൩. ഋതുചര്യാധ്യായഃ

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ദിനചര്യാധ്യായാനന്തരമൃതുചര്യാധ്യായസ്യ ഉപോദ്ഘാതഃ| പൂര്വാധ്യായേ സാമാന്യേന ദിനചര്യോപദിഷ്ടാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦- പൂര്വവദ്വ്യാഖ്യേയമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦ -ഋതുചര്യാധ്യായം വ്യാഖ്യാതും പ്രതിജാനീതേ-അഥേതി| യതഃ പൂര്വാധ്യായേ ദൈനന്ദിനോ വിഹാര ഉക്തഃ| ആര്തവോ വക്തവ്യഃ| സ ചാസ്മിന്നധ്യായേ| അത ഏവായമൃതുചര്യാഖ്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാസൈരിത്യാദിനാ കാലോപവര്ണനമാഹ| നനു, കാലോപവര്ണനം ദിനചര്യായാം കസ്മാന്ന കൃതമ് ? ഉച്യതേ| ഋതുഗൌരവോദ്ഭാവനാര്ഥമ്| ഋതവോ ഹി വിശേഷേണോപയോഗിനഃ, വിപ്രതിപത്തേശ്ച| യഥാ- ഏകേ ചാതുര്മാസികമൃതും കൃത്വാ ശീതോഷ്ണവൃഷ്ടിലക്ഷണാന് ഹേമന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാഖ്യാംസ്ത്രീനൃതൂനിച്ഛന്തി| അപരേ തു ദ്വിമാസികാന് ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദ്ധേമന്തലക്ഷണാന് ഷഡൃതൂനിതി| ദ്വേ സംഖ്യേ യേഷാം തേ ദ്വിസംഖ്യാഃ, തൈര്ദ്വിസംഖ്യൈഃ| മാഘ ആദ്യോ യേഷാം ഫാല്ഗുനാദീനാം ത ഏവമ്| തൈര്ദ്വിസംഖ്യൈര്മാഘാദ്യൈര്മാസൈഃ ക്രമാത്- പരിപാഠ്യാ ഷഡൃതവ സ്മൃതാഃ| കേ തേ ? ഇത്യാഹ- ശിശിരാദ്യാഃ- ശിശിരവസന്തഗ്രീഷ്മവര്ഷാശരദ്ധേമന്താഃ| ഉപചാരാദേവ ഷട്ത്വേ ലബ്ധേ ഷഡ്ഗ്രഹണം പരമതക്ഷേപാര്ഥമ്| തഥാ ഹി- കേചിത് ത്രയ ഏവ ഋതവ ഇതി മന്യന്തേ| തൈസ്തു ഋതുഭിസ്ത്രിഭിഃ ശിശിരാദിഭിരുത്തരായണം വിദ്യാത്- ജാനീയാത്| അയനമുത്തരം- സവിതുരുത്തരമാര്ഗപ്രതിപത്തിഃ, ഉത്തരായണമ് ആദാനം ജാനീയാത്| ആദാനമിതി ചാന്വര്ഥം നാമ ഇതി പ്രതിപാദയതി| തദാ- തസ്മിന് കാലേ, നൃണാം പ്രതിദിനം- അന്വഹം, ബലമാദത്തേ- സാരം ഗൃഹ്ണാതി| കോऽസൌ ? പ്രകൃതത്വാദാദിത്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-തത്ര ഋതുവിശേഷാന് ലക്ഷയതി- മാസൈരിതി| ദ്വിസംഖ്യൈരിതി ഷട്കൃത്വാ ആവര്ത്യൈകശേഷഃ കര്തവ്യഃ| തത്ര മാഘഫാല്ഗുനൌ-ശിശിരഃ, ചൈത്രവൈശാഖൌ-വസന്തഃ, ജ്യേഷ്ഠാഷാഢൌ-ഗ്രീഷ്മഃ, ശ്രാവണഭാദ്രപദൌ-വര്ഷാഃ, ആശ്വിനകാര്തികൌ-ശരത്, മാര്ഗശീര്ഷപൌഷൌ-ഹേമന്തഃ| നനു സുശ്രുതേന ഭാദ്രപദാദ്യൈര്വര്ഷാദയ ഋതവ ഉക്താഃ| തദ്യഥാ (സു.സൂ.അ. ൬/൧൦)- "ഭാദ്രപദാശ്വയുജൌ-വര്ഷാഃ , കാര്തികമാര്ഗശീര്ഷൌ-ശരത്,പൌഷമാഘൌ- ഹേമന്തഃ, ഫല്ഗുനചൈത്രൌ-വസന്തഃ, വൈശാഖജ്യേഷ്ഠൌ-ഗ്രീഷ്മഃ, ആഷാഢശ്രാവണൌ-പ്രാവൃട് " ഇതി| ഇഹ ത്വന്യഥേതി വിരോധഃ| മൈവമ്| ന ഹി ഫല്ഗുനചൈത്രൌ-വസന്തഃ നാപി ചൈത്രവൈശാഖൌ| കിന്തു മീനമേഷൌ| യദാ ഫാല്ഗുനാദൌ മീനസങ്ക്രാന്തിസ്തദാ ഫല്ഗുനചൈത്രൌ-വസന്തഃ,യദാ തു ഫാല്ഗുണാന്തേ തദാ ചൈത്രവൈശാഖൌ| ഏവം വൃഷമിഥുനൌ- ഗ്രീഷ്മഃ, കര്കടസിംഹൌ-വര്ഷാഃ, കന്യാതുലേ-ശരത്, വൃഷ്ചികധനുഷീ-ഹേമന്തഃ, മകരകുമ്ഭൌ-ശിശിരഃ, ഇതി| ഉക്തം ച ജ്യോതിഃശാസ്ത്രേ- "മൃഗാദിരാശിദ്വയഭാനുഭോഗാത് ഷഡര്തവസ്യുഃ ശിശിരോവസന്തഃ| ഗ്രീഷ്മശ്ച വര്ഷാശ്ച ശരച്ച തദ്വദ്ധേമന്തനാമാ കഥിതോऽത്ര ഷഷ്ഠഃ||" വര്ഷായനര്തുയുഗപൂര്വകമത്ര സൌരാദിതി ച| സൌരശ്ച മാസസ്തത്രൈവോക്തഃ-" ദര്ശാവധിം മാസമുശന്തി ചാന്ദ്രം, സൌരം തഥാ ഭാസ്കരരാശിഭോഗാത്| ത്രിംശദ്ദിനം സാവനസംജ്ഞമാര്യാ,നാക്ഷത്രമിന്ദോര്ഭഗണഭ്രമാച്ച|" ഇതി| അവശ്യം ചൈവമങ്ഗീകര്തവ്യമ്, അന്യഥാ അധിമാസനിപാതേ മാസത്രയമൃതുഃ സ്യാത്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ.അ.൪)-"മാസരാശിസ്വരൂപാഖ്യമൃതോര്യല്ലക്ഷണത്രയമ്| യഥോത്തരം ഭജേച്ചര്യാം തത്ര തസ്യ ബലാദിതി" ഇതി| മാസലക്ഷണാദ്രാശിലക്ഷണം ബലവത്, അതോ രാശിലക്ഷണമേവാങ്ഗീകൃതമ്, സ്വരൂപലക്ഷണസ്യ ഋതുവിപര്യയപര്യവസാനാത്| ഉക്തം ഹി തത്രൈവ (സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൪)-ഋതുഷ്വേവംവിധേഷ്വേവ വിധിഃ സ്വാസ്ഥ്യായ ദേഹിനാമ്| നിര്ദിശ്യതേऽന്യരൂപേഷു വിരുദ്ധജ്ഞാനികോ വിധിഃ| " ഇതി| തസ്മാച്ഛിശിരഷട്കപ്രാവൃട്ഷട്കയോഃ സംജ്ഞാമാത്രേണൈവ ഭേദഃ| സംജ്ഞാഭേദം ച ദേശഭേദേനാഹ കാശ്യപഃ-"ഭൂയോ വര്ഷതി പര്ജന്യോ ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണേ തടേ| അതഃ പ്രാവൃട് ച വര്ഷാശ്ച ഋതൂ തത്ര പ്രകല്പിതൌ|| തസ്യാ ഏവോത്തരേ ദേശേ ഹിമവദ്വിന്ധ്യസങ്കുലേ| ഭൂയഃ ശീതമതസ്തത്ര ഹേമന്തശിശിരാവുഭൌ||" ഇതി| ദക്ഷിണദേശീയൈര്വൃഷ്ടിസംബന്ധിനോര്ദ്വയോഃ പ്രാവൃഡ്വര്ഷാഖ്യത്വം കൃത്വാ, പാരിശേഷ്യാച്ഛീതസമ്ബന്ധിനോര്ദ്വയോഃ ശരദ്ധേമന്താഖ്യത്വം കൃതമ്| ഉത്തരദേശീയൈസ്തു ശീതസമ്ബന്ധിനോര്ദ്വയോര്ഹേമന്തശിശിരാഖ്യത്വം കൃത്വാ, പാരിശേഷ്യാദ്വൃഷ്ടിസമ്ബന്ധിനോര്ദ്വയോര്വര്ഷാശരത്സംജ്ഞത്വം കൃതമിത്യര്ഥഃ| വൃഷ്ടിശീതബാഹുല്യോപന്യാസസ്തത്രാന്വര്ഥസംജ്ഞാര്ഥഃ , ന ച സംജ്ഞാസങ്കരേ ലക്ഷണസങ്കരഃ, ദോഷാണാം ദോഷധാതുമലസംജ്ഞാവത്| അന്യേ പുനര്ഭേദം മന്വാനാഅന്നരസാന് ബലം ചാധികൃത്യ ശിശിരഷട്കമ്, ചയാദീന് ശോധനം ചാധികൃത്യ പ്രാവൃട്ഷട്കമ്, ഇതി വ്യവസ്ഥാപയന്തി| തദസത്| ചരകഖാരണാദിപ്രഭൃതിഭിഃ ശിശിരഷട്കമേവാധികൃത്യ ചയാദീനാമുക്തത്വാത്| ശോധനസ്യതു ചൈത്രശ്രാവണകാര്തികേഷു വിധാന്നാന്ന ൠത്വപേക്ഷാ| ൠത്വപേക്ഷായാമപി സാധാരണര്തൂനാം ശിശിരഷട്കേപി വിദ്യമാനത്വാന്ന പ്രാവൃട്ഷട്കാപേക്ഷാ| അന്യേതു ഗങ്ഗായാ ദക്ഷിണേ വൃഷ്ടിബാഹുല്യാത് പ്രാവൃട്ഷട്കമ്, ഉത്തരേ ശീതബാഹുല്യാത് ശിശിരഷട്കമ്, ഇതി വ്യവസ്ഥാപയന്തി| തദപ്യസത് ഉഭയത്രാപി ചാതുര്മാസികവൃഷ്ടിശീതോപലംഭാത്, ആശ്വിനേ ദിവ്യോദകഗ്രഹണസ്യോഭയദേശവിഷയത്വാച്ച| ഭേദപക്ഷേ ഹ്യുത്തരദേശേ തദനാര്തവം സ്യാത്| യത്തു സുശ്രുതസ്യ (ഉ.അ.൬൪/൪൫)-"താപാത്യയേ ഹിതാ നിത്യമ്" ഇത്യാദി,വര്ഷാചര്യായാഃ പൃഥക് പ്രാവൃട്ചര്യാഭിധാനമ്, തദതിദുര്ദിനവിഷയമ്| തഥാ ച ചരകഃ (സൂ.അ.൬/൩൬)-" വ്യക്താമ്ലലവണസ്നേഹം വാതവര്ഷാകുലേऽഹനി| വിശേഷശീതേ ഭോക്തവ്യം വര്ഷാസ്വനിലശാന്തയേ|| " ഇതി| അത ഏവ സുശ്രുതേന താപാത്യയശബ്ദഃ പ്രയുക്തഃ| താപസ്യ- അര്കപ്രകാശസ്യ, അത്യയഃ- അത്യന്താപഗമഃ, സ ചാതിദുര്ദിന ഏവ, ഇതി സര്വം സമഞ്ജസമ്| തസ്മാദ്വാഗ്ഭടാചാര്യാഭിമതമഭേദപക്ഷമേവാശ്രയധ്വമിതി| പ്രഥമര്തുത്രയസ്യ സംജ്ഞാദ്വയമാഹ-ത്രിഭിരിതി| തൈഃ-ശിശിരാദ്യൈസ്ത്രിഭിഃ, ഉത്തരായണമാദാനം ച വിദ്യാത്| ആദാനസജ്ഞാം നിര്വക്തി- തദാദത്ത ഇതി| തത്-ശിശിരാദിത്രയം, നൃണാം പ്രതിദിനം ബലമാദത്തേ, ഇതി ആദാനമ്| ബലവിസര്ഗംപ്രതി സൌമ്യത്വസ്യ ഹേതുത്വേനോപാദാനാത് ബലാദാനം പ്രതി ആഗ്നേയത്വസ്യ ഹേതുത്വം ജ്ഞേയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ആദിത്യശ്ച പവനാശ്ചാദിത്യപവനാഃ, തേ തസ്മിന് കാലേ യസ്മാത്സൌമ്യാന്ഗുണാന് ഭുവഃ സമ്ബന്ധിനഃ ക്ഷപയന്തി- വിനാശയന്തി| കീദൃശാസ്തേ ? അത്യര്ഥം- അതിശയേന തീക്ഷ്ണാശ്ചോഷ്ണാശ്ച രൂക്ഷാശ്ചാത്യര്ഥ- തീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാഃ| കസ്മാദേവംവിധാസ്തേ ? ഇത്യാഹ- മാര്ഗസ്വഭാവതഃ- വര്ത്മസ്വാഭാവ്യാത്| ന ച സ്വഭാവഃ പര്യനുയോഗമര്ഹതി| മാര്ഗഃ- ഉഷ്ണാംശോരുത്തരദിഗ്ഗമനമ്| യതശ്ചാദിത്യപവനാ രൂക്ഷാസ്തതസ്തിക്താദയോ രസാ ബലിനോ ഭവന്തി| ക്രമാദിത്യനേന യഥാസംഖ്യമത്ര ബോധയതി| തേന തിക്തഃ ശിശിരേ, വസന്തേ കഷായോ, ഗ്രീഷ്മേ കടുകോ, ബലീത്യവതിഷ്ഠതേ, ന സര്വേ തിക്താദയ ഏകൈകസ്മിന്നൃതാവിതി| തിക്ത ഇത്യാദ്യസമാസകരണം ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| തിക്താദിരേകൈകോ ബലീ ഭവതി| ദ്വൌ തു സ്വപ്രമാണാവസ്ഥിതൌ| നൈവര്തൌ പൃഥഗ്ഭൂയ തിക്താദേര്ബലവത്ത്വമിത്യര്ഥഃ| യത ഏവം ഭൂമേഃ സൌമ്യഗുണഹാനിര്വര്ധനം ച രൂക്ഷാണാം രസാനാമ്, തസ്മാത്കാരണാദാദാനമാഗ്നേയമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ര൦-ആഗ്നേയത്വേ ഹേതുമാഹ- തസ്മിന്നിതി| ഹി- യസ്മാത്, തസ്മിന്കാലേ, ഭുവഃ സൌമ്യാന് ഗുണനാദിത്യപവനാഃ ക്ഷപയന്തി| നന്വാദിത്യപവനാഃ സര്വദാ സന്തോऽപി തദൈവ കുതഃ ക്ഷപയന്തി? ഇത്യത ആഹ-അത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാഃ, മന്ദാദിസൌമ്യഗുണവിപരീതതീക്ഷ്ണാദിഗുണോദ്രേകാദിത്യര്ഥഃ| തദൈവൈവം കുതഃ? ഇത്യാഹ-മാര്ഗസ്വഭാവതഃ,- മാര്ഗസ്വഭാവാഭ്യാം| സ്വഭാവഃ പ്രകൃതത്വാത്കാലസ്യ| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ(സൂ.അ.൪)-"കാലസ്വഭാവമാര്ഗപരിഗൃഹീതഃ" ഇതി| മാര്ഗോ- മകരാദിരാശിപരിച്ഛിന്ന ആകാശഭാഗഃ| യതശ്ചാത്ര-അസ്മിന്കാലേ, തിക്താദയോ രസാ ബലിനഃ, ക്രമാദിതി യഥാസങ്ഖ്യേനോത്തരോത്തരാശ്ച| തേന ശിശിരേ തിക്തോ ബലീ, തതോപി വസന്തേ കഷായഃ, തതോപി ഗ്രീഷ്മേ കടുക ഇതി| തസ്മാദിതി ആഗ്നേയഗുണൈര്വിപരീതാനാം സൌമ്യഗുണാനാം ഹാനേസ്തുല്യഗുണാനാം തിക്താദീനാം വൃദ്ധേശ്ചാദാനമാഗ്നേയമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ത്രയോ വര്ഷാദയ ഋതവോ ദക്ഷിണായനം ഭഗവതോ ദിവാകരസ്യ ദക്ഷിണദിഗ്ഗമനമ്| സ ച കാലോ വിസര്ഗാഖ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദ്വിതീയര്തുത്രയസ്യ സംജ്ഞാദ്വയമാഹ-ഋതവ ഇതി| വര്ഷാദയസ്ത്രയ ഋതവോ ദക്ഷിണായനം വിസര്ഗശ്ചോച്യതേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യത്- യസ്മാത്, ബലമയം കാലോ വിസൃജതി- ദദാതി ദക്ഷിണായനാഖ്യഃ, തസ്മാദ്വിസര്ഗോऽന്വര്ഥസംജ്ഞഃ കാലഃ| ഹി- യസ്മാത്, അത്ര- വിസര്ഗാഖ്യേ കാലേ, സൌമ്യത്വാത്- സോമഭൂയിഷ്ഠത്വാത്, സോമോ ബലവാന്, തദാശ്രിതരാത്രിവൃദ്ധിദര്ശനാത്| ഹീയതേ രവിഃ- തദാശ്രിതദിനഹാന്യുപലബ്ധേര്ഹീനശക്തിഃ സമ്പദ്യതേ| കദാ ? മഹീതലേ- ഭൂപൃഷ്ഠേ, ശാന്തതാപേ സതി| കൈഃ ? മേഘവൃഷ്ട്യനിലൈഃ ശീതൈഃ| ശീതൈരിത്യുപലക്ഷണാര്ഥമ്, വിസര്ഗകാലത്വാന്മൃദുഭിഃ സ്നിഗ്ധൈരപീതി| അത ഏവ സ്നിഗ്ധാ രസാ അമ്ലലവണമധുരാ ബലിനോ ഭവന്തി| അത്രാപി ക്രമാദിത്യനുവര്തതേ| പൂര്വവച്ച വ്യാഖ്യേയമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വിസര്ഗസംജ്ഞാം നിര്വക്തി-യദ്ബലമിതി| യത്-യസ്മാത്, അയം കാലഃ സൌമ്യത്വാദ്ധേതോര്ബലം വിസൃജതി-ദദാതി, അതോ വിസര്ഗാഖ്യഃ| സൌമ്യത്വേ ഹേതുമാഹ-അത്ര സോമ ഇതി| ഹി-യസ്മാത്, അത്ര-അസ്മിന് കാലേ മാര്ഗേ ച, തദ്വശാത്സോമോ ബലവാന് ഭവതി| തവിശ്ച ഹീയതേ-ത്യജ്യതേ, പ്രകൃതത്വാദ്ബലേന| ന കേവലം കാലമാര്ഗവശാത്, കിന്തു ശീതൈര്മേഘവൃഷ്ട്യനിലൈശ്ച| വൃഷ്ട്യാ വിനാऽപി ഛായായാ ഏവ കാരണത്വാന്മേഘാനാം പൃഥഗ്ഗ്രഹണമ്| തഥാ, ഇഹ-അസ്മിന് കാലേ, അമ്ലാദ്യാഃ സ്നിഗ്ധാ രസാ ബലിനോ ഭവന്തി| കസ്മിന്സതി ? തൈരേവ മേഘാദ്യൈഃ ശാന്തതാപേ മഹീതലേ സതി| ആദാനേ ഹ്യാദിത്യപവനതാപിതായാം ഭുവി സൌമ്യഗുണക്ഷയാദ്രൂക്ഷാ രസാ ബലിന ആസന്| വിസര്ഗേ പുനഃ ശാന്തതാപായാം ഭുവി സൌമ്യഗുണലാഭാത് സ്നിഗ്ധാ രസാ ബലിന ഇത്യര്ഥഃ| ചകാരേണ ക്രമാദിത്യനുകൃഷ്യതേ| തേന വര്ഷാസ്വമ്ലോ ബലീ, തതോऽപി ശരദി ലവണഃ, തതോऽപി ഹേമന്തേ മധുര ഇതി സിദ്ധമ്| സോമവൃദ്ധ്യാ, സൂര്യഹാന്യാ, സ്നിഗ്ധരസബലിത്വേന ച വിസര്ഗസ്യ സൌമ്യത്വമിതിവാക്യാര്ഥഃ| കാലമാര്ഗയോഃ കാരണത്വം സങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ. അ. ൪)- "കാലമാര്ഗമേഘവാതവര്ഷാഭിഹതപ്രതാപേ ദക്ഷിണായനഗേऽര്കേ ശശിനി ചാവ്യാഹതബലേ" ഇതി| മാര്ഗോऽത്ര കര്കടാദിരാശിഷട്കപരിച്ഛിന്ന ആകാശഭാഗഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശീതസ്വഭാവേ കാലേ ഹേമന്തശിശിരാഖ്യേ നൃണാമഗ്ര്യം ബലം ഭവതി| വൃഷ്ടിശ്ച ഘര്മശ്ച തസ്മിന്വൃഷ്ടിഘര്മേ- വര്ഷാഗ്രേഏഷ്മാഖ്യേ കാലേऽല്പമ്| തുരവധാരണേ| ശേഷയോഃ- ശരദ്വസന്തയോരൃത്വോര്മധ്യമേവ ബലമ്| നനു, വസന്തേ ആദാനകാലത്വാദത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷൈരാദിത്യപവനൈഃ ശോഷ്യമാണേഷു ബലവൃദ്ധിഹേതുഷു ഭുവഃ സൌമ്യേഷു ഗുണേഷു, കഥം മധ്യബലത്വമിതി ? അത്ര ബ്രൂമഃ| വര്ഷാദിഷു ത്രിഷ്വൃതുഷു ബലമുപചിതം ക്രമേണൈവാപചീയതേ| യഥാ- കൃൗഷ്ണപക്ഷേ ചന്ദ്രഃ| തസ്മാദ്ദീര്ഘകാലാനുവൃത്തം ബലമുപചിതം വസന്തേ ക്രമേണൈവാപചീയതേ, ഇതി മധ്യബലത്വം യുക്തമ്| അനേനൈവ ഹേതുനാ ശിശിരേऽഗ്ര്യബലത്വമ്| യതഃ സകലേന വിസര്ഗിണാ കാലേന യദുപചിതമതിശയേന ബലം തത് ശിശിരേ പ്രാരമ്ഭമാത്രാദാനകാലേऽപചീയമാനമപി ബലം ന ഹീനം ലക്ഷ്യതേ| യഥാ- കൃഷ്ണപക്ഷാദൌ ചന്ദ്രഃ ക്ഷീയമാണഃ, ഇതി യുക്തമുക്തം ശീതേऽഗ്ര്യം ബലം വസന്തേ ച മധ്യം ബലമിതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-യേനൈവ ക്രമേണ ബലമുപചീയതേ, തേനൈവ ചാപചീയത ഇത്യാഹ-ശീതേऽഗ്ര്യമിതി| ശീതേ-ഹേമന്തശിശിരയോഃ, അഗ്ര്യംഭാഗത്രയപൂര്ണം ബലമ്| വൃഷ്ടിഘര്മേ-പ്രാവൃഡ്ഗ്രീഷ്മയോഃ, അല്പംഭാഗദ്വയോനമ്| ശേഷയോഃ-ശരദ്വസന്തയോഃ, മധ്യം-ഏകഭാഗോനമ്| (യേ തു ശിശിരേ ചതുര്ഭാഗപൂര്ണസ്യ ബലസ്യ വസന്തേ ഭാഗദ്വയോനത്വം വിധായ മധ്യം ബലം കല്പയന്തി| തദസത്| ക്രമേണാപചിതൌ വസന്തേ ഭാഗദ്വയോനതാനുപപത്തേഃ| ഉത്കൃഷ്ടമധ്യാല്പതയാ അത്ര മധ്യത്വം വേദ്യമ്| ഏകഭാഗോനം മധ്യം, ദ്വിഭാഗോനമല്പമിതി|) യാവദ്ബലം വിസര്ഗസ്യാന്ത്യേ ദിനേ താവദാദാനസ്യാദ്യേ, യാവദ്വിസര്ഗസ്യോപാന്ത്യേ താവദാദാനസ്യ ദ്വിതീയേ| ഏവം യാവദ്വിസര്ഗസ്യാദ്യേ താവദാദാനസ്യാന്ത്യേ, ഇതി ഹേമന്തപര്യന്തം വാച്യമ്| ഇതി ഋതുനിര്ണയഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കില വിസര്ഗാഭിവര്ദ്ധിതബലത്വാത്പുമാന് ബലീ ഭവതി| തസ്യ ബലിനഃ പുംസോ ഹേമന്തേ കാലേ ശീതസംരോധാദ്ധേതോരനലോऽഗ്നിര്ബലീ ഭവതി| യതഃ സര്വതഃ സ്രോതോരോധാജ്ജാഠരോऽഗ്നിരാന്തരൈരേവ സ്വേരര്ചിര്ഭിരഭിവര്ധതേ| വര്ധിതശ്ചാസൌ യുക്തമാഹാരം സമ്യക്പചതി| പക്വാച്ചാഹാരാദ്ബലമഭ്യാധികം ജായതേ| ഹേമന്തേ ഇത്യനേന ഏതത് ദ്യോതയതി, അസ്മിന്നേവ കാലേ ശീതസംരോധാത് പ്രബലോऽഗ്നിര്ഭവതി, ന തു ഋത്വന്തരോപജനിതശീതസംരോധാത്| തഥാ ഹി- അന്യര്തുജേന ശീതേനാഗ്നിസാദോ ഭവതി, യഥാ- വര്ഷാസു| തത്ര ഹി വൃഷ്ടിവാതാഭ്യാം ഭവതി ശീതമ്, ന ചാഗ്നിദീപ്തിഃ| തഥാ ചാഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൪)- "വൃഷ്ടിവാതാകുലേ ത്വഹ്നി ഭോജനം ക്ലേദവാതജിത്| പരിശുഷ്കം ലഘുസ്നിഗ്ധമുഷ്ണാമ്ലലവണം ഭജേത്" ഇതി| ഇഹ പുനരനേകരൂപം ഗൌരവയുക്തം ഭോജനം ശസ്യതേ| വക്ഷ്യതി ഹി- "അതോ ഹിമേऽസ്മിന്" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "രസാന് സ്നിഗ്ധാന്പലം പുഷ്ടമ്" ഇത്യാദി| തഥോക്തമ്- "ഊഷ്മാ ബഹിഃ പ്രതിഹതോ ഹിമശീതവാതൈരന്തഃ ശരീരവിവരം പ്രതിപദ്യമാനഃ| സ്വസ്ഥാനപിണ്ഡിതവപുര്ഭവതി പ്രചണ്ഡഃ ശീതേऽനിലാനലഹരോ വിധിരിഷ്യതേऽതഃ" ഇതി| തഥാ, യദ്യപി "തത്ര സത്ത്വശരീരോത്ഥം" ഇത്യാരഭ്യ യാവത് "തഥോര്ജസ്കരയോഗജമ്" ഇത്യാദിനാ (ഹൃ.ശാ.അ.൩/൭൮) ഗ്രന്ഥേനാഹാരോ യുക്തജസ്യൈകസ്യൈവ ബലസ്യ ഹേതുരിത്യുക്തോ ഗ്രന്ഥകൃതാ| തഥാऽപി യുക്ത്യാ നിരൂപ്യമാണഃ സഹജകാലജയോരപി ബലയോരാഹാര ഏവ ഹേതുഃ, അനുവൃത്തിഹേതുത്വാത്| തഥാ ഹ്യാഹാരം വിനാ ശരീരമേവ ന സ്യാത്| തദനയാ യുക്ത്യാ ത്രിവിധമപി ബലമാഹാരജമിതി ബോദ്ധവ്യമ്| നനു, യദി പ്രബലോऽനലോ ഭവതി, തതഃ കിമ് ? ഇത്യാഹ- അല്പേന്ധന ഇത്യാദി| അല്പമിന്ധനമാഹാരാഖ്യം യസ്യ സോऽല്പേന്ധനഃ സന്, സോऽനലോ, ധാതൂന്- രസാദീന് പചേത്| കീദൃശഃ ? വായുനേരിതഃ- വാതോദ്ദീപിതഃ| അതഃ- അസ്മാദനന്തരോക്താദ്ധേതോരല്പേന്ധനത്വേ സതി ധാതുപാകാഖ്യാത്| അസ്മിന് ഹിമേ ശീതേ സ്വാദ്വമ്ലലവണാഖ്യാന് രസാന് സേവേത| നാന്യര്തുസമ്ഭവേ ഹിമ ഇത്യസ്യാര്ഥസ്യ ദ്യോതനായ (അസ്മിന്) ഹിമ ഇത്യുക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ഋതുചര്യാമാഹ| താം ച ശിശിരാദ്യുദ്ദേശേऽപി ഹേമാന്താദിക്രമേണ, ശിശിരചാര്യായാ ഹേമന്തചര്യാമൂലത്വാത്| തത്ര സോപപത്തികാം മധുരാദിസേവാം വിധത്തേ-ബലിന ഇതി| യതോ ഹേമന്തേ അനലഃ പ്രബലോ ഭവതി| സ ചാല്പേന്ധനഃ സന് ധാതൂന് പചേത്| അതോ മധുരാദീന് സേവേത| പ്രാബല്യേ ഹേതുമാഹ-ശീതസംരോധാത്, രോമകൂപാനാവൃണ്വതാ ശീതേനാര്ചിഷാം ബഹിഃ പ്രചാരേ വാരിതേ പിണ്ഡിതോഷ്മത്വാത് പ്രബലഃ| നന്വേവം വര്ഷാസ്വപ്യാപദ്യേത ഇത്യത ആഹ-ബലിനഃ, ബലിത്വേ സതി ശീതസംരോധാത്| വര്ഷാസു പുനര്ബലഹാനിഃ| നനു, പ്രബലശ്ചേത്തത്കിം സ്നിഗ്ധോഷ്ണവീര്യാമ്ലലവണാന് സേവേത ? ഇത്യത ആഹ-വായുനേരിതഃ,-ശീതജനിതവായുനാ സന്ധുക്ഷിതഃ, സ ധാതൂന് പചേത്| അമ്ലലവണൌ ച സ്നിഗ്ധോഷ്ണവീര്യത്വാച്ഛീതസ്യ തജ്ജനിതവായോശ്ച വിപരീതൌ| അയം വിധിഃ കിം ഹേമന്തമാത്രേ ? നേത്യാഹ-ഹിമേ,-ശീതയുക്തേ| ഹേമന്തേ വിശേഷ്യേ സത്യപ്യസ്മിന്നിതി പദം ഹേമന്ത ഏവ ഹിമേ ഏവ, അയമ് വിധിര്നാന്യദേതി നിയമാര്ഥമ്| ഇദം ചോപലക്ഷണമ്| തേന യസ്യര്തോര്യല്ലക്ഷണം, തദ്യുക്ത ഏവ തസ്മിന്നേവ തദ്വിധിരിതി| സുശ്രുതസ്തു (ഉ. അ. ൬൪/൨൨) തിക്തകടുകസേവാമപ്യാഹ-"ഹേമന്തേ ലവണക്ഷാരതിക്താമ്ലകടുകോത്കടമ്| സസര്പിസ്തൈലമഹിമമശനം ഹിതമുച്യതേ||" ഇതി| സാപ്യുചിതാ, ചീയമാനകഫപ്രത്യനീകത്വാത്| ഹേമന്തേ ഹി വാതകഫൌ ചീയതേ| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"പിത്തം ശാമ്യതേ, തച്ഛൈത്യാദ്വായുഃ ശ്ലേഷ്മാ ച ചീയതേ" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഏതര്ഹി- ഏതസ്മിന്കാലേ, ബുഭുക്ഷിതഃ പ്രാതരേവ- പ്രത്യുഷസി, നാന്യകാലേ യത്കിഞ്ചിദ്ദിനാതിക്രാന്തൌ സത്യാമ്, അവശ്യകാര്യം- മൂത്രോത്സര്ഗാദികം ദിനചര്യോക്തം, സമ്ഭാവ്യ- സമ്പാദ്യ, യഥോക്തം- യഥാനിര്ദിഷ്ടമ്, അനു- പശ്ചത്, വാതഘ്നതൈലാഭ്യങ്ഗാദികം ശീലയേത്| യദ്യപി "ബുഭുക്ഷിതഃ, അവശ്യകര്യം സമ്ഭാവ്യ യഥോക്തം ശീലയേദനു" ഇത്യുക്തമ്, തഥാപി ബുഭുക്ഷിതേന ന തഥാന്യത്കാര്യം കാര്യമ്, യഥാ ഭോജനമ്| തഥാ ചോക്തമ്- "ആഹാരകാലേ സമ്പ്രാപ്തേ യോ ന ഭുങ്ക്തേ ബുഭുക്ഷിതഃ| തസ്യ സീദതി കായാഗ്നിര്നിരിന്ധന ഇവാനലഃ||" ഇതി| തസ്മാദൌചിത്യാദ്ബുഭുക്ഷിതേനാഹാരഃ കാര്യ ഇതി വേദ്യമ്| നന്വന്യസ്മിന്നപി കാലേ ബുഭുക്ഷിതസ്യൈവാഹാരാനുജ്ഞാനാദിഹ ബുഭുക്ഷിതഗ്രഹണം ന കാര്യമ്| യുക്തമാഹ ഭവാന്| കിന്ത്വസ്മിന്കാലേ ജാഠരാഗ്നിരത്യഗ്നിച്ഛായാനുകാരീ ഭവതി| തതോऽസ്യ ജാഠരാഗ്നേരത്യഗ്നേരിവോപചാരോ യുക്തഃ| യഥാ (ചരകേ ചി.അ.൧൫/൨൧൯, ഹൃദയേ ചി.അ.൧൦/൮൪)- "മുഹുര്മുഹുരജീര്ണേऽപി ഭോജ്യാന്യസ്യോപഹാരയേത്| നിരിന്ധനോऽന്തരം ലബ്ധ്വാ യഥൈനം ന വിപാദയേത്||" ഇതി| അബുഭുക്ഷിതസ്യൈവ ഭോജനാധികാരിത്വമിതി ഭ്രാന്തിനിരാസായേഹ ബുഭുക്ഷിതഗ്രഹണമ്| നിശാനാം ദൈര്ഘ്യാദിതി വിശിഷ്ടകാലോപലക്ഷണാര്ഥം കൃതമ്| യദാऽത്ര ഹേമന്തേ ശര്വര്യോ ദീര്ഘാ ജായന്തേ, തദൈഷ വിധിഃ സര്വോനുഷ്ഠേയോ ന പ്രാരബ്ധമാത്ര ഏവാസ്മിന്നിതി| നന്വത്ര സേവേത ശീലയേദ്ഭജേദിത്യേകാര്ഥാഭിധായീനി ബഹൂനി ക്രിയാപദാനി കിം നിര്ദിഷ്ടാനി ? ഏകേനൈവാര്ഥാധിഗതേഃ| അത്ര ബ്രൂമഃ| കാര്യാന്തരസൂചനാര്ഥമേതത്പദത്രയം കൃതമ്| തഥാ ഹി- "അതോ ഹിമേऽസ്മിന്സേവേത" ഇത്യത്ര യഃ സേവേതശബ്ദഃ സ ഇദം ദ്യോതയതി- സ്വാദ്വമ്ലലവണരസാഃ പവനവിജയാര്ഥമസ്മിന് കാലേ നിതരാമുപയോക്തവ്യാഃ| ന കാദാചിത്ക ഏഷാമസ്മിന്നൃതാവുപയോഗോ വിധേയ ഇതി| അത ഏവ വാതഘ്നതൈലാഭ്യങ്ഗാദേഃ പൃഥഗേഷാം രസാനാമുപന്യാസഃ| തഥാ, "യഥോക്തം ശീലയേത്" ഇത്യത്ര യഃ ശീലയേദിത്യേഷ ശബ്ദഃ സ വാതഘ്നതൈലാദേഃ സര്വസ്യ തുല്യകക്ഷതാം ദ്യോതയതി| തഥാ, "പ്രാവാരാജിന" ഇത്യാദൌ യോ ഭജേച്ഛബ്ദഃ സ സകലസ്യാഹാരവിഹാരശീലനസ്യ ശയനവിധേശ്ച തുല്യതാം പ്രഥയതി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (സൂ.അ.