௩. துசர்யாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-திநசர்யாத்யாயாநந்தரமதுசர்யாத்யாயஸ்ய உபோத்காதஃ| பூர்வாத்யாயே ஸாமாந்யேந திநசர்யோபதிஷ்டா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- பூர்வவத்வ்யாக்யேயம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦ -துசர்யாத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜாநீதே-அதேதி| யதஃ பூர்வாத்யாயே தைநந்திநோ விஹார உக்தஃ| ஆர்தவோ வக்தவ்யஃ| ஸ சாஸ்மிந்நத்யாயே| அத ஏவாயமதுசர்யாக்யஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மாஸைரித்யாதிநா காலோபவர்ணநமாஹ| நநு, காலோபவர்ணநஂ திநசர்யாயாஂ கஸ்மாந்ந கதம் ? உச்யதே| துகௌரவோத்பாவநார்தம்| தவோ ஹி விஶேஷேணோபயோகிநஃ, விப்ரதிபத்தேஶ்ச| யதா- ஏகே சாதுர்மாஸிகமதுஂ கத்வா ஶீதோஷ்ணவஷ்டிலக்ஷணாந் ஹேமந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாக்யாஂஸ்த்ரீநதூநிச்சந்தி| அபரே து த்விமாஸிகாந் ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஶரத்தேமந்தலக்ஷணாந் ஷடதூநிதி| த்வே ஸஂக்யே யேஷாஂ தே த்விஸஂக்யாஃ, தைர்த்விஸஂக்யைஃ| மாக ஆத்யோ யேஷாஂ பால்குநாதீநாஂ த ஏவம்| தைர்த்விஸஂக்யைர்மாகாத்யைர்மாஸைஃ க்ரமாத்- பரிபாட்யா ஷடதவ ஸ்மதாஃ| கே தே ? இத்யாஹ- ஶிஶிராத்யாஃ- ஶிஶிரவஸந்தக்ரீஷ்மவர்ஷாஶரத்தேமந்தாஃ| உபசாராதேவ ஷட்த்வே லப்தே ஷட்க்ரஹணஂ பரமதக்ஷேபார்தம்| ததா ஹி- கேசித் த்ரய ஏவ தவ இதி மந்யந்தே| தைஸ்து துபிஸ்த்ரிபிஃ ஶிஶிராதிபிருத்தராயணஂ வித்யாத்- ஜாநீயாத்| அயநமுத்தரஂ- ஸவிதுருத்தரமார்கப்ரதிபத்திஃ, உத்தராயணம் ஆதாநஂ ஜாநீயாத்| ஆதாநமிதி சாந்வர்தஂ நாம இதி ப்ரதிபாதயதி| ததா- தஸ்மிந் காலே, நணாஂ ப்ரதிதிநஂ- அந்வஹஂ, பலமாதத்தே- ஸாரஂ கஹ்ணாதி| கோऽஸௌ ? ப்ரகதத்வாதாதித்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர துவிஶேஷாந் லக்ஷயதி- மாஸைரிதி| த்விஸஂக்யைரிதி ஷட்கத்வா ஆவர்த்யைகஶேஷஃ கர்தவ்யஃ| தத்ர மாகபால்குநௌ-ஶிஶிரஃ, சைத்ரவைஶாகௌ-வஸந்தஃ, ஜ்யேஷ்டாஷாடௌ-க்ரீஷ்மஃ, ஶ்ராவணபாத்ரபதௌ-வர்ஷாஃ, ஆஶ்விநகார்திகௌ-ஶரத், மார்கஶீர்ஷபௌஷௌ-ஹேமந்தஃ| நநு ஸுஶ்ருதேந பாத்ரபதாத்யைர்வர்ஷாதய தவ உக்தாஃ| தத்யதா (ஸு.ஸூ.அ. ௬/௧௦)- "பாத்ரபதாஶ்வயுஜௌ-வர்ஷாஃ , கார்திகமார்கஶீர்ஷௌ-ஶரத்,பௌஷமாகௌ- ஹேமந்தஃ, பல்குநசைத்ரௌ-வஸந்தஃ, வைஶாகஜ்யேஷ்டௌ-க்ரீஷ்மஃ, ஆஷாடஶ்ராவணௌ-ப்ராவட் " இதி| இஹ த்வந்யதேதி விரோதஃ| மைவம்| ந ஹி பல்குநசைத்ரௌ-வஸந்தஃ நாபி சைத்ரவைஶாகௌ| கிந்து மீநமேஷௌ| யதா பால்குநாதௌ மீநஸங்க்ராந்திஸ்ததா பல்குநசைத்ரௌ-வஸந்தஃ,யதா து பால்குணாந்தே ததா சைத்ரவைஶாகௌ| ஏவஂ வஷமிதுநௌ- க்ரீஷ்மஃ, கர்கடஸிஂஹௌ-வர்ஷாஃ, கந்யாதுலே-ஶரத், வஷ்சிகதநுஷீ-ஹேமந்தஃ, மகரகும்பௌ-ஶிஶிரஃ, இதி| உக்தஂ ச ஜ்யோதிஃஶாஸ்த்ரே- "மகாதிராஶித்வயபாநுபோகாத் ஷடர்தவஸ்யுஃ ஶிஶிரோவஸந்தஃ| க்ரீஷ்மஶ்ச வர்ஷாஶ்ச ஶரச்ச தத்வத்தேமந்தநாமா கதிதோऽத்ர ஷஷ்டஃ||" வர்ஷாயநர்துயுகபூர்வகமத்ர ஸௌராதிதி ச| ஸௌரஶ்ச மாஸஸ்தத்ரைவோக்தஃ-" தர்ஶாவதிஂ மாஸமுஶந்தி சாந்த்ரஂ, ஸௌரஂ ததா பாஸ்கரராஶிபோகாத்| த்ரிஂஶத்திநஂ ஸாவநஸஂஜ்ஞமார்யா,நாக்ஷத்ரமிந்தோர்பகணப்ரமாச்ச|" இதி| அவஶ்யஂ சைவமங்கீகர்தவ்யம், அந்யதா அதிமாஸநிபாதே மாஸத்ரயமதுஃ ஸ்யாத்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ.௪)-"மாஸராஶிஸ்வரூபாக்யமதோர்யல்லக்ஷணத்ரயம்| யதோத்தரஂ பஜேச்சர்யாஂ தத்ர தஸ்ய பலாதிதி" இதி| மாஸலக்ஷணாத்ராஶிலக்ஷணஂ பலவத், அதோ ராஶிலக்ஷணமேவாங்கீகதம், ஸ்வரூபலக்ஷணஸ்ய துவிபர்யயபர்யவஸாநாத்| உக்தஂ ஹி தத்ரைவ (ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௪)-துஷ்வேவஂவிதேஷ்வேவ விதிஃ ஸ்வாஸ்த்யாய தேஹிநாம்| நிர்திஶ்யதேऽந்யரூபேஷு விருத்தஜ்ஞாநிகோ விதிஃ| " இதி| தஸ்மாச்சிஶிரஷட்கப்ராவட்ஷட்கயோஃ ஸஂஜ்ஞாமாத்ரேணைவ பேதஃ| ஸஂஜ்ஞாபேதஂ ச தேஶபேதேநாஹ காஶ்யபஃ-"பூயோ வர்ஷதி பர்ஜந்யோ கங்காயா தக்ஷிணே தடே| அதஃ ப்ராவட் ச வர்ஷாஶ்ச தூ தத்ர ப்ரகல்பிதௌ|| தஸ்யா ஏவோத்தரே தேஶே ஹிமவத்விந்த்யஸங்குலே| பூயஃ ஶீதமதஸ்தத்ர ஹேமந்தஶிஶிராவுபௌ||" இதி| தக்ஷிணதேஶீயைர்வஷ்டிஸஂபந்திநோர்த்வயோஃ ப்ராவட்வர்ஷாக்யத்வஂ கத்வா, பாரிஶேஷ்யாச்சீதஸம்பந்திநோர்த்வயோஃ ஶரத்தேமந்தாக்யத்வஂ கதம்| உத்தரதேஶீயைஸ்து ஶீதஸம்பந்திநோர்த்வயோர்ஹேமந்தஶிஶிராக்யத்வஂ கத்வா, பாரிஶேஷ்யாத்வஷ்டிஸம்பந்திநோர்த்வயோர்வர்ஷாஶரத்ஸஂஜ்ஞத்வஂ கதமித்யர்தஃ| வஷ்டிஶீதபாஹுல்யோபந்யாஸஸ்தத்ராந்வர்தஸஂஜ்ஞார்தஃ , ந ச ஸஂஜ்ஞாஸங்கரே லக்ஷணஸங்கரஃ, தோஷாணாஂ தோஷதாதுமலஸஂஜ்ஞாவத்| அந்யே புநர்பேதஂ மந்வாநாஅந்நரஸாந் பலஂ சாதிகத்ய ஶிஶிரஷட்கம், சயாதீந் ஶோதநஂ சாதிகத்ய ப்ராவட்ஷட்கம், இதி வ்யவஸ்தாபயந்தி| ததஸத்| சரககாரணாதிப்ரபதிபிஃ ஶிஶிரஷட்கமேவாதிகத்ய சயாதீநாமுக்தத்வாத்| ஶோதநஸ்யது சைத்ரஶ்ராவணகார்திகேஷு விதாந்நாந்ந த்வபேக்ஷா| த்வபேக்ஷாயாமபி ஸாதாரணர்தூநாஂ ஶிஶிரஷட்கேபி வித்யமாநத்வாந்ந ப்ராவட்ஷட்காபேக்ஷா| அந்யேது கங்காயா தக்ஷிணே வஷ்டிபாஹுல்யாத் ப்ராவட்ஷட்கம், உத்தரே ஶீதபாஹுல்யாத் ஶிஶிரஷட்கம், இதி வ்யவஸ்தாபயந்தி| ததப்யஸத் உபயத்ராபி சாதுர்மாஸிகவஷ்டிஶீதோபலஂபாத், ஆஶ்விநே திவ்யோதகக்ரஹணஸ்யோபயதேஶவிஷயத்வாச்ச| பேதபக்ஷே ஹ்யுத்தரதேஶே ததநார்தவஂ ஸ்யாத்| யத்து ஸுஶ்ருதஸ்ய (உ.அ.௬௪/௪௫)-"தாபாத்யயே ஹிதா நித்யம்" இத்யாதி,வர்ஷாசர்யாயாஃ பதக் ப்ராவட்சர்யாபிதாநம், தததிதுர்திநவிஷயம்| ததா ச சரகஃ (ஸூ.அ.௬/௩௬)-" வ்யக்தாம்லலவணஸ்நேஹஂ வாதவர்ஷாகுலேऽஹநி| விஶேஷஶீதே போக்தவ்யஂ வர்ஷாஸ்வநிலஶாந்தயே|| " இதி| அத ஏவ ஸுஶ்ருதேந தாபாத்யயஶப்தஃ ப்ரயுக்தஃ| தாபஸ்ய- அர்கப்ரகாஶஸ்ய, அத்யயஃ- அத்யந்தாபகமஃ, ஸ சாதிதுர்திந ஏவ, இதி ஸர்வஂ ஸமஞ்ஜஸம்| தஸ்மாத்வாக்படாசார்யாபிமதமபேதபக்ஷமேவாஶ்ரயத்வமிதி| ப்ரதமர்துத்ரயஸ்ய ஸஂஜ்ஞாத்வயமாஹ-த்ரிபிரிதி| தைஃ-ஶிஶிராத்யைஸ்த்ரிபிஃ, உத்தராயணமாதாநஂ ச வித்யாத்| ஆதாநஸஜ்ஞாஂ நிர்வக்தி- ததாதத்த இதி| தத்-ஶிஶிராதித்ரயஂ, நணாஂ ப்ரதிதிநஂ பலமாதத்தே, இதி ஆதாநம்| பலவிஸர்கஂப்ரதி ஸௌம்யத்வஸ்ய ஹேதுத்வேநோபாதாநாத் பலாதாநஂ ப்ரதி ஆக்நேயத்வஸ்ய ஹேதுத்வஂ ஜ்ஞேயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஆதித்யஶ்ச பவநாஶ்சாதித்யபவநாஃ, தே தஸ்மிந் காலே யஸ்மாத்ஸௌம்யாந்குணாந் புவஃ ஸம்பந்திநஃ க்ஷபயந்தி- விநாஶயந்தி| கீதஶாஸ்தே ? அத்யர்தஂ- அதிஶயேந தீக்ஷ்ணாஶ்சோஷ்ணாஶ்ச ரூக்ஷாஶ்சாத்யர்த- தீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷாஃ| கஸ்மாதேவஂவிதாஸ்தே ? இத்யாஹ- மார்கஸ்வபாவதஃ- வர்த்மஸ்வாபாவ்யாத்| ந ச ஸ்வபாவஃ பர்யநுயோகமர்ஹதி| மார்கஃ- உஷ்ணாஂஶோருத்தரதிக்கமநம்| யதஶ்சாதித்யபவநா ரூக்ஷாஸ்ததஸ்திக்தாதயோ ரஸா பலிநோ பவந்தி| க்ரமாதித்யநேந யதாஸஂக்யமத்ர போதயதி| தேந திக்தஃ ஶிஶிரே, வஸந்தே கஷாயோ, க்ரீஷ்மே கடுகோ, பலீத்யவதிஷ்டதே, ந ஸர்வே திக்தாதய ஏகைகஸ்மிந்நதாவிதி| திக்த இத்யாத்யஸமாஸகரணஂ ஜ்ஞாபநார்தம்| திக்தாதிரேகைகோ பலீ பவதி| த்வௌ து ஸ்வப்ரமாணாவஸ்திதௌ| நைவர்தௌ பதக்பூய திக்தாதேர்பலவத்த்வமித்யர்தஃ| யத ஏவஂ பூமேஃ ஸௌம்யகுணஹாநிர்வர்தநஂ ச ரூக்ஷாணாஂ ரஸாநாம், தஸ்மாத்காரணாதாதாநமாக்நேயம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ர௦-ஆக்நேயத்வே ஹேதுமாஹ- தஸ்மிந்நிதி| ஹி- யஸ்மாத், தஸ்மிந்காலே, புவஃ ஸௌம்யாந் குணநாதித்யபவநாஃ க்ஷபயந்தி| நந்வாதித்யபவநாஃ ஸர்வதா ஸந்தோऽபி ததைவ குதஃ க்ஷபயந்தி? இத்யத ஆஹ-அத்யர்ததீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷாஃ, மந்தாதிஸௌம்யகுணவிபரீததீக்ஷ்ணாதிகுணோத்ரேகாதித்யர்தஃ| ததைவைவஂ குதஃ? இத்யாஹ-மார்கஸ்வபாவதஃ,- மார்கஸ்வபாவாப்யாஂ| ஸ்வபாவஃ ப்ரகதத்வாத்காலஸ்ய| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே(ஸூ.அ.