૈકચ્છિદ્રા નાડી દૈર્ઘ્યેણાઙ્ગુલદ્વયપ્રમાણા| તથા, પ્રદેશિનીતુલ્યઃ પરીણાહો યસ્યાઃ સૈવમ્| સા ચ ભગન્દરયન્ત્રતુલ્યા સ્યાત્, અપનીતૌષ્ઠેત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘ્રાણાર્શોર્બુદયન્ત્રાખ્યાં નાડીમાહ-ઘ્રાણાર્બુદેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અઙ્ગુલિત્રાણકાખ્યં યન્ત્રં દન્તમયં કાષ્ઠમયં વા ચતુરઙ્ગુલપ્રમાણમર્શસાં યન્ત્રસદૃશં દ્વિચ્છિદ્રં ગોસ્તનાકૃતિ સ્યાત્| તચ્ચ વક્ત્રસ્ય વિવૃતૌ-પ્રસારણે, સુખમ્| યતો વક્ત્રપ્રસારણે અઙ્ગુલેર્દન્તેભ્યો રક્ષણાદન્વર્થમઙ્ગુલિત્રાણકમિતિ નામ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અઙ્ગુલિત્રાણાખ્યં નાડીયન્ત્રમાહ-અઙ્ગુલિત્રાણકમિતિ| વક્ત્રવિવૃતૌ-વક્ત્રવિકાશનાર્થં, પ્રવેશિતામઙ્ગુલીં રક્ષતીત્યઙ્ગુલિત્રાણકમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યોનિવ્રણમીક્ષતેઽનેનેતિ તત્ યોનિવ્રણેક્ષણં યન્ત્રકમ્| મધ્યે-મધ્યભાગે, સુષિરમ્| તથા, દૈર્ધ્યેણ ષોડશાઙ્ગુલમ્| તથા મુદ્રિકયા-ઊર્મિકયાઽસઞ્ચારિણ્યા, બદ્ધં-યુક્તમ્| તથા, ચત્વારો (રિ) ભિત્તાઃ(ત્તાનિ)-પત્રાણિ, યસ્ય તચ્ચતુર્ભિત્તમ્| તથા, જલજમુકુલસદૃશમુખમ્| તથા, ચતસ્રઃ શલાકા યત્ર તત્ ચતુઃશલાકમ્| તથા, તત્-યન્ત્રં, મૂલ આક્રાન્તં-મૂલશલાકાક્રમણાત્ મુખે વિકસેત્-પ્રસરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યોનિવ્રણેક્ષણાખ્યાં નાડીમાહ-યોનિવ્રણેક્ષણમિતિ| ચતુર્ભિત્તં-ચતુઃશકલમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-યન્ત્રે દ્વે ષડઙ્ગુલે ભવતઃ| કિમર્થમ્ ? નાડીવ્રાણાભ્યઙ્ગક્ષાલનાય,-અભ્યઙ્ગશ્ચ ક્ષાલનં ચાભ્યઙ્ગક્ષાલને તદર્થં, ઉપયુજ્યેતે| આકરણં-આકૃત્, સમ્પદાદિત્વાત્ ક્વિપ્| પૂર્વવિહિતસ્ય બસ્તિયન્ત્રસ્યેવ આકૃત્-આકારો, યયોસ્તે બસ્તિયન્ત્રાકૃતી,-વૃત્તે ગોપુચ્છાકારે| તથા, યથાસઙ્ખ્યં મૂલે મુખેઽઙ્ગુષ્ઠકલાયખે-મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠતુલ્યચ્છિદ્રે, મુખે કલાયતુલ્યચ્છિદ્રે| અગ્રતોઽકર્ણિકે- કર્ણિકારહિતે, ઇતિ બસ્તિયન્ત્રાદ્વિશેષઃ| મૂલે તુ કર્ણિકે દ્વેઽપિ પુટકયોજનાર્થં કાર્ય એવેત્યગ્રગ્રહણમ્| મૂલે-મૂલદેશે, નિબદ્ધં- યોજિતં, મૃદુ ચર્મ-બસ્તિપુટકાકારં, યયોસ્તે નિબદ્ધમૃદુચર્મણી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નાડીવ્રણાભ્યઞ્જનનાડીવ્રણક્ષાલનાખ્યં નાડીદ્વયમાહ-યન્ત્ર ઇતિ| મૂલેઽઙ્ગુષ્ઠપ્રવેશચ્છિદ્રે, અગ્રે કલાયપ્રવેશચ્છિદ્રે| અગ્રતોઽકર્ણિકે-અગ્રે કર્ણિકારહિતે| બસ્તિયન્ત્રાકૃતીનિ નાડીવિશેષણમ્, યન્ત્રવિશેષણત્વે તુ નુમ્પ્રસઙ્ગઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઉદકોદરે જલસ્રાવણાર્થં નલિકા