೩. ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದಿನಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಾನನ್ತರಮೃತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಸ್ಯ ಉಪೋದ್ಘಾತಃ| ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ಸಾಮಾನ್ಯೇನ ದಿನಚರ್ಯೋಪದಿಷ್ಟಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦- ಪೂರ್ವವದ್ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦ -ಋತುಚರ್ಯಾಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ| ಯತಃ ಪೂರ್ವಾಧ್ಯಾಯೇ ದೈನನ್ದಿನೋ ವಿಹಾರ ಉಕ್ತಃ| ಆರ್ತವೋ ವಕ್ತವ್ಯಃ| ಸ ಚಾಸ್ಮಿನ್ನಧ್ಯಾಯೇ| ಅತ ಏವಾಯಮೃತುಚರ್ಯಾಖ್ಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಾಸೈರಿತ್ಯಾದಿನಾ ಕಾಲೋಪವರ್ಣನಮಾಹ| ನನು, ಕಾಲೋಪವರ್ಣನಂ ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಂ ಕಸ್ಮಾನ್ನ ಕೃತಮ್ ? ಉಚ್ಯತೇ| ಋತುಗೌರವೋದ್ಭಾವನಾರ್ಥಮ್| ಋತವೋ ಹಿ ವಿಶೇಷೇಣೋಪಯೋಗಿನಃ, ವಿಪ್ರತಿಪತ್ತೇಶ್ಚ| ಯಥಾ- ಏಕೇ ಚಾತುರ್ಮಾಸಿಕಮೃತುಂ ಕೃತ್ವಾ ಶೀತೋಷ್ಣವೃಷ್ಟಿಲಕ್ಷಣಾನ್ ಹೇಮನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಖ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನೃತೂನಿಚ್ಛನ್ತಿ| ಅಪರೇ ತು ದ್ವಿಮಾಸಿಕಾನ್ ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಲಕ್ಷಣಾನ್ ಷಡೃತೂನಿತಿ| ದ್ವೇ ಸಂಖ್ಯೇ ಯೇಷಾಂ ತೇ ದ್ವಿಸಂಖ್ಯಾಃ, ತೈರ್ದ್ವಿಸಂಖ್ಯೈಃ| ಮಾಘ ಆದ್ಯೋ ಯೇಷಾಂ ಫಾಲ್ಗುನಾದೀನಾಂ ತ ಏವಮ್| ತೈರ್ದ್ವಿಸಂಖ್ಯೈರ್ಮಾಘಾದ್ಯೈರ್ಮಾಸೈಃ ಕ್ರಮಾತ್- ಪರಿಪಾಠ್ಯಾ ಷಡೃತವ ಸ್ಮೃತಾಃ| ಕೇ ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಶಿಶಿರಾದ್ಯಾಃ- ಶಿಶಿರವಸನ್ತಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಃ| ಉಪಚಾರಾದೇವ ಷಟ್ತ್ವೇ ಲಬ್ಧೇ ಷಡ್ಗ್ರಹಣಂ ಪರಮತಕ್ಷೇಪಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ ಹಿ- ಕೇಚಿತ್ ತ್ರಯ ಏವ ಋತವ ಇತಿ ಮನ್ಯನ್ತೇ| ತೈಸ್ತು ಋತುಭಿಸ್ತ್ರಿಭಿಃ ಶಿಶಿರಾದಿಭಿರುತ್ತರಾಯಣಂ ವಿದ್ಯಾತ್- ಜಾನೀಯಾತ್| ಅಯನಮುತ್ತರಂ- ಸವಿತುರುತ್ತರಮಾರ್ಗಪ್ರತಿಪತ್ತಿಃ, ಉತ್ತರಾಯಣಮ್ ಆದಾನಂ ಜಾನೀಯಾತ್| ಆದಾನಮಿತಿ ಚಾನ್ವರ್ಥಂ ನಾಮ ಇತಿ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ| ತದಾ- ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ, ನೃಣಾಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ- ಅನ್ವಹಂ, ಬಲಮಾದತ್ತೇ- ಸಾರಂ ಗೃಹ್ಣಾತಿ| ಕೋಽಸೌ ? ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದಾದಿತ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ತತ್ರ ಋತುವಿಶೇಷಾನ್ ಲಕ್ಷಯತಿ- ಮಾಸೈರಿತಿ| ದ್ವಿಸಂಖ್ಯೈರಿತಿ ಷಟ್ಕೃತ್ವಾ ಆವರ್ತ್ಯೈಕಶೇಷಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ತತ್ರ ಮಾಘಫಾಲ್ಗುನೌ-ಶಿಶಿರಃ, ಚೈತ್ರವೈಶಾಖೌ-ವಸನ್ತಃ, ಜ್ಯೇಷ್ಠಾಷಾಢೌ-ಗ್ರೀಷ್ಮಃ, ಶ್ರಾವಣಭಾದ್ರಪದೌ-ವರ್ಷಾಃ, ಆಶ್ವಿನಕಾರ್ತಿಕೌ-ಶರತ್, ಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷಪೌಷೌ-ಹೇಮನ್ತಃ| ನನು ಸುಶ್ರುತೇನ ಭಾದ್ರಪದಾದ್ಯೈರ್ವರ್ಷಾದಯ ಋತವ ಉಕ್ತಾಃ| ತದ್ಯಥಾ (ಸು.ಸೂ.ಅ. ೬/೧೦)- "ಭಾದ್ರಪದಾಶ್ವಯುಜೌ-ವರ್ಷಾಃ , ಕಾರ್ತಿಕಮಾರ್ಗಶೀರ್ಷೌ-ಶರತ್,ಪೌಷಮಾಘೌ- ಹೇಮನ್ತಃ, ಫಲ್ಗುನಚೈತ್ರೌ-ವಸನ್ತಃ, ವೈಶಾಖಜ್ಯೇಷ್ಠೌ-ಗ್ರೀಷ್ಮಃ, ಆಷಾಢಶ್ರಾವಣೌ-ಪ್ರಾವೃಟ್ " ಇತಿ| ಇಹ ತ್ವನ್ಯಥೇತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ನ ಹಿ ಫಲ್ಗುನಚೈತ್ರೌ-ವಸನ್ತಃ ನಾಪಿ ಚೈತ್ರವೈಶಾಖೌ| ಕಿನ್ತು ಮೀನಮೇಷೌ| ಯದಾ ಫಾಲ್ಗುನಾದೌ ಮೀನಸಙ್ಕ್ರಾನ್ತಿಸ್ತದಾ ಫಲ್ಗುನಚೈತ್ರೌ-ವಸನ್ತಃ,ಯದಾ ತು ಫಾಲ್ಗುಣಾನ್ತೇ ತದಾ ಚೈತ್ರವೈಶಾಖೌ| ಏವಂ ವೃಷಮಿಥುನೌ- ಗ್ರೀಷ್ಮಃ, ಕರ್ಕಟಸಿಂಹೌ-ವರ್ಷಾಃ, ಕನ್ಯಾತುಲೇ-ಶರತ್, ವೃಷ್ಚಿಕಧನುಷೀ-ಹೇಮನ್ತಃ, ಮಕರಕುಮ್ಭೌ-ಶಿಶಿರಃ, ಇತಿ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಜ್ಯೋತಿಃಶಾಸ್ತ್ರೇ- "ಮೃಗಾದಿರಾಶಿದ್ವಯಭಾನುಭೋಗಾತ್ ಷಡರ್ತವಸ್ಯುಃ ಶಿಶಿರೋವಸನ್ತಃ| ಗ್ರೀಷ್ಮಶ್ಚ ವರ್ಷಾಶ್ಚ ಶರಚ್ಚ ತದ್ವದ್ಧೇಮನ್ತನಾಮಾ ಕಥಿತೋಽತ್ರ ಷಷ್ಠಃ||" ವರ್ಷಾಯನರ್ತುಯುಗಪೂರ್ವಕಮತ್ರ ಸೌರಾದಿತಿ ಚ| ಸೌರಶ್ಚ ಮಾಸಸ್ತತ್ರೈವೋಕ್ತಃ-" ದರ್ಶಾವಧಿಂ ಮಾಸಮುಶನ್ತಿ ಚಾನ್ದ್ರಂ, ಸೌರಂ ತಥಾ ಭಾಸ್ಕರರಾಶಿಭೋಗಾತ್| ತ್ರಿಂಶದ್ದಿನಂ ಸಾವನಸಂಜ್ಞಮಾರ್ಯಾ,ನಾಕ್ಷತ್ರಮಿನ್ದೋರ್ಭಗಣಭ್ರಮಾಚ್ಚ|" ಇತಿ| ಅವಶ್ಯಂ ಚೈವಮಙ್ಗೀಕರ್ತವ್ಯಮ್, ಅನ್ಯಥಾ ಅಧಿಮಾಸನಿಪಾತೇ ಮಾಸತ್ರಯಮೃತುಃ ಸ್ಯಾತ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೪)-"ಮಾಸರಾಶಿಸ್ವರೂಪಾಖ್ಯಮೃತೋರ್ಯಲ್ಲಕ್ಷಣತ್ರಯಮ್| ಯಥೋತ್ತರಂ ಭಜೇಚ್ಚರ್ಯಾಂ ತತ್ರ ತಸ್ಯ ಬಲಾದಿತಿ" ಇತಿ| ಮಾಸಲಕ್ಷಣಾದ್ರಾಶಿಲಕ್ಷಣಂ ಬಲವತ್, ಅತೋ ರಾಶಿಲಕ್ಷಣಮೇವಾಙ್ಗೀಕೃತಮ್, ಸ್ವರೂಪಲಕ್ಷಣಸ್ಯ ಋತುವಿಪರ್ಯಯಪರ್ಯವಸಾನಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ತತ್ರೈವ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೪)-ಋತುಷ್ವೇವಂವಿಧೇಷ್ವೇವ ವಿಧಿಃ ಸ್ವಾಸ್ಥ್ಯಾಯ ದೇಹಿನಾಮ್| ನಿರ್ದಿಶ್ಯತೇಽನ್ಯರೂಪೇಷು ವಿರುದ್ಧಜ್ಞಾನಿಕೋ ವಿಧಿಃ| " ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛಿಶಿರಷಟ್ಕಪ್ರಾವೃಟ್ಷಟ್ಕಯೋಃ ಸಂಜ್ಞಾಮಾತ್ರೇಣೈವ ಭೇದಃ| ಸಂಜ್ಞಾಭೇದಂ ಚ ದೇಶಭೇದೇನಾಹ ಕಾಶ್ಯಪಃ-"ಭೂಯೋ ವರ್ಷತಿ ಪರ್ಜನ್ಯೋ ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ತಟೇ| ಅತಃ ಪ್ರಾವೃಟ್ ಚ ವರ್ಷಾಶ್ಚ ಋತೂ ತತ್ರ ಪ್ರಕಲ್ಪಿತೌ|| ತಸ್ಯಾ ಏವೋತ್ತರೇ ದೇಶೇ ಹಿಮವದ್ವಿನ್ಧ್ಯಸಙ್ಕುಲೇ| ಭೂಯಃ ಶೀತಮತಸ್ತತ್ರ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾವುಭೌ||" ಇತಿ| ದಕ್ಷಿಣದೇಶೀಯೈರ್ವೃಷ್ಟಿಸಂಬನ್ಧಿನೋರ್ದ್ವಯೋಃ ಪ್ರಾವೃಡ್ವರ್ಷಾಖ್ಯತ್ವಂ ಕೃತ್ವಾ, ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾಚ್ಛೀತಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋರ್ದ್ವಯೋಃ ಶರದ್ಧೇಮನ್ತಾಖ್ಯತ್ವಂ ಕೃತಮ್| ಉತ್ತರದೇಶೀಯೈಸ್ತು ಶೀತಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋರ್ದ್ವಯೋರ್ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾಖ್ಯತ್ವಂ ಕೃತ್ವಾ, ಪಾರಿಶೇಷ್ಯಾದ್ವೃಷ್ಟಿಸಮ್ಬನ್ಧಿನೋರ್ದ್ವಯೋರ್ವರ್ಷಾಶರತ್ಸಂಜ್ಞತ್ವಂ ಕೃತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ವೃಷ್ಟಿಶೀತಬಾಹುಲ್ಯೋಪನ್ಯಾಸಸ್ತತ್ರಾನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಾರ್ಥಃ , ನ ಚ ಸಂಜ್ಞಾಸಙ್ಕರೇ ಲಕ್ಷಣಸಙ್ಕರಃ, ದೋಷಾಣಾಂ ದೋಷಧಾತುಮಲಸಂಜ್ಞಾವತ್| ಅನ್ಯೇ ಪುನರ್ಭೇದಂ ಮನ್ವಾನಾಅನ್ನರಸಾನ್ ಬಲಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯ ಶಿಶಿರಷಟ್ಕಮ್, ಚಯಾದೀನ್ ಶೋಧನಂ ಚಾಧಿಕೃತ್ಯ ಪ್ರಾವೃಟ್ಷಟ್ಕಮ್, ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಯನ್ತಿ| ತದಸತ್| ಚರಕಖಾರಣಾದಿಪ್ರಭೃತಿಭಿಃ ಶಿಶಿರಷಟ್ಕಮೇವಾಧಿಕೃತ್ಯ ಚಯಾದೀನಾಮುಕ್ತತ್ವಾತ್| ಶೋಧನಸ್ಯತು ಚೈತ್ರಶ್ರಾವಣಕಾರ್ತಿಕೇಷು ವಿಧಾನ್ನಾನ್ನ ೠತ್ವಪೇಕ್ಷಾ| ೠತ್ವಪೇಕ್ಷಾಯಾಮಪಿ ಸಾಧಾರಣರ್ತೂನಾಂ ಶಿಶಿರಷಟ್ಕೇಪಿ ವಿದ್ಯಮಾನತ್ವಾನ್ನ ಪ್ರಾವೃಟ್ಷಟ್ಕಾಪೇಕ್ಷಾ| ಅನ್ಯೇತು ಗಙ್ಗಾಯಾ ದಕ್ಷಿಣೇ ವೃಷ್ಟಿಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಪ್ರಾವೃಟ್ಷಟ್ಕಮ್, ಉತ್ತರೇ ಶೀತಬಾಹುಲ್ಯಾತ್ ಶಿಶಿರಷಟ್ಕಮ್, ಇತಿ ವ್ಯವಸ್ಥಾಪಯನ್ತಿ| ತದಪ್ಯಸತ್ ಉಭಯತ್ರಾಪಿ ಚಾತುರ್ಮಾಸಿಕವೃಷ್ಟಿಶೀತೋಪಲಂಭಾತ್, ಆಶ್ವಿನೇ ದಿವ್ಯೋದಕಗ್ರಹಣಸ್ಯೋಭಯದೇಶವಿಷಯತ್ವಾಚ್ಚ| ಭೇದಪಕ್ಷೇ ಹ್ಯುತ್ತರದೇಶೇ ತದನಾರ್ತವಂ ಸ್ಯಾತ್| ಯತ್ತು ಸುಶ್ರುತಸ್ಯ (ಉ.ಅ.೬೪/೪೫)-"ತಾಪಾತ್ಯಯೇ ಹಿತಾ ನಿತ್ಯಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ,ವರ್ಷಾಚರ್ಯಾಯಾಃ ಪೃಥಕ್ ಪ್ರಾವೃಟ್ಚರ್ಯಾಭಿಧಾನಮ್, ತದತಿದುರ್ದಿನವಿಷಯಮ್| ತಥಾ ಚ ಚರಕಃ (ಸೂ.ಅ.೬/೩೬)-" ವ್ಯಕ್ತಾಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಂ ವಾತವರ್ಷಾಕುಲೇಽಹನಿ| ವಿಶೇಷಶೀತೇ ಭೋಕ್ತವ್ಯಂ ವರ್ಷಾಸ್ವನಿಲಶಾನ್ತಯೇ|| " ಇತಿ| ಅತ ಏವ ಸುಶ್ರುತೇನ ತಾಪಾತ್ಯಯಶಬ್ದಃ ಪ್ರಯುಕ್ತಃ| ತಾಪಸ್ಯ- ಅರ್ಕಪ್ರಕಾಶಸ್ಯ, ಅತ್ಯಯಃ- ಅತ್ಯನ್ತಾಪಗಮಃ, ಸ ಚಾತಿದುರ್ದಿನ ಏವ, ಇತಿ ಸರ್ವಂ ಸಮಞ್ಜಸಮ್| ತಸ್ಮಾದ್ವಾಗ್ಭಟಾಚಾರ್ಯಾಭಿಮತಮಭೇದಪಕ್ಷಮೇವಾಶ್ರಯಧ್ವಮಿತಿ| ಪ್ರಥಮರ್ತುತ್ರಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾದ್ವಯಮಾಹ-ತ್ರಿಭಿರಿತಿ| ತೈಃ-ಶಿಶಿರಾದ್ಯೈಸ್ತ್ರಿಭಿಃ, ಉತ್ತರಾಯಣಮಾದಾನಂ ಚ ವಿದ್ಯಾತ್| ಆದಾನಸಜ್ಞಾಂ ನಿರ್ವಕ್ತಿ- ತದಾದತ್ತ ಇತಿ| ತತ್-ಶಿಶಿರಾದಿತ್ರಯಂ, ನೃಣಾಂ ಪ್ರತಿದಿನಂ ಬಲಮಾದತ್ತೇ, ಇತಿ ಆದಾನಮ್| ಬಲವಿಸರ್ಗಂಪ್ರತಿ ಸೌಮ್ಯತ್ವಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವೇನೋಪಾದಾನಾತ್ ಬಲಾದಾನಂ ಪ್ರತಿ ಆಗ್ನೇಯತ್ವಸ್ಯ ಹೇತುತ್ವಂ ಜ್ಞೇಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಆದಿತ್ಯಶ್ಚ ಪವನಾಶ್ಚಾದಿತ್ಯಪವನಾಃ, ತೇ ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಯಸ್ಮಾತ್ಸೌಮ್ಯಾನ್ಗುಣಾನ್ ಭುವಃ ಸಮ್ಬನ್ಧಿನಃ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ- ವಿನಾಶಯನ್ತಿ| ಕೀದೃಶಾಸ್ತೇ ? ಅತ್ಯರ್ಥಂ- ಅತಿಶಯೇನ ತೀಕ್ಷ್ಣಾಶ್ಚೋಷ್ಣಾಶ್ಚ ರೂಕ್ಷಾಶ್ಚಾತ್ಯರ್ಥ- ತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಃ| ಕಸ್ಮಾದೇವಂವಿಧಾಸ್ತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಮಾರ್ಗಸ್ವಭಾವತಃ- ವರ್ತ್ಮಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್| ನ ಚ ಸ್ವಭಾವಃ ಪರ್ಯನುಯೋಗಮರ್ಹತಿ| ಮಾರ್ಗಃ- ಉಷ್ಣಾಂಶೋರುತ್ತರದಿಗ್ಗಮನಮ್| ಯತಶ್ಚಾದಿತ್ಯಪವನಾ ರೂಕ್ಷಾಸ್ತತಸ್ತಿಕ್ತಾದಯೋ ರಸಾ ಬಲಿನೋ ಭವನ್ತಿ| ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನೇನ ಯಥಾಸಂಖ್ಯಮತ್ರ ಬೋಧಯತಿ| ತೇನ ತಿಕ್ತಃ ಶಿಶಿರೇ, ವಸನ್ತೇ ಕಷಾಯೋ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಕಟುಕೋ, ಬಲೀತ್ಯವತಿಷ್ಠತೇ, ನ ಸರ್ವೇ ತಿಕ್ತಾದಯ ಏಕೈಕಸ್ಮಿನ್ನೃತಾವಿತಿ| ತಿಕ್ತ ಇತ್ಯಾದ್ಯಸಮಾಸಕರಣಂ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ತಿಕ್ತಾದಿರೇಕೈಕೋ ಬಲೀ ಭವತಿ| ದ್ವೌ ತು ಸ್ವಪ್ರಮಾಣಾವಸ್ಥಿತೌ| ನೈವರ್ತೌ ಪೃಥಗ್ಭೂಯ ತಿಕ್ತಾದೇರ್ಬಲವತ್ತ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಯತ ಏವಂ ಭೂಮೇಃ ಸೌಮ್ಯಗುಣಹಾನಿರ್ವರ್ಧನಂ ಚ ರೂಕ್ಷಾಣಾಂ ರಸಾನಾಮ್, ತಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾದಾದಾನಮಾಗ್ನೇಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ರ೦-ಆಗ್ನೇಯತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ- ತಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ| ಹಿ- ಯಸ್ಮಾತ್, ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ, ಭುವಃ ಸೌಮ್ಯಾನ್ ಗುಣನಾದಿತ್ಯಪವನಾಃ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ| ನನ್ವಾದಿತ್ಯಪವನಾಃ ಸರ್ವದಾ ಸನ್ತೋಽಪಿ ತದೈವ ಕುತಃ ಕ್ಷಪಯನ್ತಿ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ಅತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಃ, ಮನ್ದಾದಿಸೌಮ್ಯಗುಣವಿಪರೀತತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣೋದ್ರೇಕಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದೈವೈವಂ ಕುತಃ? ಇತ್ಯಾಹ-ಮಾರ್ಗಸ್ವಭಾವತಃ,- ಮಾರ್ಗಸ್ವಭಾವಾಭ್ಯಾಂ| ಸ್ವಭಾವಃ ಪ್ರಕೃತತ್ವಾತ್ಕಾಲಸ್ಯ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ(ಸೂ.ಅ.