൭/൫൧)- "ആഹാരശയനാബ്രഹ്മചര്യൈര്യുക്ത്യാ പ്രയോജിതൈഃ| ശരീരം ധാര്യതേ നിത്യമാഗാരമിവ ധാരണൈഃ||" ഇതി| വാതഘ്നതൈലൈരഭ്യങ്ഗം ശീലയേത്| തൈലസ്യ സര്വസ്യൈവ വാതഘ്നത്വാദ്വാതഘ്നേതി വിശേഷണമതിശയപ്രതിപാദനാര്ഥമ്, തേന ബലാതൈലാദിഭിരിതി ബോധ്യമ്| മൂര്ധ്നി തൈലം-ശിരോഭ്യങ്ഗാദി| വിമര്ദനം- ശരീരസംവാഹനമ്, ഏതദൌചിത്യാദഭ്യക്തഃ സന് ശീലയേത്| കുശലൈഃ- തദ്വിദ്ഭിഃ സാര്ധം, നിയുദ്ധം- ബാഹുയുദ്ധം, ശീലയേത്| പാദാഘാതം- പാദേന വിമര്ദനമ്, യുക്തിത ഇത്യനേനാര്ധശക്ത്യൈവ ശീലനം ദ്യോതയതി| ബാഹുയുദ്ധപാദാഘാതയോശ്ചാനഭ്യക്തസ്യൈവ ശീലനം യുക്തമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ദിനചര്യാവിഹിതസ്യാഭ്യങ്ഗാദേവിര്ശേഷമാഹ-ദൈര്ഘ്യാദിതി| ഏതര്ഹി-ഏതസ്മിന്കാലേ, അഭ്യങ്ഗാദീന് ശീലയേത്| കദാ ? പ്രാതഃ| കിമവശ്യകാര്യം ബാധിത്വാ ? നേത്യാഹ-യഥോക്തമവശ്യകാര്യം-ശൌചാദികം, സമ്ഭാവ്യ-സമ്യക് കൃത്വാ| കിമജാതാന്നപാനേച്ഛ ഏവ ? നേത്യാഹ-ബുഭുക്ഷിത ഏവ| നനു പ്രാതഃ കഥം ബുഭുക്ഷിതഃ ? ഇത്യത ആഹ-നിശാനാം ദൈര്ഘ്യാത്| സമ്ഭാവ്യേത്യനേന പശ്ചാദര്ഥേ സിദ്ധേ നൈരന്തര്യാര്ഥമനുഗ്രഹണമ്| അഭ്യങ്ഗസേകപിചവോ വസ്തിശ്ചേതി ചതുര്വിധം മൂര്ധതൈലമ്| അഭ്യങ്ഗസ്യ പൃഥഗുപാദാനമിതരാവയവാര്ഥമ്| വിമര്ദനം-കരാഭ്യാം പീഡനമ്| അഭ്യങ്ഗമൂര്ധതൈലവിമര്ദനാനി വാതഘ്നതൈലൈര്ബലാതൈലാദിഭിഃ ശീലയേത്| നിയുദ്ധം-ബാഹുയുദ്ധമ്| കുശലൈഃ-മല്ലൈഃ| പാദാഘാതം-പാദാഭ്യാം മര്ദനമ്| യുക്തിതഃ-മാത്രാദ്യനതിക്രമേണ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കഷായേണ- രോധ്രാദിനാ, അപഹൃതഃ- അപനീതഃ, സ്നേഹോ യസ്യ സ ഏവമ്| തതഃ- അനന്തരം, യഥാവിധി- ശാസ്ത്രോദിതേന വിധാനേന, സ്നാതഃ| കുങ്കുമേന- കാശ്മീരേണ, പ്രദിഗ്ധഃ- അനുലിപ്തഃ| ദര്പഃ- കസ്തൂരികാ, തേന സഹ വര്തതേ യത്കുങ്കുമം തദേവമ്| തഥാ, അഗുരുണാ- ജോങ്ഗകേന ധൂപിതഃ| രസാന്- മാംസരസാന്, സ്നിഗ്ധാന് ഭജേത്| മാംസരസാനാം സ്നിഗ്ധത്വേऽപി സ്നിഗ്ധാനിതി വിശേഷണമതിശയദ്യോതനാര്ഥമ്| സ്നിഗ്ധതമാന് രസാനിത്യര്ഥഃ| പലം- മാംസം, പുഷ്ടം- മേദുരം, ഭജേത്| തഥാ, ഗുഡസ്യേദം ഗൌഡം തന്മധ്യമ്| തഥാ, അച്ഛസുരാം- സുരാമണ്ഡം, സുരാം- മദിരാം, ച ഭജേത്| അമ്ലേനാന്നേന കഷായദ്രവ്യൈശ്ച യാ ക്രിയതേ സാ സുരാ ഭണ്യതേ| നനു, ദ്വിധൈവ സുരാ സേവ്യത്വേനേഹാഭീഷ്ടാ, തത്സുരാശബ്ദ ഏവ നിര്ദേഷ്ടും ന്യായ്യഃ| തസ്മിന്ഹി സാമാന്യപദേ നിര്ദിഷ്ടേ ദ്വിധൈവ സുരാ നിര്ദിഷ്ടാ ഭവതി| സത്യമേതത്| കിന്ത്വച്ഛസുരാം നിതരാം ഭജേത്, ന തഥാ സുരാമിതി ജ്ഞാപനാര്ഥം ദ്വയോരുപാദാനമ്| അത ഏവാച്ഛസുരാമിതി പൂര്വം നിര്ദിഷ്ടമ്| ഗോധൂമേത്യാദി| ഗോധൂമശ്ച പിഷ്ടം ച മാഷശ്ച ഇക്ഷുശ്ച ക്ഷേഏരം ച താന്യേവമ്| ഗോധൂമപിഷ്ടമാഷേക്ഷുക്ഷീരേഭ്യ ഉത്ഥാനം യാസാം വികൃതീനാം താ ഏവമ്| ഉത്പൂര്വാത്തിഷ്ഠതേഃ സുപേഏതി യോഗവിഭാഗാദ്ഭാവേ കഃ| "ഉദഃ സ്ഥാസ്തമ്ഭോഃ പൂര്വസ്യ" ഇതി സസ്യ തകാരഃ| ഗോധൂമപിഷ്ടമാഷേക്ഷുക്ഷീരോത്ഥാശ്ച താ വികൃതയശ്ച, താഃ ശുഭാഃ- രമ്യാഃ, ഭജേത്| തഥാ, നവം- അപുരാണമന്നം, തഥാ വസാംഭജേത്| "ശുദ്ധമാംസസ്യ യഃ സ്നേഹഃ സാ വസാ പരികീര്തിതാ"| തഥാ, തൈലം ഭജേത്- ഭക്ഷയേത്| അഭ്യങ്ഗസ്തു പ്രാഗനുജ്ഞാത ഏവ| ശൌചകാര്യേ- ശൌചക്രിയായാം, സുഖോദകം- ഉഷ്ണോദകം, ഭജേത്| പ്രാവാരഃ- കാര്പാസോ രോമവാന് ഘനഃ പടഃ, സ്ഥൂലപടകാദിഃ| അജിനം- സുഖസ്പര്ശരോമചര്മ| കൌശേയം- പട്ടവസനമ്| പ്രവേണീ- സൂചീബാണാഖ്യോ വസ്ത്രവിശേഷഃ| കൌചവം- രാങ്കവവസ്ത്രഭേദഃ, തവരക ഇത്യന്യേ| ഏതൈരാസ്തൃതം- ദത്തപ്രച്ഛദപടം, ശയനം ഭജേത്| കീദൃക് ശയനം ഭജേത് ? ഉഷ്ണസ്വഭാവൈഃ- രോമശികാരല്ലികാപ്രായൈഃ, പ്രാവൃതഃ- പ്രകര്ഷേണാച്ഛാദിതഃ| തഥാ, അര്കകിരണാന്ഭജേത്| കഥമ് ? യുക്ത്യാ- സമ്യഗ്യോഗലക്ഷണയാ| അതിസേവിതാ ഹി ഗ്ലാന്യാദീന് കുര്യുഃ| തഥാ, സ്വേദം ഭജേത്| യുക്ത്യൈവേത്യത്രാപി യോജ്യമ്| അതിസേവിതോ ഹി സ്വേദോ ഗ്ലാന്യാദീന് ജനയേത്| പാദത്രാണം ച- പാദുകാദികം, സര്വദാ ഭജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉദ്വര്തനാദേര്വിശേഷമാഹ-കഷായേതി| കഷായാപഹൃതസ്നേഹാദികോ ഭൂത്വാ രസാദീന് ഭജേത്| കഷായേണാപഹൃതഃ സ്നേഹഃസ്നേഹാപഹരണമാത്രമുദ്വര്തിതഃ, ന ത്വന്യകാലവദുത്പാദിതരൌക്ഷ്യഃ| യഥാവിധി സ്നാതഃ, വിധിശ്ചാത്ര ശീതകാലോചിതത്വാത് സര്വാങ്ഗാനാമുഷ്ണോദകേന സ്നാനമ്| ഉക്തം ച ചരകേണ (സൂ. അ. ൬/൧൪)- "അഭ്യങ്ഗോത്സാദനേ മുര്ധതൈലം ജേന്താകമാതപമ്" ഇതി| ജേന്താകംസര്വാങ്ഗോഷ്ണോദകസ്രാനമിതി ബാഷ്പചന്ദ്രഃ| സദര്പേണ-സക്സ്തൂരികേണ| പ്രദിഗ്ധോ-അനുലിപ്തഃ| രസാന്-മാംസരസാന്| സ്നിഗ്ധാന് ഘൃതാദിസംസ്കൃതാന്| പലം-മാംസമ്| പുഷ്ടം-മേദുരമ്| ഗൌഡം-ഗുഡകൃതം മദ്യമ്| അച്ഛസുരാം-സുരാമണ്ഡമ്| സുരാം-ഘനസുരാമ്| അച്ഛസുരായാഃ പൃഥഗ്ഗ്രഹണമതിശയഭജനാര്ഥമ്| ഗോധൂമാദ്യുത്ഥാഃ-ഗോധൂമാദികൃതാ മോദകാദ്യാഃ| പിഷ്ടം-ശാലിപിഷ്ടമ്| ശുഭാഃഹൃദ്യാഃ| നവം-അനതിക്രാന്തവത്സരമ്| അന്നം-ധാന്യമ്| വസാം-മാംസസ്നേഹമ്| രസാദിതൈലാന്തം ഭോജനോപയോഗി| സുഖോദകം-കവോഷ്ണമുദകമ്, തച്ച ശൌചകാര്യേ| പാനേ തു ശീതമേവ| പ്രവാരഃ-കാര്പാസരോമവാന് ഘനഃ പടഃ| അജിനം-ചര്മ| കൌശേയം-കൃമികോശോത്ഥമ്| പ്രവേണീ-സൂചീബാണാഖ്യം വസ്രമ്| കുഥകഃ-കമ്ബലഃ| ഉഷ്ണസ്വഭാവൈര്ലഘുഭിര്വസ്രൈഃ പ്രാവൃതഃ| അര്കകിരണാന് സ്വേദം ച യുക്ത്യാ-സമ്യഗ്യോഗേന ഭജേത്| പാദത്രാണം സര്വദാ-ബഹിശ്ചരണം വിനാപി, ബഹിശ്ചരണേ തു ദിനചര്യായാമുക്തമേവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഊരൂ ച സ്തനൌ ച ശ്രോണിശ്ച ഊരുസ്തനശ്രോണി| പീവരം- പീനം, ഊരുസ്തനശ്രോണി യാസാം താ ഏവമ്ഭൂതാഃ, പ്രമദാഃ- വിലാസിന്യഃ, ശീതം ഹരന്തി- നുദന്തി| പീനത്വേനാതികാര്ശ്യമത്ര നിഷിധ്യതേ| തഥാ ചാഹ ഗ്രാമ്യധര്മാധികാരേ (ഹൃ.സൂ.അ.൭/൬൯)- "ത്യജേദതികൃശാമ്" ഇതി| കിമ്ഭൂതാഃ ? സഹ മദേന- യൌവനോദ്ഭൂതേന സുരാദിപാനജേന കാമോദ്രേകകാരിണാ വാ, വര്തന്തേ താഃ സമദാഃ| തഥാ, പ്രിയാഃ- വല്ലഭാഃ, ശീതം ഹരന്തി| കിമ്ഭൂതാഃ ? ഉഷ്ണാങ്ഗ്യോ ധൂപകുങ്കുമയൌവനൈഃ- അഗുര്വാദിധൂപേനോഷ്ണാങ്ഗ്യഃ, തഥാ കുങ്കുമാനുലേപനേനോഷ്ണാങ്ഗ്യഃ, തഥാ യൌവനോഷ്മണാ, സഹജേനോഷ്ണാങ്ഗ്യ ഇതി യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശീതാപഹന്തൃത്വകഥനദ്വാരാ സ്ത്രീസേവാം പിധത്തേ പീവരേതി| പ്രമദാഃ-സ്ത്രിയഃ| സമദാഃ-യൌവനോത്ഥം മദ്യജം ച മദം ബിഭ്രാണാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അങ്ഗാരാണാം താപോऽങ്ഗാരതാപഃ, തേന സന്തപ്തം ച തദ്ഗര്ഭേऽഭ്യന്തരേ ഭൂവേശ്മ ച തത്തസ്മിംശ്ചരതി- തിഷ്ഠതി നിത്യം യസ്തസ്യാങ്ഗാരതാപസന്തപ്തഗര്ഭഭൂവേശ്മചാരിണഃ പുംസോ യതഃ ശീതപാരുഷ്യജനിതോ ദോഷോ- ദുഃഖം, ന ജാതു- കദാചിജ്ജായതേ, തതോऽങ്ഗാരതാപസന്തപ്തഗര്ഭഭൂവേശ്മചാരീ സ്യാദിതി ഭാവഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശീതാപഹന്തൃൗത്വകഥനദ്വാരാ നിവാതോഷ്ണഗൃഹസേവാം വിധത്തേ-അങ്ഗാരേതി| അങ്ഗാരാണാം താപേന സന്തപ്തം യദ്വേശ്മ, യച്ച ഗര്ഭവേശ്മ-ഗൃഹാന്തര്വര്തിഗൃഹം, യച്ച ഭൂവേശ്മ-ഭൂമ്യന്തര്വര്തിഗൃഹം, തേഷു യശ്ചരതി സ തഥാ| ശീതേന യത്പാരുഷ്യം തജ്ജനിതോ ദോഷോ ജാതു കദാചിത്, തസ്യ ന ജായതേ| തസ്മാത്താനി ഭജേദിത്യര്ഥസിദ്ധമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അയമേവ- ഹൈമന്തഃ, വിധിഃ- പൂര്വോക്തഃ, ശിശിരേ ച വിശേഷതഃ- അതിശയേന കാര്യഃ| കുതഃ ? ഇത്യാഹ- യസ്മാത്തസ്മിന് കാലേ ശീതമധികം ഭവതി, കാലസ്വാഭാവ്യാത്| തഥാ, ആദാനകാലാജ്ജാതമാദാനകാലജം ച രൌക്ഷ്യം ഭവതി| തതോ ഹേതുദ്വയാദ്വിശേഷേണ ഹൈമന്തികോ വിധിഃ സേവ്യഃ| ഹേമന്തേ "രസാന് സ്നിഗ്ധാന് ശീലയേത്" ഇത്യുക്തമ്| ശിശിരേ താനതിശയേന ശീലയേത്| ഏവം സര്വോऽപി ഹൈമന്തികൌ വിധിര്യോജനീയഃ| ആദാനകാലജമിത്യനേനൈതദ്ദ്യോതയതി| ആദാനകാല ഏവ രൌക്ഷ്യസ്യ കാരണമ്, നാന്യത്| അത ഏവ ഹേമന്തേ ശീതേऽപി രൌക്ഷ്യം നാസ്ത്യേവേതി| ആദാനസ്യ ച പ്രാരമ്ഭമാത്രത്വേ ഏവ ശിശിരസ്യ സമ്ഭവ ഇതി ശിശിരേ കിഞ്ചിദേവ രൌക്ഷ്യം വേദ്യമ്| നനു, യഥാ രൌക്ഷ്യമാദാനകാലജം തഥൌഷ്ണ്യമപി| തഥാ ചോക്തമ്- "തസ്മിന് ഹ്യത്യര്ഥതീക്ഷ്ണോഷ്ണരൂക്ഷാഃ" ഇതി| ഏവം ചൌഷ്ണ്യസദ്ഭാവാച്ഛീതസ്യ ഹേമന്തതോ ഹാനിഃ പ്രാപ്താ, ന ത്വാധിക്യമ്| തത്കഥമുക്തം "തദാ ഹി ശീതമധികമ്" ഇതി ? ബ്രൂമഃ| രൌക്ഷ്യസ്യ ദ്വൌ ഹേതൂ| ഏകസ്താവദ്ഭഗവദ്ദിവാകരകരൈര്ജഗത്സ്നേഹാദാനമ്| ദ്വിതീയസ്ത്വാഗ്നേയഃ കാലഃ| തദേവം രൌക്ഷ്യേണോഭയഹേതുജേന ശിശിരേ കാലേ വാതാഃ ശീതസ്വഭാവാ ആഹിതാധികശക്തയോ ജായന്തേ ഹൈമന്തേഭ്യോ മാരുതേഭ്യഃ| തഥാവിധാശ്ചൌഷ്ണ്യേനാദാനകാലജേനാദാനകാലപ്രാഥമ്യാദപ്രാപ്തബലേന ശിശിരേ നാഭിഭൂയന്തേ| അനഭിഭൂതാശ്ച ശീതസ്വഭാവത്വാച്ച ശീതമേവ വര്ധയന്തി| അതോ യുക്തം ശീതാധിക്യം ശിശിര ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

അ൦ ര൦-ശിശിരചര്യാമാഹ-അയമേവേതി| അയം-ഹേമന്തോക്തഃ| സ്വയുക്ത്യാ ന്യൂനാധികപ്രയോഗനിഷേധാര്ഥമേവശബ്ദഃ| വിശേഷതഃ-അത്യഭ്യാസേന| ഹി-യസ്മാത്, തദാ-തസ്മിന്കാലേ, അധികം ശീതമ്, ആദാനകാലജം രൌക്ഷ്യം ച| ചകാരാദ്വാതകോപബലക്ഷയൌ ച| യഥോക്തം ഖാരണാദിന-"സ്വഭാവശൈത്യാദ്രൌക്ഷ്യാച്ച വാതകോപാദ്ബലക്ഷയാത്| വിധിര്വിശേഷാത്സ്നിഗ്ധോഷ്ണഃ ശിശിരേ ഹൈമനോമതഃ||" ഇതി| വാതകോപശ്ച തേനൈവോക്തഃ-"സ വായുഃ ശിശിരേ കോപം യാത്യേവോപചയം കഫഃ|" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശിശിരേ മധുരസ്നിഗ്ധാദിനാ ആഹാരേണ കാലസ്വാഭാവ്യാച്ച ശ്ലേഷ്മാ സഞ്ചിതോऽതിശയേന സ്ത്യാനത്വാദതികുപിതോ വസന്തേ ഋതാവര്കാംശുതാപിതഃ- സൂര്യപ്രഭാഭിര്വിലായിതോ, ദ്രവസ്വരൂപത്വാജ്ജലമിവ വിപരീതം ജാഠരാഗ്നിം ഹത്വാ, ഹി- യസ്മാത്, രോഗാന്- വികാരാന്, കുരുതേ- ജനയതി| അതഃ- അസ്മാത്കാരണാത്, തം- കഫം, ത്വരയാ- ശീഘ്രമേവ, ജയേത്| ദോഷാനിതി കേചിത്പഠന്തി| അര്കതാപിത ഇത്യനേനൈവ സിദ്ധേ അംശുശബ്ദോऽത്ര രശ്മീനാം പടിമാനം സൂചയതി, ന തഥാ ശീതേ| തത്ര ഹി (സം.സൂ.അ.൪)- "ധൂമധൂമ്രരജോമന്ദാസ്തുഷാരാവിലമണ്ഡലാഃ| ദിഗാദിത്യാഃ" ഇത്യധിജഗേ| കൈര്ജയേത്? തീക്ഷ്ണൈര്വമനനസ്യവിരേകാദിഭിരുപക്രമേത്| തഥാ, ലഘൂനി രൂക്ഷാണി ച യാനി ഭോജനാനി, തൈശ്ച| തഥാ, വ്യായാമശ്ചോദ്വര്തനം ച ആഘാതശ്ച തൈശ്ച കഫം ജയേദിതി| ചശബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടഃ| തതഃ കഫമുല്ബണം- ഉദ്ധതം, ജിത്വാऽനന്തരം സ്നാതോऽനുലിപ്തഃ- സമാലിപ്തഃ കര്പൂരചന്ദനാഗുരുകുങ്കുമൈഃ| തഥാ, പുരാണം ച തദ്യവഗോധൂമം ച, തഥാ, ക്ഷൌദ്രം- മാക്ഷികം, തഥാ ജാങ്ഗലം ച തച്ഛൂല്യം ച- "ശൂലേന സംസ്കൃതം മാംസം ശൂല്യമ്" ഭടിത്രം ച, തത്താനി ഭുങ്ക്തേ പുരാണയവഗോധൂമക്ഷൌദ്രജാങ്ഗലശൂല്യഭുക്| ശൂല്യ ഇതി "ശൂലോഖാദ്യത്" ഇതി യത്| ഏവംവിധഃ സന് വയസ്യൈഃ- മിത്രൈഃ സഹിത ആസവാദീന് പിബേത്| കിമ്ഭൂതാന്? നിര്ഗദാന്- നിവൃത്തഗദാന്നിര്ദോഷാന്, പിബേദിതി വക്ഷ്യമാണേന സമ്ബന്ധോऽത്ര ദീപകത്വാത്| ആസവോ- യോ ദ്രവ്യാണ്യാസുത്യ ക്രിയതേ| ഉക്തം ച- "മദ്യാകരാധികദ്രവ്യമദിരാദ്യൈഃ കൃതസ്തു യഃ| സോऽരിഷ്ടഃ സ്യാദാസവസ്തു ദ്രവ്യാണ്യാസുത്യ യഃ കൃതഃ||" ഇതി| സീധുഃ- ഇക്ഷുരസോദ്ഭവഃ| മാര്ദ്വീകം- മൃദീകാരസോദ്ഭവമ്| മാധവോ- മധുനാ സംസ്കൃതഃ| കിമ്ഭൂതാനാസവാദീന്? സഹകാരരസോന്മിശ്രാന്- അധിവാസിതാന്| തഥാ, പ്രിയയാ- ദയിതയാ, ആസ്വാദ്യ- കിഞ്ചിത്പീത്വാ, അര്പിതാന്- ഢൌകിതാന്| തഥാ, പ്രിയാസ്യസങ്ഗേന സുരഭീന്,-സുഗന്ധീന്| തഥാ, പ്രിയാനേത്രാണ്യേവോത്പലാനി തൈരങ്കിതാന്-സഞ്ജാതശോഭാന്| തഥാ, സൌമനസ്യകൃതഃ- ചിത്തപ്രസാദകൃതഃ| തഥാ, ഹൃദ്യാന്- ഹൃദയായ ഹിതാന്| തഥാ, ശൃങ്ഗബേരാമ്ബു- ശുണ്ഠീക്വഥിതജലം പിബേത്| തഥാ, സാരഃ-അസനചന്ദനാദിജഃ, തേന ക്വഥിതമമ്ബു പിബേത്| തഥാ, മധുനാ യുക്തമമ്ബു മധ്വമ്ബു| ജലദേന- മുസ്തയാ ച ക്വഥിതമമ്ബു പിബേത്| ചേതി സമുച്ചയേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ വസന്തചര്യാ| സാ ച ദ്വിവിധാ, ശോധനീ ശമനീ ച| തത്ര ചയപൂര്വകേ പ്രകോപേ ശോധനീ, അചയപുര്വകേ ശമനീ| തത്രാകൃതായാം പൂര്വര്തുചര്യായാം പൂര്വര്തുനാ ചിതസ്യ ദോഷസ്യോത്തരേണ യഃ പ്രകോപഃ സ ചയപുര്വകഃ| സ ഏവാപഥ്യജഃ, പൂര്വര്തുസേവിതാ പഥ്യജാതത്വാത്| യസ്തു കൃതായാം തസ്യാം പൂര്വേണാചിതസ്യോത്തരേണ യഃ പ്രകോപഃ സോऽചയപൂര്വകഃ| സ ഏവ പഥ്യജഃ, പൂര്വര്തുസേവിതപഥ്യജാതത്വാത്| ഉക്തം ച-"ദോഷപ്രകോപോ ദ്വിവിധഃ പഥ്യാപഥ്യനിമിത്തജഃ| തത്രാപഥ്യനിമിത്തോ യഃ സ സംശോധനമര്ഹതി|| പഥ്യജഃ ശമനീയശ്ച പ്രായ ആഗനുത്ജശ്ച യഃ|" ഇതി| തത്ര സംശോധനീം വിധത്തേ-കഫശ്ചിത ഇതി| യസ്മാച്ഛിശിരേ ചിതഃ കഫോ, വസന്തേ സൂര്യരശ്മിഭിര്ദ്രവീകൃതഃ സന്, ജലമിവ പ്രത്യനീകത്വാത് വഹ്നിം ഹത്വാ, രോഗാന് കരോതി| അതസ്തം-ചിതം അകുപിതം കഫം, വസന്താരമ്ഭ ഏവ തീക്ഷ്ണദ്രവ്യകൃതൈര്വമനനസ്യധൂമഗണ്ഡൂഷാദ്യൈഃ ശോധനൈര്ജയേത്| തഥാ, ലഘുരൂക്ഷൈസ്തിക്തകടുകപ്രായൈഃ സംസര്ജനക്രമേണ ഭോജനൈശ്ച| ശിശിരശബ്ദേന ശീതപര്യായേണ ശിശിരഹേമന്തയോര്ഗ്രഹണമ്, ദ്വയോരപി കഫചയാത്| യദാഹ ഖാരണാദിഃ-"ഹേമന്തേ നിചിതഃ ശ്ലേഷ്മാ ശിശിരേऽപി ന കുപ്യതി| ആഹാരൈശ്ച ഗുരുസ്നിഗ്ധൈ ഗുരുസ്ത്രിഗ്ധൈര്ഭൃശമേവോപചീയതേ||" ഇതി| ശമനീം വിധത്തേ-വ്യായാമോദ്വര്തനാഘാതൈരിതി| ഉല്ബണം ശ്ലേഷ്മാണം വ്യായാമാദ്യൈര്ജിത്വാ സ്നാതസ്തതഃ കര്പൂരാദ്യൈരനുലിപ്തഃ, പുരാണയവാദീന് ഭുഞ്ജാനഃ, ആസവാദീന് പിബേത്| പ്രകോപേ പ്രകൃതേऽപ്യുല്ബണഗ്രഹണമചര്യപൂര്വകപ്രകോപാര്ഥമ്| ആഘാതഃ-പദ്ഭ്യാം മര്ദനമ്| കഫഗ്രസ്തസ്യാഭ്യങ്ഗനിഷേധാദ്രൂക്ഷാ ഏവ വ്യായാമാദയഃ| സ്നാനശീല ഇതി ച വചനാത്പ്രാപ്തേऽപി സ്നാനേ, സ്നാത ഇതി ശ്ലേഷ്മകാലീനപ്രാതഃസ്നാനനിഷേധാര്ഥമ്| വ്യായാമാദീന്കൃത്വൈവ സ്നായാന്ന പൂര്വമിത്യര്ഥഃ| പുരാണത്വം യവഗോധൂമക്ഷൌദ്രാണാമ്| ജാങ്ഗലം-മൃഗാദിമാംസമ്, തസ്യ ശൂല്യം-ഭടിത്രമ്| സഹകാരഃ-അതിസുരഭിരാമ്രഃ, തസ്യ രസഃ-തത്ഫലവൃന്തനിര്യാസഃ, തേന ഉന്മിശ്രാന്-അധിവാസിതാന്| പ്രിയയാ രസവിശേഷജ്ഞാനാര്ഥം സ്വയമാസ്വാദ്യാര്പിതാന്| ഗന്ധവിശേഷജ്ഞാനാര്ഥം സങ്ഗതേന സഹജസുരഭിണാ പ്രിയാമുഖേന സുരഭീകൃതാന്| വൈമല്യാദിജ്ഞാനാര്ഥമവലോകയന്ത്യാഃ പ്രിയായാഃ പ്രതിബിമ്ബിതാഭ്യാം നേത്രാഭ്യാമുത്പലൈശ്ച സാക്ഷന്നിക്ഷിപ്തൈരങ്കിതാന്| സൌമനസ്യകൃതഃ-പരിണാമേന മനഃപ്രശാന്തികരാന്| ഹൃദ്യാനാസ്വാദേ| നിര്ഗദാന്-നിര്ദോഷാന്| അക്വഥിതൈരോഷധൈഃ കൃതം മദ്യമാസവഃ| ക്വഥിതൈരരിഷ്ടഃ| ഇക്ഷുരസേന സീധുഃ| ദ്രാക്ഷാരസേന മാര്ദ്വീകമ്, മധുനാ മാധവഃ| ശൃങ്ഗബേരാമ്ബു-ശുണ്ഠ്യാ ക്വഥിതം ജലമ്| അസനാദിസാരൈഃ സാരാമ്ബു| മുസ്താര്ഭിര്ജലദാമ്ബു| മധുമിശ്രം ജലം മധ്വമ്ബു| അനേകദ്രവവിധാനം യസ്യ യത്സാത്മ്യം തത്തേന സേവനാര്ഥമിത്യര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കാനനേഷു- ഉപവനേഷു, സ്ഥിതോ മധ്യാഹ്നം ഗമയേത്- അതിവാഹയേത്| അഹ്നോ മധ്യോ മധ്യാഹ്നഃ| "സംഖ്യാവിസാ" ഇത്യാദിജ്ഞാപകാത്പൂര്വാപരേത്യാദിനാ ഏകദേശിസമാസഃ| "അഹ്നോऽഹ്ന ഏതേഭ്യഃ" ഇത്യഹ്നാദേശഃ| കഥമ് ? ഗോഷ്ഠ്യാം- ക്രീഡായാം കഥാ ഗോഷ്ടീകഥാസ്താഭിഃ, ചിത്രാഭിഃ- കമനീയാഭിഃ, ന ത്വര്ഥവ്യവഹാരസമ്ബന്ധിനീഭിഃ| കീദൃശഃ സന് ? സുഖീ- രാഗദ്വേഷാദിരഹിതഃ| കിമ്ഭൂതേഷു കാനനേഷു ? ദക്ഷിണദിക്പ്രവൃത്തൈരനിലൈഃ ശീതാനി, തേഷു ദക്ഷിണാനിലശീതേഷു| തഥാ, പരിതഃ- സമന്താജ്ജലം നിത്യം വഹന്തി യാനി തേഷു| ആഭീക്ഷ്ണ്യേ ണിനിഃ| തഥാ, ക്വചിത്പ്രദേശേ അദൃഷ്ടഃ- ഈഷദ്ദൃഷ്ടഃ, ക്വചിദതിഘനത്വാത് നഷ്ടഃ- ന ദൃശ്യതേ, സൂര്യോ യേഷൂപവനേഷു താന്യേവം തേഷു| തഥാ, മണീനാം- വജ്രമരകതാദീനാം, കുട്ടിമാനി- വിശിഷ്ടാ ഭുവഃ, താഭിഃ കാന്തിഃ- ശോഭ, യേഷാം താന്യേവം തേഷു| തഥാ, പരപുഷ്ടൈഃ- കോകിലൈഃ വിഘുഷ്ടേഷു- കൃതശബ്ദേഷു| തഥാ, കാമസ്യ കര്മാന്താഃ കാമകര്മാന്താഃ- മദനവ്യാപാരാഃ| അന്തശബ്ദോऽത്ര പ്രശംസാവചനേ| യഥോദ്ഭടസ്യ (കാവ്യാലങ്കാരസങ്ഗ്രഹേ പ്രഥമസര്ഗേ) വചനമ്- "വനാന്തദേവതാവേണ്യഃ" ഇതി) കാമകര്മാന്തനിമിത്തം ഭൂമയോ യേഷാം വനാനാം താന്യേവം തേഷു| വിചിത്രാണി- നാനാരൂപാണി, പുഷ്പാണി യേഷാം തേ തഥാവിധാ വൃക്ഷാ യേഷാം താന്യേവം തേഷു| സുഷ്ഠു ഗന്ധോ യേഷാം തേഷു| "ഗന്ധസ്യേത്" ഇതീത്സമാസാന്തഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഭോജനാന്തരമുദ്യാനസേവം വിധത്തേ-ദക്ഷിണാനിലശീതേഷ്വിതി| കാനനേഷു മധ്യാഹ്നം ഗമയേത്-അതിവാഹയേത്| സുഖീ-അവ്യാകുലഃ സന്| ഗോഷ്ഠ്യോ-ലോകവാര്താഃ| അഥാഃ-ശാസ്ത്രവാര്താഃ| ജലവാഹിഷു-ജലാശയയുക്തേഷു| അദൃഷ്ടസൂര്യേഷു-ഘനച്ഛായേഷു| അനഷ്ടസൂര്യേഷു-പ്രകാശബത്സു| മണിമയൈഃ-ബദ്ധഭൂമികൈഃ കാന്തിമത്സു| പരപുഷ്ടൈഃ-കോകിലൈര്നാദിതേഷു| കാമകര്മ-മദനവ്യാപാരം, അന്തന്തി-ബധ്നന്തി സ്വസൌന്ദര്യേണോത്തരോത്തരം വര്ധയന്തീതി കാമക്രര്മാന്താഃ| "അതി ബന്ധനേ" ഇത്യസ്മാത്കര്മണ്യണ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അസ്മിന്കാലേ കഫോപചയദോഷഭയാത് ഗുരുശീതാദീംസ്ത്യജേത്| നനു, ലവണമപി ശ്ലേഷ്മാണം കരോതി, തത്കസ്മാദിഹ ന നിഷിദ്ധമ് ? അതോ ബ്രൂമഃ| ലവണഃ പൂര്വം കഫമമ്ലമധുരാവിവ ന കരോതി| കിം തര്ഹി ? നിധനേ ചിരന്തനസഞ്ചിതം സ്രുതിരൂപം ശ്ലേഷ്മാണം വിധത്തേ, വിഷ്യന്ദിത്വാത്| ന ച ലവണസ്യ മധുരാദേരിവ ബഹുതരസ്യ പ്രയോഗഃ പ്രസിദ്ധഃ, കിം തര്ഹി ? അല്പസ്യൈവ| തസ്മാല്ലവണസ്യാത്രാനിഷേധ ഏവ ന്യായ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഗുര്വാദീന്നിഷേധതി-ഗുരുശീതേതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-യത്- യസ്മാത്, തീക്ഷ്ണാംശുഃ- ഭാസ്കരഃ, അതിതീക്ഷ്ണാ അംശവഃ- കരാഃ, യസ്യ സ ഏവംഭൂതഃ സന്, ഗ്രീഷ്മേ സംക്ഷിപതീവ ജഗത്സ്നേഹമിത്യത്രാനുക്തമപ്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ| കേചിത്തു "സ്നേഹമര്കോऽതിതീക്ഷ്ണാംശുഃ" ഇതി പഠന്തി| സ്നേഹസ്തേജോ ബലം സാരമിത്യേകോऽര്ഥഃ| തം സ്നേഹമര്കഃ സംക്ഷിപതീവ- യത്സമ്ബന്ധാത് സംഹരതീവ പിബതീവ| ഇവശബ്ദേനൈതത്സൂചയതി- ഹേതുപ്രത്യയപരതന്ത്രേഷു സര്വഭാവേഷു ന കശ്ചിത്ക്വചിത് തദ്ബുദ്ധിപൂര്വകം സംഹരതി| അതഃ- അസ്മാത്കാരണാത്, അസ്മിന്- ഗ്രീഷ്മകാലേ, പട്വാദീസ്ത്യജേത്| പരമാര്ഥതോ ബലഹാനികൃത്ത്വാദേഷാമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ഗ്രീഷ്മചര്യാ| തത്ര സോപപത്തികം പട്വാദീന് നിഷേധതി-തീക്ഷ്ണാംശുരിതി| യത്-യസ്മാത്, തീക്ഷ്ണാംശുഃ-സൂര്യഃ, ഗ്രീഷ്മേऽതിതീക്ഷ്ണാംശുഃ സന്, സംക്ഷിപതീവ-സംഹാരപ്രവൃത്ത ഇവാऽऽഭാതി| അതഃ പട്വാദീംസ്ത്യജേത്| അസ്മിന്-അതിക്ലമവിഹ്വലലോകേ ഗ്രീഷ്മേ, പട്വാദീനാം ക്ലമഹേതുത്വാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മധുരമേവാന്നം ഭജേത്- ബാഹുല്യേന മധുരമന്നം സേവ്യമ്, ന തഥാऽന്യരസാഘ്രാതമ്, ഇത്യേവകാരാല്ലഭ്യതേ| തഥാ, ലഘു സ്നിഗ്ധം ഹിമം ദ്രവം ചേതി| ചശ്ബ്ദോ ലുപ്തനിര്ദിഷ്ടോ ദ്രഷ്ടവ്യഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മധുരാദിസേവാം വിധത്തേ-ഭജേദിതി| അന്നം മധുരമേവ-മധുരൈകരസമ്| പാനം തു മധുരാമ്ലാദിരസമപി, "നിത്യം സര്വരസാഭ്യാസഃ" ഇതി വചനാദ്രസാലാദിവിധാനാച്ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സക്തൂന് സശര്കരാന് ലിഹ്യാത്| സുഷ്ഠു ശീതം സുശീതം ച തത്തോയം ച, തേന സിക്തം- ആപ്ലുതം, അങ്ഗം- കായോ, യസ്യ സ ഏവംഭൂതഃ സന്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ലോകസ്യ തീവ്രതാപശ്രാന്തത്വാച്ഛ്രാന്തസ്യ ച ഭോജനനിഷേധാത്പൂര്വം ശ്രമഹരം വിധത്തേ-സുശീതേതി| സ്നാനം സക്തവശ്ച ശ്രമഹരാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അസ്മിന്കാലേ മദ്യം ന പേയമ്| പേയം വാ സ്വല്പമിതി വാതശ്ലേഷ്മപ്രകൃതിനാ ശ്ലേഷ്മവാതക്ഷയാര്ഥമന്യര്തുവദ്ബഹു ന പേയമ്, കിംതര്ഹി ? സ്വല്പമേവ പാതവ്യമ്| സുബഹുവാരി വേതി പിത്തശ്ലേഷ്മപ്രകൃതിനാ മദ്യോചിതേന ശ്ലേഷ്മക്ഷയാര്ഥം പിത്തപ്രതീകാരമപീച്ഛതാ സുബഹുവാരി തന്മദ്യം പേയമ്| ഇത്യത്രാനുക്തോऽപ്യേവമര്ഥാദ്വിഷയവിഭാഗോ ബോധ്യഃ| അന്യഥാ നിഷേധവിധ്യോര്വിരോധഃ സ്യാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-മദ്യസ്യ ശ്രമഹരേഷ്വഗ്ര്യത്വാത്കാമതഃ പ്രസക്തം പാനം നിഷേധതി-മദ്യമിതി| അന്യതഃ ശ്രമാപനുത്തൌ സത്യാം മദ്യം ന പേയമ്, തീക്ഷ്ണാദിഗുണത്വാത്| അസത്യാം പേയം വാ , കിന്തു സ്വല്പമ്| സ്വല്പേനാപ്യസത്യാം പൂര്ണമാത്രം ന പേയമ്, കിന്തു സുബഹുവാരി-ബഹുതരോദകകൃതം വാ| പാനാനുഗ്രഹശ്ച മദ്യസാത്മ്യാനാമേവ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തത്- മദ്യമ്, അന്യേന പ്രകാരേണ പീതം സത് ശോഫാദീന് കരോതി| ശോഫഃ- ശ്വയഥുഃ| ശൈഥില്യം- അങ്ഗാനാമനൈഷ്ഠുര്യമ്| ദാഹഃ- സര്വാങ്ഗീണസ്താപഃ| മോഹഃ- അജ്ഞാനം ജന്തോഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഉക്തവിധ്യതിക്രമേ ദോഷമാഹ-അന്യഥേതി| ശോഷോമുഖാശേഷഃ| തത്-മദ്യമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കുന്ദഃ- പുഷ്പവിശേഷഃ, ഇന്ദുഃ- ചന്ദ്രഃ, തയോര്ദ്വന്ദ്വഃ| കുന്ദേന്ദുവദ്ധവലം- ശുക്ലം ശാലിം ജാങ്ഗലൈഃ പലൈഃ- മാംസൈഃ സഹാശ്നീയാത്- അദ്യാത്| "ക്ഷുണ്ണഃ സിതഃ സ്മൃതഃ ശാലീ രക്തോ വ്രീഹിരുദാഹൃതഃ"|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അന്നം വിധത്തേ-കുന്ദേന്ദ്വിതി| കുന്ദം-പുഷ്പവിശേഷഃ| കുന്ദേന്ദുഗ്രഹണം ലഘുസ്നിഗ്ധശീതഗുണവിശിഷ്ടധവലത്വാര്ഥമ്| പലൈഃ-മാംസൈഃ സഹ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-രസം നാതിഘനം പിബേത്| രസശബ്ദേനാദിലോപാഖ്യയാ തന്ത്രയുക്ത്യാ മാംസരസ ഉച്യതേ| തഥാ, രസാലം- മാര്ജികാഖ്യാം പിബേത്| തഥാ, രാഗഖാണ്ഡവൌ പാനകം ച പഞ്ചസാരാഖ്യമ്| ഏതേഷാം ച ലക്ഷണം തന്ത്രാന്തരേ ഉക്തമ്| യഥാ- "സിതാമധ്വാദിമധുരാ രാഗാസ്തത്രാച്ഛകാന്തയഃ| തേ സാമ്ലാഃ ഖാണ്ഡവാ ലേഹ്യാഃ പേയാശ്ചാംശുകഗാലിതാഃ|| സ്വാദ്വമ്ലപടുകട്വാദ്യാഃ പ്രലേഹാസ്തത്ര ഖാണ്ഡവാഃ| ഗുഡദാഡിമമാംസാദ്യാ രാഗാ അംശുകഗാലിതാഃ|| ഹൃദ്യാ വൃഷ്യാ രുചികരാ ഗ്രാഹിണോ രാഗഖാണ്ഡവാഃ" ഇതി| തഥാ- "ദ്രാക്ഷാമധൂകഖര്ജൂരകാശ്മര്യൈഃ സപരൂഷകൈഃ| തുല്യാംശൈഃ കല്പിതം പൂതം ശീതം കര്പൂരവാസിതമ്|| പാനകം പഞ്ചസാരാഖ്യം ദാഹതൃഷ്ണാനിവര്തകമ്|" അന്യത്ര ചോക്തമ്| യഥാ- "ഗുഡദാഡിമാദിയുക്താ വിജ്ഞേയാ രാഗഖാണ്ഡവാഃ| ത്രിജാതമരിചാദ്യൈസ്തു സംസ്കൃതാഃ പാനകാസ്തഥാ " ഇതി| കീദൃശം പാനകം പിബേത് ? ഇത്യാഹ- നവം യന്മൃദ്ഭാജനം തത്ര സ്ഥിതമ്| തഥാ, മോചം- കദലീഫലം, ചോചം- പനസഫലം, തയോര്ദലാനി, തൈര്യുക്തമ്| തഥാ, സാമ്ലമ്, തിത്തിഡീകാദിയോഗാത് ഖാണ്ഡവരസാനുഗതമ്| കേചിത്തു ക്ഷീരം ഘൃതപിപ്പലീശശിമാക്ഷികശര്കരോപേതം പഞ്ചസാരം പാനകമിത്യാഹുഃ| കേന പിബേത് ? ഇത്യാഹ- മൃന്മയശുക്തിഭിഃ| പാടലയാ വാസിതം- സുരഭീകൃതം, തഥാ സകര്പൂരം സുശീതലം ചാമ്ഭഃ പിബേത്| മൃന്മയശുക്തിഭിരിത്യത്രാപി യോജ്യമ്| സുശ്രുതേ ചോക്തമ്- "പരിപേലവയാ തുല്യാ ഗുഡഗുഗ്ഗുലുമുസ്തകാഃ| ചൂര്ണിതാഃ ശശിനോപേതാ നവഭാജനധൂപനമ്|| കുഷ്ഠമുസ്തകസംയുക്തൈഃ പേലവോശീരവാലകൈഃ| മൃദിതാ മൃത്സുപിഷ്ടൈസ്തൈഃ ഖദിരാങ്ഗാരപാചിതാഃ|| സഹകാരരസാഭ്യക്താശ്ചമ്പകോത്പലവാലകൈഃ| പദ്മകുബ്ജകകുന്ദൈശ്ച യഥാലാഭാധിവാസിതാഃ|| ശ്രേഷ്ഠഃ സലിലവാസോऽയം സ്മൃതഃ സര്വര്തുകോ ബുധൈഃ"| ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പാനം വിധത്തേ-പിബേദിതി| രസം-മാംസരസമ്| നാതിഘനം-ഈഷത്സാന്ദ്രമ്| രസാലാ-കരമഥിതം മരിചശര്കരാദിയുക്തം ദധി| മധുരാമ്ലലവണകൃതം പാനകം-രാഗഃ| മധുരാമ്ലലവണകടുകഷായജം-ഖാണ്ഡവഃ| പഞ്ചസാരം പാനകം-മധ്വാദിഭിഃ പഞ്ചഭിഃ കൃതമ്| വക്ഷ്യതി ഹി (ഹൃ. ചി. അ. ൨/൧൩)- "മധുഖര്ജൂരമൃദ്വീകാപരൂഷകസിതാമ്ഭസാ| മന്ഥോ വാ പഞ്ചസാരേണ സഘൃതൈര്ലാജസക്തുഭിഃ|| ഇതി| തച്ച നവേ മൃന്മയേ പാത്രേ സ്ഥിതമ്| മോചം-കദലീഫലം, ചോചം-നാരികേലം, തയോര്ദലൈഃ-ശകലൈര്യുക്തമ്| സാമ്ലം-ദാഡിമാദ്യൈരമ്ലീകൃതമ്| മൃന്മയീഭിഃ ശുക്തിഭിഃ പിബേത്| തഥാ, അമ്ഭഃ പിബേത്| തച്ച പാടലാപുഷ്പൈരധിവാസിതം സകര്പൂരം സുശീതലം ച|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-മാഹിഷം ക്ഷീരം സസിതം- സശര്കരം, രജന്യാം- രാത്രൌ, പിബേത്| കിമ്ഭൂതമ് ? ചന്ദ്രേണ നക്ഷത്രൈശ്ച ശീതലമ്| രാത്രാവാകാശേ ശൈത്യാര്ഥം സ്ഥാപിതമിത്യര്ഥഃ| കിംകുര്വന് പിബേത് ? ഭക്ഷ്യാന് ഭക്ഷയന്- ഭുഞ്ജന്| കീദൃശാന് ? ശശാങ്കകിരണാന്- കര്പൂരനാഡികാഖ്യാന്| [ (ഹൃ.ചി.അ.൫/൪൯)- "താലീസചൂര്ണവടകാഃ സകര്പൂരസിതോപലാഃ| ശശാങ്കകിരണാഖ്യാസ്തു ഭക്ഷ്യാ രുചികരാഃ പരമ്||"]

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-രാത്രിഭോജനം വിധത്തേ-ശശാങ്കകിരണാനിതി| രജന്യാം പുനഃ ശശാങ്കകിരണാന് ഭക്ഷ്യാന് ഭക്ഷയന് ചന്ദ്രനക്ഷത്രശീതലം സശര്കരം മാഹിഷം ക്ഷീരം പിബേത്| ശശാങ്കഃ-കര്പൂരഃ, കീര്യതേ-വിക്ഷിപ്യതേ, യേഷു തേ ശശാങ്കകിരണാഃ,- കര്പൂരനാലികാദയഃ| ചന്ദ്രേണ തസ്യാഭാവേ നക്ഷത്രൈര്വാ ശീതലീകൃതം ചന്ദ്രനക്ഷത്രശീതലമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-അഭ്രം- ആകാശം, കഷന്തി- ഉല്ലിഖന്തി, അത്യുച്ചതയാऽഭ്രങ്കഷാഃ| മഹാന്തശ്ച തേ ശാലാശ്ച താലാശ്ച മഹാശാലതാലാഃ| അഭ്രങ്കഷാശ്ച തേ മഹാശാലതാലാശ്ച, തൈ രുദ്ധഃ- സ്ഥഗിതഃ, ഉഷ്ണരശ്മിഃ- ദിനകരോ യേഷു വനേഷു തേഷു, മധ്യന്ദിനേ- മധ്യാഹ്നേ, അര്കതാപാര്തഃ സന് സ്വപ്യാത്- ശയീത| മാധവ്യോ- ലതാവിശേഷാ അതിമുക്തകാഖ്യാഃ, താസു ശ്ലിഷ്ടാ മാധവീശ്ലിഷ്ടാഃ ദ്രാക്ഷായാസ്തബകാഃ- ഗുച്ഛകാ ദ്രാക്ഷാസ്തബകാഃ| മാധവീശ്ലിഷ്ടാശ്ച തേ ദ്രാക്ഷാസ്തബകാശ്ച, തൈഃ ശാലിതും- ശ്ലാഘിതും ശീലം യേഷാം വനാനാം താനി മാധവീശ്ലിഷ്ടദ്രാക്ഷാസ്തബകശാലീനി, തേഷു വനേഷു|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്ഥാനവിശേഷേ നിദ്രാം വിധത്തേ-അഭ്രങ്കഷേതി| അഭ്രങ്കഷാഃ-അത്യുച്ചാഃ| മഹാന്തഃ-സ്ഥൂലാഃ| മാധവീഷു-വാസന്തീഷു, ശ്ലിഷ്ടാഃ-ലഗ്നാഃ, ദ്രാക്ഷാസ്തബകാ യാസു ശാലാസു-ലതാഗൃഹേഷു, തദ്വന്തി യാനി വനാനി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കായമാനേ- വേണ്വാദിനിഷ്പാദിതേ ഗൃഹവിശേഷേ| കീദൃശേ ? സുഗന്ധി ച തദ്ധിമം ച തത്പാനീയം ച തത്സുഗന്ധിഹിമപാനീയമ്| പടാനാം- വസ്ത്രാണാം, ആലിഃ- പങ്ക്തിഃ, പടാലിഃ| സുഗന്ധിഹിമപാനീയേന സിച്യമാനാ പടാലിര്യസ്മിന്നസൌ സുഗന്ധിഹിമപാനീയസിച്യമാനപടാലികഃ, തസ്മിന് തഥാവിധേ കായമാനേ| തഥാ, പ്രവാലാഃ- കിസലയാനി| ഫലാനാം ലുമ്ബയഃ- സ്തബകാഃ| പ്രവാലാശ്ച ഫലലുമ്ബയശ്ച പ്രവാലഫലലുമ്ബയഃ| ചൂതാനാം പ്രവാലഫലലുമ്ബയസ്താഭിഃ, ചിതേ- പരിതോ വ്യാപ്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പടാലികാഃ-പങ്ക്തിമത്യോ നവാസ്തൃണാദിരചിതാ ഭിത്തയഃ| കായമാനേ-ശിബിരേ| പ്രവാലാഃ-പല്ലവാഃ| ഫലലുമ്ബയഃ-ഫലസ്തബകാഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-കദലീത്യാദി| തല്പേ- ശയനേ, കല്പിതേ| കൈഃ ? കദലീദലാദിഭിഃ| കദല്യാഃ- രമ്ഭായാഃ, ദലാനി- പത്രാണി, കഹ്ലാരം- സൌഗന്ധികമ്, മൃണാലം- ബിസമ്, കമലം- പദ്മമ്, ഉത്പലം- കുമുദമ്, ഏതേഷാം ദ്വന്ദ്വഃ| തൈഃ കദലീദലാദിഭിഃ, കോമലൈഃ- സുകുമാരസ്പര്ശൈഃ, കല്പിതേ- രചിതേ| കിമ്ഭൂതേ ? കുസുമാനി ച പല്ലവാശ്ച കുസുമപല്ലവാഃ| ഹസന്ത ഇവ കുസുമപല്ലവാ യത്ര തസ്മിന്| ധാരാഗൃഹേऽഥവാ സ്വപ്യാദിതി വര്തതേ| ധാരാഗൃഹം- അവിരതം യതോ ജലധാരാഃ പതന്തി| കിമ്ഭൂതേ ? പുസ്തസ്ത്രീസ്തനഹസ്താസ്യൈഃ പ്രവൃത്തമുശീരവാരി യത്ര തസ്മിന്| പുസ്തോ- ദാര്വാദിമയ്യാഃ സ്ത്ര്യാദ്യാകൃതേരുപാദാനകാരണം യദ്വസ്തു തദുച്യതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-കല്ഹാരം-സന്ധ്യാവികാശി പദ്മിനീപുഷ്പമ്| കമലം-ദിനവികാശി| ഉത്പലം-രാത്രിവികാശി| മൃണാലാനി-ബിസാനി| തല്പേ-ശയനേ| ഹസത്കുസുമാഃ-വികസന്മല്ലികാദിപുഷ്പാഃ, പല്ലവാഃ-പര്യന്താഃ, യസ്യ തത്തഥാ| അഥവാ ധാരാഗൃഹേ സ്വപ്യാത്| യത്ര യന്ത്രരചനാവിശേഷേണ രചിതാ ജലസീകരാഃ പ്രസരന്തി, തദ്ധാരാഗൃഹമ്| പുസ്തസ്ത്രിയോ-ദാര്വാദിമയ്യഃ പുത്രികാഃ, താസാം സ്തനാദിഭ്യഃ പ്രവൃത്തമുശീരവാരി-സേവ്യോദകം യത്ര തത്തഥാ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിശാസു- രാത്രിഷു, സൌധപൃഷ്ഠേ- ഹര്മ്യതലേ, ആസനാ- സ്ഥിതിഃ| കാര്യേത്യധ്യാഹാര്യമ്| തത്രാസീതേത്യര്ഥഃ| കിമ്ഭൂതേ സൌധപൃഷ്ഠേ ? നിശാകരഃ- ശീതാംശുഃ, തസ്യ കരാഃ- ഗഭസ്തയഃ, തൈരാകീര്ണേ- വ്യാപ്തേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നിശാസു പുനശ്ചന്ദ്രരശ്മവ്യാപ്തേ ഹര്മ്യമസ്തകേ സ്വപ്യാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സ്വസ്ഥചിത്തസ്യ- രാഗാദ്യനുപഹതമനസഃ, ജലാര്ദ്രാഃ ക്ലമം ഹരന്തി| ഏവം താലവൃന്താദയോ യോജ്യാഃ| അന്തര്ദീപകത്വാദസ്യ| തഥാ ച കീദൃശസ്യ ? ചന്ദനാര്ദ്രസ്യ- ചന്ദനേനാനുലിപ്തസ്യ| തഥാ, മാലിനഃ- സ്രഗ്വിണഃ| തഥാ, നിവൃത്തം കാമതന്ത്രം- പുഷ്പധന്വപരിച്ഛദോ യസ്യ| തഥാ, സുഷ്ഠു സൂക്ഷ്മേ തനുനീ സ്വച്ഛേ വാസസീ യസ്യ സ ഏവമ്| ജലാര്ദ്രാഃ- പാനീയപ്ലുതാഃ ശാടികാഃ| താലവൃന്താനി- മയൂരപിച്ഛാദികൃതാനി താലവൃന്താകൃതീനി