௪)-"காலஸ்வபாவமார்கபரிகஹீதஃ" இதி| மார்கோ- மகராதிராஶிபரிச்சிந்ந ஆகாஶபாகஃ| யதஶ்சாத்ர-அஸ்மிந்காலே, திக்தாதயோ ரஸா பலிநஃ, க்ரமாதிதி யதாஸங்க்யேநோத்தரோத்தராஶ்ச| தேந ஶிஶிரே திக்தோ பலீ, ததோபி வஸந்தே கஷாயஃ, ததோபி க்ரீஷ்மே கடுக இதி| தஸ்மாதிதி ஆக்நேயகுணைர்விபரீதாநாஂ ஸௌம்யகுணாநாஂ ஹாநேஸ்துல்யகுணாநாஂ திக்தாதீநாஂ வத்தேஶ்சாதாநமாக்நேயம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்ரயோ வர்ஷாதய தவோ தக்ஷிணாயநஂ பகவதோ திவாகரஸ்ய தக்ஷிணதிக்கமநம்| ஸ ச காலோ விஸர்காக்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-த்விதீயர்துத்ரயஸ்ய ஸஂஜ்ஞாத்வயமாஹ-தவ இதி| வர்ஷாதயஸ்த்ரய தவோ தக்ஷிணாயநஂ விஸர்கஶ்சோச்யதே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத்- யஸ்மாத், பலமயஂ காலோ விஸஜதி- ததாதி தக்ஷிணாயநாக்யஃ, தஸ்மாத்விஸர்கோऽந்வர்தஸஂஜ்ஞஃ காலஃ| ஹி- யஸ்மாத், அத்ர- விஸர்காக்யே காலே, ஸௌம்யத்வாத்- ஸோமபூயிஷ்டத்வாத், ஸோமோ பலவாந், ததாஶ்ரிதராத்ரிவத்திதர்ஶநாத்| ஹீயதே ரவிஃ- ததாஶ்ரிததிநஹாந்யுபலப்தேர்ஹீநஶக்திஃ ஸம்பத்யதே| கதா ? மஹீதலே- பூபஷ்டே, ஶாந்ததாபே ஸதி| கைஃ ? மேகவஷ்ட்யநிலைஃ ஶீதைஃ| ஶீதைரித்யுபலக்ஷணார்தம், விஸர்ககாலத்வாந்மதுபிஃ ஸ்நிக்தைரபீதி| அத ஏவ ஸ்நிக்தா ரஸா அம்லலவணமதுரா பலிநோ பவந்தி| அத்ராபி க்ரமாதித்யநுவர்ததே| பூர்வவச்ச வ்யாக்யேயம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விஸர்கஸஂஜ்ஞாஂ நிர்வக்தி-யத்பலமிதி| யத்-யஸ்மாத், அயஂ காலஃ ஸௌம்யத்வாத்தேதோர்பலஂ விஸஜதி-ததாதி, அதோ விஸர்காக்யஃ| ஸௌம்யத்வே ஹேதுமாஹ-அத்ர ஸோம இதி| ஹி-யஸ்மாத், அத்ர-அஸ்மிந் காலே மார்கே ச, தத்வஶாத்ஸோமோ பலவாந் பவதி| தவிஶ்ச ஹீயதே-த்யஜ்யதே, ப்ரகதத்வாத்பலேந| ந கேவலஂ காலமார்கவஶாத், கிந்து ஶீதைர்மேகவஷ்ட்யநிலைஶ்ச| வஷ்ட்யா விநாऽபி சாயாயா ஏவ காரணத்வாந்மேகாநாஂ பதக்க்ரஹணம்| ததா, இஹ-அஸ்மிந் காலே, அம்லாத்யாஃ ஸ்நிக்தா ரஸா பலிநோ பவந்தி| கஸ்மிந்ஸதி ? தைரேவ மேகாத்யைஃ ஶாந்ததாபே மஹீதலே ஸதி| ஆதாநே ஹ்யாதித்யபவநதாபிதாயாஂ புவி ஸௌம்யகுணக்ஷயாத்ரூக்ஷா ரஸா பலிந ஆஸந்| விஸர்கே புநஃ ஶாந்ததாபாயாஂ புவி ஸௌம்யகுணலாபாத் ஸ்நிக்தா ரஸா பலிந இத்யர்தஃ| சகாரேண க்ரமாதித்யநுகஷ்யதே| தேந வர்ஷாஸ்வம்லோ பலீ, ததோऽபி ஶரதி லவணஃ, ததோऽபி ஹேமந்தே மதுர இதி ஸித்தம்| ஸோமவத்த்யா, ஸூர்யஹாந்யா, ஸ்நிக்தரஸபலித்வேந ச விஸர்கஸ்ய ஸௌம்யத்வமிதிவாக்யார்தஃ| காலமார்கயோஃ காரணத்வஂ ஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (ஸூ. அ. ௪)- "காலமார்கமேகவாதவர்ஷாபிஹதப்ரதாபே தக்ஷிணாயநகேऽர்கே ஶஶிநி சாவ்யாஹதபலே" இதி| மார்கோऽத்ர கர்கடாதிராஶிஷட்கபரிச்சிந்ந ஆகாஶபாகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீதஸ்வபாவே காலே ஹேமந்தஶிஶிராக்யே நணாமக்ர்யஂ பலஂ பவதி| வஷ்டிஶ்ச கர்மஶ்ச தஸ்மிந்வஷ்டிகர்மே- வர்ஷாக்ரேஏஷ்மாக்யே காலேऽல்பம்| துரவதாரணே| ஶேஷயோஃ- ஶரத்வஸந்தயோரத்வோர்மத்யமேவ பலம்| நநு, வஸந்தே ஆதாநகாலத்வாதத்யர்ததீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷைராதித்யபவநைஃ ஶோஷ்யமாணேஷு பலவத்திஹேதுஷு புவஃ ஸௌம்யேஷு குணேஷு, கதஂ மத்யபலத்வமிதி ? அத்ர ப்ரூமஃ| வர்ஷாதிஷு த்ரிஷ்வதுஷு பலமுபசிதஂ க்ரமேணைவாபசீயதே| யதா- கஷ்ணபக்ஷே சந்த்ரஃ| தஸ்மாத்தீர்ககாலாநுவத்தஂ பலமுபசிதஂ வஸந்தே க்ரமேணைவாபசீயதே, இதி மத்யபலத்வஂ யுக்தம்| அநேநைவ ஹேதுநா ஶிஶிரேऽக்ர்யபலத்வம்| யதஃ ஸகலேந விஸர்கிணா காலேந யதுபசிதமதிஶயேந பலஂ தத் ஶிஶிரே ப்ராரம்பமாத்ராதாநகாலேऽபசீயமாநமபி பலஂ ந ஹீநஂ லக்ஷ்யதே| யதா- கஷ்ணபக்ஷாதௌ சந்த்ரஃ க்ஷீயமாணஃ, இதி யுக்தமுக்தஂ ஶீதேऽக்ர்யஂ பலஂ வஸந்தே ச மத்யஂ பலமிதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-யேநைவ க்ரமேண பலமுபசீயதே, தேநைவ சாபசீயத இத்யாஹ-ஶீதேऽக்ர்யமிதி| ஶீதே-ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ, அக்ர்யஂபாகத்ரயபூர்ணஂ பலம்| வஷ்டிகர்மே-ப்ராவட்க்ரீஷ்மயோஃ, அல்பஂபாகத்வயோநம்| ஶேஷயோஃ-ஶரத்வஸந்தயோஃ, மத்யஂ-ஏகபாகோநம்| (யே து ஶிஶிரே சதுர்பாகபூர்ணஸ்ய பலஸ்ய வஸந்தே பாகத்வயோநத்வஂ விதாய மத்யஂ பலஂ கல்பயந்தி| ததஸத்| க்ரமேணாபசிதௌ வஸந்தே பாகத்வயோநதாநுபபத்தேஃ| உத்கஷ்டமத்யால்பதயா அத்ர மத்யத்வஂ வேத்யம்| ஏகபாகோநஂ மத்யஂ, த்விபாகோநமல்பமிதி|) யாவத்பலஂ விஸர்கஸ்யாந்த்யே திநே தாவதாதாநஸ்யாத்யே, யாவத்விஸர்கஸ்யோபாந்த்யே தாவதாதாநஸ்ய த்விதீயே| ஏவஂ யாவத்விஸர்கஸ்யாத்யே தாவதாதாநஸ்யாந்த்யே, இதி ஹேமந்தபர்யந்தஂ வாச்யம்| இதி துநிர்ணயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கில விஸர்காபிவர்த்திதபலத்வாத்புமாந் பலீ பவதி| தஸ்ய பலிநஃ புஂஸோ ஹேமந்தே காலே ஶீதஸஂரோதாத்தேதோரநலோऽக்நிர்பலீ பவதி| யதஃ ஸர்வதஃ ஸ்ரோதோரோதாஜ்ஜாடரோऽக்நிராந்தரைரேவ ஸ்வேரர்சிர்பிரபிவர்ததே| வர்திதஶ்சாஸௌ யுக்தமாஹாரஂ ஸம்யக்பசதி| பக்வாச்சாஹாராத்பலமப்யாதிகஂ ஜாயதே| ஹேமந்தே இத்யநேந ஏதத் த்யோதயதி, அஸ்மிந்நேவ காலே ஶீதஸஂரோதாத் ப்ரபலோऽக்நிர்பவதி, ந து த்வந்தரோபஜநிதஶீதஸஂரோதாத்| ததா ஹி- அந்யர்துஜேந ஶீதேநாக்நிஸாதோ பவதி, யதா- வர்ஷாஸு| தத்ர ஹி வஷ்டிவாதாப்யாஂ பவதி ஶீதம், ந சாக்நிதீப்திஃ| ததா சாஷ்டாங்கஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௪)- "வஷ்டிவாதாகுலே த்வஹ்நி போஜநஂ க்லேதவாதஜித்| பரிஶுஷ்கஂ லகுஸ்நிக்தமுஷ்ணாம்லலவணஂ பஜேத்" இதி| இஹ புநரநேகரூபஂ கௌரவயுக்தஂ போஜநஂ ஶஸ்யதே| வக்ஷ்யதி ஹி- "அதோ ஹிமேऽஸ்மிந்" இத்யாரப்ய யாவத் "ரஸாந் ஸ்நிக்தாந்பலஂ புஷ்டம்" இத்யாதி| ததோக்தம்- "ஊஷ்மா பஹிஃ ப்ரதிஹதோ ஹிமஶீதவாதைரந்தஃ ஶரீரவிவரஂ ப்ரதிபத்யமாநஃ| ஸ்வஸ்தாநபிண்டிதவபுர்பவதி ப்ரசண்டஃ ஶீதேऽநிலாநலஹரோ விதிரிஷ்யதேऽதஃ" இதி| ததா, யத்யபி "தத்ர ஸத்த்வஶரீரோத்தஂ" இத்யாரப்ய யாவத் "ததோர்ஜஸ்கரயோகஜம்" இத்யாதிநா (ஹ.ஶா.அ.௩/௭௮) க்ரந்தேநாஹாரோ யுக்தஜஸ்யைகஸ்யைவ பலஸ்ய ஹேதுரித்யுக்தோ க்ரந்தகதா| ததாऽபி யுக்த்யா நிரூப்யமாணஃ ஸஹஜகாலஜயோரபி பலயோராஹார ஏவ ஹேதுஃ, அநுவத்திஹேதுத்வாத்| ததா ஹ்யாஹாரஂ விநா ஶரீரமேவ ந ஸ்யாத்| ததநயா யுக்த்யா த்ரிவிதமபி பலமாஹாரஜமிதி போத்தவ்யம்| நநு, யதி ப்ரபலோऽநலோ பவதி, ததஃ கிம் ? இத்யாஹ- அல்பேந்தந இத்யாதி| அல்பமிந்தநமாஹாராக்யஂ யஸ்ய ஸோऽல்பேந்தநஃ ஸந், ஸோऽநலோ, தாதூந்- ரஸாதீந் பசேத்| கீதஶஃ ? வாயுநேரிதஃ- வாதோத்தீபிதஃ| அதஃ- அஸ்மாதநந்தரோக்தாத்தேதோரல்பேந்தநத்வே ஸதி தாதுபாகாக்யாத்| அஸ்மிந் ஹிமே ஶீதே ஸ்வாத்வம்லலவணாக்யாந் ரஸாந் ஸேவேத| நாந்யர்துஸம்பவே ஹிம இத்யஸ்யார்தஸ்ய த்யோதநாய (அஸ்மிந்) ஹிம இத்யுக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத துசர்யாமாஹ| தாஂ ச ஶிஶிராத்யுத்தேஶேऽபி ஹேமாந்தாதிக்ரமேண, ஶிஶிரசார்யாயா ஹேமந்தசர்யாமூலத்வாத்| தத்ர ஸோபபத்திகாஂ மதுராதிஸேவாஂ விதத்தே-பலிந இதி| யதோ ஹேமந்தே அநலஃ ப்ரபலோ பவதி| ஸ சால்பேந்தநஃ ஸந் தாதூந் பசேத்| அதோ மதுராதீந் ஸேவேத| ப்ராபல்யே ஹேதுமாஹ-ஶீதஸஂரோதாத், ரோமகூபாநாவண்வதா ஶீதேநார்சிஷாஂ பஹிஃ ப்ரசாரே வாரிதே பிண்டிதோஷ்மத்வாத் ப்ரபலஃ| நந்வேவஂ வர்ஷாஸ்வப்யாபத்யேத இத்யத ஆஹ-பலிநஃ, பலித்வே ஸதி ஶீதஸஂரோதாத்| வர்ஷாஸு புநர்பலஹாநிஃ| நநு, ப்ரபலஶ்சேத்தத்கிஂ ஸ்நிக்தோஷ்ணவீர்யாம்லலவணாந் ஸேவேத ? இத்யத ஆஹ-வாயுநேரிதஃ,-ஶீதஜநிதவாயுநா ஸந்துக்ஷிதஃ, ஸ தாதூந் பசேத்| அம்லலவணௌ ச ஸ்நிக்தோஷ்ணவீர்யத்வாச்சீதஸ்ய தஜ்ஜநிதவாயோஶ்ச விபரீதௌ| அயஂ விதிஃ கிஂ ஹேமந்தமாத்ரே ? நேத்யாஹ-ஹிமே,-ஶீதயுக்தே| ஹேமந்தே விஶேஷ்யே ஸத்யப்யஸ்மிந்நிதி பதஂ ஹேமந்த ஏவ ஹிமே ஏவ, அயம் விதிர்நாந்யதேதி நியமார்தம்| இதஂ சோபலக்ஷணம்| தேந யஸ்யர்தோர்யல்லக்ஷணஂ, தத்யுக்த ஏவ தஸ்மிந்நேவ தத்விதிரிதி| ஸுஶ்ருதஸ்து (உ. அ. ௬௪/௨௨) திக்தகடுகஸேவாமப்யாஹ-"ஹேமந்தே லவணக்ஷாரதிக்தாம்லகடுகோத்கடம்| ஸஸர்பிஸ்தைலமஹிமமஶநஂ ஹிதமுச்யதே||" இதி| ஸாப்யுசிதா, சீயமாநகபப்ரத்யநீகத்வாத்| ஹேமந்தே ஹி வாதகபௌ சீயதே| யதாஹ காரணாதிஃ-"பித்தஂ ஶாம்யதே, தச்சைத்யாத்வாயுஃ ஶ்லேஷ்மா ச சீயதே" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஏதர்ஹி- ஏதஸ்மிந்காலே, புபுக்ஷிதஃ ப்ராதரேவ- ப்ரத்யுஷஸி, நாந்யகாலே யத்கிஞ்சித்திநாதிக்ராந்தௌ ஸத்யாம், அவஶ்யகார்யஂ- மூத்ரோத்ஸர்காதிகஂ திநசர்யோக்தஂ, ஸம்பாவ்ய- ஸம்பாத்ய, யதோக்தஂ- யதாநிர்திஷ்டம், அநு- பஶ்சத், வாதக்நதைலாப்யங்காதிகஂ ஶீலயேத்| யத்யபி "புபுக்ஷிதஃ, அவஶ்யகர்யஂ ஸம்பாவ்ய யதோக்தஂ ஶீலயேதநு" இத்யுக்தம், ததாபி புபுக்ஷிதேந ந ததாந்யத்கார்யஂ கார்யம், யதா போஜநம்| ததா சோக்தம்- "ஆஹாரகாலே ஸம்ப்ராப்தே யோ ந புங்க்தே புபுக்ஷிதஃ| தஸ்ய ஸீததி காயாக்நிர்நிரிந்தந இவாநலஃ||" இதி| தஸ்மாதௌசித்யாத்புபுக்ஷிதேநாஹாரஃ கார்ய இதி வேத்யம்| நந்வந்யஸ்மிந்நபி காலே புபுக்ஷிதஸ்யைவாஹாராநுஜ்ஞாநாதிஹ புபுக்ஷிதக்ரஹணஂ ந கார்யம்| யுக்தமாஹ பவாந்| கிந்த்வஸ்மிந்காலே ஜாடராக்நிரத்யக்நிச்சாயாநுகாரீ பவதி| ததோऽஸ்ய ஜாடராக்நேரத்யக்நேரிவோபசாரோ யுக்தஃ| யதா (சரகே சி.அ.௧௫/௨௧௯, ஹதயே சி.அ.௧௦/௮௪)- "முஹுர்முஹுரஜீர்ணேऽபி போஜ்யாந்யஸ்யோபஹாரயேத்| நிரிந்தநோऽந்தரஂ லப்த்வா யதைநஂ ந விபாதயேத்||" இதி| அபுபுக்ஷிதஸ்யைவ போஜநாதிகாரித்வமிதி ப்ராந்திநிராஸாயேஹ புபுக்ஷிதக்ரஹணம்| நிஶாநாஂ தைர்க்யாதிதி விஶிஷ்டகாலோபலக்ஷணார்தஂ கதம்| யதாऽத்ர ஹேமந்தே ஶர்வர்யோ தீர்கா ஜாயந்தே, ததைஷ விதிஃ ஸர்வோநுஷ்டேயோ ந ப்ராரப்தமாத்ர ஏவாஸ்மிந்நிதி| நந்வத்ர ஸேவேத ஶீலயேத்பஜேதித்யேகார்தாபிதாயீநி பஹூநி க்ரியாபதாநி கிஂ நிர்திஷ்டாநி ? ஏகேநைவார்தாதிகதேஃ| அத்ர ப்ரூமஃ| கார்யாந்தரஸூசநார்தமேதத்பதத்ரயஂ கதம்| ததா ஹி- "அதோ ஹிமேऽஸ்மிந்ஸேவேத" இத்யத்ர யஃ ஸேவேதஶப்தஃ ஸ இதஂ த்யோதயதி- ஸ்வாத்வம்லலவணரஸாஃ பவநவிஜயார்தமஸ்மிந் காலே நிதராமுபயோக்தவ்யாஃ| ந காதாசித்க ஏஷாமஸ்மிந்நதாவுபயோகோ விதேய இதி| அத ஏவ வாதக்நதைலாப்யங்காதேஃ பதகேஷாஂ ரஸாநாமுபந்யாஸஃ| ததா, "யதோக்தஂ ஶீலயேத்" இத்யத்ர யஃ ஶீலயேதித்யேஷ ஶப்தஃ ஸ வாதக்நதைலாதேஃ ஸர்வஸ்ய துல்யகக்ஷதாஂ த்யோதயதி| ததா, "ப்ராவாராஜிந" இத்யாதௌ யோ பஜேச்சப்தஃ ஸ ஸகலஸ்யாஹாரவிஹாரஶீலநஸ்ய ஶயநவிதேஶ்ச துல்யதாஂ ப்ரதயதி| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஸூ.அ.௭/௫௧)- "ஆஹாரஶயநாப்ரஹ்மசர்யைர்யுக்த்யா ப்ரயோஜிதைஃ| ஶரீரஂ தார்யதே நித்யமாகாரமிவ தாரணைஃ||" இதி| வாதக்நதைலைரப்யங்கஂ ஶீலயேத்| தைலஸ்ய ஸர்வஸ்யைவ வாதக்நத்வாத்வாதக்நேதி விஶேஷணமதிஶயப்ரதிபாதநார்தம், தேந பலாதைலாதிபிரிதி போத்யம்| மூர்த்நி தைலஂ-ஶிரோப்யங்காதி| விமர்தநஂ- ஶரீரஸஂவாஹநம், ஏததௌசித்யாதப்யக்தஃ ஸந் ஶீலயேத்| குஶலைஃ- தத்வித்பிஃ ஸார்தஂ, நியுத்தஂ- பாஹுயுத்தஂ, ஶீலயேத்| பாதாகாதஂ- பாதேந விமர்தநம், யுக்தித இத்யநேநார்தஶக்த்யைவ ஶீலநஂ த்யோதயதி| பாஹுயுத்தபாதாகாதயோஶ்சாநப்யக்தஸ்யைவ ஶீலநஂ யுக்தம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திநசர்யாவிஹிதஸ்யாப்யங்காதேவிர்ஶேஷமாஹ-தைர்க்யாதிதி| ஏதர்ஹி-ஏதஸ்மிந்காலே, அப்யங்காதீந் ஶீலயேத்| கதா ? ப்ராதஃ| கிமவஶ்யகார்யஂ பாதித்வா ? நேத்யாஹ-யதோக்தமவஶ்யகார்யஂ-ஶௌசாதிகஂ, ஸம்பாவ்ய-ஸம்யக் கத்வா| கிமஜாதாந்நபாநேச்ச ஏவ ? நேத்யாஹ-புபுக்ஷித ஏவ| நநு ப்ராதஃ கதஂ புபுக்ஷிதஃ ? இத்யத ஆஹ-நிஶாநாஂ தைர்க்யாத்| ஸம்பாவ்யேத்யநேந பஶ்சாதர்தே ஸித்தே நைரந்தர்யார்தமநுக்ரஹணம்| அப்யங்கஸேகபிசவோ வஸ்திஶ்சேதி சதுர்விதஂ மூர்ததைலம்| அப்யங்கஸ்ய பதகுபாதாநமிதராவயவார்தம்| விமர்தநஂ-கராப்யாஂ பீடநம்| அப்யங்கமூர்ததைலவிமர்தநாநி வாதக்நதைலைர்பலாதைலாதிபிஃ ஶீலயேத்| நியுத்தஂ-பாஹுயுத்தம்| குஶலைஃ-மல்லைஃ| பாதாகாதஂ-பாதாப்யாஂ மர்தநம்| யுக்திதஃ-மாத்ராத்யநதிக்ரமேண|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கஷாயேண- ரோத்ராதிநா, அபஹதஃ- அபநீதஃ, ஸ்நேஹோ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததஃ- அநந்தரஂ, யதாவிதி- ஶாஸ்த்ரோதிதேந விதாநேந, ஸ்நாதஃ| குங்குமேந- காஶ்மீரேண, ப்ரதிக்தஃ- அநுலிப்தஃ| தர்பஃ- கஸ்தூரிகா, தேந ஸஹ வர்ததே யத்குங்குமஂ ததேவம்| ததா, அகுருணா- ஜோங்ககேந தூபிதஃ| ரஸாந்- மாஂஸரஸாந், ஸ்நிக்தாந் பஜேத்| மாஂஸரஸாநாஂ ஸ்நிக்தத்வேऽபி ஸ்நிக்தாநிதி விஶேஷணமதிஶயத்யோதநார்தம்| ஸ்நிக்ததமாந் ரஸாநித்யர்தஃ| பலஂ- மாஂஸஂ, புஷ்டஂ- மேதுரஂ, பஜேத்| ததா, குடஸ்யேதஂ கௌடஂ தந்மத்யம்| ததா, அச்சஸுராஂ- ஸுராமண்டஂ, ஸுராஂ- மதிராஂ, ச பஜேத்| அம்லேநாந்நேந கஷாயத்ரவ்யைஶ்ச யா க்ரியதே ஸா ஸுரா பண்யதே| நநு, த்விதைவ ஸுரா ஸேவ்யத்வேநேஹாபீஷ்டா, தத்ஸுராஶப்த ஏவ நிர்தேஷ்டுஂ ந்யாய்யஃ| தஸ்மிந்ஹி ஸாமாந்யபதே நிர்திஷ்டே த்விதைவ ஸுரா நிர்திஷ்டா பவதி| ஸத்யமேதத்| கிந்த்வச்சஸுராஂ நிதராஂ பஜேத், ந ததா ஸுராமிதி ஜ்ஞாபநார்தஂ த்வயோருபாதாநம்| அத ஏவாச்சஸுராமிதி பூர்வஂ நிர்திஷ்டம்| கோதூமேத்யாதி| கோதூமஶ்ச பிஷ்டஂ ச மாஷஶ்ச இக்ஷுஶ்ச க்ஷேஏரஂ ச தாந்யேவம்| கோதூமபிஷ்டமாஷேக்ஷுக்ஷீரேப்ய உத்தாநஂ யாஸாஂ விகதீநாஂ தா ஏவம்| உத்பூர்வாத்திஷ்டதேஃ ஸுபேஏதி யோகவிபாகாத்பாவே கஃ| "உதஃ ஸ்தாஸ்தம்போஃ பூர்வஸ்ய" இதி ஸஸ்ய தகாரஃ| கோதூமபிஷ்டமாஷேக்ஷுக்ஷீரோத்தாஶ்ச தா விகதயஶ்ச, தாஃ ஶுபாஃ- ரம்யாஃ, பஜேத்| ததா, நவஂ- அபுராணமந்நஂ, ததா வஸாஂபஜேத்| "ஶுத்தமாஂஸஸ்ய யஃ ஸ்நேஹஃ ஸா வஸா பரிகீர்திதா"| ததா, தைலஂ பஜேத்- பக்ஷயேத்| அப்யங்கஸ்து ப்ராகநுஜ்ஞாத ஏவ| ஶௌசகார்யே- ஶௌசக்ரியாயாஂ, ஸுகோதகஂ- உஷ்ணோதகஂ, பஜேத்| ப்ராவாரஃ- கார்பாஸோ ரோமவாந் கநஃ படஃ, ஸ்தூலபடகாதிஃ| அஜிநஂ- ஸுகஸ்பர்ஶரோமசர்ம| கௌஶேயஂ- பட்டவஸநம்| ப்ரவேணீ- ஸூசீபாணாக்யோ வஸ்த்ரவிஶேஷஃ| கௌசவஂ- ராங்கவவஸ்த்ரபேதஃ, தவரக இத்யந்யே| ஏதைராஸ்ததஂ- தத்தப்ரச்சதபடஂ, ஶயநஂ பஜேத்| கீதக் ஶயநஂ பஜேத் ? உஷ்ணஸ்வபாவைஃ- ரோமஶிகாரல்லிகாப்ராயைஃ, ப்ராவதஃ- ப்ரகர்ஷேணாச்சாதிதஃ| ததா, அர்ககிரணாந்பஜேத்| கதம் ? யுக்த்யா- ஸம்யக்யோகலக்ஷணயா| அதிஸேவிதா ஹி க்லாந்யாதீந் குர்யுஃ| ததா, ஸ்வேதஂ பஜேத்| யுக்த்யைவேத்யத்ராபி யோஜ்யம்| அதிஸேவிதோ ஹி ஸ்வேதோ க்லாந்யாதீந் ஜநயேத்| பாதத்ராணஂ ச- பாதுகாதிகஂ, ஸர்வதா பஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உத்வர்தநாதேர்விஶேஷமாஹ-கஷாயேதி| கஷாயாபஹதஸ்நேஹாதிகோ பூத்வா ரஸாதீந் பஜேத்| கஷாயேணாபஹதஃ ஸ்நேஹஃஸ்நேஹாபஹரணமாத்ரமுத்வர்திதஃ, ந த்வந்யகாலவதுத்பாதிதரௌக்ஷ்யஃ| யதாவிதி ஸ்நாதஃ, விதிஶ்சாத்ர ஶீதகாலோசிதத்வாத் ஸர்வாங்காநாமுஷ்ணோதகேந ஸ்நாநம்| உக்தஂ ச சரகேண (ஸூ. அ. ௬/௧௪)- "அப்யங்கோத்ஸாதநே முர்ததைலஂ ஜேந்தாகமாதபம்" இதி| ஜேந்தாகஂஸர்வாங்கோஷ்ணோதகஸ்ராநமிதி பாஷ்பசந்த்ரஃ| ஸதர்பேண-ஸக்ஸ்தூரிகேண| ப்ரதிக்தோ-அநுலிப்தஃ| ரஸாந்-மாஂஸரஸாந்| ஸ்நிக்தாந் கதாதிஸஂஸ்கதாந்| பலஂ-மாஂஸம்| புஷ்டஂ-மேதுரம்| கௌடஂ-குடகதஂ மத்யம்| அச்சஸுராஂ-ஸுராமண்டம்| ஸுராஂ-கநஸுராம்| அச்சஸுராயாஃ பதக்க்ரஹணமதிஶயபஜநார்தம்| கோதூமாத்யுத்தாஃ-கோதூமாதிகதா மோதகாத்யாஃ| பிஷ்டஂ-ஶாலிபிஷ்டம்| ஶுபாஃஹத்யாஃ| நவஂ-அநதிக்ராந்தவத்ஸரம்| அந்நஂ-தாந்யம்| வஸாஂ-மாஂஸஸ்நேஹம்| ரஸாதிதைலாந்தஂ போஜநோபயோகி| ஸுகோதகஂ-கவோஷ்ணமுதகம், தச்ச ஶௌசகார்யே| பாநே து ஶீதமேவ| ப்ரவாரஃ-கார்பாஸரோமவாந் கநஃ படஃ| அஜிநஂ-சர்ம| கௌஶேயஂ-கமிகோஶோத்தம்| ப்ரவேணீ-ஸூசீபாணாக்யஂ வஸ்ரம்| குதகஃ-கம்பலஃ| உஷ்ணஸ்வபாவைர்லகுபிர்வஸ்ரைஃ ப்ராவதஃ| அர்ககிரணாந் ஸ்வேதஂ ச யுக்த்யா-ஸம்யக்யோகேந பஜேத்| பாதத்ராணஂ ஸர்வதா-பஹிஶ்சரணஂ விநாபி, பஹிஶ்சரணே து திநசர்யாயாமுக்தமேவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஊரூ ச ஸ்தநௌ ச ஶ்ரோணிஶ்ச ஊருஸ்தநஶ்ரோணி| பீவரஂ- பீநஂ, ஊருஸ்தநஶ்ரோணி யாஸாஂ தா ஏவம்பூதாஃ, ப்ரமதாஃ- விலாஸிந்யஃ, ஶீதஂ ஹரந்தி- நுதந்தி| பீநத்வேநாதிகார்ஶ்யமத்ர நிஷித்யதே| ததா சாஹ க்ராம்யதர்மாதிகாரே (ஹ.ஸூ.அ.௭/௬௯)- "த்யஜேததிகஶாம்" இதி| கிம்பூதாஃ ? ஸஹ மதேந- யௌவநோத்பூதேந ஸுராதிபாநஜேந காமோத்ரேககாரிணா வா, வர்தந்தே தாஃ ஸமதாஃ| ததா, ப்ரியாஃ- வல்லபாஃ, ஶீதஂ ஹரந்தி| கிம்பூதாஃ ? உஷ்ணாங்க்யோ தூபகுங்குமயௌவநைஃ- அகுர்வாதிதூபேநோஷ்ணாங்க்யஃ, ததா குங்குமாநுலேபநேநோஷ்ணாங்க்யஃ, ததா யௌவநோஷ்மணா, ஸஹஜேநோஷ்ணாங்க்ய இதி யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶீதாபஹந்தத்வகதநத்வாரா ஸ்த்ரீஸேவாஂ பிதத்தே பீவரேதி| ப்ரமதாஃ-ஸ்த்ரியஃ| ஸமதாஃ-யௌவநோத்தஂ மத்யஜஂ ச மதஂ பிப்ராணாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அங்காராணாஂ தாபோऽங்காரதாபஃ, தேந ஸந்தப்தஂ ச தத்கர்பேऽப்யந்தரே பூவேஶ்ம ச தத்தஸ்மிஂஶ்சரதி- திஷ்டதி நித்யஂ யஸ்தஸ்யாங்காரதாபஸந்தப்தகர்பபூவேஶ்மசாரிணஃ புஂஸோ யதஃ ஶீதபாருஷ்யஜநிதோ தோஷோ- துஃகஂ, ந ஜாது- கதாசிஜ்ஜாயதே, ததோऽங்காரதாபஸந்தப்தகர்பபூவேஶ்மசாரீ ஸ்யாதிதி பாவஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶீதாபஹந்தத்வகதநத்வாரா நிவாதோஷ்ணகஹஸேவாஂ விதத்தே-அங்காரேதி| அங்காராணாஂ தாபேந ஸந்தப்தஂ யத்வேஶ்ம, யச்ச கர்பவேஶ்ம-கஹாந்தர்வர்திகஹஂ, யச்ச பூவேஶ்ம-பூம்யந்தர்வர்திகஹஂ, தேஷு யஶ்சரதி ஸ ததா| ஶீதேந யத்பாருஷ்யஂ தஜ்ஜநிதோ தோஷோ ஜாது கதாசித், தஸ்ய ந ஜாயதே| தஸ்மாத்தாநி பஜேதித்யர்தஸித்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அயமேவ- ஹைமந்தஃ, விதிஃ- பூர்வோக்தஃ, ஶிஶிரே ச விஶேஷதஃ- அதிஶயேந கார்யஃ| குதஃ ? இத்யாஹ- யஸ்மாத்தஸ்மிந் காலே ஶீதமதிகஂ பவதி, காலஸ்வாபாவ்யாத்| ததா, ஆதாநகாலாஜ்ஜாதமாதாநகாலஜஂ ச ரௌக்ஷ்யஂ பவதி| ததோ ஹேதுத்வயாத்விஶேஷேண ஹைமந்திகோ விதிஃ ஸேவ்யஃ| ஹேமந்தே "ரஸாந் ஸ்நிக்தாந் ஶீலயேத்" இத்யுக்தம்| ஶிஶிரே தாநதிஶயேந ஶீலயேத்| ஏவஂ ஸர்வோऽபி ஹைமந்திகௌ விதிர்யோஜநீயஃ| ஆதாநகாலஜமித்யநேநைதத்த்யோதயதி| ஆதாநகால ஏவ ரௌக்ஷ்யஸ்ய காரணம், நாந்யத்| அத ஏவ ஹேமந்தே ஶீதேऽபி ரௌக்ஷ்யஂ நாஸ்த்யேவேதி| ஆதாநஸ்ய ச ப்ராரம்பமாத்ரத்வே ஏவ ஶிஶிரஸ்ய ஸம்பவ இதி ஶிஶிரே கிஞ்சிதேவ ரௌக்ஷ்யஂ வேத்யம்| நநு, யதா ரௌக்ஷ்யமாதாநகாலஜஂ ததௌஷ்ண்யமபி| ததா சோக்தம்- "தஸ்மிந் ஹ்யத்யர்ததீக்ஷ்ணோஷ்ணரூக்ஷாஃ" இதி| ஏவஂ சௌஷ்ண்யஸத்பாவாச்சீதஸ்ய ஹேமந்ததோ ஹாநிஃ ப்ராப்தா, ந த்வாதிக்யம்| தத்கதமுக்தஂ "ததா ஹி ஶீதமதிகம்" இதி ? ப்ரூமஃ| ரௌக்ஷ்யஸ்ய த்வௌ ஹேதூ| ஏகஸ்தாவத்பகவத்திவாகரகரைர்ஜகத்ஸ்நேஹாதாநம்| த்விதீயஸ்த்வாக்நேயஃ காலஃ| ததேவஂ ரௌக்ஷ்யேணோபயஹேதுஜேந ஶிஶிரே காலே வாதாஃ ஶீதஸ்வபாவா ஆஹிதாதிகஶக்தயோ ஜாயந்தே ஹைமந்தேப்யோ மாருதேப்யஃ| ததாவிதாஶ்சௌஷ்ண்யேநாதாநகாலஜேநாதாநகாலப்ராதம்யாதப்ராப்தபலேந ஶிஶிரே நாபிபூயந்தே| அநபிபூதாஶ்ச ஶீதஸ்வபாவத்வாச்ச ஶீதமேவ வர்தயந்தி| அதோ யுக்தஂ ஶீதாதிக்யஂ ஶிஶிர இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

அ௦ ர௦-ஶிஶிரசர்யாமாஹ-அயமேவேதி| அயஂ-ஹேமந்தோக்தஃ| ஸ்வயுக்த்யா ந்யூநாதிகப்ரயோகநிஷேதார்தமேவஶப்தஃ| விஶேஷதஃ-அத்யப்யாஸேந| ஹி-யஸ்மாத், ததா-தஸ்மிந்காலே, அதிகஂ ஶீதம், ஆதாநகாலஜஂ ரௌக்ஷ்யஂ ச| சகாராத்வாதகோபபலக்ஷயௌ ச| யதோக்தஂ காரணாதிந-"ஸ்வபாவஶைத்யாத்ரௌக்ஷ்யாச்ச வாதகோபாத்பலக்ஷயாத்| விதிர்விஶேஷாத்ஸ்நிக்தோஷ்ணஃ ஶிஶிரே ஹைமநோமதஃ||" இதி| வாதகோபஶ்ச தேநைவோக்தஃ-"ஸ வாயுஃ ஶிஶிரே கோபஂ யாத்யேவோபசயஂ கபஃ|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶிஶிரே மதுரஸ்நிக்தாதிநா ஆஹாரேண காலஸ்வாபாவ்யாச்ச ஶ்லேஷ்மா ஸஞ்சிதோऽதிஶயேந ஸ்த்யாநத்வாததிகுபிதோ வஸந்தே தாவர்காஂஶுதாபிதஃ- ஸூர்யப்ரபாபிர்விலாயிதோ, த்ரவஸ்வரூபத்வாஜ்ஜலமிவ விபரீதஂ ஜாடராக்நிஂ ஹத்வா, ஹி- யஸ்மாத், ரோகாந்- விகாராந், குருதே- ஜநயதி| அதஃ- அஸ்மாத்காரணாத், தஂ- கபஂ, த்வரயா- ஶீக்ரமேவ, ஜயேத்| தோஷாநிதி கேசித்படந்தி| அர்கதாபித இத்யநேநைவ ஸித்தே அஂஶுஶப்தோऽத்ர ரஶ்மீநாஂ படிமாநஂ ஸூசயதி, ந ததா ஶீதே| தத்ர ஹி (ஸஂ.ஸூ.அ.௪)- "தூமதூம்ரரஜோமந்தாஸ்துஷாராவிலமண்டலாஃ| திகாதித்யாஃ" இத்யதிஜகே| கைர்ஜயேத்? தீக்ஷ்ணைர்வமநநஸ்யவிரேகாதிபிருபக்ரமேத்| ததா, லகூநி ரூக்ஷாணி ச யாநி போஜநாநி, தைஶ்ச| ததா, வ்யாயாமஶ்சோத்வர்தநஂ ச ஆகாதஶ்ச தைஶ்ச கபஂ ஜயேதிதி| சஶப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டஃ| ததஃ கபமுல்பணஂ- உத்ததஂ, ஜித்வாऽநந்தரஂ ஸ்நாதோऽநுலிப்தஃ- ஸமாலிப்தஃ கர்பூரசந்தநாகுருகுங்குமைஃ| ததா, புராணஂ ச தத்யவகோதூமஂ ச, ததா, க்ஷௌத்ரஂ- மாக்ஷிகஂ, ததா ஜாங்கலஂ ச தச்சூல்யஂ ச- "ஶூலேந ஸஂஸ்கதஂ மாஂஸஂ ஶூல்யம்" படித்ரஂ ச, தத்தாநி புங்க்தே புராணயவகோதூமக்ஷௌத்ரஜாங்கலஶூல்யபுக்| ஶூல்ய இதி "ஶூலோகாத்யத்" இதி யத்| ஏவஂவிதஃ ஸந் வயஸ்யைஃ- மித்ரைஃ ஸஹித ஆஸவாதீந் பிபேத்| கிம்பூதாந்? நிர்கதாந்- நிவத்தகதாந்நிர்தோஷாந், பிபேதிதி வக்ஷ்யமாணேந ஸம்பந்தோऽத்ர தீபகத்வாத்| ஆஸவோ- யோ த்ரவ்யாண்யாஸுத்ய க்ரியதே| உக்தஂ ச- "மத்யாகராதிகத்ரவ்யமதிராத்யைஃ கதஸ்து யஃ| ஸோऽரிஷ்டஃ ஸ்யாதாஸவஸ்து த்ரவ்யாண்யாஸுத்ய யஃ கதஃ||" இதி| ஸீதுஃ- இக்ஷுரஸோத்பவஃ| மார்த்வீகஂ- மதீகாரஸோத்பவம்| மாதவோ- மதுநா ஸஂஸ்கதஃ| கிம்பூதாநாஸவாதீந்? ஸஹகாரரஸோந்மிஶ்ராந்- அதிவாஸிதாந்| ததா, ப்ரியயா- தயிதயா, ஆஸ்வாத்ய- கிஞ்சித்பீத்வா, அர்பிதாந்- டௌகிதாந்| ததா, ப்ரியாஸ்யஸங்கேந ஸுரபீந்,-ஸுகந்தீந்| ததா, ப்ரியாநேத்ராண்யேவோத்பலாநி தைரங்கிதாந்-ஸஞ்ஜாதஶோபாந்| ததா, ஸௌமநஸ்யகதஃ- சித்தப்ரஸாதகதஃ| ததா, ஹத்யாந்- ஹதயாய ஹிதாந்| ததா, ஶங்கபேராம்பு- ஶுண்டீக்வதிதஜலஂ பிபேத்| ததா, ஸாரஃ-அஸநசந்தநாதிஜஃ, தேந க்வதிதமம்பு பிபேத்| ததா, மதுநா யுக்தமம்பு மத்வம்பு| ஜலதேந- முஸ்தயா ச க்வதிதமம்பு பிபேத்| சேதி ஸமுச்சயே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத வஸந்தசர்யா| ஸா ச த்விவிதா, ஶோதநீ ஶமநீ ச| தத்ர சயபூர்வகே ப்ரகோபே ஶோதநீ, அசயபுர்வகே ஶமநீ| தத்ராகதாயாஂ பூர்வர்துசர்யாயாஂ பூர்வர்துநா சிதஸ்ய தோஷஸ்யோத்தரேண யஃ ப்ரகோபஃ ஸ சயபுர்வகஃ| ஸ ஏவாபத்யஜஃ, பூர்வர்துஸேவிதா பத்யஜாதத்வாத்| யஸ்து கதாயாஂ தஸ்யாஂ பூர்வேணாசிதஸ்யோத்தரேண யஃ ப்ரகோபஃ ஸோऽசயபூர்வகஃ| ஸ ஏவ பத்யஜஃ, பூர்வர்துஸேவிதபத்யஜாதத்வாத்| உக்தஂ ச-"தோஷப்ரகோபோ த்விவிதஃ பத்யாபத்யநிமித்தஜஃ| தத்ராபத்யநிமித்தோ யஃ ஸ ஸஂஶோதநமர்ஹதி|| பத்யஜஃ ஶமநீயஶ்ச ப்ராய ஆகநுத்ஜஶ்ச யஃ|" இதி| தத்ர ஸஂஶோதநீஂ விதத்தே-கபஶ்சித இதி| யஸ்மாச்சிஶிரே சிதஃ கபோ, வஸந்தே ஸூர்யரஶ்மிபிர்த்ரவீகதஃ ஸந், ஜலமிவ ப்ரத்யநீகத்வாத் வஹ்நிஂ ஹத்வா, ரோகாந் கரோதி| அதஸ்தஂ-சிதஂ அகுபிதஂ கபஂ, வஸந்தாரம்ப ஏவ தீக்ஷ்ணத்ரவ்யகதைர்வமநநஸ்யதூமகண்டூஷாத்யைஃ ஶோதநைர்ஜயேத்| ததா, லகுரூக்ஷைஸ்திக்தகடுகப்ராயைஃ ஸஂஸர்ஜநக்ரமேண போஜநைஶ்ச| ஶிஶிரஶப்தேந ஶீதபர்யாயேண ஶிஶிரஹேமந்தயோர்க்ரஹணம், த்வயோரபி கபசயாத்| யதாஹ காரணாதிஃ-"ஹேமந்தே நிசிதஃ ஶ்லேஷ்மா ஶிஶிரேऽபி ந குப்யதி| ஆஹாரைஶ்ச குருஸ்நிக்தை குருஸ்த்ரிக்தைர்பஶமேவோபசீயதே||" இதி| ஶமநீஂ விதத்தே-வ்யாயாமோத்வர்தநாகாதைரிதி| உல்பணஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ வ்யாயாமாத்யைர்ஜித்வா ஸ்நாதஸ்ததஃ கர்பூராத்யைரநுலிப்தஃ, புராணயவாதீந் புஞ்ஜாநஃ, ஆஸவாதீந் பிபேத்| ப்ரகோபே ப்ரகதேऽப்யுல்பணக்ரஹணமசர்யபூர்வகப்ரகோபார்தம்| ஆகாதஃ-பத்ப்யாஂ மர்தநம்| கபக்ரஸ்தஸ்யாப்யங்கநிஷேதாத்ரூக்ஷா ஏவ வ்யாயாமாதயஃ| ஸ்நாநஶீல இதி ச வசநாத்ப்ராப்தேऽபி ஸ்நாநே, ஸ்நாத இதி ஶ்லேஷ்மகாலீநப்ராதஃஸ்நாநநிஷேதார்தம்| வ்யாயாமாதீந்கத்வைவ ஸ்நாயாந்ந பூர்வமித்யர்தஃ| புராணத்வஂ யவகோதூமக்ஷௌத்ராணாம்| ஜாங்கலஂ-மகாதிமாஂஸம், தஸ்ய ஶூல்யஂ-படித்ரம்| ஸஹகாரஃ-அதிஸுரபிராம்ரஃ, தஸ்ய ரஸஃ-தத்பலவந்தநிர்யாஸஃ, தேந உந்மிஶ்ராந்-அதிவாஸிதாந்| ப்ரியயா ரஸவிஶேஷஜ்ஞாநார்தஂ ஸ்வயமாஸ்வாத்யார்பிதாந்| கந்தவிஶேஷஜ்ஞாநார்தஂ ஸங்கதேந ஸஹஜஸுரபிணா ப்ரியாமுகேந ஸுரபீகதாந்| வைமல்யாதிஜ்ஞாநார்தமவலோகயந்த்யாஃ ப்ரியாயாஃ ப்ரதிபிம்பிதாப்யாஂ நேத்ராப்யாமுத்பலைஶ்ச ஸாக்ஷந்நிக்ஷிப்தைரங்கிதாந்| ஸௌமநஸ்யகதஃ-பரிணாமேந மநஃப்ரஶாந்திகராந்| ஹத்யாநாஸ்வாதே| நிர்கதாந்-நிர்தோஷாந்| அக்வதிதைரோஷதைஃ கதஂ மத்யமாஸவஃ| க்வதிதைரரிஷ்டஃ| இக்ஷுரஸேந ஸீதுஃ| த்ராக்ஷாரஸேந மார்த்வீகம், மதுநா மாதவஃ| ஶங்கபேராம்பு-ஶுண்ட்யா க்வதிதஂ ஜலம்| அஸநாதிஸாரைஃ ஸாராம்பு| முஸ்தார்பிர்ஜலதாம்பு| மதுமிஶ்ரஂ ஜலஂ மத்வம்பு| அநேகத்ரவவிதாநஂ யஸ்ய யத்ஸாத்ம்யஂ தத்தேந ஸேவநார்தமித்யர்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காநநேஷு- உபவநேஷு, ஸ்திதோ மத்யாஹ்நஂ கமயேத்- அதிவாஹயேத்| அஹ்நோ மத்யோ மத்யாஹ்நஃ| "ஸஂக்யாவிஸா" இத்யாதிஜ்ஞாபகாத்பூர்வாபரேத்யாதிநா ஏகதேஶிஸமாஸஃ| "அஹ்நோऽஹ்ந ஏதேப்யஃ" இத்யஹ்நாதேஶஃ| கதம் ? கோஷ்ட்யாஂ- க்ரீடாயாஂ கதா கோஷ்டீகதாஸ்தாபிஃ, சித்ராபிஃ- கமநீயாபிஃ, ந த்வர்தவ்யவஹாரஸம்பந்திநீபிஃ| கீதஶஃ ஸந் ? ஸுகீ- ராகத்வேஷாதிரஹிதஃ| கிம்பூதேஷு காநநேஷு ? தக்ஷிணதிக்ப்ரவத்தைரநிலைஃ ஶீதாநி, தேஷு தக்ஷிணாநிலஶீதேஷு| ததா, பரிதஃ- ஸமந்தாஜ்ஜலஂ நித்யஂ வஹந்தி யாநி தேஷு| ஆபீக்ஷ்ண்யே ணிநிஃ| ததா, க்வசித்ப்ரதேஶே அதஷ்டஃ- ஈஷத்தஷ்டஃ, க்வசிததிகநத்வாத் நஷ்டஃ- ந தஶ்யதே, ஸூர்யோ யேஷூபவநேஷு தாந்யேவஂ தேஷு| ததா, மணீநாஂ- வஜ்ரமரகதாதீநாஂ, குட்டிமாநி- விஶிஷ்டா புவஃ, தாபிஃ காந்திஃ- ஶோப, யேஷாஂ தாந்யேவஂ தேஷு| ததா, பரபுஷ்டைஃ- கோகிலைஃ விகுஷ்டேஷு- கதஶப்தேஷு| ததா, காமஸ்ய கர்மாந்தாஃ காமகர்மாந்தாஃ- மதநவ்யாபாராஃ| அந்தஶப்தோऽத்ர ப்ரஶஂஸாவசநே| யதோத்படஸ்ய (காவ்யாலங்காரஸங்க்ரஹே ப்ரதமஸர்கே) வசநம்- "வநாந்ததேவதாவேண்யஃ" இதி) காமகர்மாந்தநிமித்தஂ பூமயோ யேஷாஂ வநாநாஂ தாந்யேவஂ தேஷு| விசித்ராணி- நாநாரூபாணி, புஷ்பாணி யேஷாஂ தே ததாவிதா வக்ஷா யேஷாஂ தாந்யேவஂ தேஷு| ஸுஷ்டு கந்தோ யேஷாஂ தேஷு| "கந்தஸ்யேத்" இதீத்ஸமாஸாந்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-போஜநாந்தரமுத்யாநஸேவஂ விதத்தே-தக்ஷிணாநிலஶீதேஷ்விதி| காநநேஷு மத்யாஹ்நஂ கமயேத்-அதிவாஹயேத்| ஸுகீ-அவ்யாகுலஃ ஸந்| கோஷ்ட்யோ-லோகவார்தாஃ| அதாஃ-ஶாஸ்த்ரவார்தாஃ| ஜலவாஹிஷு-ஜலாஶயயுக்தேஷு| அதஷ்டஸூர்யேஷு-கநச்சாயேஷு| அநஷ்டஸூர்யேஷு-ப்ரகாஶபத்ஸு| மணிமயைஃ-பத்தபூமிகைஃ காந்திமத்ஸு| பரபுஷ்டைஃ-கோகிலைர்நாதிதேஷு| காமகர்ம-மதநவ்யாபாரஂ, அந்தந்தி-பத்நந்தி ஸ்வஸௌந்தர்யேணோத்தரோத்தரஂ வர்தயந்தீதி காமக்ரர்மாந்தாஃ| "அதி பந்தநே" இத்யஸ்மாத்கர்மண்யண்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அஸ்மிந்காலே கபோபசயதோஷபயாத் குருஶீதாதீஂஸ்த்யஜேத்| நநு, லவணமபி ஶ்லேஷ்மாணஂ கரோதி, தத்கஸ்மாதிஹ ந நிஷித்தம் ? அதோ ப்ரூமஃ| லவணஃ பூர்வஂ கபமம்லமதுராவிவ ந கரோதி| கிஂ தர்ஹி ? நிதநே சிரந்தநஸஞ்சிதஂ ஸ்ருதிரூபஂ ஶ்லேஷ்மாணஂ விதத்தே, விஷ்யந்தித்வாத்| ந ச லவணஸ்ய மதுராதேரிவ பஹுதரஸ்ய ப்ரயோகஃ ப்ரஸித்தஃ, கிஂ தர்ஹி ? அல்பஸ்யைவ| தஸ்மால்லவணஸ்யாத்ராநிஷேத ஏவ ந்யாய்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-குர்வாதீந்நிஷேததி-குருஶீதேதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-யத்- யஸ்மாத், தீக்ஷ்ணாஂஶுஃ- பாஸ்கரஃ, அதிதீக்ஷ்ணா அஂஶவஃ- கராஃ, யஸ்ய ஸ ஏவஂபூதஃ ஸந், க்ரீஷ்மே ஸஂக்ஷிபதீவ ஜகத்ஸ்நேஹமித்யத்ராநுக்தமப்யர்தால்லப்யதே| கேசித்து "ஸ்நேஹமர்கோऽதிதீக்ஷ்ணாஂஶுஃ" இதி படந்தி| ஸ்நேஹஸ்தேஜோ பலஂ ஸாரமித்யேகோऽர்தஃ| தஂ ஸ்நேஹமர்கஃ ஸஂக்ஷிபதீவ- யத்ஸம்பந்தாத் ஸஂஹரதீவ பிபதீவ| இவஶப்தேநைதத்ஸூசயதி- ஹேதுப்ரத்யயபரதந்த்ரேஷு ஸர்வபாவேஷு ந கஶ்சித்க்வசித் தத்புத்திபூர்வகஂ ஸஂஹரதி| அதஃ- அஸ்மாத்காரணாத், அஸ்மிந்- க்ரீஷ்மகாலே, பட்வாதீஸ்த்யஜேத்| பரமார்ததோ பலஹாநிகத்த்வாதேஷாம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத க்ரீஷ்மசர்யா| தத்ர ஸோபபத்திகஂ பட்வாதீந் நிஷேததி-தீக்ஷ்ணாஂஶுரிதி| யத்-யஸ்மாத், தீக்ஷ்ணாஂஶுஃ-ஸூர்யஃ, க்ரீஷ்மேऽதிதீக்ஷ்ணாஂஶுஃ ஸந், ஸஂக்ஷிபதீவ-ஸஂஹாரப்ரவத்த இவாऽऽபாதி| அதஃ பட்வாதீஂஸ்த்யஜேத்| அஸ்மிந்-அதிக்லமவிஹ்வலலோகே க்ரீஷ்மே, பட்வாதீநாஂ க்லமஹேதுத்வாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மதுரமேவாந்நஂ பஜேத்- பாஹுல்யேந மதுரமந்நஂ ஸேவ்யம், ந ததாऽந்யரஸாக்ராதம், இத்யேவகாரால்லப்யதே| ததா, லகு ஸ்நிக்தஂ ஹிமஂ த்ரவஂ சேதி| சஶ்ப்தோ லுப்தநிர்திஷ்டோ த்ரஷ்டவ்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மதுராதிஸேவாஂ விதத்தே-பஜேதிதி| அந்நஂ மதுரமேவ-மதுரைகரஸம்| பாநஂ து மதுராம்லாதிரஸமபி, "நித்யஂ ஸர்வரஸாப்யாஸஃ" இதி வசநாத்ரஸாலாதிவிதாநாச்ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸக்தூந் ஸஶர்கராந் லிஹ்யாத்| ஸுஷ்டு ஶீதஂ ஸுஶீதஂ ச தத்தோயஂ ச, தேந ஸிக்தஂ- ஆப்லுதஂ, அங்கஂ- காயோ, யஸ்ய ஸ ஏவஂபூதஃ ஸந்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லோகஸ்ய தீவ்ரதாபஶ்ராந்தத்வாச்ச்ராந்தஸ்ய ச போஜநநிஷேதாத்பூர்வஂ ஶ்ரமஹரஂ விதத்தே-ஸுஶீதேதி| ஸ்நாநஂ ஸக்தவஶ்ச ஶ்ரமஹராஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அஸ்மிந்காலே மத்யஂ ந பேயம்| பேயஂ வா ஸ்வல்பமிதி வாதஶ்லேஷ்மப்ரகதிநா ஶ்லேஷ்மவாதக்ஷயார்தமந்யர்துவத்பஹு ந பேயம், கிஂதர்ஹி ? ஸ்வல்பமேவ பாதவ்யம்| ஸுபஹுவாரி வேதி பித்தஶ்லேஷ்மப்ரகதிநா மத்யோசிதேந ஶ்லேஷ்மக்ஷயார்தஂ பித்தப்ரதீகாரமபீச்சதா ஸுபஹுவாரி தந்மத்யஂ பேயம்| இத்யத்ராநுக்தோऽப்யேவமர்தாத்விஷயவிபாகோ போத்யஃ| அந்யதா நிஷேதவித்யோர்விரோதஃ ஸ்யாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மத்யஸ்ய ஶ்ரமஹரேஷ்வக்ர்யத்வாத்காமதஃ ப்ரஸக்தஂ பாநஂ நிஷேததி-மத்யமிதி| அந்யதஃ ஶ்ரமாபநுத்தௌ ஸத்யாஂ மத்யஂ ந பேயம், தீக்ஷ்ணாதிகுணத்வாத்| அஸத்யாஂ பேயஂ வா , கிந்து ஸ்வல்பம்| ஸ்வல்பேநாப்யஸத்யாஂ பூர்ணமாத்ரஂ ந பேயம், கிந்து ஸுபஹுவாரி-பஹுதரோதககதஂ வா| பாநாநுக்ரஹஶ்ச மத்யஸாத்ம்யாநாமேவ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்- மத்யம், அந்யேந ப்ரகாரேண பீதஂ ஸத் ஶோபாதீந் கரோதி| ஶோபஃ- ஶ்வயதுஃ| ஶைதில்யஂ- அங்காநாமநைஷ்டுர்யம்| தாஹஃ- ஸர்வாங்கீணஸ்தாபஃ| மோஹஃ- அஜ்ஞாநஂ ஜந்தோஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்தவித்யதிக்ரமே தோஷமாஹ-அந்யதேதி| ஶோஷோமுகாஶேஷஃ| தத்-மத்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-குந்தஃ- புஷ்பவிஶேஷஃ, இந்துஃ- சந்த்ரஃ, தயோர்த்வந்த்வஃ| குந்தேந்துவத்தவலஂ- ஶுக்லஂ ஶாலிஂ ஜாங்கலைஃ பலைஃ- மாஂஸைஃ ஸஹாஶ்நீயாத்- அத்யாத்| "க்ஷுண்ணஃ ஸிதஃ ஸ்மதஃ ஶாலீ ரக்தோ வ்ரீஹிருதாஹதஃ"|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அந்நஂ விதத்தே-குந்தேந்த்விதி| குந்தஂ-புஷ்பவிஶேஷஃ| குந்தேந்துக்ரஹணஂ லகுஸ்நிக்தஶீதகுணவிஶிஷ்டதவலத்வார்தம்| பலைஃ-மாஂஸைஃ ஸஹ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ரஸஂ நாதிகநஂ பிபேத்| ரஸஶப்தேநாதிலோபாக்யயா தந்த்ரயுக்த்யா மாஂஸரஸ உச்யதே| ததா, ரஸாலஂ- மார்ஜிகாக்யாஂ பிபேத்| ததா, ராககாண்டவௌ பாநகஂ ச பஞ்சஸாராக்யம்| ஏதேஷாஂ ச லக்ஷணஂ தந்த்ராந்தரே உக்தம்| யதா- "ஸிதாமத்வாதிமதுரா ராகாஸ்தத்ராச்சகாந்தயஃ| தே ஸாம்லாஃ காண்டவா லேஹ்யாஃ பேயாஶ்சாஂஶுககாலிதாஃ|| ஸ்வாத்வம்லபடுகட்வாத்யாஃ ப்ரலேஹாஸ்தத்ர காண்டவாஃ| குடதாடிமமாஂஸாத்யா ராகா அஂஶுககாலிதாஃ|| ஹத்யா வஷ்யா ருசிகரா க்ராஹிணோ ராககாண்டவாஃ" இதி| ததா- "த்ராக்ஷாமதூககர்ஜூரகாஶ்மர்யைஃ ஸபரூஷகைஃ| துல்யாஂஶைஃ கல்பிதஂ பூதஂ ஶீதஂ கர்பூரவாஸிதம்|| பாநகஂ பஞ்சஸாராக்யஂ தாஹதஷ்ணாநிவர்தகம்|" அந்யத்ர சோக்தம்| யதா- "குடதாடிமாதியுக்தா விஜ்ஞேயா ராககாண்டவாஃ| த்ரிஜாதமரிசாத்யைஸ்து ஸஂஸ்கதாஃ பாநகாஸ்ததா " இதி| கீதஶஂ பாநகஂ பிபேத் ? இத்யாஹ- நவஂ யந்மத்பாஜநஂ தத்ர ஸ்திதம்| ததா, மோசஂ- கதலீபலஂ, சோசஂ- பநஸபலஂ, தயோர்தலாநி, தைர்யுக்தம்| ததா, ஸாம்லம், தித்திடீகாதியோகாத் காண்டவரஸாநுகதம்| கேசித்து க்ஷீரஂ கதபிப்பலீஶஶிமாக்ஷிகஶர்கரோபேதஂ பஞ்சஸாரஂ பாநகமித்யாஹுஃ| கேந பிபேத் ? இத்யாஹ- மந்மயஶுக்திபிஃ| பாடலயா வாஸிதஂ- ஸுரபீகதஂ, ததா ஸகர்பூரஂ ஸுஶீதலஂ சாம்பஃ பிபேத்| மந்மயஶுக்திபிரித்யத்ராபி யோஜ்யம்| ஸுஶ்ருதே சோக்தம்- "பரிபேலவயா துல்யா குடகுக்குலுமுஸ்தகாஃ| சூர்ணிதாஃ ஶஶிநோபேதா நவபாஜநதூபநம்|| குஷ்டமுஸ்தகஸஂயுக்தைஃ பேலவோஶீரவாலகைஃ| மதிதா மத்ஸுபிஷ்டைஸ்தைஃ கதிராங்காரபாசிதாஃ|| ஸஹகாரரஸாப்யக்தாஶ்சம்பகோத்பலவாலகைஃ| பத்மகுப்ஜககுந்தைஶ்ச யதாலாபாதிவாஸிதாஃ|| ஶ்ரேஷ்டஃ ஸலிலவாஸோऽயஂ ஸ்மதஃ ஸர்வர்துகோ புதைஃ"| இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாநஂ விதத்தே-பிபேதிதி| ரஸஂ-மாஂஸரஸம்| நாதிகநஂ-ஈஷத்ஸாந்த்ரம்| ரஸாலா-கரமதிதஂ மரிசஶர்கராதியுக்தஂ ததி| மதுராம்லலவணகதஂ பாநகஂ-ராகஃ| மதுராம்லலவணகடுகஷாயஜஂ-காண்டவஃ| பஞ்சஸாரஂ பாநகஂ-மத்வாதிபிஃ பஞ்சபிஃ கதம்| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. சி. அ. ௨/௧௩)- "மதுகர்ஜூரமத்வீகாபரூஷகஸிதாம்பஸா| மந்தோ வா பஞ்சஸாரேண ஸகதைர்லாஜஸக்துபிஃ|| இதி| தச்ச நவே மந்மயே பாத்ரே ஸ்திதம்| மோசஂ-கதலீபலஂ, சோசஂ-நாரிகேலஂ, தயோர்தலைஃ-ஶகலைர்யுக்தம்| ஸாம்லஂ-தாடிமாத்யைரம்லீகதம்| மந்மயீபிஃ ஶுக்திபிஃ பிபேத்| ததா, அம்பஃ பிபேத்| தச்ச பாடலாபுஷ்பைரதிவாஸிதஂ ஸகர்பூரஂ ஸுஶீதலஂ ச|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மாஹிஷஂ க்ஷீரஂ ஸஸிதஂ- ஸஶர்கரஂ, ரஜந்யாஂ- ராத்ரௌ, பிபேத்| கிம்பூதம் ? சந்த்ரேண நக்ஷத்ரைஶ்ச ஶீதலம்| ராத்ராவாகாஶே ஶைத்யார்தஂ ஸ்தாபிதமித்யர்தஃ| கிஂகுர்வந் பிபேத் ? பக்ஷ்யாந் பக்ஷயந்- புஞ்ஜந்| கீதஶாந் ? ஶஶாங்ககிரணாந்- கர்பூரநாடிகாக்யாந்| [ (ஹ.சி.அ.௫/௪௯)- "தாலீஸசூர்ணவடகாஃ ஸகர்பூரஸிதோபலாஃ| ஶஶாங்ககிரணாக்யாஸ்து பக்ஷ்யா ருசிகராஃ பரம்||"]

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ராத்ரிபோஜநஂ விதத்தே-ஶஶாங்ககிரணாநிதி| ரஜந்யாஂ புநஃ ஶஶாங்ககிரணாந் பக்ஷ்யாந் பக்ஷயந் சந்த்ரநக்ஷத்ரஶீதலஂ ஸஶர்கரஂ மாஹிஷஂ க்ஷீரஂ பிபேத்| ஶஶாங்கஃ-கர்பூரஃ, கீர்யதே-விக்ஷிப்யதே, யேஷு தே ஶஶாங்ககிரணாஃ,- கர்பூரநாலிகாதயஃ| சந்த்ரேண தஸ்யாபாவே நக்ஷத்ரைர்வா ஶீதலீகதஂ சந்த்ரநக்ஷத்ரஶீதலம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அப்ரஂ- ஆகாஶஂ, கஷந்தி- உல்லிகந்தி, அத்யுச்சதயாऽப்ரங்கஷாஃ| மஹாந்தஶ்ச தே ஶாலாஶ்ச தாலாஶ்ச மஹாஶாலதாலாஃ| அப்ரங்கஷாஶ்ச தே மஹாஶாலதாலாஶ்ச, தை ருத்தஃ- ஸ்தகிதஃ, உஷ்ணரஶ்மிஃ- திநகரோ யேஷு வநேஷு தேஷு, மத்யந்திநே- மத்யாஹ்நே, அர்கதாபார்தஃ ஸந் ஸ்வப்யாத்- ஶயீத| மாதவ்யோ- லதாவிஶேஷா அதிமுக்தகாக்யாஃ, தாஸு ஶ்லிஷ்டா மாதவீஶ்லிஷ்டாஃ த்ராக்ஷாயாஸ்தபகாஃ- குச்சகா த்ராக்ஷாஸ்தபகாஃ| மாதவீஶ்லிஷ்டாஶ்ச தே த்ராக்ஷாஸ்தபகாஶ்ச, தைஃ ஶாலிதுஂ- ஶ்லாகிதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ வநாநாஂ தாநி மாதவீஶ்லிஷ்டத்ராக்ஷாஸ்தபகஶாலீநி, தேஷு வநேஷு|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்தாநவிஶேஷே நித்ராஂ விதத்தே-அப்ரங்கஷேதி| அப்ரங்கஷாஃ-அத்யுச்சாஃ| மஹாந்தஃ-ஸ்தூலாஃ| மாதவீஷு-வாஸந்தீஷு, ஶ்லிஷ்டாஃ-லக்நாஃ, த்ராக்ஷாஸ்தபகா யாஸு ஶாலாஸு-லதாகஹேஷு, தத்வந்தி யாநி வநாநி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காயமாநே- வேண்வாதிநிஷ்பாதிதே கஹவிஶேஷே| கீதஶே ? ஸுகந்தி ச தத்திமஂ ச தத்பாநீயஂ ச தத்ஸுகந்திஹிமபாநீயம்| படாநாஂ- வஸ்த்ராணாஂ, ஆலிஃ- பங்க்திஃ, படாலிஃ| ஸுகந்திஹிமபாநீயேந ஸிச்யமாநா படாலிர்யஸ்மிந்நஸௌ ஸுகந்திஹிமபாநீயஸிச்யமாநபடாலிகஃ, தஸ்மிந் ததாவிதே காயமாநே| ததா, ப்ரவாலாஃ- கிஸலயாநி| பலாநாஂ லும்பயஃ- ஸ்தபகாஃ| ப்ரவாலாஶ்ச பலலும்பயஶ்ச ப்ரவாலபலலும்பயஃ| சூதாநாஂ ப்ரவாலபலலும்பயஸ்தாபிஃ, சிதே- பரிதோ வ்யாப்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-படாலிகாஃ-பங்க்திமத்யோ நவாஸ்தணாதிரசிதா பித்தயஃ| காயமாநே-ஶிபிரே| ப்ரவாலாஃ-பல்லவாஃ| பலலும்பயஃ-பலஸ்தபகாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-கதலீத்யாதி| தல்பே- ஶயநே, கல்பிதே| கைஃ ? கதலீதலாதிபிஃ| கதல்யாஃ- ரம்பாயாஃ, தலாநி- பத்ராணி, கஹ்லாரஂ- ஸௌகந்திகம், மணாலஂ- பிஸம், கமலஂ- பத்மம், உத்பலஂ- குமுதம், ஏதேஷாஂ த்வந்த்வஃ| தைஃ கதலீதலாதிபிஃ, கோமலைஃ- ஸுகுமாரஸ்பர்ஶைஃ, கல்பிதே- ரசிதே| கிம்பூதே ? குஸுமாநி ச பல்லவாஶ்ச குஸுமபல்லவாஃ| ஹஸந்த இவ குஸுமபல்லவா யத்ர தஸ்மிந்| தாராகஹேऽதவா ஸ்வப்யாதிதி வர்ததே| தாராகஹஂ- அவிரதஂ யதோ ஜலதாராஃ பதந்தி| கிம்பூதே ? புஸ்தஸ்த்ரீஸ்தநஹஸ்தாஸ்யைஃ ப்ரவத்தமுஶீரவாரி யத்ர தஸ்மிந்| புஸ்தோ- தார்வாதிமய்யாஃ ஸ்த்ர்யாத்யாகதேருபாதாநகாரணஂ யத்வஸ்து ததுச்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-கல்ஹாரஂ-ஸந்த்யாவிகாஶி பத்மிநீபுஷ்பம்| கமலஂ-திநவிகாஶி| உத்பலஂ-ராத்ரிவிகாஶி| மணாலாநி-பிஸாநி| தல்பே-ஶயநே| ஹஸத்குஸுமாஃ-விகஸந்மல்லிகாதிபுஷ்பாஃ, பல்லவாஃ-பர்யந்தாஃ, யஸ்ய தத்ததா| அதவா தாராகஹே ஸ்வப்யாத்| யத்ர யந்த்ரரசநாவிஶேஷேண ரசிதா ஜலஸீகராஃ ப்ரஸரந்தி, தத்தாராகஹம்| புஸ்தஸ்த்ரியோ-தார்வாதிமய்யஃ புத்ரிகாஃ, தாஸாஂ ஸ்தநாதிப்யஃ ப்ரவத்தமுஶீரவாரி-ஸேவ்யோதகஂ யத்ர தத்ததா|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நிஶாஸு- ராத்ரிஷு, ஸௌதபஷ்டே- ஹர்ம்யதலே, ஆஸநா- ஸ்திதிஃ| கார்யேத்யத்யாஹார்யம்| தத்ராஸீதேத்யர்தஃ| கிம்பூதே ஸௌதபஷ்டே ? நிஶாகரஃ- ஶீதாஂஶுஃ, தஸ்ய கராஃ- கபஸ்தயஃ, தைராகீர்ணே- வ்யாப்தே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நிஶாஸு புநஶ்சந்த்ரரஶ்மவ்யாப்தே ஹர்ம்யமஸ்தகே ஸ்வப்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸ்வஸ்தசித்தஸ்ய- ராகாத்யநுபஹதமநஸஃ, ஜலார்த்ராஃ க்லமஂ ஹரந்தி| ஏவஂ தாலவந்தாதயோ யோஜ்யாஃ| அந்தர்தீபகத்வாதஸ்ய| ததா ச கீதஶஸ்ய ? சந்தநார்த்ரஸ்ய- சந்தநேநாநுலிப்தஸ்ய| ததா, மாலிநஃ- ஸ்ரக்விணஃ| ததா, நிவத்தஂ காமதந்த்ரஂ- புஷ்பதந்வபரிச்சதோ யஸ்ய| ததா, ஸுஷ்டு ஸூக்ஷ்மே தநுநீ ஸ்வச்சே வாஸஸீ யஸ்ய ஸ ஏவம்| ஜலார்த்ராஃ- பாநீயப்லுதாஃ ஶாடிகாஃ| தாலவந்தாநி- மயூரபிச்சாதிகதாநி தாலவந்தாகதீநி