೪)-"ಕಾಲಸ್ವಭಾವಮಾರ್ಗಪರಿಗೃಹೀತಃ" ಇತಿ| ಮಾರ್ಗೋ- ಮಕರಾದಿರಾಶಿಪರಿಚ್ಛಿನ್ನ ಆಕಾಶಭಾಗಃ| ಯತಶ್ಚಾತ್ರ-ಅಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ, ತಿಕ್ತಾದಯೋ ರಸಾ ಬಲಿನಃ, ಕ್ರಮಾದಿತಿ ಯಥಾಸಙ್ಖ್ಯೇನೋತ್ತರೋತ್ತರಾಶ್ಚ| ತೇನ ಶಿಶಿರೇ ತಿಕ್ತೋ ಬಲೀ, ತತೋಪಿ ವಸನ್ತೇ ಕಷಾಯಃ, ತತೋಪಿ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಕಟುಕ ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಿತಿ ಆಗ್ನೇಯಗುಣೈರ್ವಿಪರೀತಾನಾಂ ಸೌಮ್ಯಗುಣಾನಾಂ ಹಾನೇಸ್ತುಲ್ಯಗುಣಾನಾಂ ತಿಕ್ತಾದೀನಾಂ ವೃದ್ಧೇಶ್ಚಾದಾನಮಾಗ್ನೇಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತ್ರಯೋ ವರ್ಷಾದಯ ಋತವೋ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ ಭಗವತೋ ದಿವಾಕರಸ್ಯ ದಕ್ಷಿಣದಿಗ್ಗಮನಮ್| ಸ ಚ ಕಾಲೋ ವಿಸರ್ಗಾಖ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದ್ವಿತೀಯರ್ತುತ್ರಯಸ್ಯ ಸಂಜ್ಞಾದ್ವಯಮಾಹ-ಋತವ ಇತಿ| ವರ್ಷಾದಯಸ್ತ್ರಯ ಋತವೋ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಂ ವಿಸರ್ಗಶ್ಚೋಚ್ಯತೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್- ಯಸ್ಮಾತ್, ಬಲಮಯಂ ಕಾಲೋ ವಿಸೃಜತಿ- ದದಾತಿ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಾಖ್ಯಃ, ತಸ್ಮಾದ್ವಿಸರ್ಗೋಽನ್ವರ್ಥಸಂಜ್ಞಃ ಕಾಲಃ| ಹಿ- ಯಸ್ಮಾತ್, ಅತ್ರ- ವಿಸರ್ಗಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇ, ಸೌಮ್ಯತ್ವಾತ್- ಸೋಮಭೂಯಿಷ್ಠತ್ವಾತ್, ಸೋಮೋ ಬಲವಾನ್, ತದಾಶ್ರಿತರಾತ್ರಿವೃದ್ಧಿದರ್ಶನಾತ್| ಹೀಯತೇ ರವಿಃ- ತದಾಶ್ರಿತದಿನಹಾನ್ಯುಪಲಬ್ಧೇರ್ಹೀನಶಕ್ತಿಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ| ಕದಾ ? ಮಹೀತಲೇ- ಭೂಪೃಷ್ಠೇ, ಶಾನ್ತತಾಪೇ ಸತಿ| ಕೈಃ ? ಮೇಘವೃಷ್ಟ್ಯನಿಲೈಃ ಶೀತೈಃ| ಶೀತೈರಿತ್ಯುಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಮ್, ವಿಸರ್ಗಕಾಲತ್ವಾನ್ಮೃದುಭಿಃ ಸ್ನಿಗ್ಧೈರಪೀತಿ| ಅತ ಏವ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರಸಾ ಅಮ್ಲಲವಣಮಧುರಾ ಬಲಿನೋ ಭವನ್ತಿ| ಅತ್ರಾಪಿ ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನುವರ್ತತೇ| ಪೂರ್ವವಚ್ಚ ವ್ಯಾಖ್ಯೇಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವಿಸರ್ಗಸಂಜ್ಞಾಂ ನಿರ್ವಕ್ತಿ-ಯದ್ಬಲಮಿತಿ| ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಅಯಂ ಕಾಲಃ ಸೌಮ್ಯತ್ವಾದ್ಧೇತೋರ್ಬಲಂ ವಿಸೃಜತಿ-ದದಾತಿ, ಅತೋ ವಿಸರ್ಗಾಖ್ಯಃ| ಸೌಮ್ಯತ್ವೇ ಹೇತುಮಾಹ-ಅತ್ರ ಸೋಮ ಇತಿ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ಅತ್ರ-ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಮಾರ್ಗೇ ಚ, ತದ್ವಶಾತ್ಸೋಮೋ ಬಲವಾನ್ ಭವತಿ| ತವಿಶ್ಚ ಹೀಯತೇ-ತ್ಯಜ್ಯತೇ, ಪ್ರಕೃತತ್ವಾದ್ಬಲೇನ| ನ ಕೇವಲಂ ಕಾಲಮಾರ್ಗವಶಾತ್, ಕಿನ್ತು ಶೀತೈರ್ಮೇಘವೃಷ್ಟ್ಯನಿಲೈಶ್ಚ| ವೃಷ್ಟ್ಯಾ ವಿನಾಽಪಿ ಛಾಯಾಯಾ ಏವ ಕಾರಣತ್ವಾನ್ಮೇಘಾನಾಂ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮ್| ತಥಾ, ಇಹ-ಅಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ, ಅಮ್ಲಾದ್ಯಾಃ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರಸಾ ಬಲಿನೋ ಭವನ್ತಿ| ಕಸ್ಮಿನ್ಸತಿ ? ತೈರೇವ ಮೇಘಾದ್ಯೈಃ ಶಾನ್ತತಾಪೇ ಮಹೀತಲೇ ಸತಿ| ಆದಾನೇ ಹ್ಯಾದಿತ್ಯಪವನತಾಪಿತಾಯಾಂ ಭುವಿ ಸೌಮ್ಯಗುಣಕ್ಷಯಾದ್ರೂಕ್ಷಾ ರಸಾ ಬಲಿನ ಆಸನ್| ವಿಸರ್ಗೇ ಪುನಃ ಶಾನ್ತತಾಪಾಯಾಂ ಭುವಿ ಸೌಮ್ಯಗುಣಲಾಭಾತ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾ ರಸಾ ಬಲಿನ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಚಕಾರೇಣ ಕ್ರಮಾದಿತ್ಯನುಕೃಷ್ಯತೇ| ತೇನ ವರ್ಷಾಸ್ವಮ್ಲೋ ಬಲೀ, ತತೋಽಪಿ ಶರದಿ ಲವಣಃ, ತತೋಽಪಿ ಹೇಮನ್ತೇ ಮಧುರ ಇತಿ ಸಿದ್ಧಮ್| ಸೋಮವೃದ್ಧ್ಯಾ, ಸೂರ್ಯಹಾನ್ಯಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧರಸಬಲಿತ್ವೇನ ಚ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯ ಸೌಮ್ಯತ್ವಮಿತಿವಾಕ್ಯಾರ್ಥಃ| ಕಾಲಮಾರ್ಗಯೋಃ ಕಾರಣತ್ವಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ. ೪)- "ಕಾಲಮಾರ್ಗಮೇಘವಾತವರ್ಷಾಭಿಹತಪ್ರತಾಪೇ ದಕ್ಷಿಣಾಯನಗೇಽರ್ಕೇ ಶಶಿನಿ ಚಾವ್ಯಾಹತಬಲೇ" ಇತಿ| ಮಾರ್ಗೋಽತ್ರ ಕರ್ಕಟಾದಿರಾಶಿಷಟ್ಕಪರಿಚ್ಛಿನ್ನ ಆಕಾಶಭಾಗಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀತಸ್ವಭಾವೇ ಕಾಲೇ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಾಖ್ಯೇ ನೃಣಾಮಗ್ರ್ಯಂ ಬಲಂ ಭವತಿ| ವೃಷ್ಟಿಶ್ಚ ಘರ್ಮಶ್ಚ ತಸ್ಮಿನ್ವೃಷ್ಟಿಘರ್ಮೇ- ವರ್ಷಾಗ್ರೇಏಷ್ಮಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇಽಲ್ಪಮ್| ತುರವಧಾರಣೇ| ಶೇಷಯೋಃ- ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋರೃತ್ವೋರ್ಮಧ್ಯಮೇವ ಬಲಮ್| ನನು, ವಸನ್ತೇ ಆದಾನಕಾಲತ್ವಾದತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷೈರಾದಿತ್ಯಪವನೈಃ ಶೋಷ್ಯಮಾಣೇಷು ಬಲವೃದ್ಧಿಹೇತುಷು ಭುವಃ ಸೌಮ್ಯೇಷು ಗುಣೇಷು, ಕಥಂ ಮಧ್ಯಬಲತ್ವಮಿತಿ ? ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ವರ್ಷಾದಿಷು ತ್ರಿಷ್ವೃತುಷು ಬಲಮುಪಚಿತಂ ಕ್ರಮೇಣೈವಾಪಚೀಯತೇ| ಯಥಾ- ಕೄಷ್ಣಪಕ್ಷೇ ಚನ್ದ್ರಃ| ತಸ್ಮಾದ್ದೀರ್ಘಕಾಲಾನುವೃತ್ತಂ ಬಲಮುಪಚಿತಂ ವಸನ್ತೇ ಕ್ರಮೇಣೈವಾಪಚೀಯತೇ, ಇತಿ ಮಧ್ಯಬಲತ್ವಂ ಯುಕ್ತಮ್| ಅನೇನೈವ ಹೇತುನಾ ಶಿಶಿರೇಽಗ್ರ್ಯಬಲತ್ವಮ್| ಯತಃ ಸಕಲೇನ ವಿಸರ್ಗಿಣಾ ಕಾಲೇನ ಯದುಪಚಿತಮತಿಶಯೇನ ಬಲಂ ತತ್ ಶಿಶಿರೇ ಪ್ರಾರಮ್ಭಮಾತ್ರಾದಾನಕಾಲೇಽಪಚೀಯಮಾನಮಪಿ ಬಲಂ ನ ಹೀನಂ ಲಕ್ಷ್ಯತೇ| ಯಥಾ- ಕೃಷ್ಣಪಕ್ಷಾದೌ ಚನ್ದ್ರಃ ಕ್ಷೀಯಮಾಣಃ, ಇತಿ ಯುಕ್ತಮುಕ್ತಂ ಶೀತೇಽಗ್ರ್ಯಂ ಬಲಂ ವಸನ್ತೇ ಚ ಮಧ್ಯಂ ಬಲಮಿತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಯೇನೈವ ಕ್ರಮೇಣ ಬಲಮುಪಚೀಯತೇ, ತೇನೈವ ಚಾಪಚೀಯತ ಇತ್ಯಾಹ-ಶೀತೇಽಗ್ರ್ಯಮಿತಿ| ಶೀತೇ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ, ಅಗ್ರ್ಯಂಭಾಗತ್ರಯಪೂರ್ಣಂ ಬಲಮ್| ವೃಷ್ಟಿಘರ್ಮೇ-ಪ್ರಾವೃಡ್ಗ್ರೀಷ್ಮಯೋಃ, ಅಲ್ಪಂಭಾಗದ್ವಯೋನಮ್| ಶೇಷಯೋಃ-ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋಃ, ಮಧ್ಯಂ-ಏಕಭಾಗೋನಮ್| (ಯೇ ತು ಶಿಶಿರೇ ಚತುರ್ಭಾಗಪೂರ್ಣಸ್ಯ ಬಲಸ್ಯ ವಸನ್ತೇ ಭಾಗದ್ವಯೋನತ್ವಂ ವಿಧಾಯ ಮಧ್ಯಂ ಬಲಂ ಕಲ್ಪಯನ್ತಿ| ತದಸತ್| ಕ್ರಮೇಣಾಪಚಿತೌ ವಸನ್ತೇ ಭಾಗದ್ವಯೋನತಾನುಪಪತ್ತೇಃ| ಉತ್ಕೃಷ್ಟಮಧ್ಯಾಲ್ಪತಯಾ ಅತ್ರ ಮಧ್ಯತ್ವಂ ವೇದ್ಯಮ್| ಏಕಭಾಗೋನಂ ಮಧ್ಯಂ, ದ್ವಿಭಾಗೋನಮಲ್ಪಮಿತಿ|) ಯಾವದ್ಬಲಂ ವಿಸರ್ಗಸ್ಯಾನ್ತ್ಯೇ ದಿನೇ ತಾವದಾದಾನಸ್ಯಾದ್ಯೇ, ಯಾವದ್ವಿಸರ್ಗಸ್ಯೋಪಾನ್ತ್ಯೇ ತಾವದಾದಾನಸ್ಯ ದ್ವಿತೀಯೇ| ಏವಂ ಯಾವದ್ವಿಸರ್ಗಸ್ಯಾದ್ಯೇ ತಾವದಾದಾನಸ್ಯಾನ್ತ್ಯೇ, ಇತಿ ಹೇಮನ್ತಪರ್ಯನ್ತಂ ವಾಚ್ಯಮ್| ಇತಿ ಋತುನಿರ್ಣಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಿಲ ವಿಸರ್ಗಾಭಿವರ್ದ್ಧಿತಬಲತ್ವಾತ್ಪುಮಾನ್ ಬಲೀ ಭವತಿ| ತಸ್ಯ ಬಲಿನಃ ಪುಂಸೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಕಾಲೇ ಶೀತಸಂರೋಧಾದ್ಧೇತೋರನಲೋಽಗ್ನಿರ್ಬಲೀ ಭವತಿ| ಯತಃ ಸರ್ವತಃ ಸ್ರೋತೋರೋಧಾಜ್ಜಾಠರೋಽಗ್ನಿರಾನ್ತರೈರೇವ ಸ್ವೇರರ್ಚಿರ್ಭಿರಭಿವರ್ಧತೇ| ವರ್ಧಿತಶ್ಚಾಸೌ ಯುಕ್ತಮಾಹಾರಂ ಸಮ್ಯಕ್ಪಚತಿ| ಪಕ್ವಾಚ್ಚಾಹಾರಾದ್ಬಲಮಭ್ಯಾಧಿಕಂ ಜಾಯತೇ| ಹೇಮನ್ತೇ ಇತ್ಯನೇನ ಏತತ್ ದ್ಯೋತಯತಿ, ಅಸ್ಮಿನ್ನೇವ ಕಾಲೇ ಶೀತಸಂರೋಧಾತ್ ಪ್ರಬಲೋಽಗ್ನಿರ್ಭವತಿ, ನ ತು ಋತ್ವನ್ತರೋಪಜನಿತಶೀತಸಂರೋಧಾತ್| ತಥಾ ಹಿ- ಅನ್ಯರ್ತುಜೇನ ಶೀತೇನಾಗ್ನಿಸಾದೋ ಭವತಿ, ಯಥಾ- ವರ್ಷಾಸು| ತತ್ರ ಹಿ ವೃಷ್ಟಿವಾತಾಭ್ಯಾಂ ಭವತಿ ಶೀತಮ್, ನ ಚಾಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಃ| ತಥಾ ಚಾಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೪)- "ವೃಷ್ಟಿವಾತಾಕುಲೇ ತ್ವಹ್ನಿ ಭೋಜನಂ ಕ್ಲೇದವಾತಜಿತ್| ಪರಿಶುಷ್ಕಂ ಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧಮುಷ್ಣಾಮ್ಲಲವಣಂ ಭಜೇತ್" ಇತಿ| ಇಹ ಪುನರನೇಕರೂಪಂ ಗೌರವಯುಕ್ತಂ ಭೋಜನಂ ಶಸ್ಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ- "ಅತೋ ಹಿಮೇಽಸ್ಮಿನ್" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ರಸಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ಪಲಂ ಪುಷ್ಟಮ್" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥೋಕ್ತಮ್- "ಊಷ್ಮಾ ಬಹಿಃ ಪ್ರತಿಹತೋ ಹಿಮಶೀತವಾತೈರನ್ತಃ ಶರೀರವಿವರಂ ಪ್ರತಿಪದ್ಯಮಾನಃ| ಸ್ವಸ್ಥಾನಪಿಣ್ಡಿತವಪುರ್ಭವತಿ ಪ್ರಚಣ್ಡಃ ಶೀತೇಽನಿಲಾನಲಹರೋ ವಿಧಿರಿಷ್ಯತೇಽತಃ" ಇತಿ| ತಥಾ, ಯದ್ಯಪಿ "ತತ್ರ ಸತ್ತ್ವಶರೀರೋತ್ಥಂ" ಇತ್ಯಾರಭ್ಯ ಯಾವತ್ "ತಥೋರ್ಜಸ್ಕರಯೋಗಜಮ್" ಇತ್ಯಾದಿನಾ (ಹೃ.ಶಾ.ಅ.೩/೭೮) ಗ್ರನ್ಥೇನಾಹಾರೋ ಯುಕ್ತಜಸ್ಯೈಕಸ್ಯೈವ ಬಲಸ್ಯ ಹೇತುರಿತ್ಯುಕ್ತೋ ಗ್ರನ್ಥಕೃತಾ| ತಥಾಽಪಿ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ನಿರೂಪ್ಯಮಾಣಃ ಸಹಜಕಾಲಜಯೋರಪಿ ಬಲಯೋರಾಹಾರ ಏವ ಹೇತುಃ, ಅನುವೃತ್ತಿಹೇತುತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಹ್ಯಾಹಾರಂ ವಿನಾ ಶರೀರಮೇವ ನ ಸ್ಯಾತ್| ತದನಯಾ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ತ್ರಿವಿಧಮಪಿ ಬಲಮಾಹಾರಜಮಿತಿ ಬೋದ್ಧವ್ಯಮ್| ನನು, ಯದಿ ಪ್ರಬಲೋಽನಲೋ ಭವತಿ, ತತಃ ಕಿಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಅಲ್ಪೇನ್ಧನ ಇತ್ಯಾದಿ| ಅಲ್ಪಮಿನ್ಧನಮಾಹಾರಾಖ್ಯಂ ಯಸ್ಯ ಸೋಽಲ್ಪೇನ್ಧನಃ ಸನ್, ಸೋಽನಲೋ, ಧಾತೂನ್- ರಸಾದೀನ್ ಪಚೇತ್| ಕೀದೃಶಃ ? ವಾಯುನೇರಿತಃ- ವಾತೋದ್ದೀಪಿತಃ| ಅತಃ- ಅಸ್ಮಾದನನ್ತರೋಕ್ತಾದ್ಧೇತೋರಲ್ಪೇನ್ಧನತ್ವೇ ಸತಿ ಧಾತುಪಾಕಾಖ್ಯಾತ್| ಅಸ್ಮಿನ್ ಹಿಮೇ ಶೀತೇ ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಖ್ಯಾನ್ ರಸಾನ್ ಸೇವೇತ| ನಾನ್ಯರ್ತುಸಮ್ಭವೇ ಹಿಮ ಇತ್ಯಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯ ದ್ಯೋತನಾಯ (ಅಸ್ಮಿನ್) ಹಿಮ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಋತುಚರ್ಯಾಮಾಹ| ತಾಂ ಚ ಶಿಶಿರಾದ್ಯುದ್ದೇಶೇಽಪಿ ಹೇಮಾನ್ತಾದಿಕ್ರಮೇಣ, ಶಿಶಿರಚಾರ್ಯಾಯಾ ಹೇಮನ್ತಚರ್ಯಾಮೂಲತ್ವಾತ್| ತತ್ರ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಾಂ ಮಧುರಾದಿಸೇವಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಬಲಿನ ಇತಿ| ಯತೋ ಹೇಮನ್ತೇ ಅನಲಃ ಪ್ರಬಲೋ ಭವತಿ| ಸ ಚಾಲ್ಪೇನ್ಧನಃ ಸನ್ ಧಾತೂನ್ ಪಚೇತ್| ಅತೋ ಮಧುರಾದೀನ್ ಸೇವೇತ| ಪ್ರಾಬಲ್ಯೇ ಹೇತುಮಾಹ-ಶೀತಸಂರೋಧಾತ್, ರೋಮಕೂಪಾನಾವೃಣ್ವತಾ ಶೀತೇನಾರ್ಚಿಷಾಂ ಬಹಿಃ ಪ್ರಚಾರೇ ವಾರಿತೇ ಪಿಣ್ಡಿತೋಷ್ಮತ್ವಾತ್ ಪ್ರಬಲಃ| ನನ್ವೇವಂ ವರ್ಷಾಸ್ವಪ್ಯಾಪದ್ಯೇತ ಇತ್ಯತ ಆಹ-ಬಲಿನಃ, ಬಲಿತ್ವೇ ಸತಿ ಶೀತಸಂರೋಧಾತ್| ವರ್ಷಾಸು ಪುನರ್ಬಲಹಾನಿಃ| ನನು, ಪ್ರಬಲಶ್ಚೇತ್ತತ್ಕಿಂ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣವೀರ್ಯಾಮ್ಲಲವಣಾನ್ ಸೇವೇತ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ವಾಯುನೇರಿತಃ,-ಶೀತಜನಿತವಾಯುನಾ ಸನ್ಧುಕ್ಷಿತಃ, ಸ ಧಾತೂನ್ ಪಚೇತ್| ಅಮ್ಲಲವಣೌ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣವೀರ್ಯತ್ವಾಚ್ಛೀತಸ್ಯ ತಜ್ಜನಿತವಾಯೋಶ್ಚ ವಿಪರೀತೌ| ಅಯಂ ವಿಧಿಃ ಕಿಂ ಹೇಮನ್ತಮಾತ್ರೇ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಹಿಮೇ,-ಶೀತಯುಕ್ತೇ| ಹೇಮನ್ತೇ ವಿಶೇಷ್ಯೇ ಸತ್ಯಪ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ ಪದಂ ಹೇಮನ್ತ ಏವ ಹಿಮೇ ಏವ, ಅಯಮ್ ವಿಧಿರ್ನಾನ್ಯದೇತಿ ನಿಯಮಾರ್ಥಮ್| ಇದಂ ಚೋಪಲಕ್ಷಣಮ್| ತೇನ ಯಸ್ಯರ್ತೋರ್ಯಲ್ಲಕ್ಷಣಂ, ತದ್ಯುಕ್ತ ಏವ ತಸ್ಮಿನ್ನೇವ ತದ್ವಿಧಿರಿತಿ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತು (ಉ. ಅ. ೬೪/೨೨) ತಿಕ್ತಕಟುಕಸೇವಾಮಪ್ಯಾಹ-"ಹೇಮನ್ತೇ ಲವಣಕ್ಷಾರತಿಕ್ತಾಮ್ಲಕಟುಕೋತ್ಕಟಮ್| ಸಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಮಹಿಮಮಶನಂ ಹಿತಮುಚ್ಯತೇ||" ಇತಿ| ಸಾಪ್ಯುಚಿತಾ, ಚೀಯಮಾನಕಫಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್| ಹೇಮನ್ತೇ ಹಿ ವಾತಕಫೌ ಚೀಯತೇ| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಪಿತ್ತಂ ಶಾಮ್ಯತೇ, ತಚ್ಛೈತ್ಯಾದ್ವಾಯುಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಚ ಚೀಯತೇ" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಏತರ್ಹಿ- ಏತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ, ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ ಪ್ರಾತರೇವ- ಪ್ರತ್ಯುಷಸಿ, ನಾನ್ಯಕಾಲೇ ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ದಿನಾತಿಕ್ರಾನ್ತೌ ಸತ್ಯಾಮ್, ಅವಶ್ಯಕಾರ್ಯಂ- ಮೂತ್ರೋತ್ಸರ್ಗಾದಿಕಂ ದಿನಚರ್ಯೋಕ್ತಂ, ಸಮ್ಭಾವ್ಯ- ಸಮ್ಪಾದ್ಯ, ಯಥೋಕ್ತಂ- ಯಥಾನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್, ಅನು- ಪಶ್ಚತ್, ವಾತಘ್ನತೈಲಾಭ್ಯಙ್ಗಾದಿಕಂ ಶೀಲಯೇತ್| ಯದ್ಯಪಿ "ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ, ಅವಶ್ಯಕರ್ಯಂ ಸಮ್ಭಾವ್ಯ ಯಥೋಕ್ತಂ ಶೀಲಯೇದನು" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್, ತಥಾಪಿ ಬುಭುಕ್ಷಿತೇನ ನ ತಥಾನ್ಯತ್ಕಾರ್ಯಂ ಕಾರ್ಯಮ್, ಯಥಾ ಭೋಜನಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- "ಆಹಾರಕಾಲೇ ಸಮ್ಪ್ರಾಪ್ತೇ ಯೋ ನ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ| ತಸ್ಯ ಸೀದತಿ ಕಾಯಾಗ್ನಿರ್ನಿರಿನ್ಧನ ಇವಾನಲಃ||" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದೌಚಿತ್ಯಾದ್ಬುಭುಕ್ಷಿತೇನಾಹಾರಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ವೇದ್ಯಮ್| ನನ್ವನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಪಿ ಕಾಲೇ ಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯೈವಾಹಾರಾನುಜ್ಞಾನಾದಿಹ ಬುಭುಕ್ಷಿತಗ್ರಹಣಂ ನ ಕಾರ್ಯಮ್| ಯುಕ್ತಮಾಹ ಭವಾನ್| ಕಿನ್ತ್ವಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಜಾಠರಾಗ್ನಿರತ್ಯಗ್ನಿಚ್ಛಾಯಾನುಕಾರೀ ಭವತಿ| ತತೋಽಸ್ಯ ಜಾಠರಾಗ್ನೇರತ್ಯಗ್ನೇರಿವೋಪಚಾರೋ ಯುಕ್ತಃ| ಯಥಾ (ಚರಕೇ ಚಿ.ಅ.೧೫/೨೧೯, ಹೃದಯೇ ಚಿ.ಅ.