വ്യജനാനി| തഥാ, വിസ്തൃതാഃ- മഹാന്തഃ, പദ്മിനീപുടാഃ- നലിനീപത്രാണി, വീജനാര്ഥമ്| തഥാ, ഉത്ക്ഷേപാഃ- മയൂരപിച്ഛാദികൃതാ വ്യജനവിശേഷാഃ| തേ ച കിമ്ഭൂതാഃ ? മൃദുരുത്ക്ഷേപോ യേഷു തേ മൃദൂത്ക്ഷേപാഃ| ജലവര്ഷീ ഹിമോऽനിലോ യേഷു ഉത്ക്ഷേപേഷു തേ ജലവര്ഷിഹിമാനിലാഃ| ശീതജലാഭ്യുക്ഷിതൈരേതൈര്വാതഃ കാര്യ ഇത്യര്ഥഃ| കര്പൂരേത്യാദി| മാലാശബ്ദഃ പ്രത്യേകം യുജ്യതേ| സ്ഫടികകര്പൂരഗ്രഥിതാ മാലാ മല്ലികാമാലാശ്ചേത്യര്ഥഃ| തഥാ, ഹാരാഃ- മുക്താഫലദാമാനി| കിമ്ഭൂതാഃ ? സഹ ഹരിചന്ദനേന വര്തന്ത ഇതി സഹരിചന്ദനാഃ| യത് ഛേദേ ലോഹിതമതിസുഗന്ധി സുഷ്ഠു ശീതവീര്യം ച, തദ്ധരിചന്ദനമുച്യതേ| മനോഹരേത്യാദി| മനോഹരോ- രമ്യഃ, കലോ- മധുരഃ, ആലാപോ യേഷാം തേ മനോഹരകലാലാപാഃ| ശിശവോ- ബാലകാഃ| തഥാ, സാരികാഃ- ശരാരയഃ| ശുകാഃ- കീരാഃ| മൃണാലേത്യാദി| മൃണാലാനി- അതികോമലാനി ബിസാനി, വലയാഃ- കടകാനി, യാസാം താഃ| ദയിതാഃ- യോഷിതഃ| കിമ്ഭൂതാഃ ? കാന്താഃ- രമ്യാഃ| തഥാ, പ്രോത്ഫുല്ലൈഃ വികസിതൈഃ, കമലൈരുജ്ജ്വലാഃ- ശോഭിതാഃ| ഏവമ്ഭൂതാശ്ചോത്പ്രേക്ഷ്യന്തേ, ജങ്ഗമാഃ- സഞ്ചാരിണ്യ ഇവ പദ്മിന്യഃ| ക്ലമം ഹരന്തീതി യോജ്യമ്| സ്വസ്ഥചിത്തസ്യേതി പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥം പ്രാഗുപാത്തമ്| സ്വസ്ഥചിത്തസ്യൈവൈതേ ജലാര്ദ്രാദയഃ ക്ലമം ഹരന്തി, ന തഥോപതപ്തമനസഃ| [തഥാ ഹി- ചന്ദനാര്ദ്രാദിസകലവിശേഷേണ വിശേഷിതസ്യാപ്യുപതപ്തമനസോ ന തഥാ ക്ലമം ഹരന്തി|] ചിത്തായത്താ ഹി സര്വഭാവാനാം ശുഭാശുഭപ്രവൃത്തയഃ| തഥാ ച സ്നിഗ്ധമധുരോऽപ്യാഹാര ഉപയുക്തഃ, സുഖശയ്യാദിരപി വിഹാരഃ സേവിതഃ, ശോകാവിഷ്ടചേതസോ ന തഥാ ശരീരസ്യ പുഷ്ടിമാദധാതി| അത ഏവ "ശോകഃ ശോഷണാനാമ്" ഇത്യഗ്ര്യസങ്ഗ്രഹേ (ചരകേ സൂ.അ.൨൫/൩൯, സങ്ഗ്രഹേ സൂ.അ.൧൩) പ്രോക്തമ്| തഥാ, രൂക്ഷോऽപ്യാഹാരസ്തഥാവിധോ വിഹാരശ്ച സേവിതോ നിര്വൃത്തമനസഃ പുഷ്ടിമേവാദധാതി, ന കാര്ശ്യമ്| തഥാ ചോക്തമ് (ച.സൂ.അ.൨൫/൩൯, സം.സൂ.അ.൧൩)- "നിര്വൃതിഃ പുഷ്ടിഹേതൂനാമ്" ഇതി| സുശ്രുതേ ച ക്ലമസ്യ ലക്ഷണമുക്തമ് (ശാ.അ.൪/൫൧)- "യോനായാസഃ ശ്രമോ ദേഹേ പ്രവൃദ്ധഃ ശ്വാസവര്ജിതഃ| ക്ലമഃ സ ഇതി വിജ്ഞേയ ഇന്ദ്രിയാര്ഥപ്രബാധകഃ" ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ക്ലമഹരത്വകഥനദ്വാരേണാസനാദീനി വിധത്തേ-ആസനേതി| സ്വസ്ഥചിത്തത്വാദിവിശിഷ്ടസ്യ യാ ആസനാ-ആസ്യാ, സാ ക്ലമം ഹരതി| സ്വസ്ഥചിത്തസ്യ-നിര്വൃത്തമനസഃ| ചന്ദനാര്ദ്രസ്യകര്പൂരയുക്തചന്ദനാര്ദ്രസ്യ| തദുക്തമ്-"കര്പൂരചന്ദനാര്ദ്രാങ്ഗോ മൃദുഘര്മോത്തരച്ഛദഃ" ഇതി| മാലിനഃ-മാലാഭൂഷിതസ്യ| നിവൃത്തകാമതന്ത്രസ്യ-സുരതവിമുഖസ്യ| തനു-വിരലം, വാസോ യസ്യ| ജാലാര്ദ്രാദയോ വ്യജനവിശേഷാഃ ക്ലമം ഹരന്തി| ജാലാര്ദ്രാഃ-വസ്ത്രമയാനി വ്യജനാനി| താലവൃന്താനി-താലവൃന്തജയാനി| വിസ്തൃതാഃ-യേ വ്യജനകാലേ വിസ്തീര്യന്തേ| പദ്മിനീപുടാഃ-പദ്മിനീപുടമയാനി| ഉത്ക്ഷേപാഃ-നലികാപ്രവിഷ്ടദണ്ഡത്വാദര്ധ്വമധശ്ചാമ്ഭഃ ക്ഷിപന്തി| തേ ച സര്വേ ജലാര്ദ്രാദയോ മൃദൂത്ക്ഷേപാഃ-മന്ദാന്ദോലനാഃ| ജലവര്ഷീ ഹിമാനിലോ യേഷാം തേ തഥാ| കര്പൂരമാലാദയഃ ക്ലമം ഹരന്തി| കര്പൂരഗ്രഥിതാ മല്ലികാഗ്രഥിതാശ്ച മാലാഃ| സഹരിചന്ദനാഃ-പീതചന്ദനമണിമിശ്രിതാഃ, ഹാരാഃ-മുക്താവലയഃ| മനോഹരാഃ-സുന്ദരാകാരഃ, കലാലാപഃ-മധുരാലാപാശ്ച, ശിശവഃ ശുകാഃ സാരികാശ്ച| മൃണാലാദിധാരണാജ്ജങ്ഗമാഃ പദ്മിന്യ ഇവ യാശ്ച സ്ത്രിയഃ, താശ്ച ക്ലമം ഹരന്തി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സം-ആദാനമുക്തമ്, തേനാദാനാഖ്യേന കാലേന ഗ്ലാനം-സക്ലമം, വപുഃ-ശരീരം, യേഷാം പുരുഷാണാം തേ ആദാനഗ്ലാനവപുഷഃ, തേഷാമപചിതധാതൂനാമഗ്നിരപ്യപചിതഃ സന്നോ-മന്ദഃ സന്, പുനര്വര്ഷാസു സീദതി-ഹാനിം യാതി| അപിശബ്ദഃ പുനരര്ഥേ, അനേകാര്ഥത്വാന്നിപാതാനാമ്| വര്ഷാസ്വിതി നിത്യബഹുത്വാദ്ബഹുവചനമ്| കേന സീദതി ? ഇത്യാഹ-കാലസ്വഭാവാദ്ദോഷൈഃ,-വാതപിത്തശ്ലേഷ്മഭിഃ, ദുഷ്ടൈരിത്യനുക്തമപ്യര്ഥാദ്ഗമ്യതേ| യതോऽഗ്നിസാദഹേതുത്വമദുഷ്ടാനാം തേഷാം ന സമ്ഭവതി| തസ്മാദ്ദുഷ്ടൈര്ദോഷൈരഗ്നിഃ സീദതീത്യര്ഥാല്ലഭ്യതേ| നനു, കഥം വര്ഷാസു ദോഷാണാം ദുഷ്ടത്വം സ്യാത് ? ഇത്യാഹ-ദുഷ്യന്തീത്യാദി| തേ ദോഷാ ദുഷ്യന്തി| കദാ ? അമ്ബരേ-വിയതി, അമ്ബുലമ്ബാമ്ബുദേ-അമ്ബുനാ ലമ്ബാ അതിനിര്ഭരത്വാദമ്ബുലമ്ബാ ഈദൃശാ അമ്ബുദാഃ-മേഘാഃ, യസ്മിന്നേവംവിധേ സതി| അനേന ച വിശേഷണേനാസ്യ കാലസ്യ സ്വരൂപമുപലക്ഷയന്ത്യാചാര്യാഃ| യദൈവംവിധോ വര്ഷാകാലഃ സമ്പദ്യതേ, തദൈവൈതേ ദോഷാ ദുഷ്യന്തി-സ്വകര്മണ്യയോഗ്യാഃ സമ്പദ്യന്തേ, ന വര്ഷാകാലമാത്രേऽനാസാദിതസ്വരൂപേ| തഥാ, സതുഷാരേണ മരുതാ-സജലകണേന പവനേന, തഥാ, സഹസാ-ഗ്രീഷ്മതാപസന്താപാദനന്തരമേവ, ശീതലേനാഭ്യന്തരോ വായുര്ദുഷ്യതി| തഥാ, ഭുവോ ബാഷ്പഃ-ഊഷ്മാ ഭൂബാഷ്പസ്തേന| തഥാ, കാലസ്വാഭാവ്യാച്ചാമ്ലപാകേന വാരിണാ പിത്തം ദുഷ്യതി| തഥാ, മലിനേന വാരിണാ-ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രേത്യാദികലുഷേണ വര്ഷാജലേന, കാലസ്വാഭാവ്യാച്ചാതിശയേന മന്ദത്വം ഗതേനാഗ്നിനാ ശ്ലേഷ്മാ ദുഷ്യതി| തദേവമസ്മിന്കാലേ വാതപിത്തശ്ലേഷ്മാണോ യുഗപത്കാലസ്വാഭാവ്യാദ്ദുഷ്യന്തി| നന്വിഹ ത്രയാണാമപി ദോഷാണാം കോപോऽനുജ്ഞായതേ| വക്ഷ്യതി തു (ഹൃ.സൂ.അ. ൧൨|൨൪)-"ചയപ്രകോപപ്രശമാ വായോര്ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു" ഇതി| തദിമേ വചസീ പരസ്പരം വ്യാഘ്നാതേ| അത്രോച്യതേ| നാനയോര്വാക്യയോര്മിഥോ വിരോധഃ സമ്ഭാവ്യതേ| യസ്മാദിഹ ദുഷ്യന്തീത്യുക്ത്യാ സ്വസ്ഥാനസ്ഥാ ഏവ ദുഷ്ടിം പ്രാപ്താ വിഷാദിസ്പൃഷ്ടദ്രവ്യവത്കാര്യകരണേऽസമര്ഥാ ജായന്ത ഇത്യുക്തമ്| ചയപ്രകോപപ്രശമാ ഇത്യത്ര പ്രകര്ഷേണ കോപഃ സ്ഥാനാന്തരഗതിലക്ഷണോ ഗദിതഃ| തദേവമസ്മിന് കാലേ വായോഃ കദാചിദ്ദുഷ്ടത്വം സ്യാത് കദാചിത്കോപശ്ച, ഇതി വചനാഭ്യാമേതാഭ്യാം പ്രത്യപാദി| പിത്തശ്ലേഷ്മണോസ്തു ദുഷ്ടത്വമാത്രമേവ| ഇതി ന കിഞ്ചിദത്രാസമഞ്ജസമ്| തേഷ്വിത്യാദി| ഇതി-പ്രകാരേ| അന്യോന്യം ദൂഷയിതും ശീലം യേഷാം വാതാദീനാം ത ഏവമ്, തേഷു-അനേന പ്രകാരേണ പരസ്പരം ദൂഷണസ്വഭാവേഷു സത്സു, ഭജേത്സാധാരണം സര്വം-യത്കിഞ്ചിദ്വാതാദീനാം യുഗപത് പ്രശമനം പ്രശമനം തത്സര്വം സേവേത| യച്ചോഷ്മണോ ജാഠരാഗ്നേഃ, തേജനം-ഉദ്ദീപനം, തദ്ഭജേത്| ഊഷ്മണസ്തേജനസ്യാത്ര ചശബ്ദപ്രയുക്തസ്യോപാദാനം പ്രാധാന്യഖ്യാപനാര്ഥമ്| അഗ്നിര്ഹി സര്വഭാവാനാം പ്രധാനമ്| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (സങ്ഗ്രഹേ ശാ.അ.൬)- "ശാന്തേऽഗ്നൌ മ്രിയതേ, യുക്തേ ചിരം ജീവത്യനാമയഃ| രോഗീ സ്യാദ്വികൃതേ, മൂലമഗ്നിസ്തസ്മാന്നിരുച്യതേ" ഇതി| തസ്മാദഗ്ന്യുത്തേജനാര്ഥം യത്നഃ കാര്യ ഇതി ഭാവഃ| ഭജേദിതി ക്രിയാപദം ആദിദീപകത്വാത് "ഭോജനം ത്വതിദുര്ദിനേ" ഇതി യാവത്സര്വേഷു യോജ്യമ്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ വര്ഷാചര്യാ| സാ ച ചയപൂര്വകേ പ്രകോപേ ശോധനീ, അചയപൂര്വകേ ശമനീ| തത്ര സോപപത്തികമുഭയചര്യാ സാധാരണം വിധത്തേ-ആദാനമ്ലനവപുഷാമിതി| യത്സാധാരണംസര്വദോഷഹരം, യച്ചോഷ്മണസ്തേജനം-അഗ്നിദീപ്തികരം, തത്സര്വം വര്ഷാസു ഭജേത്| കേഷു സത്സു ? തേഷു-അഗ്നിദോഷേഷു, അന്യോന്യദൂഷിഷു-കൃതപരസ്പരദൂഷണേഷു സത്സു| സര്വേഷാം ദുഷ്ടത്വാര്സര്വസാധാരണം ഭജേദിത്യര്ഥഃ| കഥമന്യോന്യദൂഷണമ് ? ഇതി,-അനേന പ്രകാരേണ| ആദാനേനാവസന്നദേഹാനാമഗ്നിരപി ദേഹാവയവത്വാദവസന്നോऽപി പുനര്ദോഷൈഃ സീദതി-മന്ദത്വലക്ഷണാം ദുഷ്ടിം യാതി| തേ ച ദോഷാ ആദാനമന്ദേന വഹ്നിനാ ദുഷ്യന്തി-ദുഷ്ടിം യാന്തി| വഹ്നേഃ സഹകാരീണ്യാഹ-അമ്ബുലമ്ബാമ്ബുദേऽമ്ബരേ,- ജലഭരലമ്ബമാനമേഘേ നഭസി സതി, സതുഷാരേണ-സജലകണേന്, സഹസാ പ്രവൃത്തേന ശീതലേന ച വായുനാ ദുഷ്യന്തി, ഭൂവാഷ്പേണ ച ദുഷ്യന്തി, അമ്ലപാകേന മലിനേന ച വാരിണാ ദുഷ്യന്തി| ദുഷ്ടിശ്ചാത്ര വായോശ്ചയപൂര്വകഃ പ്രകോപഃ, "ചയപ്രകോപ്രശമാ വായോര്ഗ്രീഷ്മാദിഷു ത്രിഷു" ഇതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨/൨൪) വചനാത്| പിത്തസ്യ ചയലക്ഷണാ ദുഷ്ടിഃ, വര്ഷാദിഷു തു പിത്തസ്യ" ഇതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൨/൨൪) വചനാത്| കഫസ്യ ത്വചയപൂര്വകഃ പ്രകോപഃ| ഉക്തം ഹി ചരകേണ (സൂ. അ. ൬/൩൩) _"ഭൂവാഷ്പാന്മേഘനിഷ്യന്ദാത്പാകാദമ്ലാജ്ജലസ്യ ച| വര്ഷാസ്വഗ്നിബലേ ഹീനേ കുപ്യന്തി പവനാദയഃ||" ഇതി| ചരകവചനേऽപി പിത്തപ്രകോപശബ്ദേന ചയമാത്രം ലക്ഷ്യമ്, "ചയപ്രകോപപ്രശമാഃ പിത്താദീനാം യഥാക്രമമ്| ഭവന്ത്യേകൈകശഃ ഷട്സു കാലേഷ്വഭ്രാഗമാദിഷു||" ഇതി (ച. സൂ. അ. ൧൭/൧൧൨) സ്വവചനവിരോധഭായാത്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦--ശുദ്ധാ തനുര്യസ്യ സ ഏവമ്ഭൂതഃ-കൃതവിരേകാദിഃ സന്, ആസ്ഥാപനം-നിരൂഹം, ഭജേത്| തഥാ, ജീര്ണം ധാന്യം-പുരാണയവഗോധൂമാദികമ്| തഥാ, രസാന്-മാംസരസാന്| കിമ്ഭൂതാന് ? കൃതാന്,- സ്നേഹശുണ്ഠ്യാദിയുതാന്| തഥാ, ജാങ്ഗലം പിശിതം-ഹരിണൈണാദികം മാംസമ്| തഥാ, യൂഷാന്-മുദ്ഗദാഡിമാദികൃതാന്| തഥാ, മധു-മാര്ദ്വീകമ്, അരിഷ്ടമ്, ദ്വയമപ്യേതത് ചിരന്തനം-പുരാണമ്, ന തു നവമ്, ആഗ്നിമാന്ദ്യഭയാത്| മസ്തു സൌവര്ചലാഢ്യം-അക്ഷലവണസംയുക്തമ്| വേതി സമുച്ചയേ| കിമ്ഭുതം മസ്തു ? പിപ്പലീപിപ്പലീമൂലചവ്യചിത്രകനാഗരാഃ പഞ്ചകോലമ്, തേനാവചൂര്ണിതമ്| തഥാ, ദിവ്യം ആകാശജം, തഥാ കൌപം, തഥാ ശൃതം-ക്വഥിതം, ചാമ്ഭഃ പിബേത്| ചഃ സമുച്ചയേ| ദിവി ഭവം ദിവ്യമ്, ദിഗാദിത്വാദ്യത്| കൂപേ ഭവം കൌപമ്, പ്രാഗ്ദീവ്യതോऽണ്| അതിദുര്ദിനേ-വാതവര്ഷാകുലേऽഹനി, വ്യക്താഃ-പ്രധാനാഃ, അമ്ലലവണസ്നേഹാ യത്ര തദ്ഭോജനം ഭജേത്| തഥാ, സംശുഷ്കം-ശുഷ്കപ്രായമ്| തഥാ, ക്ഷൌദ്രവത്-സമാക്ഷികമ്| തഥാ, ലഘു| നനു, "വാതലം മധു" ഇതി (ഹൃ.