દ્વિદ્વારા-ઉભયમુખી, સ્યાત્| અથવા, પિચ્છનલિકા-મયૂરપિચ્છજેત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-જલોદરયન્ત્રાખ્યાં નાડીમાહ-દ્વિદ્વારેતિ| નલિકા-વેણ્વાદિનાડી| પિચ્છનલિકા-પક્ષિપિચ્છનાડી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ધૂમાદિયન્ત્રાણિ યથાસ્વં ધૂમપાનાદ્યધ્યાયેષૂક્તાનિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ધૂમયન્ત્રાદ્યા નાડ્ય ઉક્તા ઇત્યાહ-ધૂમબસ્ત્યાદીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શૃઙ્ગં ત્ર્યઙ્ગુલમુખમ્| દુષ્ટવાતવિષરક્તામ્બુદુષ્ટસ્તન્યાદેશ્ચૂષણે-ચૂષણનિમિત્તં, અષ્ટાદશાઙ્ગુલં સ્યાત્| અષ્ટાદશેતિ ""હ્યષ્ટન" ઇત્યાદિનાઽઽકારાદેશઃ| તથા, અગ્રે-પ્રાન્તે, સર્ષપપ્રમાણચ્છિદ્રમ્| યઃ પ્રદેશશ્ચૂષણાય શરીરે યોજ્યતે તદગ્રમ્| તથા, સુષ્ઠુ નદ્ધં-સમ્યગ્બદ્ધમ્| ચૂચુકસ્ય-સ્ત્રીકુચાગ્રસ્યેવ, આકૃતિઃ-આકારો, યસ્ય તદેવમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શૃઙ્ગં ત્ર્યઙ્ગુલમુખમ્| દુષ્ટવાતવિષરક્તામ્બુદુષ્ટસ્તન્યાદેશ્ચૂષણે-ચૂષણનિમિત્તં, અષ્ટાદશાઙ્ગુલં-અષ્ટાઙ્ગુલં દશાઙ્ગુલં વા| સઙ્ગ્રહે તુ દ્વાદશાઙ્ગુલમપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ.૩૪)- "શૃઙ્ગં તુ હ્undefinedસ્વમધ્યદીર્ઘમશ્ટાદશદ્વાદશાઙ્ગુલાયતમ્" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અલાબુઃ-તુમ્બઃ, દ્વાદશાઙ્ગુલો દૈર્ઘ્યેણ સ્યાત્| પરિણાહેઽષ્ટાદશાઙ્ગુલઃ| ચત્વારિ વા ત્રીણિ વાઽઙ્હ્ગુલાનિ યસ્ય તચ્ચતુસ્ત્ર્યઙ્ગુલમ્, તત્તાદૃશં વૃતં-વર્તુલં, આસ્યં-મુખં, યસ્ય સ એવમ્| તથા, અન્તઃ-મધ્યે, દીપ્તો-જ્વલિતઃ, પિચુર્ભૂર્જાદિ ગર્ભ ઇત્યર્થઃ| સ ઈદૃશો દુષ્ટકફરક્તહરઃ સ્યાત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-તુમ્બાખ્યાં નાડીમાહ-સ્યાદ્વાદશેતિ| ચતુરઙ્ગુલાસ્યસ્ત્ર્યઙ્ગુલાસ્યો વા| અન્તર્દીપ્તઃ-પ્રદીપ્તતૃણસૃષ્ટપિચુના|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તદ્વત્-તેનાલાબુના તુલ્યદૈર્ઘ્યાનાહાદિઃ, તુલ્યકાર્યાકારા ચ, ઘટી સ્યાત્| સા ચ ગુલ્મસ્ય વિલય ઉન્નમને ચ હિતા, ન કેવલં કફરક્તહૃદિતિ ચાર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘતિકાખ્યાં નાડીમાહ-તદ્વ-ટીતિ| તદ્વત્-અલાબુસદૃશી| ગુલ્મવિલયને ગુલ્મોન્નમને ચ| ચકારાત્ શ્લેષ્મરક્તાવચૂષણે ચ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શલાકાસંજ્ઞાનિ યન્ત્રાણિ વિવિધકર્માણિ વિવિધાકારાણિ યથાયોગપ્રમાણાનિ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શલાકાયન્ત્રાણ્યાહ-શલાકાખ્યાનીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેષાં મધ્ય ઉભે ગણ્ડૂપદતુલ્યાસ્ય એષણકર્મણી|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-એષિણ્યૌ શલાકે આહ-તેષામિતિ| એષણં અવલોકનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તથા સ્રોતોભ્યઃ શલ્યહારિણી શલાકાયન્ત્રે ભવતઃ| કિમ્ભૂતે ? મસૂરેત્યાદિ| મસૂરદલમિવ વક્ત્રં યયોસ્તે, મસૂરદલમુખે દ્વે શલાકેઽષ્ટાઙ્ગુલે નવાઙ્ગુલે વા સ્યાતામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શલ્યહારિણ્યૌ શલાકે આહ-સ્રોતોભ્ય ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શઙ્કવઃ ષટ્ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-શઙ્ક્વાખ્યાઃ શલાકા ગણયતિ-શઙ્કવ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-તેષાં મધ્યે દ્વૌ ષોડશાઙ્ગુલદ્વાદશાઙ્ગુલૌ ભવતઃ| વ્યૂહને-ન્યૂહનકર્મણિ, સર્પફણામુખૌ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-વ્યૂહનૌ શઙ્કૂ આહ-ઉભાવિતિ| વ્યૂહનં-પ્રસૃતમાંસાદીનામ્ યથાસ્થાનં વિન્યાસઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-દ્વૌ શઙ્કૂ દશાઙ્ગુલદ્વાદશાઙ્ગુલૌ ભવતઃ| ચાલને કાણ્ડવાજ ઇવ મુખં યયોસ્તૌ શરપુઙ્ખાસ્યૌ ભવતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ચાલનૌ શઙ્કૂ આહ-દ્વાવિતિ| શરપુઙ્કં-શરકર્તરી|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-આહાર્યે-આકર્ષણે, બડિશાકારૌ| ષટ્શઙ્હ્કૂનાખ્યાય ગર્ભશઙ્કુમાહ-

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-આહરણૌ શઙ્કૂ આહ-આહાર્યે બડિશાકૃતીતિ| બડિશં-મત્સ્યવેધનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નતોઽગ્રે-અગ્રભાગે, તથા શઙ્કુના સમઃ-કીલકાકારઃ, અષ્ટાઙ્ગુલદીર્ઘઃ સ ગર્ભશઙ્કુરિતિ સ્મૃતઃ, 'મુનિભિઃ' ઇતિ શેષઃ| તેન-ગર્ભશઙ્કુના, મૂઢગર્ભ-અનિઃસરન્તં, હરેત્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-સપ્તમં ગર્ભશઙ્કુમાહ-નતોઽગ્ર ઇતિ| નતો-વક્રઃ| શઙ્કુના તુલ્યઃ-કીલકાકારઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અશ્મર્યાકર્ષણે સર્પફણાવદગ્રે વક્ત્રં સ્યાત્| સર્પફણાખ્યમેવ ચૈતદ્યન્ત્રમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અશ્મર્યાહરણં શલાકાયન્ત્રમાહ-અશ્મર્યાહરણમિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શરપુઙ્ખમુખાખ્યં યન્ત્રં ચતુરઙ્ગુલં દન્તપાતનં સ્યાત્| અનેન હિ દન્તાશ્ચલન્તઃ પાત્યન્તે કૃમ્યાદિભક્ષિતા વા| સં-પ્રમાર્જને-ક્ષાલને ક્ષારક્લેદાદેઃ, ષટ્ શલાકાઃ સ્યુઃ| કિમ્ભૂતાઃ ? કાર્પાસેન વિહિતમુષ્ણીષં-શિરોવેષ્ટનમિવ, યાસાં તાસ્તથોક્તાઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દન્તપાતનં શલાકાયન્ત્રમાહ-શરપુઙ્ખમુખમિતિ| આ રં-પ્રમાર્જનીઃ શલાકા ગણયતિ-કાર્પાસવિહિતોષ્ણીષા ઇતિ| ઉષ્ણીષં-શિરોવેષ્ટનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-પાયાવાસન્નદૂરાર્થે