வ்யஜநாநி| ததா, விஸ்ததாஃ- மஹாந்தஃ, பத்மிநீபுடாஃ- நலிநீபத்ராணி, வீஜநார்தம்| ததா, உத்க்ஷேபாஃ- மயூரபிச்சாதிகதா வ்யஜநவிஶேஷாஃ| தே ச கிம்பூதாஃ ? மதுருத்க்ஷேபோ யேஷு தே மதூத்க்ஷேபாஃ| ஜலவர்ஷீ ஹிமோऽநிலோ யேஷு உத்க்ஷேபேஷு தே ஜலவர்ஷிஹிமாநிலாஃ| ஶீதஜலாப்யுக்ஷிதைரேதைர்வாதஃ கார்ய இத்யர்தஃ| கர்பூரேத்யாதி| மாலாஶப்தஃ ப்ரத்யேகஂ யுஜ்யதே| ஸ்படிககர்பூரக்ரதிதா மாலா மல்லிகாமாலாஶ்சேத்யர்தஃ| ததா, ஹாராஃ- முக்தாபலதாமாநி| கிம்பூதாஃ ? ஸஹ ஹரிசந்தநேந வர்தந்த இதி ஸஹரிசந்தநாஃ| யத் சேதே லோஹிதமதிஸுகந்தி ஸுஷ்டு ஶீதவீர்யஂ ச, தத்தரிசந்தநமுச்யதே| மநோஹரேத்யாதி| மநோஹரோ- ரம்யஃ, கலோ- மதுரஃ, ஆலாபோ யேஷாஂ தே மநோஹரகலாலாபாஃ| ஶிஶவோ- பாலகாஃ| ததா, ஸாரிகாஃ- ஶராரயஃ| ஶுகாஃ- கீராஃ| மணாலேத்யாதி| மணாலாநி- அதிகோமலாநி பிஸாநி, வலயாஃ- கடகாநி, யாஸாஂ தாஃ| தயிதாஃ- யோஷிதஃ| கிம்பூதாஃ ? காந்தாஃ- ரம்யாஃ| ததா, ப்ரோத்புல்லைஃ விகஸிதைஃ, கமலைருஜ்ஜ்வலாஃ- ஶோபிதாஃ| ஏவம்பூதாஶ்சோத்ப்ரேக்ஷ்யந்தே, ஜங்கமாஃ- ஸஞ்சாரிண்ய இவ பத்மிந்யஃ| க்லமஂ ஹரந்தீதி யோஜ்யம்| ஸ்வஸ்தசித்தஸ்யேதி ப்ராதாந்யக்யாபநார்தஂ ப்ராகுபாத்தம்| ஸ்வஸ்தசித்தஸ்யைவைதே ஜலார்த்ராதயஃ க்லமஂ ஹரந்தி, ந ததோபதப்தமநஸஃ| [ததா ஹி- சந்தநார்த்ராதிஸகலவிஶேஷேண விஶேஷிதஸ்யாப்யுபதப்தமநஸோ ந ததா க்லமஂ ஹரந்தி|] சித்தாயத்தா ஹி ஸர்வபாவாநாஂ ஶுபாஶுபப்ரவத்தயஃ| ததா ச ஸ்நிக்தமதுரோऽப்யாஹார உபயுக்தஃ, ஸுகஶய்யாதிரபி விஹாரஃ ஸேவிதஃ, ஶோகாவிஷ்டசேதஸோ ந ததா ஶரீரஸ்ய புஷ்டிமாததாதி| அத ஏவ "ஶோகஃ ஶோஷணாநாம்" இத்யக்ர்யஸங்க்ரஹே (சரகே ஸூ.அ.௨௫/௩௯, ஸங்க்ரஹே ஸூ.அ.௧௩) ப்ரோக்தம்| ததா, ரூக்ஷோऽப்யாஹாரஸ்ததாவிதோ விஹாரஶ்ச ஸேவிதோ நிர்வத்தமநஸஃ புஷ்டிமேவாததாதி, ந கார்ஶ்யம்| ததா சோக்தம் (ச.ஸூ.அ.௨௫/௩௯, ஸஂ.ஸூ.அ.௧௩)- "நிர்வதிஃ புஷ்டிஹேதூநாம்" இதி| ஸுஶ்ருதே ச க்லமஸ்ய லக்ஷணமுக்தம் (ஶா.அ.௪/௫௧)- "யோநாயாஸஃ ஶ்ரமோ தேஹே ப்ரவத்தஃ ஶ்வாஸவர்ஜிதஃ| க்லமஃ ஸ இதி விஜ்ஞேய இந்த்ரியார்தப்ரபாதகஃ" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்லமஹரத்வகதநத்வாரேணாஸநாதீநி விதத்தே-ஆஸநேதி| ஸ்வஸ்தசித்தத்வாதிவிஶிஷ்டஸ்ய யா ஆஸநா-ஆஸ்யா, ஸா க்லமஂ ஹரதி| ஸ்வஸ்தசித்தஸ்ய-நிர்வத்தமநஸஃ| சந்தநார்த்ரஸ்யகர்பூரயுக்தசந்தநார்த்ரஸ்ய| ததுக்தம்-"கர்பூரசந்தநார்த்ராங்கோ மதுகர்மோத்தரச்சதஃ" இதி| மாலிநஃ-மாலாபூஷிதஸ்ய| நிவத்தகாமதந்த்ரஸ்ய-ஸுரதவிமுகஸ்ய| தநு-விரலஂ, வாஸோ யஸ்ய| ஜாலார்த்ராதயோ வ்யஜநவிஶேஷாஃ க்லமஂ ஹரந்தி| ஜாலார்த்ராஃ-வஸ்த்ரமயாநி வ்யஜநாநி| தாலவந்தாநி-தாலவந்தஜயாநி| விஸ்ததாஃ-யே வ்யஜநகாலே விஸ்தீர்யந்தே| பத்மிநீபுடாஃ-பத்மிநீபுடமயாநி| உத்க்ஷேபாஃ-நலிகாப்ரவிஷ்டதண்டத்வாதர்த்வமதஶ்சாம்பஃ க்ஷிபந்தி| தே ச ஸர்வே ஜலார்த்ராதயோ மதூத்க்ஷேபாஃ-மந்தாந்தோலநாஃ| ஜலவர்ஷீ ஹிமாநிலோ யேஷாஂ தே ததா| கர்பூரமாலாதயஃ க்லமஂ ஹரந்தி| கர்பூரக்ரதிதா மல்லிகாக்ரதிதாஶ்ச மாலாஃ| ஸஹரிசந்தநாஃ-பீதசந்தநமணிமிஶ்ரிதாஃ, ஹாராஃ-முக்தாவலயஃ| மநோஹராஃ-ஸுந்தராகாரஃ, கலாலாபஃ-மதுராலாபாஶ்ச, ஶிஶவஃ ஶுகாஃ ஸாரிகாஶ்ச| மணாலாதிதாரணாஜ்ஜங்கமாஃ பத்மிந்ய இவ யாஶ்ச ஸ்த்ரியஃ, தாஶ்ச க்லமஂ ஹரந்தி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸஂ-ஆதாநமுக்தம், தேநாதாநாக்யேந காலேந க்லாநஂ-ஸக்லமஂ, வபுஃ-ஶரீரஂ, யேஷாஂ புருஷாணாஂ தே ஆதாநக்லாநவபுஷஃ, தேஷாமபசிததாதூநாமக்நிரப்யபசிதஃ ஸந்நோ-மந்தஃ ஸந், புநர்வர்ஷாஸு ஸீததி-ஹாநிஂ யாதி| அபிஶப்தஃ புநரர்தே, அநேகார்தத்வாந்நிபாதாநாம்| வர்ஷாஸ்விதி நித்யபஹுத்வாத்பஹுவசநம்| கேந ஸீததி ? இத்யாஹ-காலஸ்வபாவாத்தோஷைஃ,-வாதபித்தஶ்லேஷ்மபிஃ, துஷ்டைரித்யநுக்தமப்யர்தாத்கம்யதே| யதோऽக்நிஸாதஹேதுத்வமதுஷ்டாநாஂ தேஷாஂ ந ஸம்பவதி| தஸ்மாத்துஷ்டைர்தோஷைரக்நிஃ ஸீததீத்யர்தால்லப்யதே| நநு, கதஂ வர்ஷாஸு தோஷாணாஂ துஷ்டத்வஂ ஸ்யாத் ? இத்யாஹ-துஷ்யந்தீத்யாதி| தே தோஷா துஷ்யந்தி| கதா ? அம்பரே-வியதி, அம்புலம்பாம்புதே-அம்புநா லம்பா அதிநிர்பரத்வாதம்புலம்பா ஈதஶா அம்புதாஃ-மேகாஃ, யஸ்மிந்நேவஂவிதே ஸதி| அநேந ச விஶேஷணேநாஸ்ய காலஸ்ய ஸ்வரூபமுபலக்ஷயந்த்யாசார்யாஃ| யதைவஂவிதோ வர்ஷாகாலஃ ஸம்பத்யதே, ததைவைதே தோஷா துஷ்யந்தி-ஸ்வகர்மண்யயோக்யாஃ ஸம்பத்யந்தே, ந வர்ஷாகாலமாத்ரேऽநாஸாதிதஸ்வரூபே| ததா, ஸதுஷாரேண மருதா-ஸஜலகணேந பவநேந, ததா, ஸஹஸா-க்ரீஷ்மதாபஸந்தாபாதநந்தரமேவ, ஶீதலேநாப்யந்தரோ வாயுர்துஷ்யதி| ததா, புவோ பாஷ்பஃ-ஊஷ்மா பூபாஷ்பஸ்தேந| ததா, காலஸ்வாபாவ்யாச்சாம்லபாகேந வாரிணா பித்தஂ துஷ்யதி| ததா, மலிநேந வாரிணா-லூதாதிதந்துவிண்மூத்ரேத்யாதிகலுஷேண வர்ஷாஜலேந, காலஸ்வாபாவ்யாச்சாதிஶயேந மந்தத்வஂ கதேநாக்நிநா ஶ்லேஷ்மா துஷ்யதி| ததேவமஸ்மிந்காலே வாதபித்தஶ்லேஷ்மாணோ யுகபத்காலஸ்வாபாவ்யாத்துஷ்யந்தி| நந்விஹ த்ரயாணாமபி தோஷாணாஂ கோபோऽநுஜ்ஞாயதே| வக்ஷ்யதி து (ஹ.ஸூ.அ. ௧௨|௨௪)-"சயப்ரகோபப்ரஶமா வாயோர்க்ரீஷ்மாதிஷு த்ரிஷு" இதி| ததிமே வசஸீ பரஸ்பரஂ வ்யாக்நாதே| அத்ரோச்யதே| நாநயோர்வாக்யயோர்மிதோ விரோதஃ ஸம்பாவ்யதே| யஸ்மாதிஹ துஷ்யந்தீத்யுக்த்யா ஸ்வஸ்தாநஸ்தா ஏவ துஷ்டிஂ ப்ராப்தா விஷாதிஸ்பஷ்டத்ரவ்யவத்கார்யகரணேऽஸமர்தா ஜாயந்த இத்யுக்தம்| சயப்ரகோபப்ரஶமா இத்யத்ர ப்ரகர்ஷேண கோபஃ ஸ்தாநாந்தரகதிலக்ஷணோ கதிதஃ| ததேவமஸ்மிந் காலே வாயோஃ கதாசித்துஷ்டத்வஂ ஸ்யாத் கதாசித்கோபஶ்ச, இதி வசநாப்யாமேதாப்யாஂ ப்ரத்யபாதி| பித்தஶ்லேஷ்மணோஸ்து துஷ்டத்வமாத்ரமேவ| இதி ந கிஞ்சிதத்ராஸமஞ்ஜஸம்| தேஷ்வித்யாதி| இதி-ப்ரகாரே| அந்யோந்யஂ தூஷயிதுஂ ஶீலஂ யேஷாஂ வாதாதீநாஂ த ஏவம், தேஷு-அநேந ப்ரகாரேண பரஸ்பரஂ தூஷணஸ்வபாவேஷு ஸத்ஸு, பஜேத்ஸாதாரணஂ ஸர்வஂ-யத்கிஞ்சித்வாதாதீநாஂ யுகபத் ப்ரஶமநஂ ப்ரஶமநஂ தத்ஸர்வஂ ஸேவேத| யச்சோஷ்மணோ ஜாடராக்நேஃ, தேஜநஂ-உத்தீபநஂ, தத்பஜேத்| ஊஷ்மணஸ்தேஜநஸ்யாத்ர சஶப்தப்ரயுக்தஸ்யோபாதாநஂ ப்ராதாந்யக்யாபநார்தம்| அக்நிர்ஹி ஸர்வபாவாநாஂ ப்ரதாநம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஸங்க்ரஹே ஶா.அ.௬)- "ஶாந்தேऽக்நௌ ம்ரியதே, யுக்தே சிரஂ ஜீவத்யநாமயஃ| ரோகீ ஸ்யாத்விகதே, மூலமக்நிஸ்தஸ்மாந்நிருச்யதே" இதி| தஸ்மாதக்ந்யுத்தேஜநார்தஂ யத்நஃ கார்ய இதி பாவஃ| பஜேதிதி க்ரியாபதஂ ஆதிதீபகத்வாத் "போஜநஂ த்வதிதுர்திநே" இதி யாவத்ஸர்வேஷு யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத வர்ஷாசர்யா| ஸா ச சயபூர்வகே ப்ரகோபே ஶோதநீ, அசயபூர்வகே ஶமநீ| தத்ர ஸோபபத்திகமுபயசர்யா ஸாதாரணஂ விதத்தே-ஆதாநம்லநவபுஷாமிதி| யத்ஸாதாரணஂஸர்வதோஷஹரஂ, யச்சோஷ்மணஸ்தேஜநஂ-அக்நிதீப்திகரஂ, தத்ஸர்வஂ வர்ஷாஸு பஜேத்| கேஷு ஸத்ஸு ? தேஷு-அக்நிதோஷேஷு, அந்யோந்யதூஷிஷு-கதபரஸ்பரதூஷணேஷு ஸத்ஸு| ஸர்வேஷாஂ துஷ்டத்வார்ஸர்வஸாதாரணஂ பஜேதித்யர்தஃ| கதமந்யோந்யதூஷணம் ? இதி,-அநேந ப்ரகாரேண| ஆதாநேநாவஸந்நதேஹாநாமக்நிரபி தேஹாவயவத்வாதவஸந்நோऽபி புநர்தோஷைஃ ஸீததி-மந்தத்வலக்ஷணாஂ துஷ்டிஂ யாதி| தே ச தோஷா ஆதாநமந்தேந வஹ்நிநா துஷ்யந்தி-துஷ்டிஂ யாந்தி| வஹ்நேஃ ஸஹகாரீண்யாஹ-அம்புலம்பாம்புதேऽம்பரே,- ஜலபரலம்பமாநமேகே நபஸி ஸதி, ஸதுஷாரேண-ஸஜலகணேந், ஸஹஸா ப்ரவத்தேந ஶீதலேந ச வாயுநா துஷ்யந்தி, பூவாஷ்பேண ச துஷ்யந்தி, அம்லபாகேந மலிநேந ச வாரிணா துஷ்யந்தி| துஷ்டிஶ்சாத்ர வாயோஶ்சயபூர்வகஃ ப்ரகோபஃ, "சயப்ரகோப்ரஶமா வாயோர்க்ரீஷ்மாதிஷு த்ரிஷு" இதி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨/௨௪) வசநாத்| பித்தஸ்ய சயலக்ஷணா துஷ்டிஃ, வர்ஷாதிஷு து பித்தஸ்ய" இதி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨/௨௪) வசநாத்| கபஸ்ய த்வசயபூர்வகஃ ப்ரகோபஃ| உக்தஂ ஹி சரகேண (ஸூ. அ. ௬/௩௩) _"பூவாஷ்பாந்மேகநிஷ்யந்தாத்பாகாதம்லாஜ்ஜலஸ்ய ச| வர்ஷாஸ்வக்நிபலே ஹீநே குப்யந்தி பவநாதயஃ||" இதி| சரகவசநேऽபி பித்தப்ரகோபஶப்தேந சயமாத்ரஂ லக்ஷ்யம், "சயப்ரகோபப்ரஶமாஃ பித்தாதீநாஂ யதாக்ரமம்| பவந்த்யேகைகஶஃ ஷட்ஸு காலேஷ்வப்ராகமாதிஷு||" இதி (ச. ஸூ. அ. ௧௭/௧௧௨) ஸ்வவசநவிரோதபாயாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦--ஶுத்தா தநுர்யஸ்ய ஸ ஏவம்பூதஃ-கதவிரேகாதிஃ ஸந், ஆஸ்தாபநஂ-நிரூஹஂ, பஜேத்| ததா, ஜீர்ணஂ தாந்யஂ-புராணயவகோதூமாதிகம்| ததா, ரஸாந்-மாஂஸரஸாந்| கிம்பூதாந் ? கதாந்,- ஸ்நேஹஶுண்ட்யாதியுதாந்| ததா, ஜாங்கலஂ பிஶிதஂ-ஹரிணைணாதிகஂ மாஂஸம்| ததா, யூஷாந்-முத்கதாடிமாதிகதாந்| ததா, மது-மார்த்வீகம், அரிஷ்டம், த்வயமப்யேதத் சிரந்தநஂ-புராணம், ந து நவம், ஆக்நிமாந்த்யபயாத்| மஸ்து ஸௌவர்சலாட்யஂ-அக்ஷலவணஸஂயுக்தம்| வேதி ஸமுச்சயே| கிம்புதஂ மஸ்து ? பிப்பலீபிப்பலீமூலசவ்யசித்ரகநாகராஃ பஞ்சகோலம், தேநாவசூர்ணிதம்| ததா, திவ்யஂ ஆகாஶஜஂ, ததா கௌபஂ, ததா ஶதஂ-க்வதிதஂ, சாம்பஃ பிபேத்| சஃ ஸமுச்சயே| திவி பவஂ திவ்யம், திகாதித்வாத்யத்| கூபே பவஂ கௌபம், ப்ராக்தீவ்யதோऽண்| அதிதுர்திநே-வாதவர்ஷாகுலேऽஹநி, வ்யக்தாஃ-ப்ரதாநாஃ, அம்லலவணஸ்நேஹா யத்ர தத்போஜநஂ பஜேத்| ததா, ஸஂஶுஷ்கஂ-ஶுஷ்கப்ராயம்| ததா, க்ஷௌத்ரவத்-ஸமாக்ஷிகம்| ததா, லகு| நநு, "வாதலஂ மது" இதி (ஹ.ஸூ.