സൂ.അ. ൫|൫൨) വക്ഷ്യതി| പവനശ്ചാത്ര കുപ്യതീത്യുക്തമ്| അതോ മാക്ഷികസ്യാത്രോപയോഗോ ന യുക്തഃ| അത്രോച്യതേ| ദേഹധാതവോऽസ്മിന് കാലേ ക്ലേദമുപയാന്തി| തതശ്ച ക്ലേദസംരക്ഷണേ ഏവോപക്ഷീണപ്രഭവത്വാത് മധു മരുത്കോപം വിധാതുമസമര്ഥമ്| തസ്മാന്മധൂപയോഗോ ന്യായ്യ ഏവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശോധനീം വിധത്തേ-ആസ്ഥാപനമിതി| ശുദ്ധതനുഃ-കൃതവിരേചനഃ സന്, ആസ്ഥാപനം-ബസ്തികര്മ, ഭജേത്| ശമനീം വിധത്തേ-ജീര്ണം ധാന്യമിതി| ജീര്ണം-പുരാണമ്| രസാന്-മാംസരസാന്| കൃതാന്-പടുകട്വമ്ലസ്നേഹയുതാന്| പിശിതം-മാംസമ്| യൂഷാന്-ധാന്യക്വാഥാന്, താനപി കൃതാന്| മധു-മാര്ദ്വീകമ്, അരിഷ്ടം-ക്വഥിതൌഷധമദ്യമ്, ദ്വയമപി ചിരന്തനമ്| പഞ്ചകോലാവചുര്ണിതം സൌവര്ചലലവണാഢ്യം ച മസ്തു-ദധിമണ്ഡമ്| ദിവ്യം-ആന്തരിക്ഷമ്| തച്ചാതീതാശ്വിനഗൃഹീതം കാചാദിപാത്രസ്ഥമ്, വര്ഷാസു ഗ്രഹണനിഷേധാത്| തദഭാവേ കൌപമ്, തച്ച ശൃതമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൪)- "ദിവ്യം ക്വഥിതകൂപോത്ഥം ചൌണ്ഡ്യം സാരസമേവ ച|" ഇതി| വര്ഷാവിശേഷേ ഭോജനവിശേഷമാഹ-ഭോജനം ത്വിതി| അതിദുര്ര്ദിനേ-വാതവര്ഷാകുലേऽഹനി| സംശുഷ്കം-കുല്മാഷാദി| ക്ഷൌദ്രവത്സമാക്ഷികമ്| വാതലമപി മധു ക്ലേദഘ്നത്വാത്കാലസാമര്ഥ്യേന വാ അവാതലത്വാദ്വിഹിതമ്| ഉക്തം ഹി സങ്ഗ്രഹേ (സൂ. അ. ൭)- "വാതലം വാതകോപേऽപി വര്ഷാസു മധു ശസ്യതേ" ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-പാദാഭ്യാം ചരതി നിത്യം പാദാചാരീ, നൈവ യഃ സോऽപാദചാരീ,-യാനയായീ സ്യാത്| തഥാ, സുരഭിഃ-ശോഭനഗന്ധയോഗാത്| "സ്നാനശീലഃ സുസുരഭിഃ" (ഹൃ.സൂ.അ. ൨|൩൧) ഇത്യനേനൈവാസ്യാര്ഥസ്യോക്തത്വാത് സുരഭിഗ്രഹണമതിശയാര്ഥമ്| തഥാ, സതതം അവിരതം, ധൂപിതേऽമ്ബരേ യസ്യ സ ഏവമ്| തഥാ, ഹര്മ്യപൃഷ്ഠേ-ധവലഗൃഹതലേ, വസേത്-തിഷ്ഠേത്| കീദൃശേ ? ബാഷ്പശ്ച ശീതം ച ശീകരശ്ച തൈര്വര്ജിതേ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അപാദചാരിത്വാദി വിധത്തേ-അപാദചാരീതി| അപാദചാരീ-സതതം ഹസ്ത്യാദിവാഹനഗാമീ| ധൂപിതാമ്ബരഃ-അഗുര്വാദിധൂപിതവസ്ത്രഃ| സതതമിതി ത്രിഷ്വപി സമ്ബന്ധനീയമ്| അതഏവ "സ്നാനശീലഃ സുസുരഭിഃ" ഇത്യസ്യാപൌനരുക്ത്യമ്| സ്ഥാനവിശേഷേ വാസം വിധത്തേ-ഹര്മ്യപൃഷ്ഠ ഇതി| ഹര്മ്യപൃഷ്ഠേ-ഹര്മ്യമസ്തകേ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തഥാ, നദീജലാദീന് പഞ്ച ത്യജേത്| ഉദകാലോഡിതാഃ സക്തവഃ സസര്പിഷ്കാ ഉദമന്ഥവാച്യാ ജലാവക്ഷീരീസംജ്ഞാഃ| തദത്ര കാലേ സാമ്യത്വാത്സക്തവസ്തക്രാദിസംയോഗാന്നാത്യന്തമനിഷ്ടാഃ| പാനീയ സംയോഗാത്തു വാതലാഃ, പ്രകൃഷ്ടവാതലേ കാലേ നാഭീഷ്ടാ ഏവ| മുനിനാ ത്വേവമുക്തമ് (ച. സൂ.അ. ൬|൩൪)- "ഉദമന്ഥം ദിവാസ്വപ്നമവശ്യായം നദീജലമ്| വ്യായാമമാതപം ചൈവ വ്യവായം ചാത്ര വര്ജയേത്" ഇതി| അധുനാ ശരച്ചര്യാം വിവക്ഷുരിദമാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-നദീജലാദീന് നിഷേധതി-നദീജലേതി| ദ്രവാലോഹിതാഃ സക്തവോ മന്ഥഃ, സ ഏവോദകേ ദ്രവേ ഉദമന്ഥഃ| ആയാസോ-വ്യായാമഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-വര്ഷാസു ശീതം വര്ഷാശീതം, തദുചിതം-സാത്മ്യം യസ്യ, തദേവംവിധമങ്ഗം-വപുര്യേഷാം തേ വര്ഷാശീതോചിതാങ്ഗാ നരാഃ, തേഷാം സഹസൈവ-ഝടിത്യേവ, ശരദി ജാതായാം, അര്കരശ്മിഭിഃ-ഭാനുഭാഭിസ്തപ്താനാം സതാം പിത്തം കുപ്യതി| കിമ്ഭൂതമ് ? വൃഷ്ടൌ സഞ്ചിതം,-വര്ഷാസു വൃദ്ധിം ഗതമ്| യതശ്ചൈവം തതശ്ച തജ്ജയായ തിക്തം ഘൃതം-കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തം, യോജ്യമിതി വാക്യശേഷഃ| യദി വാ, തിക്തൈര്ദ്രവ്യൈഃ സാധിതമ്| തഥാ, വിരേകോ യോജ്യഃ| തഥാ, രക്തമോക്ഷണം ച| സര്വോപക്രമേഭ്യഃ പിത്തേ വിരേകസ്യ ജ്യായസ്ത്വാദിഹ പൂര്വമുപന്യാസഃ| തഥാ ഹ്യാഹ (ചരകേ സൂ.അ. ൨൫|൩൯)- "വിരേചനം പിത്തഹരാണാമ്" ഇതി| തതോ രക്തമോക്ഷണം, പിത്താധാരത്വാദ്രക്തസ്യ| വിരേചനാങ്ഗത്വാച്ച തജ്ജയായ ഘൃതം തിക്തമിതി ഘൃതസ്യ പൂര്വമുപന്യാസഃ| ന ഹ്യസ്നിഗ്ധസ്യ വിരേചനപ്രാപ്തിരസ്തി| തഥാ ച വക്ഷ്യതി (ഹൃ. സൂ. അ. ൧൮|൫൯)- "സ്നേഹസ്വേദാവനഭ്യസ്യ കുര്യാത്സംശോധനം തു യഃ| ദാരു ശുഷ്കമിവാനാമേ ശരീരം തസ്യ ദീര്യതേ" ഇതി| തഥാ, വിരിക്തസ്യ സ്രുതരക്തസ്യ ച പവനപ്രകോപഭയമ്| കാലസ്വാഭാവ്യാച്ച പിത്തകോപഭയമ്| തദേതത്പരിഹര്തും തഥാ ദേഹപുഷ്ട്യര്ഥമഗ്നിസന്ധുക്ഷണാര്ഥം ച തിക്തഘൃതോപയോഗഃ കാര്യഃ| ഇത്യനേകകാര്യകരണത്വേന പ്രാധാന്യാച്ച തിക്തഘൃതസ്യ പൂര്വമുപന്യാസഃ| അസമാസകരണം ച ജ്ഞാപനാര്ഥമ്| നൈതാനി സര്വാണ്യവശ്യം തിക്തഘൃതാദീനി തദാ കാര്യാണി| കിം തര്ഹി ? ദേശാദ്യനുരോധാത് കദാചിത്പിത്തവിജയായ തിക്തം ഘൃതം, കദാചിദ്വിരേകഃ, കദാചിദ്രക്തമോക്ഷഃ, കദാചിദ്ദ്വയം, കദാചിത്സകലാന്യേവേതി| വിരേകസ്തു പിത്തവിജയാര്ഥമവശ്യം ശരദി കാര്യഃ| യഥാ-വസന്തേ ശ്ലേഷ്മവിജയായ വമനമ്, വര്ഷാസു ച പവനവിജയായ ബസ്തിഃ| അത ഏവ പ്രാങ്നിര്ദിഷ്ടം വസന്തേ വമനം, വര്ഷാസു ചാസ്ഥാപനം, ശരദി വിരേക ഇതി|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-അഥ ശരച്ചര്യാ| സാ ച ചയപൂര്വകേ ശോധനീ, അചയപൂര്വകേ ശമനീ| തത്ര സോപപത്തികാം ശോധനീം വിധത്തേവര്ഷാശീതോചിതാങ്ഗാനാമിതി| വര്ഷാസു സഞ്ചിതം പിത്തം വാര്ഷികശീതസാത്മ്യശരീരാണാം നൃണാം ശരദ്യര്കരശ്മിഭിഃ സഹസൈവ തപ്താനാമസാത്മ്യതാപസമ്ബന്ധാത്കുപ്യതി| അതസ്യസ്യ-പിത്തസ്യ, ജയായ തിക്തം-തിക്തസംജ്ഞം കുഷ്ഠചികിത്സിതോക്തം, ഘൃതം സ്നേഹനാര്ഥം യോജ്യമ്| തതോ വിരേകസ്തതോ രക്തമോക്ഷണമ്|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ക്ഷുധിതോऽന്നം-ഭോജനം, തിക്താദിഗുണയുക്തം ഭജേത്| ക്ഷുധിതഗ്രഹണമതിബുഭുക്ഷിതപ്രതിപാദനാര്ഥമ്, അക്ഷുധിതസ്യ ഭോജനാധികാരാഭാവാത്| കിം തത്തിക്താദിഗുണയുക്തമ് ? ഇത്യാഹ-ശാലീത്യാദി| ശാല്യാദീന് സപ്ത ഭജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ശമനീം വിധത്തേ-തിക്തമിതി| ക്ഷുധിതഃ സന് തിക്താദിരസം ലഘു ശാല്യാദികമന്നം ഭജേത്| ക്ഷുധിതഗ്രഹണമതിക്ഷുധിതസ്യ ഭോജനാര്ഥമ്| തദാ ഹി പിത്താധിക്യാദസമ്യക്ക്ഷുധ്യപി ക്ഷുധിതത്വബുദ്ധിഃ| ഉക്തം ച ചരകേണ (സൂ. അ. ൬/൪൧)- "പിത്തപശമനം സേവ്യം മാത്രയാ സുപ്രകാങ്ക്ഷിതൈഃ|" ഇതി| ശാല്യാദിഗ്രഹണം തത്തുല്യാനാമേവ തിക്താദീനാം പ്രാപ്ത്യര്ഥമ്| സിതാശര്കരാ| ധാത്രീ-ആമലകീ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-സമന്താത്-സര്വതഃ, സൂര്യപ്രഭാഭിരഹനി തപ്തം-ക്വഥിതമ്, ചന്ദ്രകിരണൈര്നിശി ശീതീകൃതമ്| തഥാ, അഗസ്ത്യോദയേന നിര്വിഷീകൃതമ്| തഥാ, ശുചി-പവിത്രമ്| വര്ഷാസു ഹ്യശുചീത്യുക്തമ്| തച്ച ഹംസോപഭോഗ്യതയാ ഹംസവദതിനൈര്മല്യാദ്ധംസോദകം നാമ തന്ത്രകാരൈരായുര്വേദശാസ്ത്രേ സംജ്ഞിതമ്| തഥാ, നിര്മലം-അകലുഷമ്| തഥാ, മലാന്വാതപിത്തശ്ലേഷ്മണോ, ജയതീതി മലജിത്| അഗസ്ത്യോദയനിര്വിഷശബ്ദേന വിശേഷണേനൈതത് പ്രതിപാദയതി, യഥാ-യദന്തരിക്ഷപ്രഭവം സരസ്തഡാഗാദിസ്ഥം ജലം, തദേവ പ്രായേണ ശരദ്യേവംഗുണം വേദ്യമ്| ന കൂപാദിപ്രഭവമ്, തസ്യ സദാ നിര്വിഷത്വാത്| തഥാ ചാന്തരിക്ഷപ്രഭവമേവം പഠ്യതേ (ഹൃ. സൂ. അ. ൫|൮)- "ലൂതാദിതന്തുവിണ്മൂത്രവിഷസംശ്ലേഷദൂഷിതമ്" ഇതി| തച്ച നാഭിഷ്യന്ദി-ന സ്രുതിരൂപശ്ലേഷ്മകാരി, ന വാ രൂക്ഷം-ന വാതപ്രകോപകാരി| വാശബ്ദശ്ച ശബ്ദസ്യാര്ഥേऽത്ര| യതസ്തപ്താംശുകിരണൈസ്തപ്തമ്, യതശ്ച ശീതാംശുകരൈഃ ശീതം-പ്രാഹ്ലാദിതമ്, ഇത്ഥം സ്നേഹരൌക്ഷ്യയോരന്തരേ വര്തമാനം പാനാദിഷ്വമൃതോപമമ്| ആദിശബ്ദേന സ്നാനാവഗാഹയോര്ഗ്രഹഃ| കുപിതദോഷശമനാദകുപിതദോഷസാമ്യാനുവൃത്തിഹേതുത്വാച്ചാമൃതതുല്യമേതജ്ജലം ഭജേദിതി യോജ്യമ്| അത്രോഷ്ണാംശുഗ്രഹണമഗ്നിതാപനിവൃത്ത്യൈ| കിരണഗ്രഹണം സാക്ഷാത്തത്സ്പര്ശസമ്ഭാവനാര്ഥമ്| തൃണദവപലാശാദിഭിരാസ്തൃതമപി രവിസ്താപയതി ന തു തത്തഥാ ഗുണവത്| അതഃ കിരണഗ്രഹണേന തദ്വ്യവധാനവ്യുദാസം കരോതി| നനു ച, സര്വം ദിനം സൂര്യകിരണൈസ്താപഃ സമ്ഭവതി| ചന്ദ്രകരൈസ്തു സര്വാം രാത്രിം കഥമിവ സ്യാത് ? യതഃ സകലസ്യ ചന്ദ്രമസഃ പൌര്ണമാസ്യാമേവ സര്വസ്യാം രാത്ര്യാം സമ്ഭവോ നാന്യത്ര| തസ്മാച്ഛീതം ചന്ദ്രകിരണൈ രാത്ര്യാമിതി നൈതദ്യുക്തമ്| അത്രോച്യതേ| വിമലേ വ്യോമനി യഥൈവ രവിചന്ദ്രൌ യഥാകാലമവ്യാഹതസ്വരൂപം പ്രാപ്തൌ പഥ്യതാം ജലസ്യാപാദയതസ്തദ്വന്നക്ഷത്രാണ്യപി| തസ്മാന്നക്ഷത്രൈരപി ശീതം ചന്ദ്രേണേവ ശ്രേഷ്ഠമേവ ഭവത്യുദകമ്| ഏവം ചൈതദവഗച്ഛേത്, അന്യഥൈതദ്വാക്യമയുക്തമിവ സ്യാത്| ചരകമുനിനാപ്യനേനൈവാऽഭിപ്രായേണ നക്ഷത്രഗ്രഹണം നാകാരി| യഥാ (ച. സൂ. അ. ൬|൪൫)- "ദിവാ സൂര്യാംശുസന്തപ്തം നിശി ചന്ദ്രാംശുശീതലമ്|" ഇതി| അഷ്ടാങ്ഗസങ്ഗ്രഹേऽപ്യുക്തമ് (സൂ.അ. ൪.)- "ദിവാ ദിവാകരകരൈര്നിശാകരകരൈര്നിശി" ഇതി| അത്ര ഹി സകലസ്യാഹോരാത്രസ്യ രവിശശിയോഗായ ദിവാനിശാഗ്രഹണമ്, അന്യഥൈതദനര്ഥകം സ്യാത്, വ്യഭിചാരാഭാവാത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-ഹംസോദകം വിധത്തേ-തപ്തമിതി| കിരണരശ്മിഗ്രഹണം സാക്ഷാത്സമ്ബന്ധാര്ഥമ്| സമന്താദപി-സര്വേഷ്വപി പ്രദേശേഷു| അഹോരാത്രഗ്രഹണം സര്വദാ സമ്ബന്ധാര്ഥമ്| സര്വം ദിനം സൂര്യേണ താപിതം, സര്വാം ച രാത്രിം ശീതാംശുനാ ശീതലീകൃതമ്| ശീതാംശുശബ്ദേന രാത്രിദൃശ്യം ജ്യോതിശ്ചക്രമുപലക്ഷ്യതേ, യൌഗികത്വാദുച്യതേ വാ| അഗസ്ത്യോ-ജ്യോതിര്വിശേഷഃ| ശുചി-സ്വത ഏവ നിര്മലമ്, തച്ച ശരദി| യദാഹ സുശ്രുതഃ (സൂ. അ. ൪൫/൮)- "ശരദി സര്വം പ്രസന്നത്വാത്" ഇതി| തസ്മാച്ഛാരദമേവ ഹംസോദകമ്| തഥാऽऽഹ ചരകഃ (സൂ. അ. ൬/൪൬)- "ഹംസോദകമിതി ഖ്യാതം ശാരദം വിമലം ശുചി" ഇതി| നിര്മലം-സൂര്യതാപാദിനാ അപഗതദോഷമ്| മലജിത്-ദോഷത്രയഹരമ്| നാഭിഷ്യന്ദി-ന സ്രോതഃസ്രാവി| ന വാ രൂക്ഷം-ന സ്രോതഃശോഷി| പാനാദിഷു-പാനസ്നാനാവഗാഹേഷു| അമൃതോപമം-യഥാ ദേവാനാമമൃതം തഥേദം മനുഷ്യാണാമ്| സങ്ഗ്രഹേ തു (സൂ. അ. ൪)- "ഹംസൌഘാപക്ഷവിക്ഷേപഭ്രമദ്ഭ്ര്മരപങ്ക്തിഷു| സുസരോരുഹസേവ്യാസു സരസീഷു പ്ലവേത ച|| ഇതി|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ചന്ദനം ചോശീരം ച കര്പൂരശ്ച മുക്താശ്ച സ്രജശ്ച വസനാനി ച, തൈരുജ്ജ്വലഃ-ശോഭനഃ സന്, സൌധേഷു-ധവലഗൃഹപൃഷ്ഠേഷു, ചന്ദ്രികാം ജ്യോത്സ്നാം, ഭജേത്| കദാ ? രജനീമുഖേ,-പ്രദോഷേ| പരതസ്തു നിദാഘ ഇവ ന സേവ്യാ, അവശ്യായഭയാത്| അവശ്യായോ ഹ്യത്ര പരിഹാര്യഃ| തഥാ ചാഹ-