દશદ્વાદશાઙ્ગુલે દ્વે ભવતઃ| આસન્નાર્થે દશાઙ્ગુલા, દૂરાર્થે દ્વાદશાઙ્ગુલેત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-પાયુપ્રમાર્જન્યૌ શલાકે આહ-પાયાવિતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ઘ્રાણે ષટ્સપ્તાઙ્ગુલે દ્વે ભવતઃ| 'આસન્નદૂરાર્થે' ઇત્યત્રાપ્યનુવર્તતે| તથૈવ કર્ણેઽષ્ટનવાઙ્ગુલે ભવતઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ઘ્રાણપ્રમાર્જન્યૌ શલાકે આહ-દ્વે ષડિતિ| કર્ણપ્રમાર્જન્યૌ શલાકે આહ-દ્વે કર્ણ ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-કર્ણશોધનાખ્યં યન્ત્રમ્| અશ્વત્થપત્રસ્યેવ પ્રાન્તો યસ્ય તત્તથા| તથા, સ્રુવસ્યેવાનનં યસ્ય તદેવમ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-કર્ણશોધનં શલાકાયન્ત્રમાહ-કર્ણશોધનમિતિ| દ્રવસ્ય મલસ્યાપનયનં-માર્જનમ્, કઠિનસ્ય-શોધનમ્|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-શલાકાશ્ચ જામ્બવૌષ્ઠાનિ ચ તેષાં પૃથક્ ત્રયં ક્ષારે ક્ષારપાતને, [ આગ્નૌ-] આગ્નિદાહકરણે ચ યુઞ્જ્યાત્| કિમ્ભૂતાનાં શલાકાજામ્બવૌષ્ઠાનામ્ ? સ્થૂલાણુદીર્ઘાણાં,-સ્થૂલાશ્ચાણવશ્ચ દીર્ઘાશ્ચ, તેષામ્| તત્ર શલાકાસ્તિસ્ત્રો જામ્બવૌષ્ઠાનિ ચ ત્રીણિ, ક્ષારે તથા દાહને, એવં દ્વાદશૈતાનિ શલાકાખ્યાનિ યન્ત્રાણીતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-ક્ષારાગ્નિપ્રયોગાર્થં તિસ્રઃ શલાકાસ્ત્રીણિ ચ જામ્બવૌષ્ઠાન્યાહ-શલાકાજામ્બવૌષ્ઠાનામિતિ| સ્થૂલં ચ સ્થૂલાં ચ અણુશ્ચ અણુ ચ દીર્ઘા ચ દીર્ઘં ચ તાનિ સ્થૂલાણુદીર્ઘાણીત્યેકશેષેણ નિર્દેશઃ| અણુ-સૂક્ષ્મં હ્રસ્વં ચ| તેન સ્થૂલદીર્ઘં સૂક્ષ્મહસ્વં મધ્યં ચેતિ ત્રિવિધં શલાકાયન્ત્રં જામ્બવૌષ્ઠં ચ| જમ્બૂફલવદોષ્ઠો યસ્ય તજ્જામ્બવૌષ્ઠમ્, શલાકાવિશેષ એવ| સઙ્ગ્રહેઽપ્યુક્તમ્ (સૂ.અ. ૩૪)-"ક્ષારાગ્નિકર્માર્થં જામ્બવૌષ્ઠાનિ દ્વાદશદશાષ્ટાઙ્ગુલાનિ ક્રમાત્ વ્દ્યઙ્ગુલાઙ્ગુલાર્દ્ધાઙ્ગુલફલાનિ| શલાકાશ્ચ સ્થૂલસૂક્ષ્મદીર્ઘહ્રસ્વમધ્યાઃ|" ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અન્ત્રવર્ધ્મનિ-અન્ત્રવૃદ્ધૌ, શલાકાં યુઞ્જ્યાત્| કીદૃશીમ્ ? મધ્યાદૂર્ધ્વં વૃત્તો દણ્ડો યસ્યાસ્તામ્| તથા, મૂલે-મૂલભાગે, અર્ધેન્દુસન્નિભાં-અર્ધચન્દ્રાકારામ્|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અન્ત્રવૃદ્ધૌ દાહાર્થં શલાકામાહ-શલાકામિતિ| મૂલે-ગ્રહણસ્થાને| મધ્યોર્ધ્વવૃત્તદણ્ડાં-અર્ધચન્દ્રાકૃતિં શલાકાં વિધાય તન્મધ્યે ઊર્ધ્વો વૃત્તો દણ્ડઃ કાર્યઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-બદરાસ્થિખણ્ડસમં મુખં યસ્યાઃ સા કોલાસ્થિદલતુલ્યાસ્યા| સા નાસાર્શઃસુ નાસાર્બુદેષુ ચ દાહં