೧೦/೮೪)- "ಮುಹುರ್ಮುಹುರಜೀರ್ಣೇಽಪಿ ಭೋಜ್ಯಾನ್ಯಸ್ಯೋಪಹಾರಯೇತ್| ನಿರಿನ್ಧನೋಽನ್ತರಂ ಲಬ್ಧ್ವಾ ಯಥೈನಂ ನ ವಿಪಾದಯೇತ್||" ಇತಿ| ಅಬುಭುಕ್ಷಿತಸ್ಯೈವ ಭೋಜನಾಧಿಕಾರಿತ್ವಮಿತಿ ಭ್ರಾನ್ತಿನಿರಾಸಾಯೇಹ ಬುಭುಕ್ಷಿತಗ್ರಹಣಮ್| ನಿಶಾನಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯಾದಿತಿ ವಿಶಿಷ್ಟಕಾಲೋಪಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಕೃತಮ್| ಯದಾಽತ್ರ ಹೇಮನ್ತೇ ಶರ್ವರ್ಯೋ ದೀರ್ಘಾ ಜಾಯನ್ತೇ, ತದೈಷ ವಿಧಿಃ ಸರ್ವೋನುಷ್ಠೇಯೋ ನ ಪ್ರಾರಬ್ಧಮಾತ್ರ ಏವಾಸ್ಮಿನ್ನಿತಿ| ನನ್ವತ್ರ ಸೇವೇತ ಶೀಲಯೇದ್ಭಜೇದಿತ್ಯೇಕಾರ್ಥಾಭಿಧಾಯೀನಿ ಬಹೂನಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಾನಿ ಕಿಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾನಿ ? ಏಕೇನೈವಾರ್ಥಾಧಿಗತೇಃ| ಅತ್ರ ಬ್ರೂಮಃ| ಕಾರ್ಯಾನ್ತರಸೂಚನಾರ್ಥಮೇತತ್ಪದತ್ರಯಂ ಕೃತಮ್| ತಥಾ ಹಿ- "ಅತೋ ಹಿಮೇಽಸ್ಮಿನ್ಸೇವೇತ" ಇತ್ಯತ್ರ ಯಃ ಸೇವೇತಶಬ್ದಃ ಸ ಇದಂ ದ್ಯೋತಯತಿ- ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣರಸಾಃ ಪವನವಿಜಯಾರ್ಥಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ನಿತರಾಮುಪಯೋಕ್ತವ್ಯಾಃ| ನ ಕಾದಾಚಿತ್ಕ ಏಷಾಮಸ್ಮಿನ್ನೃತಾವುಪಯೋಗೋ ವಿಧೇಯ ಇತಿ| ಅತ ಏವ ವಾತಘ್ನತೈಲಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೇಃ ಪೃಥಗೇಷಾಂ ರಸಾನಾಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ತಥಾ, "ಯಥೋಕ್ತಂ ಶೀಲಯೇತ್" ಇತ್ಯತ್ರ ಯಃ ಶೀಲಯೇದಿತ್ಯೇಷ ಶಬ್ದಃ ಸ ವಾತಘ್ನತೈಲಾದೇಃ ಸರ್ವಸ್ಯ ತುಲ್ಯಕಕ್ಷತಾಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ತಥಾ, "ಪ್ರಾವಾರಾಜಿನ" ಇತ್ಯಾದೌ ಯೋ ಭಜೇಚ್ಛಬ್ದಃ ಸ ಸಕಲಸ್ಯಾಹಾರವಿಹಾರಶೀಲನಸ್ಯ ಶಯನವಿಧೇಶ್ಚ ತುಲ್ಯತಾಂ ಪ್ರಥಯತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಸೂ.ಅ.೭/೫೧)- "ಆಹಾರಶಯನಾಬ್ರಹ್ಮಚರ್ಯೈರ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರಯೋಜಿತೈಃ| ಶರೀರಂ ಧಾರ್ಯತೇ ನಿತ್ಯಮಾಗಾರಮಿವ ಧಾರಣೈಃ||" ಇತಿ| ವಾತಘ್ನತೈಲೈರಭ್ಯಙ್ಗಂ ಶೀಲಯೇತ್| ತೈಲಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯೈವ ವಾತಘ್ನತ್ವಾದ್ವಾತಘ್ನೇತಿ ವಿಶೇಷಣಮತಿಶಯಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್, ತೇನ ಬಲಾತೈಲಾದಿಭಿರಿತಿ ಬೋಧ್ಯಮ್| ಮೂರ್ಧ್ನಿ ತೈಲಂ-ಶಿರೋಭ್ಯಙ್ಗಾದಿ| ವಿಮರ್ದನಂ- ಶರೀರಸಂವಾಹನಮ್, ಏತದೌಚಿತ್ಯಾದಭ್ಯಕ್ತಃ ಸನ್ ಶೀಲಯೇತ್| ಕುಶಲೈಃ- ತದ್ವಿದ್ಭಿಃ ಸಾರ್ಧಂ, ನಿಯುದ್ಧಂ- ಬಾಹುಯುದ್ಧಂ, ಶೀಲಯೇತ್| ಪಾದಾಘಾತಂ- ಪಾದೇನ ವಿಮರ್ದನಮ್, ಯುಕ್ತಿತ ಇತ್ಯನೇನಾರ್ಧಶಕ್ತ್ಯೈವ ಶೀಲನಂ ದ್ಯೋತಯತಿ| ಬಾಹುಯುದ್ಧಪಾದಾಘಾತಯೋಶ್ಚಾನಭ್ಯಕ್ತಸ್ಯೈವ ಶೀಲನಂ ಯುಕ್ತಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ದಿನಚರ್ಯಾವಿಹಿತಸ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗಾದೇವಿರ್ಶೇಷಮಾಹ-ದೈರ್ಘ್ಯಾದಿತಿ| ಏತರ್ಹಿ-ಏತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ, ಅಭ್ಯಙ್ಗಾದೀನ್ ಶೀಲಯೇತ್| ಕದಾ ? ಪ್ರಾತಃ| ಕಿಮವಶ್ಯಕಾರ್ಯಂ ಬಾಧಿತ್ವಾ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಯಥೋಕ್ತಮವಶ್ಯಕಾರ್ಯಂ-ಶೌಚಾದಿಕಂ, ಸಮ್ಭಾವ್ಯ-ಸಮ್ಯಕ್ ಕೃತ್ವಾ| ಕಿಮಜಾತಾನ್ನಪಾನೇಚ್ಛ ಏವ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಬುಭುಕ್ಷಿತ ಏವ| ನನು ಪ್ರಾತಃ ಕಥಂ ಬುಭುಕ್ಷಿತಃ ? ಇತ್ಯತ ಆಹ-ನಿಶಾನಾಂ ದೈರ್ಘ್ಯಾತ್| ಸಮ್ಭಾವ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಪಶ್ಚಾದರ್ಥೇ ಸಿದ್ಧೇ ನೈರನ್ತರ್ಯಾರ್ಥಮನುಗ್ರಹಣಮ್| ಅಭ್ಯಙ್ಗಸೇಕಪಿಚವೋ ವಸ್ತಿಶ್ಚೇತಿ ಚತುರ್ವಿಧಂ ಮೂರ್ಧತೈಲಮ್| ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ಯ ಪೃಥಗುಪಾದಾನಮಿತರಾವಯವಾರ್ಥಮ್| ವಿಮರ್ದನಂ-ಕರಾಭ್ಯಾಂ ಪೀಡನಮ್| ಅಭ್ಯಙ್ಗಮೂರ್ಧತೈಲವಿಮರ್ದನಾನಿ ವಾತಘ್ನತೈಲೈರ್ಬಲಾತೈಲಾದಿಭಿಃ ಶೀಲಯೇತ್| ನಿಯುದ್ಧಂ-ಬಾಹುಯುದ್ಧಮ್| ಕುಶಲೈಃ-ಮಲ್ಲೈಃ| ಪಾದಾಘಾತಂ-ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಮರ್ದನಮ್| ಯುಕ್ತಿತಃ-ಮಾತ್ರಾದ್ಯನತಿಕ್ರಮೇಣ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಷಾಯೇಣ- ರೋಧ್ರಾದಿನಾ, ಅಪಹೃತಃ- ಅಪನೀತಃ, ಸ್ನೇಹೋ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತತಃ- ಅನನ್ತರಂ, ಯಥಾವಿಧಿ- ಶಾಸ್ತ್ರೋದಿತೇನ ವಿಧಾನೇನ, ಸ್ನಾತಃ| ಕುಙ್ಕುಮೇನ- ಕಾಶ್ಮೀರೇಣ, ಪ್ರದಿಗ್ಧಃ- ಅನುಲಿಪ್ತಃ| ದರ್ಪಃ- ಕಸ್ತೂರಿಕಾ, ತೇನ ಸಹ ವರ್ತತೇ ಯತ್ಕುಙ್ಕುಮಂ ತದೇವಮ್| ತಥಾ, ಅಗುರುಣಾ- ಜೋಙ್ಗಕೇನ ಧೂಪಿತಃ| ರಸಾನ್- ಮಾಂಸರಸಾನ್, ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಭಜೇತ್| ಮಾಂಸರಸಾನಾಂ ಸ್ನಿಗ್ಧತ್ವೇಽಪಿ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನಿತಿ ವಿಶೇಷಣಮತಿಶಯದ್ಯೋತನಾರ್ಥಮ್| ಸ್ನಿಗ್ಧತಮಾನ್ ರಸಾನಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪಲಂ- ಮಾಂಸಂ, ಪುಷ್ಟಂ- ಮೇದುರಂ, ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಗುಡಸ್ಯೇದಂ ಗೌಡಂ ತನ್ಮಧ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಅಚ್ಛಸುರಾಂ- ಸುರಾಮಣ್ಡಂ, ಸುರಾಂ- ಮದಿರಾಂ, ಚ ಭಜೇತ್| ಅಮ್ಲೇನಾನ್ನೇನ ಕಷಾಯದ್ರವ್ಯೈಶ್ಚ ಯಾ ಕ್ರಿಯತೇ ಸಾ ಸುರಾ ಭಣ್ಯತೇ| ನನು, ದ್ವಿಧೈವ ಸುರಾ ಸೇವ್ಯತ್ವೇನೇಹಾಭೀಷ್ಟಾ, ತತ್ಸುರಾಶಬ್ದ ಏವ ನಿರ್ದೇಷ್ಟುಂ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ| ತಸ್ಮಿನ್ಹಿ ಸಾಮಾನ್ಯಪದೇ ನಿರ್ದಿಷ್ಟೇ ದ್ವಿಧೈವ ಸುರಾ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಾ ಭವತಿ| ಸತ್ಯಮೇತತ್| ಕಿನ್ತ್ವಚ್ಛಸುರಾಂ ನಿತರಾಂ ಭಜೇತ್, ನ ತಥಾ ಸುರಾಮಿತಿ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಂ ದ್ವಯೋರುಪಾದಾನಮ್| ಅತ ಏವಾಚ್ಛಸುರಾಮಿತಿ ಪೂರ್ವಂ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಗೋಧೂಮೇತ್ಯಾದಿ| ಗೋಧೂಮಶ್ಚ ಪಿಷ್ಟಂ ಚ ಮಾಷಶ್ಚ ಇಕ್ಷುಶ್ಚ ಕ್ಷೇಏರಂ ಚ ತಾನ್ಯೇವಮ್| ಗೋಧೂಮಪಿಷ್ಟಮಾಷೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರೇಭ್ಯ ಉತ್ಥಾನಂ ಯಾಸಾಂ ವಿಕೃತೀನಾಂ ತಾ ಏವಮ್| ಉತ್ಪೂರ್ವಾತ್ತಿಷ್ಠತೇಃ ಸುಪೇಏತಿ ಯೋಗವಿಭಾಗಾದ್ಭಾವೇ ಕಃ| "ಉದಃ ಸ್ಥಾಸ್ತಮ್ಭೋಃ ಪೂರ್ವಸ್ಯ" ಇತಿ ಸಸ್ಯ ತಕಾರಃ| ಗೋಧೂಮಪಿಷ್ಟಮಾಷೇಕ್ಷುಕ್ಷೀರೋತ್ಥಾಶ್ಚ ತಾ ವಿಕೃತಯಶ್ಚ, ತಾಃ ಶುಭಾಃ- ರಮ್ಯಾಃ, ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ನವಂ- ಅಪುರಾಣಮನ್ನಂ, ತಥಾ ವಸಾಂಭಜೇತ್| "ಶುದ್ಧಮಾಂಸಸ್ಯ ಯಃ ಸ್ನೇಹಃ ಸಾ ವಸಾ ಪರಿಕೀರ್ತಿತಾ"| ತಥಾ, ತೈಲಂ ಭಜೇತ್- ಭಕ್ಷಯೇತ್| ಅಭ್ಯಙ್ಗಸ್ತು ಪ್ರಾಗನುಜ್ಞಾತ ಏವ| ಶೌಚಕಾರ್ಯೇ- ಶೌಚಕ್ರಿಯಾಯಾಂ, ಸುಖೋದಕಂ- ಉಷ್ಣೋದಕಂ, ಭಜೇತ್| ಪ್ರಾವಾರಃ- ಕಾರ್ಪಾಸೋ ರೋಮವಾನ್ ಘನಃ ಪಟಃ, ಸ್ಥೂಲಪಟಕಾದಿಃ| ಅಜಿನಂ- ಸುಖಸ್ಪರ್ಶರೋಮಚರ್ಮ| ಕೌಶೇಯಂ- ಪಟ್ಟವಸನಮ್| ಪ್ರವೇಣೀ- ಸೂಚೀಬಾಣಾಖ್ಯೋ ವಸ್ತ್ರವಿಶೇಷಃ| ಕೌಚವಂ- ರಾಙ್ಕವವಸ್ತ್ರಭೇದಃ, ತವರಕ ಇತ್ಯನ್ಯೇ| ಏತೈರಾಸ್ತೃತಂ- ದತ್ತಪ್ರಚ್ಛದಪಟಂ, ಶಯನಂ ಭಜೇತ್| ಕೀದೃಕ್ ಶಯನಂ ಭಜೇತ್ ? ಉಷ್ಣಸ್ವಭಾವೈಃ- ರೋಮಶಿಕಾರಲ್ಲಿಕಾಪ್ರಾಯೈಃ, ಪ್ರಾವೃತಃ- ಪ್ರಕರ್ಷೇಣಾಚ್ಛಾದಿತಃ| ತಥಾ, ಅರ್ಕಕಿರಣಾನ್ಭಜೇತ್| ಕಥಮ್ ? ಯುಕ್ತ್ಯಾ- ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗಲಕ್ಷಣಯಾ| ಅತಿಸೇವಿತಾ ಹಿ ಗ್ಲಾನ್ಯಾದೀನ್ ಕುರ್ಯುಃ| ತಥಾ, ಸ್ವೇದಂ ಭಜೇತ್| ಯುಕ್ತ್ಯೈವೇತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತಿಸೇವಿತೋ ಹಿ ಸ್ವೇದೋ ಗ್ಲಾನ್ಯಾದೀನ್ ಜನಯೇತ್| ಪಾದತ್ರಾಣಂ ಚ- ಪಾದುಕಾದಿಕಂ, ಸರ್ವದಾ ಭಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉದ್ವರ್ತನಾದೇರ್ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಕಷಾಯೇತಿ| ಕಷಾಯಾಪಹೃತಸ್ನೇಹಾದಿಕೋ ಭೂತ್ವಾ ರಸಾದೀನ್ ಭಜೇತ್| ಕಷಾಯೇಣಾಪಹೃತಃ ಸ್ನೇಹಃಸ್ನೇಹಾಪಹರಣಮಾತ್ರಮುದ್ವರ್ತಿತಃ, ನ ತ್ವನ್ಯಕಾಲವದುತ್ಪಾದಿತರೌಕ್ಷ್ಯಃ| ಯಥಾವಿಧಿ ಸ್ನಾತಃ, ವಿಧಿಶ್ಚಾತ್ರ ಶೀತಕಾಲೋಚಿತತ್ವಾತ್ ಸರ್ವಾಙ್ಗಾನಾಮುಷ್ಣೋದಕೇನ ಸ್ನಾನಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೬/೧೪)- "ಅಭ್ಯಙ್ಗೋತ್ಸಾದನೇ ಮುರ್ಧತೈಲಂ ಜೇನ್ತಾಕಮಾತಪಮ್" ಇತಿ| ಜೇನ್ತಾಕಂಸರ್ವಾಙ್ಗೋಷ್ಣೋದಕಸ್ರಾನಮಿತಿ ಬಾಷ್ಪಚನ್ದ್ರಃ| ಸದರ್ಪೇಣ-ಸಕ್ಸ್ತೂರಿಕೇಣ| ಪ್ರದಿಗ್ಧೋ-ಅನುಲಿಪ್ತಃ| ರಸಾನ್-ಮಾಂಸರಸಾನ್| ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಘೃತಾದಿಸಂಸ್ಕೃತಾನ್| ಪಲಂ-ಮಾಂಸಮ್| ಪುಷ್ಟಂ-ಮೇದುರಮ್| ಗೌಡಂ-ಗುಡಕೃತಂ ಮದ್ಯಮ್| ಅಚ್ಛಸುರಾಂ-ಸುರಾಮಣ್ಡಮ್| ಸುರಾಂ-ಘನಸುರಾಮ್| ಅಚ್ಛಸುರಾಯಾಃ ಪೃಥಗ್ಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಭಜನಾರ್ಥಮ್| ಗೋಧೂಮಾದ್ಯುತ್ಥಾಃ-ಗೋಧೂಮಾದಿಕೃತಾ ಮೋದಕಾದ್ಯಾಃ| ಪಿಷ್ಟಂ-ಶಾಲಿಪಿಷ್ಟಮ್| ಶುಭಾಃಹೃದ್ಯಾಃ| ನವಂ-ಅನತಿಕ್ರಾನ್ತವತ್ಸರಮ್| ಅನ್ನಂ-ಧಾನ್ಯಮ್| ವಸಾಂ-ಮಾಂಸಸ್ನೇಹಮ್| ರಸಾದಿತೈಲಾನ್ತಂ ಭೋಜನೋಪಯೋಗಿ| ಸುಖೋದಕಂ-ಕವೋಷ್ಣಮುದಕಮ್, ತಚ್ಚ ಶೌಚಕಾರ್ಯೇ| ಪಾನೇ ತು ಶೀತಮೇವ| ಪ್ರವಾರಃ-ಕಾರ್ಪಾಸರೋಮವಾನ್ ಘನಃ ಪಟಃ| ಅಜಿನಂ-ಚರ್ಮ| ಕೌಶೇಯಂ-ಕೃಮಿಕೋಶೋತ್ಥಮ್| ಪ್ರವೇಣೀ-ಸೂಚೀಬಾಣಾಖ್ಯಂ ವಸ್ರಮ್| ಕುಥಕಃ-ಕಮ್ಬಲಃ| ಉಷ್ಣಸ್ವಭಾವೈರ್ಲಘುಭಿರ್ವಸ್ರೈಃ ಪ್ರಾವೃತಃ| ಅರ್ಕಕಿರಣಾನ್ ಸ್ವೇದಂ ಚ ಯುಕ್ತ್ಯಾ-ಸಮ್ಯಗ್ಯೋಗೇನ ಭಜೇತ್| ಪಾದತ್ರಾಣಂ ಸರ್ವದಾ-ಬಹಿಶ್ಚರಣಂ ವಿನಾಪಿ, ಬಹಿಶ್ಚರಣೇ ತು ದಿನಚರ್ಯಾಯಾಮುಕ್ತಮೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಊರೂ ಚ ಸ್ತನೌ ಚ ಶ್ರೋಣಿಶ್ಚ ಊರುಸ್ತನಶ್ರೋಣಿ| ಪೀವರಂ- ಪೀನಂ, ಊರುಸ್ತನಶ್ರೋಣಿ ಯಾಸಾಂ ತಾ ಏವಮ್ಭೂತಾಃ, ಪ್ರಮದಾಃ- ವಿಲಾಸಿನ್ಯಃ, ಶೀತಂ ಹರನ್ತಿ- ನುದನ್ತಿ| ಪೀನತ್ವೇನಾತಿಕಾರ್ಶ್ಯಮತ್ರ ನಿಷಿಧ್ಯತೇ| ತಥಾ ಚಾಹ ಗ್ರಾಮ್ಯಧರ್ಮಾಧಿಕಾರೇ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ.೭/೬೯)- "ತ್ಯಜೇದತಿಕೃಶಾಮ್" ಇತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಸಹ ಮದೇನ- ಯೌವನೋದ್ಭೂತೇನ ಸುರಾದಿಪಾನಜೇನ ಕಾಮೋದ್ರೇಕಕಾರಿಣಾ ವಾ, ವರ್ತನ್ತೇ ತಾಃ ಸಮದಾಃ| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಾಃ- ವಲ್ಲಭಾಃ, ಶೀತಂ ಹರನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಉಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯೋ ಧೂಪಕುಙ್ಕುಮಯೌವನೈಃ- ಅಗುರ್ವಾದಿಧೂಪೇನೋಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯಃ, ತಥಾ ಕುಙ್ಕುಮಾನುಲೇಪನೇನೋಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯಃ, ತಥಾ ಯೌವನೋಷ್ಮಣಾ, ಸಹಜೇನೋಷ್ಣಾಙ್ಗ್ಯ ಇತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೀತಾಪಹನ್ತೃತ್ವಕಥನದ್ವಾರಾ ಸ್ತ್ರೀಸೇವಾಂ ಪಿಧತ್ತೇ ಪೀವರೇತಿ| ಪ್ರಮದಾಃ-ಸ್ತ್ರಿಯಃ| ಸಮದಾಃ-ಯೌವನೋತ್ಥಂ ಮದ್ಯಜಂ ಚ ಮದಂ ಬಿಭ್ರಾಣಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಙ್ಗಾರಾಣಾಂ ತಾಪೋಽಙ್ಗಾರತಾಪಃ, ತೇನ ಸನ್ತಪ್ತಂ ಚ ತದ್ಗರ್ಭೇಽಭ್ಯನ್ತರೇ ಭೂವೇಶ್ಮ ಚ ತತ್ತಸ್ಮಿಂಶ್ಚರತಿ- ತಿಷ್ಠತಿ ನಿತ್ಯಂ ಯಸ್ತಸ್ಯಾಙ್ಗಾರತಾಪಸನ್ತಪ್ತಗರ್ಭಭೂವೇಶ್ಮಚಾರಿಣಃ ಪುಂಸೋ ಯತಃ ಶೀತಪಾರುಷ್ಯಜನಿತೋ ದೋಷೋ- ದುಃಖಂ, ನ ಜಾತು- ಕದಾಚಿಜ್ಜಾಯತೇ, ತತೋಽಙ್ಗಾರತಾಪಸನ್ತಪ್ತಗರ್ಭಭೂವೇಶ್ಮಚಾರೀ ಸ್ಯಾದಿತಿ ಭಾವಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೀತಾಪಹನ್ತೄತ್ವಕಥನದ್ವಾರಾ ನಿವಾತೋಷ್ಣಗೃಹಸೇವಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅಙ್ಗಾರೇತಿ| ಅಙ್ಗಾರಾಣಾಂ ತಾಪೇನ ಸನ್ತಪ್ತಂ ಯದ್ವೇಶ್ಮ, ಯಚ್ಚ ಗರ್ಭವೇಶ್ಮ-ಗೃಹಾನ್ತರ್ವರ್ತಿಗೃಹಂ, ಯಚ್ಚ ಭೂವೇಶ್ಮ-ಭೂಮ್ಯನ್ತರ್ವರ್ತಿಗೃಹಂ, ತೇಷು ಯಶ್ಚರತಿ ಸ ತಥಾ| ಶೀತೇನ ಯತ್ಪಾರುಷ್ಯಂ ತಜ್ಜನಿತೋ ದೋಷೋ ಜಾತು ಕದಾಚಿತ್, ತಸ್ಯ ನ ಜಾಯತೇ| ತಸ್ಮಾತ್ತಾನಿ ಭಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಸಿದ್ಧಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಯಮೇವ- ಹೈಮನ್ತಃ, ವಿಧಿಃ- ಪೂರ್ವೋಕ್ತಃ, ಶಿಶಿರೇ ಚ ವಿಶೇಷತಃ- ಅತಿಶಯೇನ ಕಾರ್ಯಃ| ಕುತಃ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಯಸ್ಮಾತ್ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಶೀತಮಧಿಕಂ ಭವತಿ, ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಆದಾನಕಾಲಾಜ್ಜಾತಮಾದಾನಕಾಲಜಂ ಚ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಭವತಿ| ತತೋ ಹೇತುದ್ವಯಾದ್ವಿಶೇಷೇಣ ಹೈಮನ್ತಿಕೋ ವಿಧಿಃ ಸೇವ್ಯಃ| ಹೇಮನ್ತೇ "ರಸಾನ್ ಸ್ನಿಗ್ಧಾನ್ ಶೀಲಯೇತ್" ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಶಿಶಿರೇ ತಾನತಿಶಯೇನ ಶೀಲಯೇತ್| ಏವಂ ಸರ್ವೋಽಪಿ ಹೈಮನ್ತಿಕೌ ವಿಧಿರ್ಯೋಜನೀಯಃ| ಆದಾನಕಾಲಜಮಿತ್ಯನೇನೈತದ್ದ್ಯೋತಯತಿ| ಆದಾನಕಾಲ ಏವ ರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ಕಾರಣಮ್, ನಾನ್ಯತ್| ಅತ ಏವ ಹೇಮನ್ತೇ ಶೀತೇಽಪಿ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ನಾಸ್ತ್ಯೇವೇತಿ| ಆದಾನಸ್ಯ ಚ ಪ್ರಾರಮ್ಭಮಾತ್ರತ್ವೇ ಏವ ಶಿಶಿರಸ್ಯ ಸಮ್ಭವ ಇತಿ ಶಿಶಿರೇ ಕಿಞ್ಚಿದೇವ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ವೇದ್ಯಮ್| ನನು, ಯಥಾ ರೌಕ್ಷ್ಯಮಾದಾನಕಾಲಜಂ ತಥೌಷ್ಣ್ಯಮಪಿ| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್- "ತಸ್ಮಿನ್ ಹ್ಯತ್ಯರ್ಥತೀಕ್ಷ್ಣೋಷ್ಣರೂಕ್ಷಾಃ" ಇತಿ| ಏವಂ ಚೌಷ್ಣ್ಯಸದ್ಭಾವಾಚ್ಛೀತಸ್ಯ ಹೇಮನ್ತತೋ ಹಾನಿಃ ಪ್ರಾಪ್ತಾ, ನ ತ್ವಾಧಿಕ್ಯಮ್| ತತ್ಕಥಮುಕ್ತಂ "ತದಾ ಹಿ ಶೀತಮಧಿಕಮ್" ಇತಿ ? ಬ್ರೂಮಃ| ರೌಕ್ಷ್ಯಸ್ಯ ದ್ವೌ ಹೇತೂ| ಏಕಸ್ತಾವದ್ಭಗವದ್ದಿವಾಕರಕರೈರ್ಜಗತ್ಸ್ನೇಹಾದಾನಮ್| ದ್ವಿತೀಯಸ್ತ್ವಾಗ್ನೇಯಃ ಕಾಲಃ| ತದೇವಂ ರೌಕ್ಷ್ಯೇಣೋಭಯಹೇತುಜೇನ ಶಿಶಿರೇ ಕಾಲೇ ವಾತಾಃ ಶೀತಸ್ವಭಾವಾ ಆಹಿತಾಧಿಕಶಕ್ತಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ ಹೈಮನ್ತೇಭ್ಯೋ ಮಾರುತೇಭ್ಯಃ| ತಥಾವಿಧಾಶ್ಚೌಷ್ಣ್ಯೇನಾದಾನಕಾಲಜೇನಾದಾನಕಾಲಪ್ರಾಥಮ್ಯಾದಪ್ರಾಪ್ತಬಲೇನ ಶಿಶಿರೇ ನಾಭಿಭೂಯನ್ತೇ| ಅನಭಿಭೂತಾಶ್ಚ ಶೀತಸ್ವಭಾವತ್ವಾಚ್ಚ ಶೀತಮೇವ ವರ್ಧಯನ್ತಿ| ಅತೋ ಯುಕ್ತಂ ಶೀತಾಧಿಕ್ಯಂ ಶಿಶಿರ ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಅ೦ ರ೦-ಶಿಶಿರಚರ್ಯಾಮಾಹ-ಅಯಮೇವೇತಿ| ಅಯಂ-ಹೇಮನ್ತೋಕ್ತಃ| ಸ್ವಯುಕ್ತ್ಯಾ ನ್ಯೂನಾಧಿಕಪ್ರಯೋಗನಿಷೇಧಾರ್ಥಮೇವಶಬ್ದಃ| ವಿಶೇಷತಃ-ಅತ್ಯಭ್ಯಾಸೇನ| ಹಿ-ಯಸ್ಮಾತ್, ತದಾ-ತಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ, ಅಧಿಕಂ ಶೀತಮ್, ಆದಾನಕಾಲಜಂ ರೌಕ್ಷ್ಯಂ ಚ| ಚಕಾರಾದ್ವಾತಕೋಪಬಲಕ್ಷಯೌ ಚ| ಯಥೋಕ್ತಂ ಖಾರಣಾದಿನ-"ಸ್ವಭಾವಶೈತ್ಯಾದ್ರೌಕ್ಷ್ಯಾಚ್ಚ ವಾತಕೋಪಾದ್ಬಲಕ್ಷಯಾತ್| ವಿಧಿರ್ವಿಶೇಷಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಃ ಶಿಶಿರೇ ಹೈಮನೋಮತಃ||" ಇತಿ| ವಾತಕೋಪಶ್ಚ ತೇನೈವೋಕ್ತಃ-"ಸ ವಾಯುಃ ಶಿಶಿರೇ ಕೋಪಂ ಯಾತ್ಯೇವೋಪಚಯಂ ಕಫಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶಿಶಿರೇ ಮಧುರಸ್ನಿಗ್ಧಾದಿನಾ ಆಹಾರೇಣ ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಚ್ಚ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಸಞ್ಚಿತೋಽತಿಶಯೇನ ಸ್ತ್ಯಾನತ್ವಾದತಿಕುಪಿತೋ ವಸನ್ತೇ ಋತಾವರ್ಕಾಂಶುತಾಪಿತಃ- ಸೂರ್ಯಪ್ರಭಾಭಿರ್ವಿಲಾಯಿತೋ, ದ್ರವಸ್ವರೂಪತ್ವಾಜ್ಜಲಮಿವ ವಿಪರೀತಂ ಜಾಠರಾಗ್ನಿಂ ಹತ್ವಾ, ಹಿ- ಯಸ್ಮಾತ್, ರೋಗಾನ್- ವಿಕಾರಾನ್, ಕುರುತೇ- ಜನಯತಿ| ಅತಃ- ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ತಂ- ಕಫಂ, ತ್ವರಯಾ- ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಜಯೇತ್| ದೋಷಾನಿತಿ ಕೇಚಿತ್ಪಠನ್ತಿ| ಅರ್ಕತಾಪಿತ ಇತ್ಯನೇನೈವ ಸಿದ್ಧೇ ಅಂಶುಶಬ್ದೋಽತ್ರ ರಶ್ಮೀನಾಂ ಪಟಿಮಾನಂ ಸೂಚಯತಿ, ನ ತಥಾ ಶೀತೇ| ತತ್ರ ಹಿ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೪)- "ಧೂಮಧೂಮ್ರರಜೋಮನ್ದಾಸ್ತುಷಾರಾವಿಲಮಣ್ಡಲಾಃ| ದಿಗಾದಿತ್ಯಾಃ" ಇತ್ಯಧಿಜಗೇ| ಕೈರ್ಜಯೇತ್? ತೀಕ್ಷ್ಣೈರ್ವಮನನಸ್ಯವಿರೇಕಾದಿಭಿರುಪಕ್ರಮೇತ್| ತಥಾ, ಲಘೂನಿ ರೂಕ್ಷಾಣಿ ಚ ಯಾನಿ ಭೋಜನಾನಿ, ತೈಶ್ಚ| ತಥಾ, ವ್ಯಾಯಾಮಶ್ಚೋದ್ವರ್ತನಂ ಚ ಆಘಾತಶ್ಚ ತೈಶ್ಚ ಕಫಂ ಜಯೇದಿತಿ| ಚಶಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟಃ| ತತಃ ಕಫಮುಲ್ಬಣಂ- ಉದ್ಧತಂ, ಜಿತ್ವಾಽನನ್ತರಂ ಸ್ನಾತೋಽನುಲಿಪ್ತಃ- ಸಮಾಲಿಪ್ತಃ ಕರ್ಪೂರಚನ್ದನಾಗುರುಕುಙ್ಕುಮೈಃ| ತಥಾ, ಪುರಾಣಂ ಚ ತದ್ಯವಗೋಧೂಮಂ ಚ, ತಥಾ, ಕ್ಷೌದ್ರಂ- ಮಾಕ್ಷಿಕಂ, ತಥಾ ಜಾಙ್ಗಲಂ ಚ ತಚ್ಛೂಲ್ಯಂ ಚ- "ಶೂಲೇನ ಸಂಸ್ಕೃತಂ ಮಾಂಸಂ ಶೂಲ್ಯಮ್" ಭಟಿತ್ರಂ ಚ, ತತ್ತಾನಿ ಭುಙ್ಕ್ತೇ ಪುರಾಣಯವಗೋಧೂಮಕ್ಷೌದ್ರಜಾಙ್ಗಲಶೂಲ್ಯಭುಕ್| ಶೂಲ್ಯ ಇತಿ "ಶೂಲೋಖಾದ್ಯತ್" ಇತಿ ಯತ್| ಏವಂವಿಧಃ ಸನ್ ವಯಸ್ಯೈಃ- ಮಿತ್ರೈಃ ಸಹಿತ ಆಸವಾದೀನ್ ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್? ನಿರ್ಗದಾನ್- ನಿವೃತ್ತಗದಾನ್ನಿರ್ದೋಷಾನ್, ಪಿಬೇದಿತಿ ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣೇನ ಸಮ್ಬನ್ಧೋಽತ್ರ ದೀಪಕತ್ವಾತ್| ಆಸವೋ- ಯೋ ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಸುತ್ಯ ಕ್ರಿಯತೇ| ಉಕ್ತಂ ಚ- "ಮದ್ಯಾಕರಾಧಿಕದ್ರವ್ಯಮದಿರಾದ್ಯೈಃ ಕೃತಸ್ತು ಯಃ| ಸೋಽರಿಷ್ಟಃ ಸ್ಯಾದಾಸವಸ್ತು ದ್ರವ್ಯಾಣ್ಯಾಸುತ್ಯ ಯಃ ಕೃತಃ||" ಇತಿ| ಸೀಧುಃ- ಇಕ್ಷುರಸೋದ್ಭವಃ| ಮಾರ್ದ್ವೀಕಂ- ಮೃದೀಕಾರಸೋದ್ಭವಮ್| ಮಾಧವೋ- ಮಧುನಾ ಸಂಸ್ಕೃತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾನಾಸವಾದೀನ್? ಸಹಕಾರರಸೋನ್ಮಿಶ್ರಾನ್- ಅಧಿವಾಸಿತಾನ್| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಯಾ- ದಯಿತಯಾ, ಆಸ್ವಾದ್ಯ- ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪೀತ್ವಾ, ಅರ್ಪಿತಾನ್- ಢೌಕಿತಾನ್| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಾಸ್ಯಸಙ್ಗೇನ ಸುರಭೀನ್,-ಸುಗನ್ಧೀನ್| ತಥಾ, ಪ್ರಿಯಾನೇತ್ರಾಣ್ಯೇವೋತ್ಪಲಾನಿ ತೈರಙ್ಕಿತಾನ್-ಸಞ್ಜಾತಶೋಭಾನ್| ತಥಾ, ಸೌಮನಸ್ಯಕೃತಃ- ಚಿತ್ತಪ್ರಸಾದಕೃತಃ| ತಥಾ, ಹೃದ್ಯಾನ್- ಹೃದಯಾಯ ಹಿತಾನ್| ತಥಾ, ಶೃಙ್ಗಬೇರಾಮ್ಬು- ಶುಣ್ಠೀಕ್ವಥಿತಜಲಂ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಸಾರಃ-ಅಸನಚನ್ದನಾದಿಜಃ, ತೇನ ಕ್ವಥಿತಮಮ್ಬು ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಮಧುನಾ ಯುಕ್ತಮಮ್ಬು ಮಧ್ವಮ್ಬು| ಜಲದೇನ- ಮುಸ್ತಯಾ ಚ ಕ್ವಥಿತಮಮ್ಬು ಪಿಬೇತ್| ಚೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ವಸನ್ತಚರ್ಯಾ| ಸಾ ಚ ದ್ವಿವಿಧಾ, ಶೋಧನೀ ಶಮನೀ ಚ| ತತ್ರ ಚಯಪೂರ್ವಕೇ ಪ್ರಕೋಪೇ ಶೋಧನೀ, ಅಚಯಪುರ್ವಕೇ ಶಮನೀ| ತತ್ರಾಕೃತಾಯಾಂ ಪೂರ್ವರ್ತುಚರ್ಯಾಯಾಂ ಪೂರ್ವರ್ತುನಾ ಚಿತಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯೋತ್ತರೇಣ ಯಃ ಪ್ರಕೋಪಃ ಸ ಚಯಪುರ್ವಕಃ| ಸ ಏವಾಪಥ್ಯಜಃ, ಪೂರ್ವರ್ತುಸೇವಿತಾ ಪಥ್ಯಜಾತತ್ವಾತ್| ಯಸ್ತು ಕೃತಾಯಾಂ ತಸ್ಯಾಂ ಪೂರ್ವೇಣಾಚಿತಸ್ಯೋತ್ತರೇಣ ಯಃ ಪ್ರಕೋಪಃ ಸೋಽಚಯಪೂರ್ವಕಃ| ಸ ಏವ ಪಥ್ಯಜಃ, ಪೂರ್ವರ್ತುಸೇವಿತಪಥ್ಯಜಾತತ್ವಾತ್| ಉಕ್ತಂ ಚ-"ದೋಷಪ್ರಕೋಪೋ ದ್ವಿವಿಧಃ ಪಥ್ಯಾಪಥ್ಯನಿಮಿತ್ತಜಃ| ತತ್ರಾಪಥ್ಯನಿಮಿತ್ತೋ ಯಃ ಸ ಸಂಶೋಧನಮರ್ಹತಿ|| ಪಥ್ಯಜಃ ಶಮನೀಯಶ್ಚ ಪ್ರಾಯ ಆಗನುತ್ಜಶ್ಚ ಯಃ|" ಇತಿ| ತತ್ರ ಸಂಶೋಧನೀಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಕಫಶ್ಚಿತ ಇತಿ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಛಿಶಿರೇ ಚಿತಃ ಕಫೋ, ವಸನ್ತೇ ಸೂರ್ಯರಶ್ಮಿಭಿರ್ದ್ರವೀಕೃತಃ ಸನ್, ಜಲಮಿವ ಪ್ರತ್ಯನೀಕತ್ವಾತ್ ವಹ್ನಿಂ ಹತ್ವಾ, ರೋಗಾನ್ ಕರೋತಿ| ಅತಸ್ತಂ-ಚಿತಂ ಅಕುಪಿತಂ ಕಫಂ, ವಸನ್ತಾರಮ್ಭ ಏವ ತೀಕ್ಷ್ಣದ್ರವ್ಯಕೃತೈರ್ವಮನನಸ್ಯಧೂಮಗಣ್ಡೂಷಾದ್ಯೈಃ ಶೋಧನೈರ್ಜಯೇತ್| ತಥಾ, ಲಘುರೂಕ್ಷೈಸ್ತಿಕ್ತಕಟುಕಪ್ರಾಯೈಃ ಸಂಸರ್ಜನಕ್ರಮೇಣ ಭೋಜನೈಶ್ಚ| ಶಿಶಿರಶಬ್ದೇನ ಶೀತಪರ್ಯಾಯೇಣ ಶಿಶಿರಹೇಮನ್ತಯೋರ್ಗ್ರಹಣಮ್, ದ್ವಯೋರಪಿ ಕಫಚಯಾತ್| ಯದಾಹ ಖಾರಣಾದಿಃ-"ಹೇಮನ್ತೇ ನಿಚಿತಃ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ಶಿಶಿರೇಽಪಿ ನ ಕುಪ್ಯತಿ| ಆಹಾರೈಶ್ಚ ಗುರುಸ್ನಿಗ್ಧೈ ಗುರುಸ್ತ್ರಿಗ್ಧೈರ್ಭೃಶಮೇವೋಪಚೀಯತೇ||" ಇತಿ| ಶಮನೀಂ ವಿಧತ್ತೇ-ವ್ಯಾಯಾಮೋದ್ವರ್ತನಾಘಾತೈರಿತಿ| ಉಲ್ಬಣಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ವ್ಯಾಯಾಮಾದ್ಯೈರ್ಜಿತ್ವಾ ಸ್ನಾತಸ್ತತಃ ಕರ್ಪೂರಾದ್ಯೈರನುಲಿಪ್ತಃ, ಪುರಾಣಯವಾದೀನ್ ಭುಞ್ಜಾನಃ, ಆಸವಾದೀನ್ ಪಿಬೇತ್| ಪ್ರಕೋಪೇ ಪ್ರಕೃತೇಽಪ್ಯುಲ್ಬಣಗ್ರಹಣಮಚರ್ಯಪೂರ್ವಕಪ್ರಕೋಪಾರ್ಥಮ್| ಆಘಾತಃ-ಪದ್ಭ್ಯಾಂ ಮರ್ದನಮ್| ಕಫಗ್ರಸ್ತಸ್ಯಾಭ್ಯಙ್ಗನಿಷೇಧಾದ್ರೂಕ್ಷಾ ಏವ ವ್ಯಾಯಾಮಾದಯಃ| ಸ್ನಾನಶೀಲ ಇತಿ ಚ ವಚನಾತ್ಪ್ರಾಪ್ತೇಽಪಿ ಸ್ನಾನೇ, ಸ್ನಾತ ಇತಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾಲೀನಪ್ರಾತಃಸ್ನಾನನಿಷೇಧಾರ್ಥಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಾದೀನ್ಕೃತ್ವೈವ ಸ್ನಾಯಾನ್ನ ಪೂರ್ವಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಪುರಾಣತ್ವಂ ಯವಗೋಧೂಮಕ್ಷೌದ್ರಾಣಾಮ್| ಜಾಙ್ಗಲಂ-ಮೃಗಾದಿಮಾಂಸಮ್, ತಸ್ಯ ಶೂಲ್ಯಂ-ಭಟಿತ್ರಮ್| ಸಹಕಾರಃ-ಅತಿಸುರಭಿರಾಮ್ರಃ, ತಸ್ಯ ರಸಃ-ತತ್ಫಲವೃನ್ತನಿರ್ಯಾಸಃ, ತೇನ ಉನ್ಮಿಶ್ರಾನ್-ಅಧಿವಾಸಿತಾನ್| ಪ್ರಿಯಯಾ ರಸವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸ್ವಯಮಾಸ್ವಾದ್ಯಾರ್ಪಿತಾನ್| ಗನ್ಧವಿಶೇಷಜ್ಞಾನಾರ್ಥಂ ಸಙ್ಗತೇನ ಸಹಜಸುರಭಿಣಾ ಪ್ರಿಯಾಮುಖೇನ ಸುರಭೀಕೃತಾನ್| ವೈಮಲ್ಯಾದಿಜ್ಞಾನಾರ್ಥಮವಲೋಕಯನ್ತ್ಯಾಃ ಪ್ರಿಯಾಯಾಃ ಪ್ರತಿಬಿಮ್ಬಿತಾಭ್ಯಾಂ ನೇತ್ರಾಭ್ಯಾಮುತ್ಪಲೈಶ್ಚ ಸಾಕ್ಷನ್ನಿಕ್ಷಿಪ್ತೈರಙ್ಕಿತಾನ್| ಸೌಮನಸ್ಯಕೃತಃ-ಪರಿಣಾಮೇನ ಮನಃಪ್ರಶಾನ್ತಿಕರಾನ್| ಹೃದ್ಯಾನಾಸ್ವಾದೇ| ನಿರ್ಗದಾನ್-ನಿರ್ದೋಷಾನ್| ಅಕ್ವಥಿತೈರೋಷಧೈಃ ಕೃತಂ ಮದ್ಯಮಾಸವಃ| ಕ್ವಥಿತೈರರಿಷ್ಟಃ| ಇಕ್ಷುರಸೇನ ಸೀಧುಃ| ದ್ರಾಕ್ಷಾರಸೇನ ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮ್, ಮಧುನಾ ಮಾಧವಃ| ಶೃಙ್ಗಬೇರಾಮ್ಬು-ಶುಣ್ಠ್ಯಾ ಕ್ವಥಿತಂ ಜಲಮ್| ಅಸನಾದಿಸಾರೈಃ ಸಾರಾಮ್ಬು| ಮುಸ್ತಾರ್ಭಿರ್ಜಲದಾಮ್ಬು| ಮಧುಮಿಶ್ರಂ ಜಲಂ ಮಧ್ವಮ್ಬು| ಅನೇಕದ್ರವವಿಧಾನಂ ಯಸ್ಯ ಯತ್ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ತತ್ತೇನ ಸೇವನಾರ್ಥಮಿತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾನನೇಷು- ಉಪವನೇಷು, ಸ್ಥಿತೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ಗಮಯೇತ್- ಅತಿವಾಹಯೇತ್| ಅಹ್ನೋ ಮಧ್ಯೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಃ| "ಸಂಖ್ಯಾವಿಸಾ" ಇತ್ಯಾದಿಜ್ಞಾಪಕಾತ್ಪೂರ್ವಾಪರೇತ್ಯಾದಿನಾ ಏಕದೇಶಿಸಮಾಸಃ| "ಅಹ್ನೋಽಹ್ನ ಏತೇಭ್ಯಃ" ಇತ್ಯಹ್ನಾದೇಶಃ| ಕಥಮ್ ? ಗೋಷ್ಠ್ಯಾಂ- ಕ್ರೀಡಾಯಾಂ ಕಥಾ ಗೋಷ್ಟೀಕಥಾಸ್ತಾಭಿಃ, ಚಿತ್ರಾಭಿಃ- ಕಮನೀಯಾಭಿಃ, ನ ತ್ವರ್ಥವ್ಯವಹಾರಸಮ್ಬನ್ಧಿನೀಭಿಃ| ಕೀದೃಶಃ ಸನ್ ? ಸುಖೀ- ರಾಗದ್ವೇಷಾದಿರಹಿತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇಷು ಕಾನನೇಷು ? ದಕ್ಷಿಣದಿಕ್ಪ್ರವೃತ್ತೈರನಿಲೈಃ ಶೀತಾನಿ, ತೇಷು ದಕ್ಷಿಣಾನಿಲಶೀತೇಷು| ತಥಾ, ಪರಿತಃ- ಸಮನ್ತಾಜ್ಜಲಂ ನಿತ್ಯಂ ವಹನ್ತಿ ಯಾನಿ ತೇಷು| ಆಭೀಕ್ಷ್ಣ್ಯೇ ಣಿನಿಃ| ತಥಾ, ಕ್ವಚಿತ್ಪ್ರದೇಶೇ ಅದೃಷ್ಟಃ- ಈಷದ್ದೃಷ್ಟಃ, ಕ್ವಚಿದತಿಘನತ್ವಾತ್ ನಷ್ಟಃ- ನ ದೃಶ್ಯತೇ, ಸೂರ್ಯೋ ಯೇಷೂಪವನೇಷು ತಾನ್ಯೇವಂ ತೇಷು| ತಥಾ, ಮಣೀನಾಂ- ವಜ್ರಮರಕತಾದೀನಾಂ, ಕುಟ್ಟಿಮಾನಿ- ವಿಶಿಷ್ಟಾ ಭುವಃ, ತಾಭಿಃ ಕಾನ್ತಿಃ- ಶೋಭ, ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯೇವಂ ತೇಷು| ತಥಾ, ಪರಪುಷ್ಟೈಃ- ಕೋಕಿಲೈಃ ವಿಘುಷ್ಟೇಷು- ಕೃತಶಬ್ದೇಷು| ತಥಾ, ಕಾಮಸ್ಯ ಕರ್ಮಾನ್ತಾಃ ಕಾಮಕರ್ಮಾನ್ತಾಃ- ಮದನವ್ಯಾಪಾರಾಃ| ಅನ್ತಶಬ್ದೋಽತ್ರ ಪ್ರಶಂಸಾವಚನೇ| ಯಥೋದ್ಭಟಸ್ಯ (ಕಾವ್ಯಾಲಙ್ಕಾರಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಪ್ರಥಮಸರ್ಗೇ) ವಚನಮ್- "ವನಾನ್ತದೇವತಾವೇಣ್ಯಃ" ಇತಿ) ಕಾಮಕರ್ಮಾನ್ತನಿಮಿತ್ತಂ ಭೂಮಯೋ ಯೇಷಾಂ ವನಾನಾಂ ತಾನ್ಯೇವಂ ತೇಷು| ವಿಚಿತ್ರಾಣಿ- ನಾನಾರೂಪಾಣಿ, ಪುಷ್ಪಾಣಿ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾವಿಧಾ ವೃಕ್ಷಾ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್ಯೇವಂ ತೇಷು| ಸುಷ್ಠು ಗನ್ಧೋ ಯೇಷಾಂ ತೇಷು| "ಗನ್ಧಸ್ಯೇತ್" ಇತೀತ್ಸಮಾಸಾನ್ತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಭೋಜನಾನ್ತರಮುದ್ಯಾನಸೇವಂ ವಿಧತ್ತೇ-ದಕ್ಷಿಣಾನಿಲಶೀತೇಷ್ವಿತಿ| ಕಾನನೇಷು ಮಧ್ಯಾಹ್ನಂ ಗಮಯೇತ್-ಅತಿವಾಹಯೇತ್| ಸುಖೀ-ಅವ್ಯಾಕುಲಃ ಸನ್| ಗೋಷ್ಠ್ಯೋ-ಲೋಕವಾರ್ತಾಃ| ಅಥಾಃ-ಶಾಸ್ತ್ರವಾರ್ತಾಃ| ಜಲವಾಹಿಷು-ಜಲಾಶಯಯುಕ್ತೇಷು| ಅದೃಷ್ಟಸೂರ್ಯೇಷು-ಘನಚ್ಛಾಯೇಷು| ಅನಷ್ಟಸೂರ್ಯೇಷು-ಪ್ರಕಾಶಬತ್ಸು| ಮಣಿಮಯೈಃ-ಬದ್ಧಭೂಮಿಕೈಃ ಕಾನ್ತಿಮತ್ಸು| ಪರಪುಷ್ಟೈಃ-ಕೋಕಿಲೈರ್ನಾದಿತೇಷು| ಕಾಮಕರ್ಮ-ಮದನವ್ಯಾಪಾರಂ, ಅನ್ತನ್ತಿ-ಬಧ್ನನ್ತಿ ಸ್ವಸೌನ್ದರ್ಯೇಣೋತ್ತರೋತ್ತರಂ ವರ್ಧಯನ್ತೀತಿ ಕಾಮಕ್ರರ್ಮಾನ್ತಾಃ| "ಅತಿ ಬನ್ಧನೇ" ಇತ್ಯಸ್ಮಾತ್ಕರ್ಮಣ್ಯಣ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಕಫೋಪಚಯದೋಷಭಯಾತ್ ಗುರುಶೀತಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ನನು, ಲವಣಮಪಿ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ಕರೋತಿ, ತತ್ಕಸ್ಮಾದಿಹ ನ ನಿಷಿದ್ಧಮ್ ? ಅತೋ ಬ್ರೂಮಃ| ಲವಣಃ ಪೂರ್ವಂ ಕಫಮಮ್ಲಮಧುರಾವಿವ ನ ಕರೋತಿ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ನಿಧನೇ ಚಿರನ್ತನಸಞ್ಚಿತಂ ಸ್ರುತಿರೂಪಂ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣಂ ವಿಧತ್ತೇ, ವಿಷ್ಯನ್ದಿತ್ವಾತ್| ನ ಚ ಲವಣಸ್ಯ ಮಧುರಾದೇರಿವ ಬಹುತರಸ್ಯ ಪ್ರಯೋಗಃ ಪ್ರಸಿದ್ಧಃ, ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ಅಲ್ಪಸ್ಯೈವ| ತಸ್ಮಾಲ್ಲವಣಸ್ಯಾತ್ರಾನಿಷೇಧ ಏವ ನ್ಯಾಯ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಗುರ್ವಾದೀನ್ನಿಷೇಧತಿ-ಗುರುಶೀತೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್- ಯಸ್ಮಾತ್, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುಃ- ಭಾಸ್ಕರಃ, ಅತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾ ಅಂಶವಃ- ಕರಾಃ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತಃ ಸನ್, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸಂಕ್ಷಿಪತೀವ ಜಗತ್ಸ್ನೇಹಮಿತ್ಯತ್ರಾನುಕ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ಕೇಚಿತ್ತು "ಸ್ನೇಹಮರ್ಕೋಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುಃ" ಇತಿ ಪಠನ್ತಿ| ಸ್ನೇಹಸ್ತೇಜೋ ಬಲಂ ಸಾರಮಿತ್ಯೇಕೋಽರ್ಥಃ| ತಂ ಸ್ನೇಹಮರ್ಕಃ ಸಂಕ್ಷಿಪತೀವ- ಯತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ ಸಂಹರತೀವ ಪಿಬತೀವ| ಇವಶಬ್ದೇನೈತತ್ಸೂಚಯತಿ- ಹೇತುಪ್ರತ್ಯಯಪರತನ್ತ್ರೇಷು ಸರ್ವಭಾವೇಷು ನ ಕಶ್ಚಿತ್ಕ್ವಚಿತ್ ತದ್ಬುದ್ಧಿಪೂರ್ವಕಂ ಸಂಹರತಿ| ಅತಃ- ಅಸ್ಮಾತ್ಕಾರಣಾತ್, ಅಸ್ಮಿನ್- ಗ್ರೀಷ್ಮಕಾಲೇ, ಪಟ್ವಾದೀಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಪರಮಾರ್ಥತೋ ಬಲಹಾನಿಕೃತ್ತ್ವಾದೇಷಾಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಗ್ರೀಷ್ಮಚರ್ಯಾ| ತತ್ರ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಂ ಪಟ್ವಾದೀನ್ ನಿಷೇಧತಿ-ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುರಿತಿ| ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುಃ-ಸೂರ್ಯಃ, ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುಃ ಸನ್, ಸಂಕ್ಷಿಪತೀವ-ಸಂಹಾರಪ್ರವೃತ್ತ ಇವಾಽಽಭಾತಿ| ಅತಃ ಪಟ್ವಾದೀಂಸ್ತ್ಯಜೇತ್| ಅಸ್ಮಿನ್-ಅತಿಕ್ಲಮವಿಹ್ವಲಲೋಕೇ ಗ್ರೀಷ್ಮೇ, ಪಟ್ವಾದೀನಾಂ ಕ್ಲಮಹೇತುತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಧುರಮೇವಾನ್ನಂ ಭಜೇತ್- ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ಮಧುರಮನ್ನಂ ಸೇವ್ಯಮ್, ನ ತಥಾಽನ್ಯರಸಾಘ್ರಾತಮ್, ಇತ್ಯೇವಕಾರಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ತಥಾ, ಲಘು ಸ್ನಿಗ್ಧಂ ಹಿಮಂ ದ್ರವಂ ಚೇತಿ| ಚಶ್ಬ್ದೋ ಲುಪ್ತನಿರ್ದಿಷ್ಟೋ ದ್ರಷ್ಟವ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮಧುರಾದಿಸೇವಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಭಜೇದಿತಿ| ಅನ್ನಂ ಮಧುರಮೇವ-ಮಧುರೈಕರಸಮ್| ಪಾನಂ ತು ಮಧುರಾಮ್ಲಾದಿರಸಮಪಿ, "ನಿತ್ಯಂ ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸಃ" ಇತಿ ವಚನಾದ್ರಸಾಲಾದಿವಿಧಾನಾಚ್ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಕ್ತೂನ್ ಸಶರ್ಕರಾನ್ ಲಿಹ್ಯಾತ್| ಸುಷ್ಠು ಶೀತಂ ಸುಶೀತಂ ಚ ತತ್ತೋಯಂ ಚ, ತೇನ ಸಿಕ್ತಂ- ಆಪ್ಲುತಂ, ಅಙ್ಗಂ- ಕಾಯೋ, ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಂಭೂತಃ ಸನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಲೋಕಸ್ಯ ತೀವ್ರತಾಪಶ್ರಾನ್ತತ್ವಾಚ್ಛ್ರಾನ್ತಸ್ಯ ಚ ಭೋಜನನಿಷೇಧಾತ್ಪೂರ್ವಂ ಶ್ರಮಹರಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಸುಶೀತೇತಿ| ಸ್ನಾನಂ ಸಕ್ತವಶ್ಚ ಶ್ರಮಹರಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ಮದ್ಯಂ ನ ಪೇಯಮ್| ಪೇಯಂ ವಾ ಸ್ವಲ್ಪಮಿತಿ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಾತಕ್ಷಯಾರ್ಥಮನ್ಯರ್ತುವದ್ಬಹು ನ ಪೇಯಮ್, ಕಿಂತರ್ಹಿ ? ಸ್ವಲ್ಪಮೇವ ಪಾತವ್ಯಮ್| ಸುಬಹುವಾರಿ ವೇತಿ ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಪ್ರಕೃತಿನಾ ಮದ್ಯೋಚಿತೇನ ಶ್ಲೇಷ್ಮಕ್ಷಯಾರ್ಥಂ ಪಿತ್ತಪ್ರತೀಕಾರಮಪೀಚ್ಛತಾ ಸುಬಹುವಾರಿ ತನ್ಮದ್ಯಂ ಪೇಯಮ್| ಇತ್ಯತ್ರಾನುಕ್ತೋಽಪ್ಯೇವಮರ್ಥಾದ್ವಿಷಯವಿಭಾಗೋ ಬೋಧ್ಯಃ| ಅನ್ಯಥಾ ನಿಷೇಧವಿಧ್ಯೋರ್ವಿರೋಧಃ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಮದ್ಯಸ್ಯ ಶ್ರಮಹರೇಷ್ವಗ್ರ್ಯತ್ವಾತ್ಕಾಮತಃ ಪ್ರಸಕ್ತಂ ಪಾನಂ ನಿಷೇಧತಿ-ಮದ್ಯಮಿತಿ| ಅನ್ಯತಃ ಶ್ರಮಾಪನುತ್ತೌ ಸತ್ಯಾಂ ಮದ್ಯಂ ನ ಪೇಯಮ್, ತೀಕ್ಷ್ಣಾದಿಗುಣತ್ವಾತ್| ಅಸತ್ಯಾಂ ಪೇಯಂ ವಾ , ಕಿನ್ತು ಸ್ವಲ್ಪಮ್| ಸ್ವಲ್ಪೇನಾಪ್ಯಸತ್ಯಾಂ ಪೂರ್ಣಮಾತ್ರಂ ನ ಪೇಯಮ್, ಕಿನ್ತು ಸುಬಹುವಾರಿ-ಬಹುತರೋದಕಕೃತಂ ವಾ| ಪಾನಾನುಗ್ರಹಶ್ಚ ಮದ್ಯಸಾತ್ಮ್ಯಾನಾಮೇವ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್- ಮದ್ಯಮ್, ಅನ್ಯೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪೀತಂ ಸತ್ ಶೋಫಾದೀನ್ ಕರೋತಿ| ಶೋಫಃ- ಶ್ವಯಥುಃ| ಶೈಥಿಲ್ಯಂ- ಅಙ್ಗಾನಾಮನೈಷ್ಠುರ್ಯಮ್| ದಾಹಃ- ಸರ್ವಾಙ್ಗೀಣಸ್ತಾಪಃ| ಮೋಹಃ- ಅಜ್ಞಾನಂ ಜನ್ತೋಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಉಕ್ತವಿಧ್ಯತಿಕ್ರಮೇ ದೋಷಮಾಹ-ಅನ್ಯಥೇತಿ| ಶೋಷೋಮುಖಾಶೇಷಃ| ತತ್-ಮದ್ಯಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕುನ್ದಃ- ಪುಷ್ಪವಿಶೇಷಃ, ಇನ್ದುಃ- ಚನ್ದ್ರಃ, ತಯೋರ್ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ಕುನ್ದೇನ್ದುವದ್ಧವಲಂ- ಶುಕ್ಲಂ ಶಾಲಿಂ ಜಾಙ್ಗಲೈಃ ಪಲೈಃ- ಮಾಂಸೈಃ ಸಹಾಶ್ನೀಯಾತ್- ಅದ್ಯಾತ್| "ಕ್ಷುಣ್ಣಃ ಸಿತಃ ಸ್ಮೃತಃ ಶಾಲೀ ರಕ್ತೋ ವ್ರೀಹಿರುದಾಹೃತಃ"|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನ್ನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಕುನ್ದೇನ್ದ್ವಿತಿ| ಕುನ್ದಂ-ಪುಷ್ಪವಿಶೇಷಃ| ಕುನ್ದೇನ್ದುಗ್ರಹಣಂ ಲಘುಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತಗುಣವಿಶಿಷ್ಟಧವಲತ್ವಾರ್ಥಮ್| ಪಲೈಃ-ಮಾಂಸೈಃ ಸಹ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ರಸಂ ನಾತಿಘನಂ ಪಿಬೇತ್| ರಸಶಬ್ದೇನಾದಿಲೋಪಾಖ್ಯಯಾ ತನ್ತ್ರಯುಕ್ತ್ಯಾ ಮಾಂಸರಸ ಉಚ್ಯತೇ| ತಥಾ, ರಸಾಲಂ- ಮಾರ್ಜಿಕಾಖ್ಯಾಂ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ರಾಗಖಾಣ್ಡವೌ ಪಾನಕಂ ಚ ಪಞ್ಚಸಾರಾಖ್ಯಮ್| ಏತೇಷಾಂ ಚ ಲಕ್ಷಣಂ ತನ್ತ್ರಾನ್ತರೇ ಉಕ್ತಮ್| ಯಥಾ- "ಸಿತಾಮಧ್ವಾದಿಮಧುರಾ ರಾಗಾಸ್ತತ್ರಾಚ್ಛಕಾನ್ತಯಃ| ತೇ ಸಾಮ್ಲಾಃ ಖಾಣ್ಡವಾ ಲೇಹ್ಯಾಃ ಪೇಯಾಶ್ಚಾಂಶುಕಗಾಲಿತಾಃ|| ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಪಟುಕಟ್ವಾದ್ಯಾಃ ಪ್ರಲೇಹಾಸ್ತತ್ರ ಖಾಣ್ಡವಾಃ| ಗುಡದಾಡಿಮಮಾಂಸಾದ್ಯಾ ರಾಗಾ ಅಂಶುಕಗಾಲಿತಾಃ|| ಹೃದ್ಯಾ ವೃಷ್ಯಾ ರುಚಿಕರಾ ಗ್ರಾಹಿಣೋ ರಾಗಖಾಣ್ಡವಾಃ" ಇತಿ| ತಥಾ- "ದ್ರಾಕ್ಷಾಮಧೂಕಖರ್ಜೂರಕಾಶ್ಮರ್ಯೈಃ ಸಪರೂಷಕೈಃ| ತುಲ್ಯಾಂಶೈಃ ಕಲ್ಪಿತಂ ಪೂತಂ ಶೀತಂ ಕರ್ಪೂರವಾಸಿತಮ್|| ಪಾನಕಂ ಪಞ್ಚಸಾರಾಖ್ಯಂ ದಾಹತೃಷ್ಣಾನಿವರ್ತಕಮ್|" ಅನ್ಯತ್ರ ಚೋಕ್ತಮ್| ಯಥಾ- "ಗುಡದಾಡಿಮಾದಿಯುಕ್ತಾ ವಿಜ್ಞೇಯಾ ರಾಗಖಾಣ್ಡವಾಃ| ತ್ರಿಜಾತಮರಿಚಾದ್ಯೈಸ್ತು ಸಂಸ್ಕೃತಾಃ ಪಾನಕಾಸ್ತಥಾ " ಇತಿ| ಕೀದೃಶಂ ಪಾನಕಂ ಪಿಬೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ನವಂ ಯನ್ಮೃದ್ಭಾಜನಂ ತತ್ರ ಸ್ಥಿತಮ್| ತಥಾ, ಮೋಚಂ- ಕದಲೀಫಲಂ, ಚೋಚಂ- ಪನಸಫಲಂ, ತಯೋರ್ದಲಾನಿ, ತೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ಸಾಮ್ಲಮ್, ತಿತ್ತಿಡೀಕಾದಿಯೋಗಾತ್ ಖಾಣ್ಡವರಸಾನುಗತಮ್| ಕೇಚಿತ್ತು ಕ್ಷೀರಂ ಘೃತಪಿಪ್ಪಲೀಶಶಿಮಾಕ್ಷಿಕಶರ್ಕರೋಪೇತಂ ಪಞ್ಚಸಾರಂ ಪಾನಕಮಿತ್ಯಾಹುಃ| ಕೇನ ಪಿಬೇತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಮೃನ್ಮಯಶುಕ್ತಿಭಿಃ| ಪಾಟಲಯಾ ವಾಸಿತಂ- ಸುರಭೀಕೃತಂ, ತಥಾ ಸಕರ್ಪೂರಂ ಸುಶೀತಲಂ ಚಾಮ್ಭಃ ಪಿಬೇತ್| ಮೃನ್ಮಯಶುಕ್ತಿಭಿರಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸುಶ್ರುತೇ ಚೋಕ್ತಮ್- "ಪರಿಪೇಲವಯಾ ತುಲ್ಯಾ ಗುಡಗುಗ್ಗುಲುಮುಸ್ತಕಾಃ| ಚೂರ್ಣಿತಾಃ ಶಶಿನೋಪೇತಾ ನವಭಾಜನಧೂಪನಮ್|| ಕುಷ್ಠಮುಸ್ತಕಸಂಯುಕ್ತೈಃ ಪೇಲವೋಶೀರವಾಲಕೈಃ| ಮೃದಿತಾ ಮೃತ್ಸುಪಿಷ್ಟೈಸ್ತೈಃ ಖದಿರಾಙ್ಗಾರಪಾಚಿತಾಃ|| ಸಹಕಾರರಸಾಭ್ಯಕ್ತಾಶ್ಚಮ್ಪಕೋತ್ಪಲವಾಲಕೈಃ| ಪದ್ಮಕುಬ್ಜಕಕುನ್ದೈಶ್ಚ ಯಥಾಲಾಭಾಧಿವಾಸಿತಾಃ|| ಶ್ರೇಷ್ಠಃ ಸಲಿಲವಾಸೋಽಯಂ ಸ್ಮೃತಃ ಸರ್ವರ್ತುಕೋ ಬುಧೈಃ"| ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಾನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಪಿಬೇದಿತಿ| ರಸಂ-ಮಾಂಸರಸಮ್| ನಾತಿಘನಂ-ಈಷತ್ಸಾನ್ದ್ರಮ್| ರಸಾಲಾ-ಕರಮಥಿತಂ ಮರಿಚಶರ್ಕರಾದಿಯುಕ್ತಂ ದಧಿ| ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕೃತಂ ಪಾನಕಂ-ರಾಗಃ| ಮಧುರಾಮ್ಲಲವಣಕಟುಕಷಾಯಜಂ-ಖಾಣ್ಡವಃ| ಪಞ್ಚಸಾರಂ ಪಾನಕಂ-ಮಧ್ವಾದಿಭಿಃ ಪಞ್ಚಭಿಃ ಕೃತಮ್| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ಹಿ (ಹೃ. ಚಿ. ಅ. ೨/೧೩)- "ಮಧುಖರ್ಜೂರಮೃದ್ವೀಕಾಪರೂಷಕಸಿತಾಮ್ಭಸಾ| ಮನ್ಥೋ ವಾ ಪಞ್ಚಸಾರೇಣ ಸಘೃತೈರ್ಲಾಜಸಕ್ತುಭಿಃ|| ಇತಿ| ತಚ್ಚ ನವೇ ಮೃನ್ಮಯೇ ಪಾತ್ರೇ ಸ್ಥಿತಮ್| ಮೋಚಂ-ಕದಲೀಫಲಂ, ಚೋಚಂ-ನಾರಿಕೇಲಂ, ತಯೋರ್ದಲೈಃ-ಶಕಲೈರ್ಯುಕ್ತಮ್| ಸಾಮ್ಲಂ-ದಾಡಿಮಾದ್ಯೈರಮ್ಲೀಕೃತಮ್| ಮೃನ್ಮಯೀಭಿಃ ಶುಕ್ತಿಭಿಃ ಪಿಬೇತ್| ತಥಾ, ಅಮ್ಭಃ ಪಿಬೇತ್| ತಚ್ಚ ಪಾಟಲಾಪುಷ್ಪೈರಧಿವಾಸಿತಂ ಸಕರ್ಪೂರಂ ಸುಶೀತಲಂ ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಮಾಹಿಷಂ ಕ್ಷೀರಂ ಸಸಿತಂ- ಸಶರ್ಕರಂ, ರಜನ್ಯಾಂ- ರಾತ್ರೌ, ಪಿಬೇತ್| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ಚನ್ದ್ರೇಣ ನಕ್ಷತ್ರೈಶ್ಚ ಶೀತಲಮ್| ರಾತ್ರಾವಾಕಾಶೇ ಶೈತ್ಯಾರ್ಥಂ ಸ್ಥಾಪಿತಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಂಕುರ್ವನ್ ಪಿಬೇತ್ ? ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಭಕ್ಷಯನ್- ಭುಞ್ಜನ್| ಕೀದೃಶಾನ್ ? ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾನ್- ಕರ್ಪೂರನಾಡಿಕಾಖ್ಯಾನ್| [ (ಹೃ.ಚಿ.ಅ.೫/೪೯)- "ತಾಲೀಸಚೂರ್ಣವಟಕಾಃ ಸಕರ್ಪೂರಸಿತೋಪಲಾಃ| ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾಖ್ಯಾಸ್ತು ಭಕ್ಷ್ಯಾ ರುಚಿಕರಾಃ ಪರಮ್||"]

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ರಾತ್ರಿಭೋಜನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾನಿತಿ| ರಜನ್ಯಾಂ ಪುನಃ ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾನ್ ಭಕ್ಷ್ಯಾನ್ ಭಕ್ಷಯನ್ ಚನ್ದ್ರನಕ್ಷತ್ರಶೀತಲಂ ಸಶರ್ಕರಂ ಮಾಹಿಷಂ ಕ್ಷೀರಂ ಪಿಬೇತ್| ಶಶಾಙ್ಕಃ-ಕರ್ಪೂರಃ, ಕೀರ್ಯತೇ-ವಿಕ್ಷಿಪ್ಯತೇ, ಯೇಷು ತೇ ಶಶಾಙ್ಕಕಿರಣಾಃ,- ಕರ್ಪೂರನಾಲಿಕಾದಯಃ| ಚನ್ದ್ರೇಣ ತಸ್ಯಾಭಾವೇ ನಕ್ಷತ್ರೈರ್ವಾ ಶೀತಲೀಕೃತಂ ಚನ್ದ್ರನಕ್ಷತ್ರಶೀತಲಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅಭ್ರಂ- ಆಕಾಶಂ, ಕಷನ್ತಿ- ಉಲ್ಲಿಖನ್ತಿ, ಅತ್ಯುಚ್ಚತಯಾಽಭ್ರಙ್ಕಷಾಃ| ಮಹಾನ್ತಶ್ಚ ತೇ ಶಾಲಾಶ್ಚ ತಾಲಾಶ್ಚ ಮಹಾಶಾಲತಾಲಾಃ| ಅಭ್ರಙ್ಕಷಾಶ್ಚ ತೇ ಮಹಾಶಾಲತಾಲಾಶ್ಚ, ತೈ ರುದ್ಧಃ- ಸ್ಥಗಿತಃ, ಉಷ್ಣರಶ್ಮಿಃ- ದಿನಕರೋ ಯೇಷು ವನೇಷು ತೇಷು, ಮಧ್ಯನ್ದಿನೇ- ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ, ಅರ್ಕತಾಪಾರ್ತಃ ಸನ್ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್- ಶಯೀತ| ಮಾಧವ್ಯೋ- ಲತಾವಿಶೇಷಾ ಅತಿಮುಕ್ತಕಾಖ್ಯಾಃ, ತಾಸು ಶ್ಲಿಷ್ಟಾ ಮಾಧವೀಶ್ಲಿಷ್ಟಾಃ ದ್ರಾಕ್ಷಾಯಾಸ್ತಬಕಾಃ- ಗುಚ್ಛಕಾ ದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ತಬಕಾಃ| ಮಾಧವೀಶ್ಲಿಷ್ಟಾಶ್ಚ ತೇ ದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ತಬಕಾಶ್ಚ, ತೈಃ ಶಾಲಿತುಂ- ಶ್ಲಾಘಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ವನಾನಾಂ ತಾನಿ ಮಾಧವೀಶ್ಲಿಷ್ಟದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ತಬಕಶಾಲೀನಿ, ತೇಷು ವನೇಷು|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ನಿದ್ರಾಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಅಭ್ರಙ್ಕಷೇತಿ| ಅಭ್ರಙ್ಕಷಾಃ-ಅತ್ಯುಚ್ಚಾಃ| ಮಹಾನ್ತಃ-ಸ್ಥೂಲಾಃ| ಮಾಧವೀಷು-ವಾಸನ್ತೀಷು, ಶ್ಲಿಷ್ಟಾಃ-ಲಗ್ನಾಃ, ದ್ರಾಕ್ಷಾಸ್ತಬಕಾ ಯಾಸು ಶಾಲಾಸು-ಲತಾಗೃಹೇಷು, ತದ್ವನ್ತಿ ಯಾನಿ ವನಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕಾಯಮಾನೇ- ವೇಣ್ವಾದಿನಿಷ್ಪಾದಿತೇ ಗೃಹವಿಶೇಷೇ| ಕೀದೃಶೇ ? ಸುಗನ್ಧಿ ಚ ತದ್ಧಿಮಂ ಚ ತತ್ಪಾನೀಯಂ ಚ ತತ್ಸುಗನ್ಧಿಹಿಮಪಾನೀಯಮ್| ಪಟಾನಾಂ- ವಸ್ತ್ರಾಣಾಂ, ಆಲಿಃ- ಪಙ್ಕ್ತಿಃ, ಪಟಾಲಿಃ| ಸುಗನ್ಧಿಹಿಮಪಾನೀಯೇನ ಸಿಚ್ಯಮಾನಾ ಪಟಾಲಿರ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಸೌ ಸುಗನ್ಧಿಹಿಮಪಾನೀಯಸಿಚ್ಯಮಾನಪಟಾಲಿಕಃ, ತಸ್ಮಿನ್ ತಥಾವಿಧೇ ಕಾಯಮಾನೇ| ತಥಾ, ಪ್ರವಾಲಾಃ- ಕಿಸಲಯಾನಿ| ಫಲಾನಾಂ ಲುಮ್ಬಯಃ- ಸ್ತಬಕಾಃ| ಪ್ರವಾಲಾಶ್ಚ ಫಲಲುಮ್ಬಯಶ್ಚ ಪ್ರವಾಲಫಲಲುಮ್ಬಯಃ| ಚೂತಾನಾಂ ಪ್ರವಾಲಫಲಲುಮ್ಬಯಸ್ತಾಭಿಃ, ಚಿತೇ- ಪರಿತೋ ವ್ಯಾಪ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪಟಾಲಿಕಾಃ-ಪಙ್ಕ್ತಿಮತ್ಯೋ ನವಾಸ್ತೃಣಾದಿರಚಿತಾ ಭಿತ್ತಯಃ| ಕಾಯಮಾನೇ-ಶಿಬಿರೇ| ಪ್ರವಾಲಾಃ-ಪಲ್ಲವಾಃ| ಫಲಲುಮ್ಬಯಃ-ಫಲಸ್ತಬಕಾಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕದಲೀತ್ಯಾದಿ| ತಲ್ಪೇ- ಶಯನೇ, ಕಲ್ಪಿತೇ| ಕೈಃ ? ಕದಲೀದಲಾದಿಭಿಃ| ಕದಲ್ಯಾಃ- ರಮ್ಭಾಯಾಃ, ದಲಾನಿ- ಪತ್ರಾಣಿ, ಕಹ್ಲಾರಂ- ಸೌಗನ್ಧಿಕಮ್, ಮೃಣಾಲಂ- ಬಿಸಮ್, ಕಮಲಂ- ಪದ್ಮಮ್, ಉತ್ಪಲಂ- ಕುಮುದಮ್, ಏತೇಷಾಂ ದ್ವನ್ದ್ವಃ| ತೈಃ ಕದಲೀದಲಾದಿಭಿಃ, ಕೋಮಲೈಃ- ಸುಕುಮಾರಸ್ಪರ್ಶೈಃ, ಕಲ್ಪಿತೇ- ರಚಿತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ಕುಸುಮಾನಿ ಚ ಪಲ್ಲವಾಶ್ಚ ಕುಸುಮಪಲ್ಲವಾಃ| ಹಸನ್ತ ಇವ ಕುಸುಮಪಲ್ಲವಾ ಯತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್| ಧಾರಾಗೃಹೇಽಥವಾ ಸ್ವಪ್ಯಾದಿತಿ ವರ್ತತೇ| ಧಾರಾಗೃಹಂ- ಅವಿರತಂ ಯತೋ ಜಲಧಾರಾಃ ಪತನ್ತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ? ಪುಸ್ತಸ್ತ್ರೀಸ್ತನಹಸ್ತಾಸ್ಯೈಃ ಪ್ರವೃತ್ತಮುಶೀರವಾರಿ ಯತ್ರ ತಸ್ಮಿನ್| ಪುಸ್ತೋ- ದಾರ್ವಾದಿಮಯ್ಯಾಃ ಸ್ತ್ರ್ಯಾದ್ಯಾಕೃತೇರುಪಾದಾನಕಾರಣಂ ಯದ್ವಸ್ತು ತದುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕಲ್ಹಾರಂ-ಸನ್ಧ್ಯಾವಿಕಾಶಿ ಪದ್ಮಿನೀಪುಷ್ಪಮ್| ಕಮಲಂ-ದಿನವಿಕಾಶಿ| ಉತ್ಪಲಂ-ರಾತ್ರಿವಿಕಾಶಿ| ಮೃಣಾಲಾನಿ-ಬಿಸಾನಿ| ತಲ್ಪೇ-ಶಯನೇ| ಹಸತ್ಕುಸುಮಾಃ-ವಿಕಸನ್ಮಲ್ಲಿಕಾದಿಪುಷ್ಪಾಃ, ಪಲ್ಲವಾಃ-ಪರ್ಯನ್ತಾಃ, ಯಸ್ಯ ತತ್ತಥಾ| ಅಥವಾ ಧಾರಾಗೃಹೇ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್| ಯತ್ರ ಯನ್ತ್ರರಚನಾವಿಶೇಷೇಣ ರಚಿತಾ ಜಲಸೀಕರಾಃ ಪ್ರಸರನ್ತಿ, ತದ್ಧಾರಾಗೃಹಮ್| ಪುಸ್ತಸ್ತ್ರಿಯೋ-ದಾರ್ವಾದಿಮಯ್ಯಃ ಪುತ್ರಿಕಾಃ, ತಾಸಾಂ ಸ್ತನಾದಿಭ್ಯಃ ಪ್ರವೃತ್ತಮುಶೀರವಾರಿ-ಸೇವ್ಯೋದಕಂ ಯತ್ರ ತತ್ತಥಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿಶಾಸು- ರಾತ್ರಿಷು, ಸೌಧಪೃಷ್ಠೇ- ಹರ್ಮ್ಯತಲೇ, ಆಸನಾ- ಸ್ಥಿತಿಃ| ಕಾರ್ಯೇತ್ಯಧ್ಯಾಹಾರ್ಯಮ್| ತತ್ರಾಸೀತೇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮ್ಭೂತೇ ಸೌಧಪೃಷ್ಠೇ ? ನಿಶಾಕರಃ- ಶೀತಾಂಶುಃ, ತಸ್ಯ ಕರಾಃ- ಗಭಸ್ತಯಃ, ತೈರಾಕೀರ್ಣೇ- ವ್ಯಾಪ್ತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನಿಶಾಸು ಪುನಶ್ಚನ್ದ್ರರಶ್ಮವ್ಯಾಪ್ತೇ ಹರ್ಮ್ಯಮಸ್ತಕೇ ಸ್ವಪ್ಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಸ್ಯ- ರಾಗಾದ್ಯನುಪಹತಮನಸಃ, ಜಲಾರ್ದ್ರಾಃ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ| ಏವಂ ತಾಲವೃನ್ತಾದಯೋ ಯೋಜ್ಯಾಃ| ಅನ್ತರ್ದೀಪಕತ್ವಾದಸ್ಯ| ತಥಾ ಚ ಕೀದೃಶಸ್ಯ ? ಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಸ್ಯ- ಚನ್ದನೇನಾನುಲಿಪ್ತಸ್ಯ| ತಥಾ, ಮಾಲಿನಃ- ಸ್ರಗ್ವಿಣಃ| ತಥಾ, ನಿವೃತ್ತಂ ಕಾಮತನ್ತ್ರಂ- ಪುಷ್ಪಧನ್ವಪರಿಚ್ಛದೋ ಯಸ್ಯ| ತಥಾ, ಸುಷ್ಠು ಸೂಕ್ಷ್ಮೇ ತನುನೀ ಸ್ವಚ್ಛೇ ವಾಸಸೀ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ಜಲಾರ್ದ್ರಾಃ- ಪಾನೀಯಪ್ಲುತಾಃ ಶಾಟಿಕಾಃ| ತಾಲವೃನ್ತಾನಿ- ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಾದಿಕೃತಾನಿ ತಾಲವೃನ್ತಾಕೃತೀನಿ ವ್ಯಜನಾನಿ| ತಥಾ, ವಿಸ್ತೃತಾಃ- ಮಹಾನ್ತಃ, ಪದ್ಮಿನೀಪುಟಾಃ- ನಲಿನೀಪತ್ರಾಣಿ, ವೀಜನಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಉತ್ಕ್ಷೇಪಾಃ- ಮಯೂರಪಿಚ್ಛಾದಿಕೃತಾ ವ್ಯಜನವಿಶೇಷಾಃ| ತೇ ಚ ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಮೃದುರುತ್ಕ್ಷೇಪೋ ಯೇಷು ತೇ ಮೃದೂತ್ಕ್ಷೇಪಾಃ| ಜಲವರ್ಷೀ ಹಿಮೋಽನಿಲೋ ಯೇಷು ಉತ್ಕ್ಷೇಪೇಷು ತೇ ಜಲವರ್ಷಿಹಿಮಾನಿಲಾಃ| ಶೀತಜಲಾಭ್ಯುಕ್ಷಿತೈರೇತೈರ್ವಾತಃ ಕಾರ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಕರ್ಪೂರೇತ್ಯಾದಿ| ಮಾಲಾಶಬ್ದಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಂ ಯುಜ್ಯತೇ| ಸ್ಫಟಿಕಕರ್ಪೂರಗ್ರಥಿತಾ ಮಾಲಾ ಮಲ್ಲಿಕಾಮಾಲಾಶ್ಚೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಹಾರಾಃ- ಮುಕ್ತಾಫಲದಾಮಾನಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಸಹ ಹರಿಚನ್ದನೇನ ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸಹರಿಚನ್ದನಾಃ| ಯತ್ ಛೇದೇ ಲೋಹಿತಮತಿಸುಗನ್ಧಿ ಸುಷ್ಠು ಶೀತವೀರ್ಯಂ ಚ, ತದ್ಧರಿಚನ್ದನಮುಚ್ಯತೇ| ಮನೋಹರೇತ್ಯಾದಿ| ಮನೋಹರೋ- ರಮ್ಯಃ, ಕಲೋ- ಮಧುರಃ, ಆಲಾಪೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ಮನೋಹರಕಲಾಲಾಪಾಃ| ಶಿಶವೋ- ಬಾಲಕಾಃ| ತಥಾ, ಸಾರಿಕಾಃ- ಶರಾರಯಃ| ಶುಕಾಃ- ಕೀರಾಃ| ಮೃಣಾಲೇತ್ಯಾದಿ| ಮೃಣಾಲಾನಿ- ಅತಿಕೋಮಲಾನಿ ಬಿಸಾನಿ, ವಲಯಾಃ- ಕಟಕಾನಿ, ಯಾಸಾಂ ತಾಃ| ದಯಿತಾಃ- ಯೋಷಿತಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಕಾನ್ತಾಃ- ರಮ್ಯಾಃ| ತಥಾ, ಪ್ರೋತ್ಫುಲ್ಲೈಃ ವಿಕಸಿತೈಃ, ಕಮಲೈರುಜ್ಜ್ವಲಾಃ- ಶೋಭಿತಾಃ| ಏವಮ್ಭೂತಾಶ್ಚೋತ್ಪ್ರೇಕ್ಷ್ಯನ್ತೇ, ಜಙ್ಗಮಾಃ- ಸಞ್ಚಾರಿಣ್ಯ ಇವ ಪದ್ಮಿನ್ಯಃ| ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತೀತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಸ್ಯೇತಿ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಂ ಪ್ರಾಗುಪಾತ್ತಮ್| ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಸ್ಯೈವೈತೇ ಜಲಾರ್ದ್ರಾದಯಃ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ, ನ ತಥೋಪತಪ್ತಮನಸಃ| [ತಥಾ ಹಿ- ಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಾದಿಸಕಲವಿಶೇಷೇಣ ವಿಶೇಷಿತಸ್ಯಾಪ್ಯುಪತಪ್ತಮನಸೋ ನ ತಥಾ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ|] ಚಿತ್ತಾಯತ್ತಾ ಹಿ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಶುಭಾಶುಭಪ್ರವೃತ್ತಯಃ| ತಥಾ ಚ ಸ್ನಿಗ್ಧಮಧುರೋಽಪ್ಯಾಹಾರ ಉಪಯುಕ್ತಃ, ಸುಖಶಯ್ಯಾದಿರಪಿ ವಿಹಾರಃ ಸೇವಿತಃ, ಶೋಕಾವಿಷ್ಟಚೇತಸೋ ನ ತಥಾ ಶರೀರಸ್ಯ ಪುಷ್ಟಿಮಾದಧಾತಿ| ಅತ ಏವ "ಶೋಕಃ ಶೋಷಣಾನಾಮ್" ಇತ್ಯಗ್ರ್ಯಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಚರಕೇ ಸೂ.ಅ.೨೫/೩೯, ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಸೂ.ಅ.೧೩) ಪ್ರೋಕ್ತಮ್| ತಥಾ, ರೂಕ್ಷೋಽಪ್ಯಾಹಾರಸ್ತಥಾವಿಧೋ ವಿಹಾರಶ್ಚ ಸೇವಿತೋ ನಿರ್ವೃತ್ತಮನಸಃ ಪುಷ್ಟಿಮೇವಾದಧಾತಿ, ನ ಕಾರ್ಶ್ಯಮ್| ತಥಾ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಚ.ಸೂ.ಅ.೨೫/೩೯, ಸಂ.ಸೂ.ಅ.೧೩)- "ನಿರ್ವೃತಿಃ ಪುಷ್ಟಿಹೇತೂನಾಮ್" ಇತಿ| ಸುಶ್ರುತೇ ಚ ಕ್ಲಮಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್ (ಶಾ.ಅ.೪/೫೧)- "ಯೋನಾಯಾಸಃ ಶ್ರಮೋ ದೇಹೇ ಪ್ರವೃದ್ಧಃ ಶ್ವಾಸವರ್ಜಿತಃ| ಕ್ಲಮಃ ಸ ಇತಿ ವಿಜ್ಞೇಯ ಇನ್ದ್ರಿಯಾರ್ಥಪ್ರಬಾಧಕಃ" ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಕ್ಲಮಹರತ್ವಕಥನದ್ವಾರೇಣಾಸನಾದೀನಿ ವಿಧತ್ತೇ-ಆಸನೇತಿ| ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತತ್ವಾದಿವಿಶಿಷ್ಟಸ್ಯ ಯಾ ಆಸನಾ-ಆಸ್ಯಾ, ಸಾ ಕ್ಲಮಂ ಹರತಿ| ಸ್ವಸ್ಥಚಿತ್ತಸ್ಯ-ನಿರ್ವೃತ್ತಮನಸಃ| ಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಸ್ಯಕರ್ಪೂರಯುಕ್ತಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಸ್ಯ| ತದುಕ್ತಮ್-"ಕರ್ಪೂರಚನ್ದನಾರ್ದ್ರಾಙ್ಗೋ ಮೃದುಘರ್ಮೋತ್ತರಚ್ಛದಃ" ಇತಿ| ಮಾಲಿನಃ-ಮಾಲಾಭೂಷಿತಸ್ಯ| ನಿವೃತ್ತಕಾಮತನ್ತ್ರಸ್ಯ-ಸುರತವಿಮುಖಸ್ಯ| ತನು-ವಿರಲಂ, ವಾಸೋ ಯಸ್ಯ| ಜಾಲಾರ್ದ್ರಾದಯೋ ವ್ಯಜನವಿಶೇಷಾಃ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ| ಜಾಲಾರ್ದ್ರಾಃ-ವಸ್ತ್ರಮಯಾನಿ ವ್ಯಜನಾನಿ| ತಾಲವೃನ್ತಾನಿ-ತಾಲವೃನ್ತಜಯಾನಿ| ವಿಸ್ತೃತಾಃ-ಯೇ ವ್ಯಜನಕಾಲೇ ವಿಸ್ತೀರ್ಯನ್ತೇ| ಪದ್ಮಿನೀಪುಟಾಃ-ಪದ್ಮಿನೀಪುಟಮಯಾನಿ| ಉತ್ಕ್ಷೇಪಾಃ-ನಲಿಕಾಪ್ರವಿಷ್ಟದಣ್ಡತ್ವಾದರ್ಧ್ವಮಧಶ್ಚಾಮ್ಭಃ ಕ್ಷಿಪನ್ತಿ| ತೇ ಚ ಸರ್ವೇ ಜಲಾರ್ದ್ರಾದಯೋ ಮೃದೂತ್ಕ್ಷೇಪಾಃ-ಮನ್ದಾನ್ದೋಲನಾಃ| ಜಲವರ್ಷೀ ಹಿಮಾನಿಲೋ ಯೇಷಾಂ ತೇ ತಥಾ| ಕರ್ಪೂರಮಾಲಾದಯಃ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ| ಕರ್ಪೂರಗ್ರಥಿತಾ ಮಲ್ಲಿಕಾಗ್ರಥಿತಾಶ್ಚ ಮಾಲಾಃ| ಸಹರಿಚನ್ದನಾಃ-ಪೀತಚನ್ದನಮಣಿಮಿಶ್ರಿತಾಃ, ಹಾರಾಃ-ಮುಕ್ತಾವಲಯಃ| ಮನೋಹರಾಃ-ಸುನ್ದರಾಕಾರಃ, ಕಲಾಲಾಪಃ-ಮಧುರಾಲಾಪಾಶ್ಚ, ಶಿಶವಃ ಶುಕಾಃ ಸಾರಿಕಾಶ್ಚ| ಮೃಣಾಲಾದಿಧಾರಣಾಜ್ಜಙ್ಗಮಾಃ ಪದ್ಮಿನ್ಯ ಇವ ಯಾಶ್ಚ ಸ್ತ್ರಿಯಃ, ತಾಶ್ಚ ಕ್ಲಮಂ ಹರನ್ತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಆದಾನಮುಕ್ತಮ್, ತೇನಾದಾನಾಖ್ಯೇನ ಕಾಲೇನ ಗ್ಲಾನಂ-ಸಕ್ಲಮಂ, ವಪುಃ-ಶರೀರಂ, ಯೇಷಾಂ ಪುರುಷಾಣಾಂ ತೇ ಆದಾನಗ್ಲಾನವಪುಷಃ, ತೇಷಾಮಪಚಿತಧಾತೂನಾಮಗ್ನಿರಪ್ಯಪಚಿತಃ ಸನ್ನೋ-ಮನ್ದಃ ಸನ್, ಪುನರ್ವರ್ಷಾಸು ಸೀದತಿ-ಹಾನಿಂ ಯಾತಿ| ಅಪಿಶಬ್ದಃ ಪುನರರ್ಥೇ, ಅನೇಕಾರ್ಥತ್ವಾನ್ನಿಪಾತಾನಾಮ್| ವರ್ಷಾಸ್ವಿತಿ ನಿತ್ಯಬಹುತ್ವಾದ್ಬಹುವಚನಮ್| ಕೇನ ಸೀದತಿ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಕಾಲಸ್ವಭಾವಾದ್ದೋಷೈಃ,-ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಭಿಃ, ದುಷ್ಟೈರಿತ್ಯನುಕ್ತಮಪ್ಯರ್ಥಾದ್ಗಮ್ಯತೇ| ಯತೋಽಗ್ನಿಸಾದಹೇತುತ್ವಮದುಷ್ಟಾನಾಂ ತೇಷಾಂ ನ ಸಮ್ಭವತಿ| ತಸ್ಮಾದ್ದುಷ್ಟೈರ್ದೋಷೈರಗ್ನಿಃ ಸೀದತೀತ್ಯರ್ಥಾಲ್ಲಭ್ಯತೇ| ನನು, ಕಥಂ ವರ್ಷಾಸು ದೋಷಾಣಾಂ ದುಷ್ಟತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ದುಷ್ಯನ್ತೀತ್ಯಾದಿ| ತೇ ದೋಷಾ ದುಷ್ಯನ್ತಿ| ಕದಾ ? ಅಮ್ಬರೇ-ವಿಯತಿ, ಅಮ್ಬುಲಮ್ಬಾಮ್ಬುದೇ-ಅಮ್ಬುನಾ ಲಮ್ಬಾ ಅತಿನಿರ್ಭರತ್ವಾದಮ್ಬುಲಮ್ಬಾ ಈದೃಶಾ ಅಮ್ಬುದಾಃ-ಮೇಘಾಃ, ಯಸ್ಮಿನ್ನೇವಂವಿಧೇ ಸತಿ| ಅನೇನ ಚ ವಿಶೇಷಣೇನಾಸ್ಯ ಕಾಲಸ್ಯ ಸ್ವರೂಪಮುಪಲಕ್ಷಯನ್ತ್ಯಾಚಾರ್ಯಾಃ| ಯದೈವಂವಿಧೋ ವರ್ಷಾಕಾಲಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ತದೈವೈತೇ ದೋಷಾ ದುಷ್ಯನ್ತಿ-ಸ್ವಕರ್ಮಣ್ಯಯೋಗ್ಯಾಃ ಸಮ್ಪದ್ಯನ್ತೇ, ನ ವರ್ಷಾಕಾಲಮಾತ್ರೇಽನಾಸಾದಿತಸ್ವರೂಪೇ| ತಥಾ, ಸತುಷಾರೇಣ ಮರುತಾ-ಸಜಲಕಣೇನ ಪವನೇನ, ತಥಾ, ಸಹಸಾ-ಗ್ರೀಷ್ಮತಾಪಸನ್ತಾಪಾದನನ್ತರಮೇವ, ಶೀತಲೇನಾಭ್ಯನ್ತರೋ ವಾಯುರ್ದುಷ್ಯತಿ| ತಥಾ, ಭುವೋ ಬಾಷ್ಪಃ-ಊಷ್ಮಾ ಭೂಬಾಷ್ಪಸ್ತೇನ| ತಥಾ, ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಚ್ಚಾಮ್ಲಪಾಕೇನ ವಾರಿಣಾ ಪಿತ್ತಂ ದುಷ್ಯತಿ| ತಥಾ, ಮಲಿನೇನ ವಾರಿಣಾ-ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರೇತ್ಯಾದಿಕಲುಷೇಣ ವರ್ಷಾಜಲೇನ, ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಚ್ಚಾತಿಶಯೇನ ಮನ್ದತ್ವಂ ಗತೇನಾಗ್ನಿನಾ ಶ್ಲೇಷ್ಮಾ ದುಷ್ಯತಿ| ತದೇವಮಸ್ಮಿನ್ಕಾಲೇ ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಾಣೋ ಯುಗಪತ್ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾದ್ದುಷ್ಯನ್ತಿ| ನನ್ವಿಹ ತ್ರಯಾಣಾಮಪಿ ದೋಷಾಣಾಂ ಕೋಪೋಽನುಜ್ಞಾಯತೇ| ವಕ್ಷ್ಯತಿ ತು (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧೨|೨೪)-"ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು" ಇತಿ| ತದಿಮೇ ವಚಸೀ ಪರಸ್ಪರಂ ವ್ಯಾಘ್ನಾತೇ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ನಾನಯೋರ್ವಾಕ್ಯಯೋರ್ಮಿಥೋ ವಿರೋಧಃ ಸಮ್ಭಾವ್ಯತೇ| ಯಸ್ಮಾದಿಹ ದುಷ್ಯನ್ತೀತ್ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಸ್ವಸ್ಥಾನಸ್ಥಾ ಏವ ದುಷ್ಟಿಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ ವಿಷಾದಿಸ್ಪೃಷ್ಟದ್ರವ್ಯವತ್ಕಾರ್ಯಕರಣೇಽಸಮರ್ಥಾ ಜಾಯನ್ತ ಇತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾ ಇತ್ಯತ್ರ ಪ್ರಕರ್ಷೇಣ ಕೋಪಃ ಸ್ಥಾನಾನ್ತರಗತಿಲಕ್ಷಣೋ ಗದಿತಃ| ತದೇವಮಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ವಾಯೋಃ ಕದಾಚಿದ್ದುಷ್ಟತ್ವಂ ಸ್ಯಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ಕೋಪಶ್ಚ, ಇತಿ ವಚನಾಭ್ಯಾಮೇತಾಭ್ಯಾಂ ಪ್ರತ್ಯಪಾದಿ| ಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋಸ್ತು ದುಷ್ಟತ್ವಮಾತ್ರಮೇವ| ಇತಿ ನ ಕಿಞ್ಚಿದತ್ರಾಸಮಞ್ಜಸಮ್| ತೇಷ್ವಿತ್ಯಾದಿ| ಇತಿ-ಪ್ರಕಾರೇ| ಅನ್ಯೋನ್ಯಂ ದೂಷಯಿತುಂ ಶೀಲಂ ಯೇಷಾಂ ವಾತಾದೀನಾಂ ತ ಏವಮ್, ತೇಷು-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ ಪರಸ್ಪರಂ ದೂಷಣಸ್ವಭಾವೇಷು ಸತ್ಸು, ಭಜೇತ್ಸಾಧಾರಣಂ ಸರ್ವಂ-ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿದ್ವಾತಾದೀನಾಂ ಯುಗಪತ್ ಪ್ರಶಮನಂ ಪ್ರಶಮನಂ ತತ್ಸರ್ವಂ ಸೇವೇತ| ಯಚ್ಚೋಷ್ಮಣೋ ಜಾಠರಾಗ್ನೇಃ, ತೇಜನಂ-ಉದ್ದೀಪನಂ, ತದ್ಭಜೇತ್| ಊಷ್ಮಣಸ್ತೇಜನಸ್ಯಾತ್ರ ಚಶಬ್ದಪ್ರಯುಕ್ತಸ್ಯೋಪಾದಾನಂ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಖ್ಯಾಪನಾರ್ಥಮ್| ಅಗ್ನಿರ್ಹಿ ಸರ್ವಭಾವಾನಾಂ ಪ್ರಧಾನಮ್| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಶಾ.ಅ.