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പ്രദോഷേ കൌമുദീഭജനം വിധത്തേ-ചന്ദ്രനോശീരേതി| ചന്ദനാദിഭിരുജ്ജവലഃസന്, സൌധേഷ്വവസ്ഥിതഃ സൌധധവലാം ചന്ദ്രികാം രജനീമുഖേ ഭജേത്| ഉശീരം-സുഗന്ധിവാലകമ്| സ്രജഃ-കുമുദാദിമാലാഃ| സൌധേഷു-സുധാധവലഗൃഹേഷു|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-തുഷാരാദീന് ദശ പരിത്യജേത്| തുഷാരോ-അവശ്യായഃ| ക്ഷാരോ-യവക്ഷാരാദിഃ| സൌഹിത്യം-തൃപ്തിഃ| തീക്ഷ്ണം ച തന്മദ്യം ച തീക്ഷ്ണമദ്യമ്| പുരോവാതഃ-പൂര്വദിഗാഗതോ വാതഃ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ രം൦-തുഷാരാദീന്നിഷേധതി-തുഷാരക്ഷാരേതി| തുഷാരോഅബധ്യായഃ| ക്ഷാരോ-യവക്ഷാരാദിഃ| സൌഹിത്യം-തൃപ്തിഭോജനമ്| തീക്ഷ്ണമദ്യം-തീവ്രമദമദ്യമ്| പുരോവാതഃ-പൂര്വദിഗ്വായുഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ശീതേ-ഹേമന്തശിശിരയോഃ, വര്ഷാസു ചാദ്യാംസ്ത്രീന്-സ്വാദ്വമ്ലലവണാഖ്യാന്, രസാന് ഭജേത്| വസന്തേ ചാന്ത്യാംസ്ത്രീന്-തിക്തകടുകഷായാന് ഭജേത്| സ്വാദും നിദാഘേ-ഗ്രീഷ്മേ മധുരം, ഭജേത്| ശരദി സ്വാദുതിക്തകഷായാന് ഭജേത്| ശരദ്വസന്തയോ രൂക്ഷമന്നപാനം സമാസേന ഭജേത്| അതോ വിപരീതം-സ്നിഗ്ധമ്, അന്യദാ-ഹേമന്തശിശിരഗ്രീഷ്മവര്ഷാസു| ശീതമന്നപാനം ഘര്മഘനാന്തയോര്ഭജേത്| അതോ വിപരീതം-ഉഷ്ണമന്നപാനമ്, അന്യദാ-ഹേമന്തശിശിരവസന്തവര്ഷാഖ്യേ കാലേ, ഭജേത്|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-വ്യാസേനോക്തമൃതുചര്യാം സുഖഗ്രഹണാര്ഥം സമാസേനാഹ-ശീതേ വര്ഷാസു ചേതി| ഹേമന്തശിശിരവര്ഷാസു സ്വാദ്വമ്ലലവണസ്നിഗ്ധോഷ്ണമന്നപാനം ഭജേത്| വസന്തേ തിക്തകടുകഷായരൂക്ഷോഷ്ണമ്| ഗ്രീഷ്മേ സ്വാദുശീതസ്നിഗ്ധമ്| ശരദി സ്വാദുതിക്തകഷായരൂക്ഷശീതമ്| ഇതി മഥിതാര്ഥഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-നിത്യം-സര്വദാ, സര്വേഷാം-ഷണ്ണാമപി രസാനാം, അഭ്യാസഃ-ശീലനം, കാര്യമിതി വാക്യശേഷഃ| "സര്വരസാഭ്യാസോ ബലകരാണാമ്" ഇതി (സം. സൂ. അ. ൧൩) വചനാത്| നന്വേവം സതി യഥര്തുസേവ്യത്വേന രസനിയമോ യഃ പൂര്വം കൃതഃ സ വിരുദ്ധഃ ? നേത്യാഹ-സ്വസ്വേത്യാദി| ഋതാവൃതാവിതി വീപ്സായാം ദ്വിത്വമ്| സ്വം ച സ്വം ച സ്വസ്വം, തസ്യാധിക്യ-ഭൂയസ്ത്വം, കാര്യമിതി ശേഷഃ| യഥാ-ശീതേ വര്ഷാസു ചാദ്യാംസ്ത്രീനിത്യുക്തമ്| തദേതേഷു ഋതുഷ്വേതേ രസാ ഭൂയസോപയോക്തവ്യാഃ, ന ത്വേത ഏവേത്യര്ഥഃ| തഥാ, സമധാതും പ്രതി സമേ ദേശേ ചൈഷ നിയമോ വേദ്യഃ| അന്യത്ര തു ജാങ്ഗലേऽനൂപേ വാ ദേശേ വിഷമധാതോശ്ച ധാതുസാമ്യോത്പാദനാര്ഥം ദേശദേഹാനുഗുണമന്യര്തുവിഹിതവിധാനമന്യസ്മിന്നപ്യൃതാവനുഷ്ഠേയമേവ|

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-സ്വാദ്വാദിനിയമാന്നിവാരിതസ്യ രസാന്തരസ്യ പ്രതിപ്രസവം കരോതി-നിത്യമൈതി| നിത്യം-സര്വേഷു ഋതുഷുമ് സര്വേഷാം രസാനാമഭ്യാസഃ കര്തവ്യഃ| നന്വേവം ചേത്തര്ഹി സ്വാദ്വാദിവിധിര്വ്യഥഃ സ്യാദിത്യത ആഹ-സ്വസ്വാധിക്യമിതി| യഥാസ്വം വിഹിതാനാം അസ്വാദ്വാദീനാമിതരേഭ്യോऽധികോऽഭ്യാസഃ കര്തവ്യഃ|

സര്വാങ്ഗസുന്ദരീ വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

സ൦-ഋത്വോഃ-ശിശിരവസന്തയോര്ഗ്രീഷ്മപ്രാവൃഷോരിത്യാദികയോഃ, അന്ത്യശ്ചാദിശ്ച യൌ സപ്താഹൌ താവൃതുസന്ധിരിതി സ്മൃതഃ-ഇത്യുച്യതേ| തത്ര-സപ്താഹദ്വയലക്ഷണ ഋതുസന്ധൌ, പൂര്വഃ-പൂര്വര്തുസമ്ബന്ധീ, വിധിസ്ത്യാജ്യഃ| അപരഃ-ഏഷ്യദ്ദതുസമ്ബന്ധീ, സേവനീയഃ| കഥമ് ? ക്രമാത്,-ക്രമേണ, "പാദേനാപഥ്യമഭ്യസ്തമ്" (ഹൃ. സൂ. അ. ൭|൪൭) ഇത്യാദിനാ| സപ്താനാമഹ്നാം സമാഹാരഃ സപ്താഹഃ| സപ്താഹശ്ച സപ്താഹശ്ച സപ്താഹൌ| "രാജാഹഃസഖിഭ്യഷ്ടച്" ഇതി ടച് സമാസാന്തഃ| "ന സംഖ്യാദേഃ സമാഹാരേ" ഇത്യഹ്നാദേശനിഷേധഃ| നനു, കിമേവം ത്യാഗഃ സേവനം ച ക്രിയതേ ? ഇത്യാഹ-അസാത്മ്യജാ ഇത്യാദി| യസ്മാത് സഹസാ ത്യാഗശീലനാത് അസാത്മ്യാത്-അനുചിതാജ്ജാതാ അസാത്മ്യജാ രോഗാഃ സ്യുഃ| തതഃ സഹസാ ത്യാഗശീലനം ന കാര്യമിതി ഭാവഃ| ഇതി ശ്രീമൃഗാങ്കദത്തപുത്രശ്രീമദരുണദത്തവിരചിതായാമഷ്ടാങ്ഗഹൃദയടീകായാം സര്വാങ്ഗസുന്ദരാഖ്യായാം സൂത്രസ്ഥാനേ തൃതീയോऽധ്യായഃ സമാപ്തഃ|| ൩||

ആയുര്വേദരസായനമ് വ്യാഖ്യാ ( കൃത)

ആ൦ ര൦-പൂര്വോത്തരയോഋതുചര്യയോഃ ക്രമേണ ത്യജനഭജനേ വിധത്തേ-ഋത്വോരിതി| പൂര്വസ്യര്തോരന്ത്യഃ സപ്താഹഃ, ഉത്തരസ്യ ച ആദ്യഃ സപ്താഹഃ, ഏവം ചതുര്ദശാഹാത് ഋതുസന്ധിഃ സ്മൃതഃ| തസ്മിന് ഋതുസന്ധൌ പുര്വര്തുസമ്ബന്ധീ വിധിഃ ക്രമാത് ത്യാജ്യഃ, ഉത്തരര്തുസമ്ബന്ധീ ക്രമാത്സേവ്യഃ| സഹസാ ഹി ത്യാഗശീലനേ ച ക്രിയമാണേ അസാത്മ്യജാ രോഗാഃസ്യുഃ| ക്രമോ യഥാ-ഋതുസന്ധേഃ പ്രഥമേ ദിനേ പുര്വസ്യാഹാരസ്യ ത്രയഃ പാദാഃ, ഉത്തരസ്യൈകഃ| ദ്വിതീയേ പൂര്വ ഏവാഹാരഃ| തൃതീയേ പ്രഥമവത്| ചതുര്ഥേ പുര്വസ്യ ദ്വൌ പാദൌ, ഉത്തരസ്യ ദ്വൌ| പഞ്ച്ചമഷഷ്ഠയോഃ പ്രഥമവത്| സപ്തമേ ചതുര്ഥവത്| അഷ്ടമേ പൂര്വസ്യൈകഃ, ഉത്തരസ്യ ത്രയഃ| നവമദശമൈകാദശേഷു ചതുര്ഥവത്| ദ്വാദശേऽഷ്ടമവത്| ത്രയോദശേ ഉത്തര ഏവ ആഹാരഃ| ചതുര്ദശേऽഷ്ടമവത്| അതഃപരംതൂത്തര ഏവാഹാരഃ| അമു ച ക്രമം "പാദേനാപഥ്യമ്" (ഹൃ. സൂ. അ. ൭/൪൭) ഇത്യത്രോപപാദയിഷ്യമഃ| സുശ്രുതസ്ത്വഹോരാത്രേऽപി ഷഡൃതൂനാഹ (സൂ. അ. ൬/൧൫)- "തത്ര പൂര്വാഹ്ണേ വസന്തസ്യ ലിങ്ഗമ്, മധ്യാഹ്നേ ഗ്രീഷ്മസ്യ, അപരാഹ്ണേ പ്രാവൃഷഃ, പ്രദോഷേ വാര്ഷികമ്, ശാരദമര്ധരാത്രേ, പ്രത്യുഷസി ഹൈമന്തമുപലക്ഷയേത്| ഏവമഹോരാത്രമപി വര്ഷമിവ ശീതോഷ്ണവര്ഷദോഷോപചയപ്രകോപോപശമൈര്ജാനീയാത്" ഇതി| നനു, തതശ്ചൈകസ്യ ദോഷസ്യൈകസ്മിന് കാലേ ചയപ്രകോപോപശമൈര്വിരുദ്ധത്വം ചാപദ്യതേ, വാര്ഷികാണാമാഹോരാത്രികാണാം ച ചയാദീനാം തഥാ സമാവേശാത്| യഥാ-വസന്തസ്യ പൂര്വാഹ്ണേ കഫസ്യ ലിങ്ഗമ്, മധ്യാഹ്നേ ഗ്രീഷ്മസ്യ| മൈവമ്| ആഹോരാത്രികൈശ്ചയാദിഭിരനവകാശൈഃ സാവകാശാ വാര്ഷികാശ്ചയാദയോ ബാധ്യന്തേ| ആഹോരാത്രികഃ കഫസ്യ ഹി പ്രശമോ മാധ്യാഹ്നികഃ, തസ്യാവകാശോ മധ്യാഹ്ന ഏവ| പ്രകോപസ്തു വാസാന്തിക, തസ്യാവകാശാഃ സായാഹ്നാദയോऽപി, തേഷാമപി വസന്തത്വാത്| ന ഗ്രീഷ്മാദിമധ്യാഹ്നോ മാധ്യാഹ്നികസ്യ പ്രശമസ്യാവകാശ ഇതി വാച്യമ്, ഗ്രീഷ്മേ താവദ്ഗ്രീഷ്മത്വാദേവ പ്രശമേ സിദ്ധേ വൈയര്ഥ്യാത്| വര്ഷാസു ദോഷത്രയദുഷ്ടിഃ, ശരദ്യപി കിഞ്ചിത്കഫപകോപ ഇഷ്ടഃ| "കുര്യാത്പിത്തം ച ശരദി തസ്യ ചാനുബലഃ (ലം) കഫഃ" ഇതി (ഹൃംഇ.അ. ൨/൫൧) വചനാത്| ഹേമന്തശിശിരയോഃ സഞ്ചയഃ സ്പഷ്ട ഏവ| ഏവം ചയപ്രശമയോരപി വാച്യമ്| ചയപ്രകോപയോസ്ത്വവിരോധഃ, ദ്വയോര്വൃദ്ധിരൂപത്വാത്| യച്ച പ്രചലിതത്വം പ്രകോപേ വിശേഷഃ, തം പ്രതിചയഹേതോരുദാസീനത്വമ്| ഏവം വാതപിത്തയോരപി വാച്യമ്| നനു, "വയോഹോരാത്രിഭുക്താനാം തേऽന്തമധ്യാദിഗാഃ ക്രമാത്|" ഇതി (ഹൃ.സൂ.അ. ൧/൮) വാക്യേ പിത്തകഫവാതാനാം മധ്യാഹ്നപുര്വരാത്രാപരരാത്രേഷു പ്രകോപ ഉക്തഃ| സുശ്രുതവാക്യേ തു വാതചയവാതപ്രകോപകഫചയാ ഉക്താഃ, ഇതി വിരോധഃ| മൈവമ്| ദോഷഭേദനാവിരോധാത്| അഥര്തുലക്ഷണം സങ്ഗ്രഹേ (സൂ.അ.൪)-"ധൂമധൂമ്രാ രജോമന്ദാസ്തുഷാരാവിലമണ്ഡലാഃ| ദിഗാദിത്യാ മരുച്ഛൈത്യാദുത്തരോ രോമഹര്ഷണഃ|| രോധ്രപ്രിയങ്ഗുപുന്നാഗലവല്യഃ കുസുമോജ്ജ്വലഃ| ദൃപ്താ ഗജാജമഹിഷവാജിവായസശൂകരാഃ|| ഹിമാനീപടലച്ഛന്നാ ലീനമീനവിഹങ്ഗമാഃ| നദ്യഃ സബാഷ്പാഃ സോഷ്മാണഃ കൂപാപശ്ച ഹിമാഗമേ|| ദേഹോഷ്മാണോ വിശന്തോऽന്തഃ ശീതേ ശീതാനിലാഹതാഃ| ജഠരേ പിണ്ഡിതോഷ്മാണം പ്രബലം കുര്വതേऽനലമ്|| വിസര്ഗേ ബലിനാം പ്രായഃ സ്വഭാവാദിഗുരു ക്ഷമമ്| ബൃംഹണാന്യന്നപാനാനി യോജയേത്തസ്യ യുക്തയേ|| വസന്തേ ദക്ഷിണോ വായുരാതാമ്രകിരണോ രവിഃ| നവപ്രവാലത്വക്പത്രാഃ പാദപാഃ കകുഭോऽമലാഃ|| കിംശുകാശോകചൂതാദിവനരാജിവിരാജിതാഃ| കോകിലാലികുലാലാപകലകോലാഹലാകുലാഃ|| ഗ്രീഷ്മേऽതസീപുഷ്പനിഭസ്തീക്ഷ്ണാംശുര്ദവദീപിതാഃ| ദിശോ ജ്വലന്തി ഭൂമിശ്ച മാരുതോനൈഋതോऽസുഖഃ|| പവനാതപസംസ്വേദര്ജന്തവോ ജ്വരിതാ ഇവ| താപാര്തതുങ്ഗമാതങ്ഗമഹിഷൈഃ കലുഷീകൃതാഃ|| ദിവാകരകരാങ്ഗാരനികരൈഃ ക്ഷപിതാമ്ഭസഃ| പ്രവൃദ്ധരോധസോ നദ്യശ്ഛായാഹീനാ മഹീരുഹാഃ|| വിശീര്ണജീര്ണപര്ണാശ്ച ശുഷ്കവല്കലതാങ്കിതാഃ| വര്ഷാസു വാരുണോ വായുഃ സര്വസസ്യസമുദ്ഭവഃ|| ഭിന്നേന്ദ്രനീലനീലാഭ്രവൃന്ദമന്ദാവിലം നഭഃ| ദീര്ഘികാ നവവാര്യോഘമഗ്നസോപാനപങ്ക്തയഃ|| വാരിധാരാഭൃശാഘാതവികാസിതസരോരുഹാഃ| സരിതഃ സാഗരാകാരാ ഭൂരവ്യക്തജലസ്ഥലാ|| മന്ദ്രസ്തനിതജീമൂതശിഖിദര്ദുരനാദിതാ| ഇന്ദ്രഗോപധനുഃഖണ്ഡവിദ്യുദുദ്യോതദീപിതാ|| പരിതഃ ശ്യാമലതൃൗണാ ശിലീന്ധ്രകുടജോജ്ജ്വലാ| ശരദി വ്യോമശുഭ്രാഭ്രം കിഞ്ചിത്പങ്കാങ്കിതാ മഹീ|| പ്രകാശകാശസപ്താഹ്വകുമുദാ ശാലിശാലിനീ| വിക്ഷിപ്തതീക്ഷ്ണകിരണോ മേഘൌഘവിഗമാദ്രവിഃ|| ബഭ്രുവര്ണോऽതിവിമലാഃ ക്രൌഞ്ചമാലാകുലാ ദിശഃ| കമലാന്തരസംലീനമീനഹംസാംസഘട്ടനൈഃ|| തരങ്ഗഭങ്ഗതുങ്ഗാനി സരാംസി വിമലാനി ച|" ഇതി| ഇതി ഹേമാദ്രിടീകായാമായുര്വേദരസായനേ| ഋതുചര്യാപ്രകരണം സാമസ്ത്യേന നിരൂപിതമ്|| ൩||