કરોતિ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-નાસાર્શોર્બુદદાહાર્થં શલાકામાહ-કોલાસ્થિદલેતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-ક્ષારૌષધક્રમે તિસ્રઃ શલાકા નિમ્નમુખા અષ્ટાઙ્ગુલાઃ સ્યુઃ| કીદૃશ્યઃ ? કનીની ચ મધ્યમા ચાનામી ચ, તાસાં નખાઃ, તેષાં માનં-પ્રમાણં, તેન સમૈઃ-તુલ્યૈઃ, મુખૈરુપલક્ષિતાઃ સ્યુઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-દર્વ્યાખ્યાસ્તિસ્રઃ શલાકા આહ-અષ્ટાઙ્ગુલા ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-મેઢ્રાદિષુ વિષયેષુ-ઉત્તરબસ્ત્યાદિષુ, સ્વંસ્વં-યથાસ્વં, યન્ત્રાણિ ગદિતાનિ| આદિશબ્દેન નાવનાદિપરિગ્રહઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-મેઢ્રશોધનાદ્યાઃ શલાકાસ્તત્ર તત્રોક્તા ઇત્યાહસ્વંસ્વમુક્તાનીતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-અયસ્કાન્તાદીન્યણુયન્ત્રાણિ, સ્વલ્પયન્ત્રકાર્યકરણાત્| તેષાં ક્રિયાસ્તત્ક્રિયાઃ-નિર્ઘાતનાદિકાઃ, બુદ્ધ્યા નિપુણમાલોચ્ય પ્રવિભજેત્,-નિર્ઘાતનાદિકર્માણિ પ્રવિભજ્ય યુઞ્જ્યાદિત્યર્થઃ|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-અનુયન્ત્રાણ્યાહ-અનુયન્ત્રાણીતિ| અયસ્કાન્તાદીન્યેકોનવિંશતિરનુયન્ત્રાણિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૩૪)-"એતાનિ દેહે સર્વસ્મિન્ દેહસ્યાવયવેઽપિ વા| સન્ધૌ કોષ્ઠે ધમન્યાં ચ યથાયોગં પ્રયોજયેત્||" ઇતિ| અનુયન્ત્રકર્માણિ સ્વયમૂહ્યાનીત્યત આહ તત્ક્રિયા ઇતિ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-નિર્ઘાતનાદિ યન્ત્રસ્ય કર્મ| નિર્ઘાતનં-તાડનં પરિપાતનમ્, ઉન્મથનં-આલોડનં ઉન્મૂલનમ્, એવમન્યદપિ ચિન્ત્યમ્| ચઃ સમુચ્ચયે, તેન પ્રક્ષાલનાદીનિ સમુચ્ચીયન્તે|

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યન્ત્રકર્માણ્યાહ-નિર્ઘાતનેતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ. ૩૪)-"વિવરણવિકર્ષણવ્યથનૈષણદારણપ્રક્ષાલનપ્રધમનાઞ્જનપ્રમાર્જનાનિ" ઇતિ નવાધિકાનીતિ ચતુર્વિંશતિઃ|

સર્વાઙ્ગસુન્દરી વ્યાખ્યા ( કૃત)

સ૦-વિવર્તનાદિભિશ્ચતુર્ભિઃ કારણૈર્યન્ત્રેષુ મધ્યે કઙ્કમુખં શ્રેષ્ઠમિતિ| યસ્માચ્ચ સર્વેષુ પ્રદેશેષ્વધિકારિ-અધિક્રિયતે ઇતિ| વસન્તતિલકોપજાતી વૃત્તે| ઇતિ શ્રીમૃગાઙ્કદત્તપુત્રશ્રીમદરુણદત્તવિરચિતાયામષ્ટાઙ્ગહૃદયટીકાયાં સર્વાઙ્ગસુન્દરાખ્યાયાં સૂત્રસ્થાને યન્ત્રવિધિર્નામ પઞ્ચવિંશોઽધ્યાયઃ સમાપ્તઃ|| ૨૫||

આયુર્વેદરસાયનમ્ વ્યાખ્યા ( કૃત)

આ૦ ર૦-યન્ત્રેષુ કઙ્કમુખસ્ય પ્રાધાન્યમાહ-વિવર્તત ઇતિ| સઙ્ગ્રહે તુ (સૂ.અ.૩૪)-"હ્રસ્વદીર્ઘસ્થૂલતનુવક્રવિષમગ્રાહ્યગ્રાહિશિથિલતેત્યષ્ટૌ યન્ત્રદોષાઃ|" ઇતિ| ઇતિ હેમાદ્રિટીકાયામાયુર્વેદરસાયને| યન્ત્રકર્મપ્રકરણં સામસ્ત્યેન નિરૂપિતમ્|| ૨૫||