೬)- "ಶಾನ್ತೇಽಗ್ನೌ ಮ್ರಿಯತೇ, ಯುಕ್ತೇ ಚಿರಂ ಜೀವತ್ಯನಾಮಯಃ| ರೋಗೀ ಸ್ಯಾದ್ವಿಕೃತೇ, ಮೂಲಮಗ್ನಿಸ್ತಸ್ಮಾನ್ನಿರುಚ್ಯತೇ" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾದಗ್ನ್ಯುತ್ತೇಜನಾರ್ಥಂ ಯತ್ನಃ ಕಾರ್ಯ ಇತಿ ಭಾವಃ| ಭಜೇದಿತಿ ಕ್ರಿಯಾಪದಂ ಆದಿದೀಪಕತ್ವಾತ್ "ಭೋಜನಂ ತ್ವತಿದುರ್ದಿನೇ" ಇತಿ ಯಾವತ್ಸರ್ವೇಷು ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ವರ್ಷಾಚರ್ಯಾ| ಸಾ ಚ ಚಯಪೂರ್ವಕೇ ಪ್ರಕೋಪೇ ಶೋಧನೀ, ಅಚಯಪೂರ್ವಕೇ ಶಮನೀ| ತತ್ರ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಮುಭಯಚರ್ಯಾ ಸಾಧಾರಣಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಆದಾನಮ್ಲನವಪುಷಾಮಿತಿ| ಯತ್ಸಾಧಾರಣಂಸರ್ವದೋಷಹರಂ, ಯಚ್ಚೋಷ್ಮಣಸ್ತೇಜನಂ-ಅಗ್ನಿದೀಪ್ತಿಕರಂ, ತತ್ಸರ್ವಂ ವರ್ಷಾಸು ಭಜೇತ್| ಕೇಷು ಸತ್ಸು ? ತೇಷು-ಅಗ್ನಿದೋಷೇಷು, ಅನ್ಯೋನ್ಯದೂಷಿಷು-ಕೃತಪರಸ್ಪರದೂಷಣೇಷು ಸತ್ಸು| ಸರ್ವೇಷಾಂ ದುಷ್ಟತ್ವಾರ್ಸರ್ವಸಾಧಾರಣಂ ಭಜೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಥಮನ್ಯೋನ್ಯದೂಷಣಮ್ ? ಇತಿ,-ಅನೇನ ಪ್ರಕಾರೇಣ| ಆದಾನೇನಾವಸನ್ನದೇಹಾನಾಮಗ್ನಿರಪಿ ದೇಹಾವಯವತ್ವಾದವಸನ್ನೋಽಪಿ ಪುನರ್ದೋಷೈಃ ಸೀದತಿ-ಮನ್ದತ್ವಲಕ್ಷಣಾಂ ದುಷ್ಟಿಂ ಯಾತಿ| ತೇ ಚ ದೋಷಾ ಆದಾನಮನ್ದೇನ ವಹ್ನಿನಾ ದುಷ್ಯನ್ತಿ-ದುಷ್ಟಿಂ ಯಾನ್ತಿ| ವಹ್ನೇಃ ಸಹಕಾರೀಣ್ಯಾಹ-ಅಮ್ಬುಲಮ್ಬಾಮ್ಬುದೇಽಮ್ಬರೇ,- ಜಲಭರಲಮ್ಬಮಾನಮೇಘೇ ನಭಸಿ ಸತಿ, ಸತುಷಾರೇಣ-ಸಜಲಕಣೇನ್, ಸಹಸಾ ಪ್ರವೃತ್ತೇನ ಶೀತಲೇನ ಚ ವಾಯುನಾ ದುಷ್ಯನ್ತಿ, ಭೂವಾಷ್ಪೇಣ ಚ ದುಷ್ಯನ್ತಿ, ಅಮ್ಲಪಾಕೇನ ಮಲಿನೇನ ಚ ವಾರಿಣಾ ದುಷ್ಯನ್ತಿ| ದುಷ್ಟಿಶ್ಚಾತ್ರ ವಾಯೋಶ್ಚಯಪೂರ್ವಕಃ ಪ್ರಕೋಪಃ, "ಚಯಪ್ರಕೋಪ್ರಶಮಾ ವಾಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಷು ತ್ರಿಷು" ಇತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨/೨೪) ವಚನಾತ್| ಪಿತ್ತಸ್ಯ ಚಯಲಕ್ಷಣಾ ದುಷ್ಟಿಃ, ವರ್ಷಾದಿಷು ತು ಪಿತ್ತಸ್ಯ" ಇತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೨/೨೪) ವಚನಾತ್| ಕಫಸ್ಯ ತ್ವಚಯಪೂರ್ವಕಃ ಪ್ರಕೋಪಃ| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೬/೩೩) _"ಭೂವಾಷ್ಪಾನ್ಮೇಘನಿಷ್ಯನ್ದಾತ್ಪಾಕಾದಮ್ಲಾಜ್ಜಲಸ್ಯ ಚ| ವರ್ಷಾಸ್ವಗ್ನಿಬಲೇ ಹೀನೇ ಕುಪ್ಯನ್ತಿ ಪವನಾದಯಃ||" ಇತಿ| ಚರಕವಚನೇಽಪಿ ಪಿತ್ತಪ್ರಕೋಪಶಬ್ದೇನ ಚಯಮಾತ್ರಂ ಲಕ್ಷ್ಯಮ್, "ಚಯಪ್ರಕೋಪಪ್ರಶಮಾಃ ಪಿತ್ತಾದೀನಾಂ ಯಥಾಕ್ರಮಮ್| ಭವನ್ತ್ಯೇಕೈಕಶಃ ಷಟ್ಸು ಕಾಲೇಷ್ವಭ್ರಾಗಮಾದಿಷು||" ಇತಿ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೧೭/೧೧೨) ಸ್ವವಚನವಿರೋಧಭಾಯಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦--ಶುದ್ಧಾ ತನುರ್ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್ಭೂತಃ-ಕೃತವಿರೇಕಾದಿಃ ಸನ್, ಆಸ್ಥಾಪನಂ-ನಿರೂಹಂ, ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಜೀರ್ಣಂ ಧಾನ್ಯಂ-ಪುರಾಣಯವಗೋಧೂಮಾದಿಕಮ್| ತಥಾ, ರಸಾನ್-ಮಾಂಸರಸಾನ್| ಕಿಮ್ಭೂತಾನ್ ? ಕೃತಾನ್,- ಸ್ನೇಹಶುಣ್ಠ್ಯಾದಿಯುತಾನ್| ತಥಾ, ಜಾಙ್ಗಲಂ ಪಿಶಿತಂ-ಹರಿಣೈಣಾದಿಕಂ ಮಾಂಸಮ್| ತಥಾ, ಯೂಷಾನ್-ಮುದ್ಗದಾಡಿಮಾದಿಕೃತಾನ್| ತಥಾ, ಮಧು-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮ್, ಅರಿಷ್ಟಮ್, ದ್ವಯಮಪ್ಯೇತತ್ ಚಿರನ್ತನಂ-ಪುರಾಣಮ್, ನ ತು ನವಮ್, ಆಗ್ನಿಮಾನ್ದ್ಯಭಯಾತ್| ಮಸ್ತು ಸೌವರ್ಚಲಾಢ್ಯಂ-ಅಕ್ಷಲವಣಸಂಯುಕ್ತಮ್| ವೇತಿ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ಕಿಮ್ಭುತಂ ಮಸ್ತು ? ಪಿಪ್ಪಲೀಪಿಪ್ಪಲೀಮೂಲಚವ್ಯಚಿತ್ರಕನಾಗರಾಃ ಪಞ್ಚಕೋಲಮ್, ತೇನಾವಚೂರ್ಣಿತಮ್| ತಥಾ, ದಿವ್ಯಂ ಆಕಾಶಜಂ, ತಥಾ ಕೌಪಂ, ತಥಾ ಶೃತಂ-ಕ್ವಥಿತಂ, ಚಾಮ್ಭಃ ಪಿಬೇತ್| ಚಃ ಸಮುಚ್ಚಯೇ| ದಿವಿ ಭವಂ ದಿವ್ಯಮ್, ದಿಗಾದಿತ್ವಾದ್ಯತ್| ಕೂಪೇ ಭವಂ ಕೌಪಮ್, ಪ್ರಾಗ್ದೀವ್ಯತೋಽಣ್| ಅತಿದುರ್ದಿನೇ-ವಾತವರ್ಷಾಕುಲೇಽಹನಿ, ವ್ಯಕ್ತಾಃ-ಪ್ರಧಾನಾಃ, ಅಮ್ಲಲವಣಸ್ನೇಹಾ ಯತ್ರ ತದ್ಭೋಜನಂ ಭಜೇತ್| ತಥಾ, ಸಂಶುಷ್ಕಂ-ಶುಷ್ಕಪ್ರಾಯಮ್| ತಥಾ, ಕ್ಷೌದ್ರವತ್-ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ತಥಾ, ಲಘು| ನನು, "ವಾತಲಂ ಮಧು" ಇತಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೫|೫೨) ವಕ್ಷ್ಯತಿ| ಪವನಶ್ಚಾತ್ರ ಕುಪ್ಯತೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅತೋ ಮಾಕ್ಷಿಕಸ್ಯಾತ್ರೋಪಯೋಗೋ ನ ಯುಕ್ತಃ| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ದೇಹಧಾತವೋಽಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಕ್ಲೇದಮುಪಯಾನ್ತಿ| ತತಶ್ಚ ಕ್ಲೇದಸಂರಕ್ಷಣೇ ಏವೋಪಕ್ಷೀಣಪ್ರಭವತ್ವಾತ್ ಮಧು ಮರುತ್ಕೋಪಂ ವಿಧಾತುಮಸಮರ್ಥಮ್| ತಸ್ಮಾನ್ಮಧೂಪಯೋಗೋ ನ್ಯಾಯ್ಯ ಏವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶೋಧನೀಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಆಸ್ಥಾಪನಮಿತಿ| ಶುದ್ಧತನುಃ-ಕೃತವಿರೇಚನಃ ಸನ್, ಆಸ್ಥಾಪನಂ-ಬಸ್ತಿಕರ್ಮ, ಭಜೇತ್| ಶಮನೀಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಜೀರ್ಣಂ ಧಾನ್ಯಮಿತಿ| ಜೀರ್ಣಂ-ಪುರಾಣಮ್| ರಸಾನ್-ಮಾಂಸರಸಾನ್| ಕೃತಾನ್-ಪಟುಕಟ್ವಮ್ಲಸ್ನೇಹಯುತಾನ್| ಪಿಶಿತಂ-ಮಾಂಸಮ್| ಯೂಷಾನ್-ಧಾನ್ಯಕ್ವಾಥಾನ್, ತಾನಪಿ ಕೃತಾನ್| ಮಧು-ಮಾರ್ದ್ವೀಕಮ್, ಅರಿಷ್ಟಂ-ಕ್ವಥಿತೌಷಧಮದ್ಯಮ್, ದ್ವಯಮಪಿ ಚಿರನ್ತನಮ್| ಪಞ್ಚಕೋಲಾವಚುರ್ಣಿತಂ ಸೌವರ್ಚಲಲವಣಾಢ್ಯಂ ಚ ಮಸ್ತು-ದಧಿಮಣ್ಡಮ್| ದಿವ್ಯಂ-ಆನ್ತರಿಕ್ಷಮ್| ತಚ್ಚಾತೀತಾಶ್ವಿನಗೃಹೀತಂ ಕಾಚಾದಿಪಾತ್ರಸ್ಥಮ್, ವರ್ಷಾಸು ಗ್ರಹಣನಿಷೇಧಾತ್| ತದಭಾವೇ ಕೌಪಮ್, ತಚ್ಚ ಶೃತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೪)- "ದಿವ್ಯಂ ಕ್ವಥಿತಕೂಪೋತ್ಥಂ ಚೌಣ್ಡ್ಯಂ ಸಾರಸಮೇವ ಚ|" ಇತಿ| ವರ್ಷಾವಿಶೇಷೇ ಭೋಜನವಿಶೇಷಮಾಹ-ಭೋಜನಂ ತ್ವಿತಿ| ಅತಿದುರ್ರ್ದಿನೇ-ವಾತವರ್ಷಾಕುಲೇಽಹನಿ| ಸಂಶುಷ್ಕಂ-ಕುಲ್ಮಾಷಾದಿ| ಕ್ಷೌದ್ರವತ್ಸಮಾಕ್ಷಿಕಮ್| ವಾತಲಮಪಿ ಮಧು ಕ್ಲೇದಘ್ನತ್ವಾತ್ಕಾಲಸಾಮರ್ಥ್ಯೇನ ವಾ ಅವಾತಲತ್ವಾದ್ವಿಹಿತಮ್| ಉಕ್ತಂ ಹಿ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ. ೭)- "ವಾತಲಂ ವಾತಕೋಪೇಽಪಿ ವರ್ಷಾಸು ಮಧು ಶಸ್ಯತೇ" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಾದಾಭ್ಯಾಂ ಚರತಿ ನಿತ್ಯಂ ಪಾದಾಚಾರೀ, ನೈವ ಯಃ ಸೋಽಪಾದಚಾರೀ,-ಯಾನಯಾಯೀ ಸ್ಯಾತ್| ತಥಾ, ಸುರಭಿಃ-ಶೋಭನಗನ್ಧಯೋಗಾತ್| "ಸ್ನಾನಶೀಲಃ ಸುಸುರಭಿಃ" (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೨|೩೧) ಇತ್ಯನೇನೈವಾಸ್ಯಾರ್ಥಸ್ಯೋಕ್ತತ್ವಾತ್ ಸುರಭಿಗ್ರಹಣಮತಿಶಯಾರ್ಥಮ್| ತಥಾ, ಸತತಂ ಅವಿರತಂ, ಧೂಪಿತೇಽಮ್ಬರೇ ಯಸ್ಯ ಸ ಏವಮ್| ತಥಾ, ಹರ್ಮ್ಯಪೃಷ್ಠೇ-ಧವಲಗೃಹತಲೇ, ವಸೇತ್-ತಿಷ್ಠೇತ್| ಕೀದೃಶೇ ? ಬಾಷ್ಪಶ್ಚ ಶೀತಂ ಚ ಶೀಕರಶ್ಚ ತೈರ್ವರ್ಜಿತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಪಾದಚಾರಿತ್ವಾದಿ ವಿಧತ್ತೇ-ಅಪಾದಚಾರೀತಿ| ಅಪಾದಚಾರೀ-ಸತತಂ ಹಸ್ತ್ಯಾದಿವಾಹನಗಾಮೀ| ಧೂಪಿತಾಮ್ಬರಃ-ಅಗುರ್ವಾದಿಧೂಪಿತವಸ್ತ್ರಃ| ಸತತಮಿತಿ ತ್ರಿಷ್ವಪಿ ಸಮ್ಬನ್ಧನೀಯಮ್| ಅತಏವ "ಸ್ನಾನಶೀಲಃ ಸುಸುರಭಿಃ" ಇತ್ಯಸ್ಯಾಪೌನರುಕ್ತ್ಯಮ್| ಸ್ಥಾನವಿಶೇಷೇ ವಾಸಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಹರ್ಮ್ಯಪೃಷ್ಠ ಇತಿ| ಹರ್ಮ್ಯಪೃಷ್ಠೇ-ಹರ್ಮ್ಯಮಸ್ತಕೇ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಥಾ, ನದೀಜಲಾದೀನ್ ಪಞ್ಚ ತ್ಯಜೇತ್| ಉದಕಾಲೋಡಿತಾಃ ಸಕ್ತವಃ ಸಸರ್ಪಿಷ್ಕಾ ಉದಮನ್ಥವಾಚ್ಯಾ ಜಲಾವಕ್ಷೀರೀಸಂಜ್ಞಾಃ| ತದತ್ರ ಕಾಲೇ ಸಾಮ್ಯತ್ವಾತ್ಸಕ್ತವಸ್ತಕ್ರಾದಿಸಂಯೋಗಾನ್ನಾತ್ಯನ್ತಮನಿಷ್ಟಾಃ| ಪಾನೀಯ ಸಂಯೋಗಾತ್ತು ವಾತಲಾಃ, ಪ್ರಕೃಷ್ಟವಾತಲೇ ಕಾಲೇ ನಾಭೀಷ್ಟಾ ಏವ| ಮುನಿನಾ ತ್ವೇವಮುಕ್ತಮ್ (ಚ. ಸೂ.ಅ. ೬|೩೪)- "ಉದಮನ್ಥಂ ದಿವಾಸ್ವಪ್ನಮವಶ್ಯಾಯಂ ನದೀಜಲಮ್| ವ್ಯಾಯಾಮಮಾತಪಂ ಚೈವ ವ್ಯವಾಯಂ ಚಾತ್ರ ವರ್ಜಯೇತ್" ಇತಿ| ಅಧುನಾ ಶರಚ್ಚರ್ಯಾಂ ವಿವಕ್ಷುರಿದಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ನದೀಜಲಾದೀನ್ ನಿಷೇಧತಿ-ನದೀಜಲೇತಿ| ದ್ರವಾಲೋಹಿತಾಃ ಸಕ್ತವೋ ಮನ್ಥಃ, ಸ ಏವೋದಕೇ ದ್ರವೇ ಉದಮನ್ಥಃ| ಆಯಾಸೋ-ವ್ಯಾಯಾಮಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವರ್ಷಾಸು ಶೀತಂ ವರ್ಷಾಶೀತಂ, ತದುಚಿತಂ-ಸಾತ್ಮ್ಯಂ ಯಸ್ಯ, ತದೇವಂವಿಧಮಙ್ಗಂ-ವಪುರ್ಯೇಷಾಂ ತೇ ವರ್ಷಾಶೀತೋಚಿತಾಙ್ಗಾ ನರಾಃ, ತೇಷಾಂ ಸಹಸೈವ-ಝಟಿತ್ಯೇವ, ಶರದಿ ಜಾತಾಯಾಂ, ಅರ್ಕರಶ್ಮಿಭಿಃ-ಭಾನುಭಾಭಿಸ್ತಪ್ತಾನಾಂ ಸತಾಂ ಪಿತ್ತಂ ಕುಪ್ಯತಿ| ಕಿಮ್ಭೂತಮ್ ? ವೃಷ್ಟೌ ಸಞ್ಚಿತಂ,-ವರ್ಷಾಸು ವೃದ್ಧಿಂ ಗತಮ್| ಯತಶ್ಚೈವಂ ತತಶ್ಚ ತಜ್ಜಯಾಯ ತಿಕ್ತಂ ಘೃತಂ-ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ, ಯೋಜ್ಯಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| ಯದಿ ವಾ, ತಿಕ್ತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ ಸಾಧಿತಮ್| ತಥಾ, ವಿರೇಕೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ತಥಾ, ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಂ ಚ| ಸರ್ವೋಪಕ್ರಮೇಭ್ಯಃ ಪಿತ್ತೇ ವಿರೇಕಸ್ಯ ಜ್ಯಾಯಸ್ತ್ವಾದಿಹ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ತಥಾ ಹ್ಯಾಹ (ಚರಕೇ ಸೂ.ಅ. ೨೫|೩೯)- "ವಿರೇಚನಂ ಪಿತ್ತಹರಾಣಾಮ್" ಇತಿ| ತತೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಂ, ಪಿತ್ತಾಧಾರತ್ವಾದ್ರಕ್ತಸ್ಯ| ವಿರೇಚನಾಙ್ಗತ್ವಾಚ್ಚ ತಜ್ಜಯಾಯ ಘೃತಂ ತಿಕ್ತಮಿತಿ ಘೃತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ನ ಹ್ಯಸ್ನಿಗ್ಧಸ್ಯ ವಿರೇಚನಪ್ರಾಪ್ತಿರಸ್ತಿ| ತಥಾ ಚ ವಕ್ಷ್ಯತಿ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೧೮|೫೯)- "ಸ್ನೇಹಸ್ವೇದಾವನಭ್ಯಸ್ಯ ಕುರ್ಯಾತ್ಸಂಶೋಧನಂ ತು ಯಃ| ದಾರು ಶುಷ್ಕಮಿವಾನಾಮೇ ಶರೀರಂ ತಸ್ಯ ದೀರ್ಯತೇ" ಇತಿ| ತಥಾ, ವಿರಿಕ್ತಸ್ಯ ಸ್ರುತರಕ್ತಸ್ಯ ಚ ಪವನಪ್ರಕೋಪಭಯಮ್| ಕಾಲಸ್ವಾಭಾವ್ಯಾಚ್ಚ ಪಿತ್ತಕೋಪಭಯಮ್| ತದೇತತ್ಪರಿಹರ್ತುಂ ತಥಾ ದೇಹಪುಷ್ಟ್ಯರ್ಥಮಗ್ನಿಸನ್ಧುಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಚ ತಿಕ್ತಘೃತೋಪಯೋಗಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಇತ್ಯನೇಕಕಾರ್ಯಕರಣತ್ವೇನ ಪ್ರಾಧಾನ್ಯಾಚ್ಚ ತಿಕ್ತಘೃತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ| ಅಸಮಾಸಕರಣಂ ಚ ಜ್ಞಾಪನಾರ್ಥಮ್| ನೈತಾನಿ ಸರ್ವಾಣ್ಯವಶ್ಯಂ ತಿಕ್ತಘೃತಾದೀನಿ ತದಾ ಕಾರ್ಯಾಣಿ| ಕಿಂ ತರ್ಹಿ ? ದೇಶಾದ್ಯನುರೋಧಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ಪಿತ್ತವಿಜಯಾಯ ತಿಕ್ತಂ ಘೃತಂ, ಕದಾಚಿದ್ವಿರೇಕಃ, ಕದಾಚಿದ್ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಃ, ಕದಾಚಿದ್ದ್ವಯಂ, ಕದಾಚಿತ್ಸಕಲಾನ್ಯೇವೇತಿ| ವಿರೇಕಸ್ತು ಪಿತ್ತವಿಜಯಾರ್ಥಮವಶ್ಯಂ ಶರದಿ ಕಾರ್ಯಃ| ಯಥಾ-ವಸನ್ತೇ ಶ್ಲೇಷ್ಮವಿಜಯಾಯ ವಮನಮ್, ವರ್ಷಾಸು ಚ ಪವನವಿಜಯಾಯ ಬಸ್ತಿಃ| ಅತ ಏವ ಪ್ರಾಙ್ನಿರ್ದಿಷ್ಟಂ ವಸನ್ತೇ ವಮನಂ, ವರ್ಷಾಸು ಚಾಸ್ಥಾಪನಂ, ಶರದಿ ವಿರೇಕ ಇತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅಥ ಶರಚ್ಚರ್ಯಾ| ಸಾ ಚ ಚಯಪೂರ್ವಕೇ ಶೋಧನೀ, ಅಚಯಪೂರ್ವಕೇ ಶಮನೀ| ತತ್ರ ಸೋಪಪತ್ತಿಕಾಂ ಶೋಧನೀಂ ವಿಧತ್ತೇವರ್ಷಾಶೀತೋಚಿತಾಙ್ಗಾನಾಮಿತಿ| ವರ್ಷಾಸು ಸಞ್ಚಿತಂ ಪಿತ್ತಂ ವಾರ್ಷಿಕಶೀತಸಾತ್ಮ್ಯಶರೀರಾಣಾಂ ನೃಣಾಂ ಶರದ್ಯರ್ಕರಶ್ಮಿಭಿಃ ಸಹಸೈವ ತಪ್ತಾನಾಮಸಾತ್ಮ್ಯತಾಪಸಮ್ಬನ್ಧಾತ್ಕುಪ್ಯತಿ| ಅತಸ್ಯಸ್ಯ-ಪಿತ್ತಸ್ಯ, ಜಯಾಯ ತಿಕ್ತಂ-ತಿಕ್ತಸಂಜ್ಞಂ ಕುಷ್ಠಚಿಕಿತ್ಸಿತೋಕ್ತಂ, ಘೃತಂ ಸ್ನೇಹನಾರ್ಥಂ ಯೋಜ್ಯಮ್| ತತೋ ವಿರೇಕಸ್ತತೋ ರಕ್ತಮೋಕ್ಷಣಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷುಧಿತೋಽನ್ನಂ-ಭೋಜನಂ, ತಿಕ್ತಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಂ ಭಜೇತ್| ಕ್ಷುಧಿತಗ್ರಹಣಮತಿಬುಭುಕ್ಷಿತಪ್ರತಿಪಾದನಾರ್ಥಮ್, ಅಕ್ಷುಧಿತಸ್ಯ ಭೋಜನಾಧಿಕಾರಾಭಾವಾತ್| ಕಿಂ ತತ್ತಿಕ್ತಾದಿಗುಣಯುಕ್ತಮ್ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಶಾಲೀತ್ಯಾದಿ| ಶಾಲ್ಯಾದೀನ್ ಸಪ್ತ ಭಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಶಮನೀಂ ವಿಧತ್ತೇ-ತಿಕ್ತಮಿತಿ| ಕ್ಷುಧಿತಃ ಸನ್ ತಿಕ್ತಾದಿರಸಂ ಲಘು ಶಾಲ್ಯಾದಿಕಮನ್ನಂ ಭಜೇತ್| ಕ್ಷುಧಿತಗ್ರಹಣಮತಿಕ್ಷುಧಿತಸ್ಯ ಭೋಜನಾರ್ಥಮ್| ತದಾ ಹಿ ಪಿತ್ತಾಧಿಕ್ಯಾದಸಮ್ಯಕ್ಕ್ಷುಧ್ಯಪಿ ಕ್ಷುಧಿತತ್ವಬುದ್ಧಿಃ| ಉಕ್ತಂ ಚ ಚರಕೇಣ (ಸೂ. ಅ. ೬/೪೧)- "ಪಿತ್ತಪಶಮನಂ ಸೇವ್ಯಂ ಮಾತ್ರಯಾ ಸುಪ್ರಕಾಙ್ಕ್ಷಿತೈಃ|" ಇತಿ| ಶಾಲ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಂ ತತ್ತುಲ್ಯಾನಾಮೇವ ತಿಕ್ತಾದೀನಾಂ ಪ್ರಾಪ್ತ್ಯರ್ಥಮ್| ಸಿತಾಶರ್ಕರಾ| ಧಾತ್ರೀ-ಆಮಲಕೀ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಮನ್ತಾತ್-ಸರ್ವತಃ, ಸೂರ್ಯಪ್ರಭಾಭಿರಹನಿ ತಪ್ತಂ-ಕ್ವಥಿತಮ್, ಚನ್ದ್ರಕಿರಣೈರ್ನಿಶಿ ಶೀತೀಕೃತಮ್| ತಥಾ, ಅಗಸ್ತ್ಯೋದಯೇನ ನಿರ್ವಿಷೀಕೃತಮ್| ತಥಾ, ಶುಚಿ-ಪವಿತ್ರಮ್| ವರ್ಷಾಸು ಹ್ಯಶುಚೀತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತಚ್ಚ ಹಂಸೋಪಭೋಗ್ಯತಯಾ ಹಂಸವದತಿನೈರ್ಮಲ್ಯಾದ್ಧಂಸೋದಕಂ ನಾಮ ತನ್ತ್ರಕಾರೈರಾಯುರ್ವೇದಶಾಸ್ತ್ರೇ ಸಂಜ್ಞಿತಮ್| ತಥಾ, ನಿರ್ಮಲಂ-ಅಕಲುಷಮ್| ತಥಾ, ಮಲಾನ್ವಾತಪಿತ್ತಶ್ಲೇಷ್ಮಣೋ, ಜಯತೀತಿ ಮಲಜಿತ್| ಅಗಸ್ತ್ಯೋದಯನಿರ್ವಿಷಶಬ್ದೇನ ವಿಶೇಷಣೇನೈತತ್ ಪ್ರತಿಪಾದಯತಿ, ಯಥಾ-ಯದನ್ತರಿಕ್ಷಪ್ರಭವಂ ಸರಸ್ತಡಾಗಾದಿಸ್ಥಂ ಜಲಂ, ತದೇವ ಪ್ರಾಯೇಣ ಶರದ್ಯೇವಂಗುಣಂ ವೇದ್ಯಮ್| ನ ಕೂಪಾದಿಪ್ರಭವಮ್, ತಸ್ಯ ಸದಾ ನಿರ್ವಿಷತ್ವಾತ್| ತಥಾ ಚಾನ್ತರಿಕ್ಷಪ್ರಭವಮೇವಂ ಪಠ್ಯತೇ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೫|೮)- "ಲೂತಾದಿತನ್ತುವಿಣ್ಮೂತ್ರವಿಷಸಂಶ್ಲೇಷದೂಷಿತಮ್" ಇತಿ| ತಚ್ಚ ನಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ನ ಸ್ರುತಿರೂಪಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರಿ, ನ ವಾ ರೂಕ್ಷಂ-ನ ವಾತಪ್ರಕೋಪಕಾರಿ| ವಾಶಬ್ದಶ್ಚ ಶಬ್ದಸ್ಯಾರ್ಥೇಽತ್ರ| ಯತಸ್ತಪ್ತಾಂಶುಕಿರಣೈಸ್ತಪ್ತಮ್, ಯತಶ್ಚ ಶೀತಾಂಶುಕರೈಃ ಶೀತಂ-ಪ್ರಾಹ್ಲಾದಿತಮ್, ಇತ್ಥಂ ಸ್ನೇಹರೌಕ್ಷ್ಯಯೋರನ್ತರೇ ವರ್ತಮಾನಂ ಪಾನಾದಿಷ್ವಮೃತೋಪಮಮ್| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಸ್ನಾನಾವಗಾಹಯೋರ್ಗ್ರಹಃ| ಕುಪಿತದೋಷಶಮನಾದಕುಪಿತದೋಷಸಾಮ್ಯಾನುವೃತ್ತಿಹೇತುತ್ವಾಚ್ಚಾಮೃತತುಲ್ಯಮೇತಜ್ಜಲಂ ಭಜೇದಿತಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಅತ್ರೋಷ್ಣಾಂಶುಗ್ರಹಣಮಗ್ನಿತಾಪನಿವೃತ್ತ್ಯೈ| ಕಿರಣಗ್ರಹಣಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ತತ್ಸ್ಪರ್ಶಸಮ್ಭಾವನಾರ್ಥಮ್| ತೃಣದವಪಲಾಶಾದಿಭಿರಾಸ್ತೃತಮಪಿ ರವಿಸ್ತಾಪಯತಿ ನ ತು ತತ್ತಥಾ ಗುಣವತ್| ಅತಃ ಕಿರಣಗ್ರಹಣೇನ ತದ್ವ್ಯವಧಾನವ್ಯುದಾಸಂ ಕರೋತಿ| ನನು ಚ, ಸರ್ವಂ ದಿನಂ ಸೂರ್ಯಕಿರಣೈಸ್ತಾಪಃ ಸಮ್ಭವತಿ| ಚನ್ದ್ರಕರೈಸ್ತು ಸರ್ವಾಂ ರಾತ್ರಿಂ ಕಥಮಿವ ಸ್ಯಾತ್ ? ಯತಃ ಸಕಲಸ್ಯ ಚನ್ದ್ರಮಸಃ ಪೌರ್ಣಮಾಸ್ಯಾಮೇವ ಸರ್ವಸ್ಯಾಂ ರಾತ್ರ್ಯಾಂ ಸಮ್ಭವೋ ನಾನ್ಯತ್ರ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛೀತಂ ಚನ್ದ್ರಕಿರಣೈ ರಾತ್ರ್ಯಾಮಿತಿ ನೈತದ್ಯುಕ್ತಮ್| ಅತ್ರೋಚ್ಯತೇ| ವಿಮಲೇ ವ್ಯೋಮನಿ ಯಥೈವ ರವಿಚನ್ದ್ರೌ ಯಥಾಕಾಲಮವ್ಯಾಹತಸ್ವರೂಪಂ ಪ್ರಾಪ್ತೌ ಪಥ್ಯತಾಂ ಜಲಸ್ಯಾಪಾದಯತಸ್ತದ್ವನ್ನಕ್ಷತ್ರಾಣ್ಯಪಿ| ತಸ್ಮಾನ್ನಕ್ಷತ್ರೈರಪಿ ಶೀತಂ ಚನ್ದ್ರೇಣೇವ ಶ್ರೇಷ್ಠಮೇವ ಭವತ್ಯುದಕಮ್| ಏವಂ ಚೈತದವಗಚ್ಛೇತ್, ಅನ್ಯಥೈತದ್ವಾಕ್ಯಮಯುಕ್ತಮಿವ ಸ್ಯಾತ್| ಚರಕಮುನಿನಾಪ್ಯನೇನೈವಾಽಭಿಪ್ರಾಯೇಣ ನಕ್ಷತ್ರಗ್ರಹಣಂ ನಾಕಾರಿ| ಯಥಾ (ಚ. ಸೂ. ಅ. ೬|೪೫)- "ದಿವಾ ಸೂರ್ಯಾಂಶುಸನ್ತಪ್ತಂ ನಿಶಿ ಚನ್ದ್ರಾಂಶುಶೀತಲಮ್|" ಇತಿ| ಅಷ್ಟಾಙ್ಗಸಙ್ಗ್ರಹೇಽಪ್ಯುಕ್ತಮ್ (ಸೂ.