அ. ௫|௫௨) வக்ஷ்யதி| பவநஶ்சாத்ர குப்யதீத்யுக்தம்| அதோ மாக்ஷிகஸ்யாத்ரோபயோகோ ந யுக்தஃ| அத்ரோச்யதே| தேஹதாதவோऽஸ்மிந் காலே க்லேதமுபயாந்தி| ததஶ்ச க்லேதஸஂரக்ஷணே ஏவோபக்ஷீணப்ரபவத்வாத் மது மருத்கோபஂ விதாதுமஸமர்தம்| தஸ்மாந்மதூபயோகோ ந்யாய்ய ஏவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶோதநீஂ விதத்தே-ஆஸ்தாபநமிதி| ஶுத்ததநுஃ-கதவிரேசநஃ ஸந், ஆஸ்தாபநஂ-பஸ்திகர்ம, பஜேத்| ஶமநீஂ விதத்தே-ஜீர்ணஂ தாந்யமிதி| ஜீர்ணஂ-புராணம்| ரஸாந்-மாஂஸரஸாந்| கதாந்-படுகட்வம்லஸ்நேஹயுதாந்| பிஶிதஂ-மாஂஸம்| யூஷாந்-தாந்யக்வாதாந், தாநபி கதாந்| மது-மார்த்வீகம், அரிஷ்டஂ-க்வதிதௌஷதமத்யம், த்வயமபி சிரந்தநம்| பஞ்சகோலாவசுர்ணிதஂ ஸௌவர்சலலவணாட்யஂ ச மஸ்து-ததிமண்டம்| திவ்யஂ-ஆந்தரிக்ஷம்| தச்சாதீதாஶ்விநகஹீதஂ காசாதிபாத்ரஸ்தம், வர்ஷாஸு க்ரஹணநிஷேதாத்| ததபாவே கௌபம், தச்ச ஶதம்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௪)- "திவ்யஂ க்வதிதகூபோத்தஂ சௌண்ட்யஂ ஸாரஸமேவ ச|" இதி| வர்ஷாவிஶேஷே போஜநவிஶேஷமாஹ-போஜநஂ த்விதி| அதிதுர்ர்திநே-வாதவர்ஷாகுலேऽஹநி| ஸஂஶுஷ்கஂ-குல்மாஷாதி| க்ஷௌத்ரவத்ஸமாக்ஷிகம்| வாதலமபி மது க்லேதக்நத்வாத்காலஸாமர்த்யேந வா அவாதலத்வாத்விஹிதம்| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௭)- "வாதலஂ வாதகோபேऽபி வர்ஷாஸு மது ஶஸ்யதே" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாதாப்யாஂ சரதி நித்யஂ பாதாசாரீ, நைவ யஃ ஸோऽபாதசாரீ,-யாநயாயீ ஸ்யாத்| ததா, ஸுரபிஃ-ஶோபநகந்தயோகாத்| "ஸ்நாநஶீலஃ ஸுஸுரபிஃ" (ஹ.ஸூ.அ. ௨|௩௧) இத்யநேநைவாஸ்யார்தஸ்யோக்தத்வாத் ஸுரபிக்ரஹணமதிஶயார்தம்| ததா, ஸததஂ அவிரதஂ, தூபிதேऽம்பரே யஸ்ய ஸ ஏவம்| ததா, ஹர்ம்யபஷ்டே-தவலகஹதலே, வஸேத்-திஷ்டேத்| கீதஶே ? பாஷ்பஶ்ச ஶீதஂ ச ஶீகரஶ்ச தைர்வர்ஜிதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அபாதசாரித்வாதி விதத்தே-அபாதசாரீதி| அபாதசாரீ-ஸததஂ ஹஸ்த்யாதிவாஹநகாமீ| தூபிதாம்பரஃ-அகுர்வாதிதூபிதவஸ்த்ரஃ| ஸததமிதி த்ரிஷ்வபி ஸம்பந்தநீயம்| அதஏவ "ஸ்நாநஶீலஃ ஸுஸுரபிஃ" இத்யஸ்யாபௌநருக்த்யம்| ஸ்தாநவிஶேஷே வாஸஂ விதத்தே-ஹர்ம்யபஷ்ட இதி| ஹர்ம்யபஷ்டே-ஹர்ம்யமஸ்தகே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததா, நதீஜலாதீந் பஞ்ச த்யஜேத்| உதகாலோடிதாஃ ஸக்தவஃ ஸஸர்பிஷ்கா உதமந்தவாச்யா ஜலாவக்ஷீரீஸஂஜ்ஞாஃ| ததத்ர காலே ஸாம்யத்வாத்ஸக்தவஸ்தக்ராதிஸஂயோகாந்நாத்யந்தமநிஷ்டாஃ| பாநீய ஸஂயோகாத்து வாதலாஃ, ப்ரகஷ்டவாதலே காலே நாபீஷ்டா ஏவ| முநிநா த்வேவமுக்தம் (ச. ஸூ.அ. ௬|௩௪)- "உதமந்தஂ திவாஸ்வப்நமவஶ்யாயஂ நதீஜலம்| வ்யாயாமமாதபஂ சைவ வ்யவாயஂ சாத்ர வர்ஜயேத்" இதி| அதுநா ஶரச்சர்யாஂ விவக்ஷுரிதமாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நதீஜலாதீந் நிஷேததி-நதீஜலேதி| த்ரவாலோஹிதாஃ ஸக்தவோ மந்தஃ, ஸ ஏவோதகே த்ரவே உதமந்தஃ| ஆயாஸோ-வ்யாயாமஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வர்ஷாஸு ஶீதஂ வர்ஷாஶீதஂ, ததுசிதஂ-ஸாத்ம்யஂ யஸ்ய, ததேவஂவிதமங்கஂ-வபுர்யேஷாஂ தே வர்ஷாஶீதோசிதாங்கா நராஃ, தேஷாஂ ஸஹஸைவ-ஜடித்யேவ, ஶரதி ஜாதாயாஂ, அர்கரஶ்மிபிஃ-பாநுபாபிஸ்தப்தாநாஂ ஸதாஂ பித்தஂ குப்யதி| கிம்பூதம் ? வஷ்டௌ ஸஞ்சிதஂ,-வர்ஷாஸு வத்திஂ கதம்| யதஶ்சைவஂ ததஶ்ச தஜ்ஜயாய திக்தஂ கதஂ-குஷ்டசிகித்ஸிதோக்தஂ, யோஜ்யமிதி வாக்யஶேஷஃ| யதி வா, திக்தைர்த்ரவ்யைஃ ஸாதிதம்| ததா, விரேகோ யோஜ்யஃ| ததா, ரக்தமோக்ஷணஂ ச| ஸர்வோபக்ரமேப்யஃ பித்தே விரேகஸ்ய ஜ்யாயஸ்த்வாதிஹ பூர்வமுபந்யாஸஃ| ததா ஹ்யாஹ (சரகே ஸூ.அ. ௨௫|௩௯)- "விரேசநஂ பித்தஹராணாம்" இதி| ததோ ரக்தமோக்ஷணஂ, பித்தாதாரத்வாத்ரக்தஸ்ய| விரேசநாங்கத்வாச்ச தஜ்ஜயாய கதஂ திக்தமிதி கதஸ்ய பூர்வமுபந்யாஸஃ| ந ஹ்யஸ்நிக்தஸ்ய விரேசநப்ராப்திரஸ்தி| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௮|௫௯)- "ஸ்நேஹஸ்வேதாவநப்யஸ்ய குர்யாத்ஸஂஶோதநஂ து யஃ| தாரு ஶுஷ்கமிவாநாமே ஶரீரஂ தஸ்ய தீர்யதே" இதி| ததா, விரிக்தஸ்ய ஸ்ருதரக்தஸ்ய ச பவநப்ரகோபபயம்| காலஸ்வாபாவ்யாச்ச பித்தகோபபயம்| ததேதத்பரிஹர்துஂ ததா தேஹபுஷ்ட்யர்தமக்நிஸந்துக்ஷணார்தஂ ச திக்தகதோபயோகஃ கார்யஃ| இத்யநேககார்யகரணத்வேந ப்ராதாந்யாச்ச திக்தகதஸ்ய பூர்வமுபந்யாஸஃ| அஸமாஸகரணஂ ச ஜ்ஞாபநார்தம்| நைதாநி ஸர்வாண்யவஶ்யஂ திக்தகதாதீநி ததா கார்யாணி| கிஂ தர்ஹி ? தேஶாத்யநுரோதாத் கதாசித்பித்தவிஜயாய திக்தஂ கதஂ, கதாசித்விரேகஃ, கதாசித்ரக்தமோக்ஷஃ, கதாசித்த்வயஂ, கதாசித்ஸகலாந்யேவேதி| விரேகஸ்து பித்தவிஜயார்தமவஶ்யஂ ஶரதி கார்யஃ| யதா-வஸந்தே ஶ்லேஷ்மவிஜயாய வமநம், வர்ஷாஸு ச பவநவிஜயாய பஸ்திஃ| அத ஏவ ப்ராங்நிர்திஷ்டஂ வஸந்தே வமநஂ, வர்ஷாஸு சாஸ்தாபநஂ, ஶரதி விரேக இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத ஶரச்சர்யா| ஸா ச சயபூர்வகே ஶோதநீ, அசயபூர்வகே ஶமநீ| தத்ர ஸோபபத்திகாஂ ஶோதநீஂ விதத்தேவர்ஷாஶீதோசிதாங்காநாமிதி| வர்ஷாஸு ஸஞ்சிதஂ பித்தஂ வார்ஷிகஶீதஸாத்ம்யஶரீராணாஂ நணாஂ ஶரத்யர்கரஶ்மிபிஃ ஸஹஸைவ தப்தாநாமஸாத்ம்யதாபஸம்பந்தாத்குப்யதி| அதஸ்யஸ்ய-பித்தஸ்ய, ஜயாய திக்தஂ-திக்தஸஂஜ்ஞஂ குஷ்டசிகித்ஸிதோக்தஂ, கதஂ ஸ்நேஹநார்தஂ யோஜ்யம்| ததோ விரேகஸ்ததோ ரக்தமோக்ஷணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷுதிதோऽந்நஂ-போஜநஂ, திக்தாதிகுணயுக்தஂ பஜேத்| க்ஷுதிதக்ரஹணமதிபுபுக்ஷிதப்ரதிபாதநார்தம், அக்ஷுதிதஸ்ய போஜநாதிகாராபாவாத்| கிஂ தத்திக்தாதிகுணயுக்தம் ? இத்யாஹ-ஶாலீத்யாதி| ஶால்யாதீந் ஸப்த பஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶமநீஂ விதத்தே-திக்தமிதி| க்ஷுதிதஃ ஸந் திக்தாதிரஸஂ லகு ஶால்யாதிகமந்நஂ பஜேத்| க்ஷுதிதக்ரஹணமதிக்ஷுதிதஸ்ய போஜநார்தம்| ததா ஹி பித்தாதிக்யாதஸம்யக்க்ஷுத்யபி க்ஷுதிதத்வபுத்திஃ| உக்தஂ ச சரகேண (ஸூ. அ. ௬/௪௧)- "பித்தபஶமநஂ ஸேவ்யஂ மாத்ரயா ஸுப்ரகாங்க்ஷிதைஃ|" இதி| ஶால்யாதிக்ரஹணஂ தத்துல்யாநாமேவ திக்தாதீநாஂ ப்ராப்த்யர்தம்| ஸிதாஶர்கரா| தாத்ரீ-ஆமலகீ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸமந்தாத்-ஸர்வதஃ, ஸூர்யப்ரபாபிரஹநி தப்தஂ-க்வதிதம், சந்த்ரகிரணைர்நிஶி ஶீதீகதம்| ததா, அகஸ்த்யோதயேந நிர்விஷீகதம்| ததா, ஶுசி-பவித்ரம்| வர்ஷாஸு ஹ்யஶுசீத்யுக்தம்| தச்ச ஹஂஸோபபோக்யதயா ஹஂஸவததிநைர்மல்யாத்தஂஸோதகஂ நாம தந்த்ரகாரைராயுர்வேதஶாஸ்த்ரே ஸஂஜ்ஞிதம்| ததா, நிர்மலஂ-அகலுஷம்| ததா, மலாந்வாதபித்தஶ்லேஷ்மணோ, ஜயதீதி மலஜித்| அகஸ்த்யோதயநிர்விஷஶப்தேந விஶேஷணேநைதத் ப்ரதிபாதயதி, யதா-யதந்தரிக்ஷப்ரபவஂ ஸரஸ்தடாகாதிஸ்தஂ ஜலஂ, ததேவ ப்ராயேண ஶரத்யேவஂகுணஂ வேத்யம்| ந கூபாதிப்ரபவம், தஸ்ய ஸதா நிர்விஷத்வாத்| ததா சாந்தரிக்ஷப்ரபவமேவஂ பட்யதே (ஹ. ஸூ. அ. ௫|௮)- "லூதாதிதந்துவிண்மூத்ரவிஷஸஂஶ்லேஷதூஷிதம்" இதி| தச்ச நாபிஷ்யந்தி-ந ஸ்ருதிரூபஶ்லேஷ்மகாரி, ந வா ரூக்ஷஂ-ந வாதப்ரகோபகாரி| வாஶப்தஶ்ச ஶப்தஸ்யார்தேऽத்ர| யதஸ்தப்தாஂஶுகிரணைஸ்தப்தம், யதஶ்ச ஶீதாஂஶுகரைஃ ஶீதஂ-ப்ராஹ்லாதிதம், இத்தஂ ஸ்நேஹரௌக்ஷ்யயோரந்தரே வர்தமாநஂ பாநாதிஷ்வமதோபமம்| ஆதிஶப்தேந ஸ்நாநாவகாஹயோர்க்ரஹஃ| குபிததோஷஶமநாதகுபிததோஷஸாம்யாநுவத்திஹேதுத்வாச்சாமததுல்யமேதஜ்ஜலஂ பஜேதிதி யோஜ்யம்| அத்ரோஷ்ணாஂஶுக்ரஹணமக்நிதாபநிவத்த்யை| கிரணக்ரஹணஂ ஸாக்ஷாத்தத்ஸ்பர்ஶஸம்பாவநார்தம்| தணதவபலாஶாதிபிராஸ்ததமபி ரவிஸ்தாபயதி ந து தத்ததா குணவத்| அதஃ கிரணக்ரஹணேந தத்வ்யவதாநவ்யுதாஸஂ கரோதி| நநு ச, ஸர்வஂ திநஂ ஸூர்யகிரணைஸ்தாபஃ ஸம்பவதி| சந்த்ரகரைஸ்து ஸர்வாஂ ராத்ரிஂ கதமிவ ஸ்யாத் ? யதஃ ஸகலஸ்ய சந்த்ரமஸஃ பௌர்ணமாஸ்யாமேவ ஸர்வஸ்யாஂ ராத்ர்யாஂ ஸம்பவோ நாந்யத்ர| தஸ்மாச்சீதஂ சந்த்ரகிரணை ராத்ர்யாமிதி நைதத்யுக்தம்| அத்ரோச்யதே| விமலே வ்யோமநி யதைவ ரவிசந்த்ரௌ யதாகாலமவ்யாஹதஸ்வரூபஂ ப்ராப்தௌ பத்யதாஂ ஜலஸ்யாபாதயதஸ்தத்வந்நக்ஷத்ராண்யபி| தஸ்மாந்நக்ஷத்ரைரபி ஶீதஂ சந்த்ரேணேவ ஶ்ரேஷ்டமேவ பவத்யுதகம்| ஏவஂ சைததவகச்சேத், அந்யதைதத்வாக்யமயுக்தமிவ ஸ்யாத்| சரகமுநிநாப்யநேநைவாऽபிப்ராயேண நக்ஷத்ரக்ரஹணஂ நாகாரி| யதா (ச. ஸூ. அ. ௬|௪௫)- "திவா ஸூர்யாஂஶுஸந்தப்தஂ நிஶி சந்த்ராஂஶுஶீதலம்|" இதி| அஷ்டாங்கஸங்க்ரஹேऽப்யுக்தம் (ஸூ.அ. ௪.)- "திவா திவாகரகரைர்நிஶாகரகரைர்நிஶி" இதி| அத்ர ஹி ஸகலஸ்யாஹோராத்ரஸ்ய ரவிஶஶியோகாய திவாநிஶாக்ரஹணம், அந்யதைததநர்தகஂ ஸ்யாத், வ்யபிசாராபாவாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஹஂஸோதகஂ விதத்தே-தப்தமிதி| கிரணரஶ்மிக்ரஹணஂ ஸாக்ஷாத்ஸம்பந்தார்தம்| ஸமந்தாதபி-ஸர்வேஷ்வபி ப்ரதேஶேஷு| அஹோராத்ரக்ரஹணஂ ஸர்வதா ஸம்பந்தார்தம்| ஸர்வஂ திநஂ ஸூர்யேண தாபிதஂ, ஸர்வாஂ ச ராத்ரிஂ ஶீதாஂஶுநா ஶீதலீகதம்| ஶீதாஂஶுஶப்தேந ராத்ரிதஶ்யஂ ஜ்யோதிஶ்சக்ரமுபலக்ஷ்யதே, யௌகிகத்வாதுச்யதே வா| அகஸ்த்யோ-ஜ்யோதிர்விஶேஷஃ| ஶுசி-ஸ்வத ஏவ நிர்மலம், தச்ச ஶரதி| யதாஹ ஸுஶ்ருதஃ (ஸூ. அ. ௪௫/௮)- "ஶரதி ஸர்வஂ ப்ரஸந்நத்வாத்" இதி| தஸ்மாச்சாரதமேவ ஹஂஸோதகம்| ததாऽऽஹ சரகஃ (ஸூ. அ. ௬/௪௬)- "ஹஂஸோதகமிதி க்யாதஂ ஶாரதஂ விமலஂ ஶுசி" இதி| நிர்மலஂ-ஸூர்யதாபாதிநா அபகததோஷம்| மலஜித்-தோஷத்ரயஹரம்| நாபிஷ்யந்தி-ந ஸ்ரோதஃஸ்ராவி| ந வா ரூக்ஷஂ-ந ஸ்ரோதஃஶோஷி| பாநாதிஷு-பாநஸ்நாநாவகாஹேஷு| அமதோபமஂ-யதா தேவாநாமமதஂ ததேதஂ மநுஷ்யாணாம்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௪)- "ஹஂஸௌகாபக்ஷவிக்ஷேபப்ரமத்ப்ர்மரபங்க்திஷு| ஸுஸரோருஹஸேவ்யாஸு ஸரஸீஷு ப்லவேத ச|| இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-சந்தநஂ சோஶீரஂ ச கர்பூரஶ்ச முக்தாஶ்ச ஸ்ரஜஶ்ச வஸநாநி ச, தைருஜ்ஜ்வலஃ-ஶோபநஃ ஸந், ஸௌதேஷு-தவலகஹபஷ்டேஷு, சந்த்ரிகாஂ ஜ்யோத்ஸ்நாஂ, பஜேத்| கதா ? ரஜநீமுகே,-ப்ரதோஷே| பரதஸ்து நிதாக இவ ந ஸேவ்யா, அவஶ்யாயபயாத்| அவஶ்யாயோ ஹ்யத்ர பரிஹார்யஃ| ததா சாஹ-

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ப்ரதோஷே கௌமுதீபஜநஂ விதத்தே-சந்த்ரநோஶீரேதி| சந்தநாதிபிருஜ்ஜவலஃஸந், ஸௌதேஷ்வவஸ்திதஃ ஸௌததவலாஂ சந்த்ரிகாஂ ரஜநீமுகே பஜேத்| உஶீரஂ-ஸுகந்திவாலகம்| ஸ்ரஜஃ-குமுதாதிமாலாஃ| ஸௌதேஷு-ஸுதாதவலகஹேஷு|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துஷாராதீந் தஶ பரித்யஜேத்| துஷாரோ-அவஶ்யாயஃ| க்ஷாரோ-யவக்ஷாராதிஃ| ஸௌஹித்யஂ-தப்திஃ| தீக்ஷ்ணஂ ச தந்மத்யஂ ச தீக்ஷ்ணமத்யம்| புரோவாதஃ-பூர்வதிகாகதோ வாதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ரஂ௦-துஷாராதீந்நிஷேததி-துஷாரக்ஷாரேதி| துஷாரோஅபத்யாயஃ| க்ஷாரோ-யவக்ஷாராதிஃ| ஸௌஹித்யஂ-தப்திபோஜநம்| தீக்ஷ்ணமத்யஂ-தீவ்ரமதமத்யம்| புரோவாதஃ-பூர்வதிக்வாயுஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீதே-ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ, வர்ஷாஸு சாத்யாஂஸ்த்ரீந்-ஸ்வாத்வம்லலவணாக்யாந், ரஸாந் பஜேத்| வஸந்தே சாந்த்யாஂஸ்த்ரீந்-திக்தகடுகஷாயாந் பஜேத்| ஸ்வாதுஂ நிதாகே-க்ரீஷ்மே மதுரஂ, பஜேத்| ஶரதி ஸ்வாதுதிக்தகஷாயாந் பஜேத்| ஶரத்வஸந்தயோ ரூக்ஷமந்நபாநஂ ஸமாஸேந பஜேத்| அதோ விபரீதஂ-ஸ்நிக்தம், அந்யதா-ஹேமந்தஶிஶிரக்ரீஷ்மவர்ஷாஸு| ஶீதமந்நபாநஂ கர்மகநாந்தயோர்பஜேத்| அதோ விபரீதஂ-உஷ்ணமந்நபாநம், அந்யதா-ஹேமந்தஶிஶிரவஸந்தவர்ஷாக்யே காலே, பஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வ்யாஸேநோக்தமதுசர்யாஂ ஸுகக்ரஹணார்தஂ ஸமாஸேநாஹ-ஶீதே வர்ஷாஸு சேதி| ஹேமந்தஶிஶிரவர்ஷாஸு ஸ்வாத்வம்லலவணஸ்நிக்தோஷ்ணமந்நபாநஂ பஜேத்| வஸந்தே திக்தகடுகஷாயரூக்ஷோஷ்ணம்| க்ரீஷ்மே ஸ்வாதுஶீதஸ்நிக்தம்| ஶரதி ஸ்வாதுதிக்தகஷாயரூக்ஷஶீதம்| இதி மதிதார்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நித்யஂ-ஸர்வதா, ஸர்வேஷாஂ-ஷண்ணாமபி ரஸாநாஂ, அப்யாஸஃ-ஶீலநஂ, கார்யமிதி வாக்யஶேஷஃ| "ஸர்வரஸாப்யாஸோ பலகராணாம்" இதி (ஸஂ. ஸூ. அ. ௧௩) வசநாத்| நந்வேவஂ ஸதி யதர்துஸேவ்யத்வேந ரஸநியமோ யஃ பூர்வஂ கதஃ ஸ விருத்தஃ ? நேத்யாஹ-ஸ்வஸ்வேத்யாதி| தாவதாவிதி வீப்ஸாயாஂ த்வித்வம்| ஸ்வஂ ச ஸ்வஂ ச ஸ்வஸ்வஂ, தஸ்யாதிக்ய-பூயஸ்த்வஂ, கார்யமிதி ஶேஷஃ| யதா-ஶீதே வர்ஷாஸு சாத்யாஂஸ்த்ரீநித்யுக்தம்| ததேதேஷு துஷ்வேதே ரஸா பூயஸோபயோக்தவ்யாஃ, ந த்வேத ஏவேத்யர்தஃ| ததா, ஸமதாதுஂ ப்ரதி ஸமே தேஶே சைஷ நியமோ வேத்யஃ| அந்யத்ர து ஜாங்கலேऽநூபே வா தேஶே விஷமதாதோஶ்ச தாதுஸாம்யோத்பாதநார்தஂ தேஶதேஹாநுகுணமந்யர்துவிஹிதவிதாநமந்யஸ்மிந்நப்யதாவநுஷ்டேயமேவ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸ்வாத்வாதிநியமாந்நிவாரிதஸ்ய ரஸாந்தரஸ்ய ப்ரதிப்ரஸவஂ கரோதி-நித்யமைதி| நித்யஂ-ஸர்வேஷு துஷும் ஸர்வேஷாஂ ரஸாநாமப்யாஸஃ கர்தவ்யஃ| நந்வேவஂ சேத்தர்ஹி ஸ்வாத்வாதிவிதிர்வ்யதஃ ஸ்யாதித்யத ஆஹ-ஸ்வஸ்வாதிக்யமிதி| யதாஸ்வஂ விஹிதாநாஂ அஸ்வாத்வாதீநாமிதரேப்யோऽதிகோऽப்யாஸஃ கர்தவ்யஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-த்வோஃ-ஶிஶிரவஸந்தயோர்க்ரீஷ்மப்ராவஷோரித்யாதிகயோஃ, அந்த்யஶ்சாதிஶ்ச யௌ ஸப்தாஹௌ தாவதுஸந்திரிதி ஸ்மதஃ-இத்யுச்யதே| தத்ர-ஸப்தாஹத்வயலக்ஷண துஸந்தௌ, பூர்வஃ-பூர்வர்துஸம்பந்தீ, விதிஸ்த்யாஜ்யஃ| அபரஃ-ஏஷ்யத்ததுஸம்பந்தீ, ஸேவநீயஃ| கதம் ? க்ரமாத்,-க்ரமேண, "பாதேநாபத்யமப்யஸ்தம்" (ஹ. ஸூ. அ. ௭|௪௭) இத்யாதிநா| ஸப்தாநாமஹ்நாஂ ஸமாஹாரஃ ஸப்தாஹஃ| ஸப்தாஹஶ்ச ஸப்தாஹஶ்ச ஸப்தாஹௌ| "ராஜாஹஃஸகிப்யஷ்டச்" இதி டச் ஸமாஸாந்தஃ| "ந ஸஂக்யாதேஃ ஸமாஹாரே" இத்யஹ்நாதேஶநிஷேதஃ| நநு, கிமேவஂ த்யாகஃ ஸேவநஂ ச க்ரியதே ? இத்யாஹ-அஸாத்ம்யஜா இத்யாதி| யஸ்மாத் ஸஹஸா த்யாகஶீலநாத் அஸாத்ம்யாத்-அநுசிதாஜ்ஜாதா அஸாத்ம்யஜா ரோகாஃ ஸ்யுஃ| ததஃ ஸஹஸா த்யாகஶீலநஂ ந கார்யமிதி பாவஃ| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்கஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே ததீயோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௩||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பூர்வோத்தரயோதுசர்யயோஃ க்ரமேண த்யஜநபஜநே விதத்தே-த்வோரிதி| பூர்வஸ்யர்தோரந்த்யஃ ஸப்தாஹஃ, உத்தரஸ்ய ச ஆத்யஃ ஸப்தாஹஃ, ஏவஂ சதுர்தஶாஹாத் துஸந்திஃ ஸ்மதஃ| தஸ்மிந் துஸந்தௌ புர்வர்துஸம்பந்தீ விதிஃ க்ரமாத் த்யாஜ்யஃ, உத்தரர்துஸம்பந்தீ க்ரமாத்ஸேவ்யஃ| ஸஹஸா ஹி த்யாகஶீலநே ச க்ரியமாணே அஸாத்ம்யஜா ரோகாஃஸ்யுஃ| க்ரமோ யதா-துஸந்தேஃ ப்ரதமே திநே புர்வஸ்யாஹாரஸ்ய த்ரயஃ பாதாஃ, உத்தரஸ்யைகஃ| த்விதீயே பூர்வ ஏவாஹாரஃ| ததீயே ப்ரதமவத்| சதுர்தே புர்வஸ்ய த்வௌ பாதௌ, உத்தரஸ்ய த்வௌ| பஞ்ச்சமஷஷ்டயோஃ ப்ரதமவத்| ஸப்தமே சதுர்தவத்| அஷ்டமே பூர்வஸ்யைகஃ, உத்தரஸ்ய த்ரயஃ| நவமதஶமைகாதஶேஷு சதுர்தவத்| த்வாதஶேऽஷ்டமவத்| த்ரயோதஶே உத்தர ஏவ ஆஹாரஃ| சதுர்தஶேऽஷ்டமவத்| அதஃபரஂதூத்தர ஏவாஹாரஃ| அமு ச க்ரமஂ "பாதேநாபத்யம்" (ஹ. ஸூ. அ. ௭/௪௭) இத்யத்ரோபபாதயிஷ்யமஃ| ஸுஶ்ருதஸ்த்வஹோராத்ரேऽபி ஷடதூநாஹ (ஸூ. அ. ௬/௧௫)- "தத்ர பூர்வாஹ்ணே வஸந்தஸ்ய லிங்கம், மத்யாஹ்நே க்ரீஷ்மஸ்ய, அபராஹ்ணே ப்ராவஷஃ, ப்ரதோஷே வார்ஷிகம், ஶாரதமர்தராத்ரே, ப்ரத்யுஷஸி ஹைமந்தமுபலக்ஷயேத்| ஏவமஹோராத்ரமபி வர்ஷமிவ ஶீதோஷ்ணவர்ஷதோஷோபசயப்ரகோபோபஶமைர்ஜாநீயாத்" இதி| நநு, ததஶ்சைகஸ்ய தோஷஸ்யைகஸ்மிந் காலே சயப்ரகோபோபஶமைர்விருத்தத்வஂ சாபத்யதே, வார்ஷிகாணாமாஹோராத்ரிகாணாஂ ச சயாதீநாஂ ததா ஸமாவேஶாத்| யதா-வஸந்தஸ்ய பூர்வாஹ்ணே கபஸ்ய லிங்கம், மத்யாஹ்நே க்ரீஷ்மஸ்ய| மைவம்| ஆஹோராத்ரிகைஶ்சயாதிபிரநவகாஶைஃ ஸாவகாஶா வார்ஷிகாஶ்சயாதயோ பாத்யந்தே| ஆஹோராத்ரிகஃ கபஸ்ய ஹி ப்ரஶமோ மாத்யாஹ்நிகஃ, தஸ்யாவகாஶோ மத்யாஹ்ந ஏவ| ப்ரகோபஸ்து வாஸாந்திக, தஸ்யாவகாஶாஃ ஸாயாஹ்நாதயோऽபி, தேஷாமபி வஸந்தத்வாத்| ந க்ரீஷ்மாதிமத்யாஹ்நோ மாத்யாஹ்நிகஸ்ய ப்ரஶமஸ்யாவகாஶ இதி வாச்யம், க்ரீஷ்மே தாவத்க்ரீஷ்மத்வாதேவ ப்ரஶமே ஸித்தே வையர்த்யாத்| வர்ஷாஸு தோஷத்ரயதுஷ்டிஃ, ஶரத்யபி கிஞ்சித்கபபகோப இஷ்டஃ| "குர்யாத்பித்தஂ ச ஶரதி தஸ்ய சாநுபலஃ (லஂ) கபஃ" இதி (ஹஂஇ.அ. ௨/௫௧) வசநாத்| ஹேமந்தஶிஶிரயோஃ ஸஞ்சயஃ ஸ்பஷ்ட ஏவ| ஏவஂ சயப்ரஶமயோரபி வாச்யம்| சயப்ரகோபயோஸ்த்வவிரோதஃ, த்வயோர்வத்திரூபத்வாத்| யச்ச ப்ரசலிதத்வஂ ப்ரகோபே விஶேஷஃ, தஂ ப்ரதிசயஹேதோருதாஸீநத்வம்| ஏவஂ வாதபித்தயோரபி வாச்யம்| நநு, "வயோஹோராத்ரிபுக்தாநாஂ தேऽந்தமத்யாதிகாஃ க்ரமாத்|" இதி (ஹ.ஸூ.அ. ௧/௮) வாக்யே பித்தகபவாதாநாஂ மத்யாஹ்நபுர்வராத்ராபரராத்ரேஷு ப்ரகோப உக்தஃ| ஸுஶ்ருதவாக்யே து வாதசயவாதப்ரகோபகபசயா உக்தாஃ, இதி விரோதஃ| மைவம்| தோஷபேதநாவிரோதாத்| அதர்துலக்ஷணஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௪)-"தூமதூம்ரா ரஜோமந்தாஸ்துஷாராவிலமண்டலாஃ| திகாதித்யா மருச்சைத்யாதுத்தரோ ரோமஹர்ஷணஃ|| ரோத்ரப்ரியங்குபுந்நாகலவல்யஃ குஸுமோஜ்ஜ்வலஃ| தப்தா கஜாஜமஹிஷவாஜிவாயஸஶூகராஃ|| ஹிமாநீபடலச்சந்நா லீநமீநவிஹங்கமாஃ| நத்யஃ ஸபாஷ்பாஃ ஸோஷ்மாணஃ கூபாபஶ்ச ஹிமாகமே|| தேஹோஷ்மாணோ விஶந்தோऽந்தஃ ஶீதே ஶீதாநிலாஹதாஃ| ஜடரே பிண்டிதோஷ்மாணஂ ப்ரபலஂ குர்வதேऽநலம்|| விஸர்கே பலிநாஂ ப்ராயஃ ஸ்வபாவாதிகுரு க்ஷமம்| பஂஹணாந்யந்நபாநாநி யோஜயேத்தஸ்ய யுக்தயே|| வஸந்தே தக்ஷிணோ வாயுராதாம்ரகிரணோ ரவிஃ| நவப்ரவாலத்வக்பத்ராஃ பாதபாஃ ககுபோऽமலாஃ|| கிஂஶுகாஶோகசூதாதிவநராஜிவிராஜிதாஃ| கோகிலாலிகுலாலாபகலகோலாஹலாகுலாஃ|| க்ரீஷ்மேऽதஸீபுஷ்பநிபஸ்தீக்ஷ்ணாஂஶுர்தவதீபிதாஃ| திஶோ ஜ்வலந்தி பூமிஶ்ச மாருதோநைதோऽஸுகஃ|| பவநாதபஸஂஸ்வேதர்ஜந்தவோ ஜ்வரிதா இவ| தாபார்ததுங்கமாதங்கமஹிஷைஃ கலுஷீகதாஃ|| திவாகரகராங்காரநிகரைஃ க்ஷபிதாம்பஸஃ| ப்ரவத்தரோதஸோ நத்யஶ்சாயாஹீநா மஹீருஹாஃ|| விஶீர்ணஜீர்ணபர்ணாஶ்ச ஶுஷ்கவல்கலதாங்கிதாஃ| வர்ஷாஸு வாருணோ வாயுஃ ஸர்வஸஸ்யஸமுத்பவஃ|| பிந்நேந்த்ரநீலநீலாப்ரவந்தமந்தாவிலஂ நபஃ| தீர்கிகா நவவார்யோகமக்நஸோபாநபங்க்தயஃ|| வாரிதாராபஶாகாதவிகாஸிதஸரோருஹாஃ| ஸரிதஃ ஸாகராகாரா பூரவ்யக்தஜலஸ்தலா|| மந்த்ரஸ்தநிதஜீமூதஶிகிதர்துரநாதிதா| இந்த்ரகோபதநுஃகண்டவித்யுதுத்யோததீபிதா|| பரிதஃ ஶ்யாமலதணா ஶிலீந்த்ரகுடஜோஜ்ஜ்வலா| ஶரதி வ்யோமஶுப்ராப்ரஂ கிஞ்சித்பங்காங்கிதா மஹீ|| ப்ரகாஶகாஶஸப்தாஹ்வகுமுதா ஶாலிஶாலிநீ| விக்ஷிப்ததீக்ஷ்ணகிரணோ மேகௌகவிகமாத்ரவிஃ|| பப்ருவர்ணோऽதிவிமலாஃ க்ரௌஞ்சமாலாகுலா திஶஃ| கமலாந்தரஸஂலீநமீநஹஂஸாஂஸகட்டநைஃ|| தரங்கபங்கதுங்காநி ஸராஂஸி விமலாநி ச|" இதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| துசர்யாப்ரகரணஂ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதம்|| ௩||