ಅ. ೪.)- "ದಿವಾ ದಿವಾಕರಕರೈರ್ನಿಶಾಕರಕರೈರ್ನಿಶಿ" ಇತಿ| ಅತ್ರ ಹಿ ಸಕಲಸ್ಯಾಹೋರಾತ್ರಸ್ಯ ರವಿಶಶಿಯೋಗಾಯ ದಿವಾನಿಶಾಗ್ರಹಣಮ್, ಅನ್ಯಥೈತದನರ್ಥಕಂ ಸ್ಯಾತ್, ವ್ಯಭಿಚಾರಾಭಾವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಹಂಸೋದಕಂ ವಿಧತ್ತೇ-ತಪ್ತಮಿತಿ| ಕಿರಣರಶ್ಮಿಗ್ರಹಣಂ ಸಾಕ್ಷಾತ್ಸಮ್ಬನ್ಧಾರ್ಥಮ್| ಸಮನ್ತಾದಪಿ-ಸರ್ವೇಷ್ವಪಿ ಪ್ರದೇಶೇಷು| ಅಹೋರಾತ್ರಗ್ರಹಣಂ ಸರ್ವದಾ ಸಮ್ಬನ್ಧಾರ್ಥಮ್| ಸರ್ವಂ ದಿನಂ ಸೂರ್ಯೇಣ ತಾಪಿತಂ, ಸರ್ವಾಂ ಚ ರಾತ್ರಿಂ ಶೀತಾಂಶುನಾ ಶೀತಲೀಕೃತಮ್| ಶೀತಾಂಶುಶಬ್ದೇನ ರಾತ್ರಿದೃಶ್ಯಂ ಜ್ಯೋತಿಶ್ಚಕ್ರಮುಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಯೌಗಿಕತ್ವಾದುಚ್ಯತೇ ವಾ| ಅಗಸ್ತ್ಯೋ-ಜ್ಯೋತಿರ್ವಿಶೇಷಃ| ಶುಚಿ-ಸ್ವತ ಏವ ನಿರ್ಮಲಮ್, ತಚ್ಚ ಶರದಿ| ಯದಾಹ ಸುಶ್ರುತಃ (ಸೂ. ಅ. ೪೫/೮)- "ಶರದಿ ಸರ್ವಂ ಪ್ರಸನ್ನತ್ವಾತ್" ಇತಿ| ತಸ್ಮಾಚ್ಛಾರದಮೇವ ಹಂಸೋದಕಮ್| ತಥಾಽಽಹ ಚರಕಃ (ಸೂ. ಅ. ೬/೪೬)- "ಹಂಸೋದಕಮಿತಿ ಖ್ಯಾತಂ ಶಾರದಂ ವಿಮಲಂ ಶುಚಿ" ಇತಿ| ನಿರ್ಮಲಂ-ಸೂರ್ಯತಾಪಾದಿನಾ ಅಪಗತದೋಷಮ್| ಮಲಜಿತ್-ದೋಷತ್ರಯಹರಮ್| ನಾಭಿಷ್ಯನ್ದಿ-ನ ಸ್ರೋತಃಸ್ರಾವಿ| ನ ವಾ ರೂಕ್ಷಂ-ನ ಸ್ರೋತಃಶೋಷಿ| ಪಾನಾದಿಷು-ಪಾನಸ್ನಾನಾವಗಾಹೇಷು| ಅಮೃತೋಪಮಂ-ಯಥಾ ದೇವಾನಾಮಮೃತಂ ತಥೇದಂ ಮನುಷ್ಯಾಣಾಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೪)- "ಹಂಸೌಘಾಪಕ್ಷವಿಕ್ಷೇಪಭ್ರಮದ್ಭ್ರ್ಮರಪಙ್ಕ್ತಿಷು| ಸುಸರೋರುಹಸೇವ್ಯಾಸು ಸರಸೀಷು ಪ್ಲವೇತ ಚ|| ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಚನ್ದನಂ ಚೋಶೀರಂ ಚ ಕರ್ಪೂರಶ್ಚ ಮುಕ್ತಾಶ್ಚ ಸ್ರಜಶ್ಚ ವಸನಾನಿ ಚ, ತೈರುಜ್ಜ್ವಲಃ-ಶೋಭನಃ ಸನ್, ಸೌಧೇಷು-ಧವಲಗೃಹಪೃಷ್ಠೇಷು, ಚನ್ದ್ರಿಕಾಂ ಜ್ಯೋತ್ಸ್ನಾಂ, ಭಜೇತ್| ಕದಾ ? ರಜನೀಮುಖೇ,-ಪ್ರದೋಷೇ| ಪರತಸ್ತು ನಿದಾಘ ಇವ ನ ಸೇವ್ಯಾ, ಅವಶ್ಯಾಯಭಯಾತ್| ಅವಶ್ಯಾಯೋ ಹ್ಯತ್ರ ಪರಿಹಾರ್ಯಃ| ತಥಾ ಚಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪ್ರದೋಷೇ ಕೌಮುದೀಭಜನಂ ವಿಧತ್ತೇ-ಚನ್ದ್ರನೋಶೀರೇತಿ| ಚನ್ದನಾದಿಭಿರುಜ್ಜವಲಃಸನ್, ಸೌಧೇಷ್ವವಸ್ಥಿತಃ ಸೌಧಧವಲಾಂ ಚನ್ದ್ರಿಕಾಂ ರಜನೀಮುಖೇ ಭಜೇತ್| ಉಶೀರಂ-ಸುಗನ್ಧಿವಾಲಕಮ್| ಸ್ರಜಃ-ಕುಮುದಾದಿಮಾಲಾಃ| ಸೌಧೇಷು-ಸುಧಾಧವಲಗೃಹೇಷು|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುಷಾರಾದೀನ್ ದಶ ಪರಿತ್ಯಜೇತ್| ತುಷಾರೋ-ಅವಶ್ಯಾಯಃ| ಕ್ಷಾರೋ-ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ| ಸೌಹಿತ್ಯಂ-ತೃಪ್ತಿಃ| ತೀಕ್ಷ್ಣಂ ಚ ತನ್ಮದ್ಯಂ ಚ ತೀಕ್ಷ್ಣಮದ್ಯಮ್| ಪುರೋವಾತಃ-ಪೂರ್ವದಿಗಾಗತೋ ವಾತಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರಂ೦-ತುಷಾರಾದೀನ್ನಿಷೇಧತಿ-ತುಷಾರಕ್ಷಾರೇತಿ| ತುಷಾರೋಅಬಧ್ಯಾಯಃ| ಕ್ಷಾರೋ-ಯವಕ್ಷಾರಾದಿಃ| ಸೌಹಿತ್ಯಂ-ತೃಪ್ತಿಭೋಜನಮ್| ತೀಕ್ಷ್ಣಮದ್ಯಂ-ತೀವ್ರಮದಮದ್ಯಮ್| ಪುರೋವಾತಃ-ಪೂರ್ವದಿಗ್ವಾಯುಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶೀತೇ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ, ವರ್ಷಾಸು ಚಾದ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನ್-ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಾಖ್ಯಾನ್, ರಸಾನ್ ಭಜೇತ್| ವಸನ್ತೇ ಚಾನ್ತ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನ್-ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯಾನ್ ಭಜೇತ್| ಸ್ವಾದುಂ ನಿದಾಘೇ-ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಮಧುರಂ, ಭಜೇತ್| ಶರದಿ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಷಾಯಾನ್ ಭಜೇತ್| ಶರದ್ವಸನ್ತಯೋ ರೂಕ್ಷಮನ್ನಪಾನಂ ಸಮಾಸೇನ ಭಜೇತ್| ಅತೋ ವಿಪರೀತಂ-ಸ್ನಿಗ್ಧಮ್, ಅನ್ಯದಾ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಗ್ರೀಷ್ಮವರ್ಷಾಸು| ಶೀತಮನ್ನಪಾನಂ ಘರ್ಮಘನಾನ್ತಯೋರ್ಭಜೇತ್| ಅತೋ ವಿಪರೀತಂ-ಉಷ್ಣಮನ್ನಪಾನಮ್, ಅನ್ಯದಾ-ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರವಸನ್ತವರ್ಷಾಖ್ಯೇ ಕಾಲೇ, ಭಜೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ವ್ಯಾಸೇನೋಕ್ತಮೃತುಚರ್ಯಾಂ ಸುಖಗ್ರಹಣಾರ್ಥಂ ಸಮಾಸೇನಾಹ-ಶೀತೇ ವರ್ಷಾಸು ಚೇತಿ| ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರವರ್ಷಾಸು ಸ್ವಾದ್ವಮ್ಲಲವಣಸ್ನಿಗ್ಧೋಷ್ಣಮನ್ನಪಾನಂ ಭಜೇತ್| ವಸನ್ತೇ ತಿಕ್ತಕಟುಕಷಾಯರೂಕ್ಷೋಷ್ಣಮ್| ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ಸ್ವಾದುಶೀತಸ್ನಿಗ್ಧಮ್| ಶರದಿ ಸ್ವಾದುತಿಕ್ತಕಷಾಯರೂಕ್ಷಶೀತಮ್| ಇತಿ ಮಥಿತಾರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಿತ್ಯಂ-ಸರ್ವದಾ, ಸರ್ವೇಷಾಂ-ಷಣ್ಣಾಮಪಿ ರಸಾನಾಂ, ಅಭ್ಯಾಸಃ-ಶೀಲನಂ, ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ವಾಕ್ಯಶೇಷಃ| "ಸರ್ವರಸಾಭ್ಯಾಸೋ ಬಲಕರಾಣಾಮ್" ಇತಿ (ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೧೩) ವಚನಾತ್| ನನ್ವೇವಂ ಸತಿ ಯಥರ್ತುಸೇವ್ಯತ್ವೇನ ರಸನಿಯಮೋ ಯಃ ಪೂರ್ವಂ ಕೃತಃ ಸ ವಿರುದ್ಧಃ ? ನೇತ್ಯಾಹ-ಸ್ವಸ್ವೇತ್ಯಾದಿ| ಋತಾವೃತಾವಿತಿ ವೀಪ್ಸಾಯಾಂ ದ್ವಿತ್ವಮ್| ಸ್ವಂ ಚ ಸ್ವಂ ಚ ಸ್ವಸ್ವಂ, ತಸ್ಯಾಧಿಕ್ಯ-ಭೂಯಸ್ತ್ವಂ, ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಶೇಷಃ| ಯಥಾ-ಶೀತೇ ವರ್ಷಾಸು ಚಾದ್ಯಾಂಸ್ತ್ರೀನಿತ್ಯುಕ್ತಮ್| ತದೇತೇಷು ಋತುಷ್ವೇತೇ ರಸಾ ಭೂಯಸೋಪಯೋಕ್ತವ್ಯಾಃ, ನ ತ್ವೇತ ಏವೇತ್ಯರ್ಥಃ| ತಥಾ, ಸಮಧಾತುಂ ಪ್ರತಿ ಸಮೇ ದೇಶೇ ಚೈಷ ನಿಯಮೋ ವೇದ್ಯಃ| ಅನ್ಯತ್ರ ತು ಜಾಙ್ಗಲೇಽನೂಪೇ ವಾ ದೇಶೇ ವಿಷಮಧಾತೋಶ್ಚ ಧಾತುಸಾಮ್ಯೋತ್ಪಾದನಾರ್ಥಂ ದೇಶದೇಹಾನುಗುಣಮನ್ಯರ್ತುವಿಹಿತವಿಧಾನಮನ್ಯಸ್ಮಿನ್ನಪ್ಯೃತಾವನುಷ್ಠೇಯಮೇವ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಸ್ವಾದ್ವಾದಿನಿಯಮಾನ್ನಿವಾರಿತಸ್ಯ ರಸಾನ್ತರಸ್ಯ ಪ್ರತಿಪ್ರಸವಂ ಕರೋತಿ-ನಿತ್ಯಮೈತಿ| ನಿತ್ಯಂ-ಸರ್ವೇಷು ಋತುಷುಮ್ ಸರ್ವೇಷಾಂ ರಸಾನಾಮಭ್ಯಾಸಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ| ನನ್ವೇವಂ ಚೇತ್ತರ್ಹಿ ಸ್ವಾದ್ವಾದಿವಿಧಿರ್ವ್ಯಥಃ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯತ ಆಹ-ಸ್ವಸ್ವಾಧಿಕ್ಯಮಿತಿ| ಯಥಾಸ್ವಂ ವಿಹಿತಾನಾಂ ಅಸ್ವಾದ್ವಾದೀನಾಮಿತರೇಭ್ಯೋಽಧಿಕೋಽಭ್ಯಾಸಃ ಕರ್ತವ್ಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಋತ್ವೋಃ-ಶಿಶಿರವಸನ್ತಯೋರ್ಗ್ರೀಷ್ಮಪ್ರಾವೃಷೋರಿತ್ಯಾದಿಕಯೋಃ, ಅನ್ತ್ಯಶ್ಚಾದಿಶ್ಚ ಯೌ ಸಪ್ತಾಹೌ ತಾವೃತುಸನ್ಧಿರಿತಿ ಸ್ಮೃತಃ-ಇತ್ಯುಚ್ಯತೇ| ತತ್ರ-ಸಪ್ತಾಹದ್ವಯಲಕ್ಷಣ ಋತುಸನ್ಧೌ, ಪೂರ್ವಃ-ಪೂರ್ವರ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ವಿಧಿಸ್ತ್ಯಾಜ್ಯಃ| ಅಪರಃ-ಏಷ್ಯದ್ದತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ, ಸೇವನೀಯಃ| ಕಥಮ್ ? ಕ್ರಮಾತ್,-ಕ್ರಮೇಣ, "ಪಾದೇನಾಪಥ್ಯಮಭ್ಯಸ್ತಮ್" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೭|೪೭) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ಸಪ್ತಾನಾಮಹ್ನಾಂ ಸಮಾಹಾರಃ ಸಪ್ತಾಹಃ| ಸಪ್ತಾಹಶ್ಚ ಸಪ್ತಾಹಶ್ಚ ಸಪ್ತಾಹೌ| "ರಾಜಾಹಃಸಖಿಭ್ಯಷ್ಟಚ್" ಇತಿ ಟಚ್ ಸಮಾಸಾನ್ತಃ| "ನ ಸಂಖ್ಯಾದೇಃ ಸಮಾಹಾರೇ" ಇತ್ಯಹ್ನಾದೇಶನಿಷೇಧಃ| ನನು, ಕಿಮೇವಂ ತ್ಯಾಗಃ ಸೇವನಂ ಚ ಕ್ರಿಯತೇ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ಇತ್ಯಾದಿ| ಯಸ್ಮಾತ್ ಸಹಸಾ ತ್ಯಾಗಶೀಲನಾತ್ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಾತ್-ಅನುಚಿತಾಜ್ಜಾತಾ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ರೋಗಾಃ ಸ್ಯುಃ| ತತಃ ಸಹಸಾ ತ್ಯಾಗಶೀಲನಂ ನ ಕಾರ್ಯಮಿತಿ ಭಾವಃ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ತೃತೀಯೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಪೂರ್ವೋತ್ತರಯೋಋತುಚರ್ಯಯೋಃ ಕ್ರಮೇಣ ತ್ಯಜನಭಜನೇ ವಿಧತ್ತೇ-ಋತ್ವೋರಿತಿ| ಪೂರ್ವಸ್ಯರ್ತೋರನ್ತ್ಯಃ ಸಪ್ತಾಹಃ, ಉತ್ತರಸ್ಯ ಚ ಆದ್ಯಃ ಸಪ್ತಾಹಃ, ಏವಂ ಚತುರ್ದಶಾಹಾತ್ ಋತುಸನ್ಧಿಃ ಸ್ಮೃತಃ| ತಸ್ಮಿನ್ ಋತುಸನ್ಧೌ ಪುರ್ವರ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ ವಿಧಿಃ ಕ್ರಮಾತ್ ತ್ಯಾಜ್ಯಃ, ಉತ್ತರರ್ತುಸಮ್ಬನ್ಧೀ ಕ್ರಮಾತ್ಸೇವ್ಯಃ| ಸಹಸಾ ಹಿ ತ್ಯಾಗಶೀಲನೇ ಚ ಕ್ರಿಯಮಾಣೇ ಅಸಾತ್ಮ್ಯಜಾ ರೋಗಾಃಸ್ಯುಃ| ಕ್ರಮೋ ಯಥಾ-ಋತುಸನ್ಧೇಃ ಪ್ರಥಮೇ ದಿನೇ ಪುರ್ವಸ್ಯಾಹಾರಸ್ಯ ತ್ರಯಃ ಪಾದಾಃ, ಉತ್ತರಸ್ಯೈಕಃ| ದ್ವಿತೀಯೇ ಪೂರ್ವ ಏವಾಹಾರಃ| ತೃತೀಯೇ ಪ್ರಥಮವತ್| ಚತುರ್ಥೇ ಪುರ್ವಸ್ಯ ದ್ವೌ ಪಾದೌ, ಉತ್ತರಸ್ಯ ದ್ವೌ| ಪಞ್ಚ್ಚಮಷಷ್ಠಯೋಃ ಪ್ರಥಮವತ್| ಸಪ್ತಮೇ ಚತುರ್ಥವತ್| ಅಷ್ಟಮೇ ಪೂರ್ವಸ್ಯೈಕಃ, ಉತ್ತರಸ್ಯ ತ್ರಯಃ| ನವಮದಶಮೈಕಾದಶೇಷು ಚತುರ್ಥವತ್| ದ್ವಾದಶೇಽಷ್ಟಮವತ್| ತ್ರಯೋದಶೇ ಉತ್ತರ ಏವ ಆಹಾರಃ| ಚತುರ್ದಶೇಽಷ್ಟಮವತ್| ಅತಃಪರಂತೂತ್ತರ ಏವಾಹಾರಃ| ಅಮು ಚ ಕ್ರಮಂ "ಪಾದೇನಾಪಥ್ಯಮ್" (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೭/೪೭) ಇತ್ಯತ್ರೋಪಪಾದಯಿಷ್ಯಮಃ| ಸುಶ್ರುತಸ್ತ್ವಹೋರಾತ್ರೇಽಪಿ ಷಡೃತೂನಾಹ (ಸೂ. ಅ. ೬/೧೫)- "ತತ್ರ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ವಸನ್ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್, ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಗ್ರೀಷ್ಮಸ್ಯ, ಅಪರಾಹ್ಣೇ ಪ್ರಾವೃಷಃ, ಪ್ರದೋಷೇ ವಾರ್ಷಿಕಮ್, ಶಾರದಮರ್ಧರಾತ್ರೇ, ಪ್ರತ್ಯುಷಸಿ ಹೈಮನ್ತಮುಪಲಕ್ಷಯೇತ್| ಏವಮಹೋರಾತ್ರಮಪಿ ವರ್ಷಮಿವ ಶೀತೋಷ್ಣವರ್ಷದೋಷೋಪಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮೈರ್ಜಾನೀಯಾತ್" ಇತಿ| ನನು, ತತಶ್ಚೈಕಸ್ಯ ದೋಷಸ್ಯೈಕಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಚಯಪ್ರಕೋಪೋಪಶಮೈರ್ವಿರುದ್ಧತ್ವಂ ಚಾಪದ್ಯತೇ, ವಾರ್ಷಿಕಾಣಾಮಾಹೋರಾತ್ರಿಕಾಣಾಂ ಚ ಚಯಾದೀನಾಂ ತಥಾ ಸಮಾವೇಶಾತ್| ಯಥಾ-ವಸನ್ತಸ್ಯ ಪೂರ್ವಾಹ್ಣೇ ಕಫಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಮ್, ಮಧ್ಯಾಹ್ನೇ ಗ್ರೀಷ್ಮಸ್ಯ| ಮೈವಮ್| ಆಹೋರಾತ್ರಿಕೈಶ್ಚಯಾದಿಭಿರನವಕಾಶೈಃ ಸಾವಕಾಶಾ ವಾರ್ಷಿಕಾಶ್ಚಯಾದಯೋ ಬಾಧ್ಯನ್ತೇ| ಆಹೋರಾತ್ರಿಕಃ ಕಫಸ್ಯ ಹಿ ಪ್ರಶಮೋ ಮಾಧ್ಯಾಹ್ನಿಕಃ, ತಸ್ಯಾವಕಾಶೋ ಮಧ್ಯಾಹ್ನ ಏವ| ಪ್ರಕೋಪಸ್ತು ವಾಸಾನ್ತಿಕ, ತಸ್ಯಾವಕಾಶಾಃ ಸಾಯಾಹ್ನಾದಯೋಽಪಿ, ತೇಷಾಮಪಿ ವಸನ್ತತ್ವಾತ್| ನ ಗ್ರೀಷ್ಮಾದಿಮಧ್ಯಾಹ್ನೋ ಮಾಧ್ಯಾಹ್ನಿಕಸ್ಯ ಪ್ರಶಮಸ್ಯಾವಕಾಶ ಇತಿ ವಾಚ್ಯಮ್, ಗ್ರೀಷ್ಮೇ ತಾವದ್ಗ್ರೀಷ್ಮತ್ವಾದೇವ ಪ್ರಶಮೇ ಸಿದ್ಧೇ ವೈಯರ್ಥ್ಯಾತ್| ವರ್ಷಾಸು ದೋಷತ್ರಯದುಷ್ಟಿಃ, ಶರದ್ಯಪಿ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಕಫಪಕೋಪ ಇಷ್ಟಃ| "ಕುರ್ಯಾತ್ಪಿತ್ತಂ ಚ ಶರದಿ ತಸ್ಯ ಚಾನುಬಲಃ (ಲಂ) ಕಫಃ" ಇತಿ (ಹೃಂಇ.ಅ. ೨/೫೧) ವಚನಾತ್| ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಯೋಃ ಸಞ್ಚಯಃ ಸ್ಪಷ್ಟ ಏವ| ಏವಂ ಚಯಪ್ರಶಮಯೋರಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ಚಯಪ್ರಕೋಪಯೋಸ್ತ್ವವಿರೋಧಃ, ದ್ವಯೋರ್ವೃದ್ಧಿರೂಪತ್ವಾತ್| ಯಚ್ಚ ಪ್ರಚಲಿತತ್ವಂ ಪ್ರಕೋಪೇ ವಿಶೇಷಃ, ತಂ ಪ್ರತಿಚಯಹೇತೋರುದಾಸೀನತ್ವಮ್| ಏವಂ ವಾತಪಿತ್ತಯೋರಪಿ ವಾಚ್ಯಮ್| ನನು, "ವಯೋಹೋರಾತ್ರಿಭುಕ್ತಾನಾಂ ತೇಽನ್ತಮಧ್ಯಾದಿಗಾಃ ಕ್ರಮಾತ್|" ಇತಿ (ಹೃ.ಸೂ.ಅ. ೧/೮) ವಾಕ್ಯೇ ಪಿತ್ತಕಫವಾತಾನಾಂ ಮಧ್ಯಾಹ್ನಪುರ್ವರಾತ್ರಾಪರರಾತ್ರೇಷು ಪ್ರಕೋಪ ಉಕ್ತಃ| ಸುಶ್ರುತವಾಕ್ಯೇ ತು ವಾತಚಯವಾತಪ್ರಕೋಪಕಫಚಯಾ ಉಕ್ತಾಃ, ಇತಿ ವಿರೋಧಃ| ಮೈವಮ್| ದೋಷಭೇದನಾವಿರೋಧಾತ್| ಅಥರ್ತುಲಕ್ಷಣಂ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ.೪)-"ಧೂಮಧೂಮ್ರಾ ರಜೋಮನ್ದಾಸ್ತುಷಾರಾವಿಲಮಣ್ಡಲಾಃ| ದಿಗಾದಿತ್ಯಾ ಮರುಚ್ಛೈತ್ಯಾದುತ್ತರೋ ರೋಮಹರ್ಷಣಃ|| ರೋಧ್ರಪ್ರಿಯಙ್ಗುಪುನ್ನಾಗಲವಲ್ಯಃ ಕುಸುಮೋಜ್ಜ್ವಲಃ| ದೃಪ್ತಾ ಗಜಾಜಮಹಿಷವಾಜಿವಾಯಸಶೂಕರಾಃ|| ಹಿಮಾನೀಪಟಲಚ್ಛನ್ನಾ ಲೀನಮೀನವಿಹಙ್ಗಮಾಃ| ನದ್ಯಃ ಸಬಾಷ್ಪಾಃ ಸೋಷ್ಮಾಣಃ ಕೂಪಾಪಶ್ಚ ಹಿಮಾಗಮೇ|| ದೇಹೋಷ್ಮಾಣೋ ವಿಶನ್ತೋಽನ್ತಃ ಶೀತೇ ಶೀತಾನಿಲಾಹತಾಃ| ಜಠರೇ ಪಿಣ್ಡಿತೋಷ್ಮಾಣಂ ಪ್ರಬಲಂ ಕುರ್ವತೇಽನಲಮ್|| ವಿಸರ್ಗೇ ಬಲಿನಾಂ ಪ್ರಾಯಃ ಸ್ವಭಾವಾದಿಗುರು ಕ್ಷಮಮ್| ಬೃಂಹಣಾನ್ಯನ್ನಪಾನಾನಿ ಯೋಜಯೇತ್ತಸ್ಯ ಯುಕ್ತಯೇ|| ವಸನ್ತೇ ದಕ್ಷಿಣೋ ವಾಯುರಾತಾಮ್ರಕಿರಣೋ ರವಿಃ| ನವಪ್ರವಾಲತ್ವಕ್ಪತ್ರಾಃ ಪಾದಪಾಃ ಕಕುಭೋಽಮಲಾಃ|| ಕಿಂಶುಕಾಶೋಕಚೂತಾದಿವನರಾಜಿವಿರಾಜಿತಾಃ| ಕೋಕಿಲಾಲಿಕುಲಾಲಾಪಕಲಕೋಲಾಹಲಾಕುಲಾಃ|| ಗ್ರೀಷ್ಮೇಽತಸೀಪುಷ್ಪನಿಭಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಾಂಶುರ್ದವದೀಪಿತಾಃ| ದಿಶೋ ಜ್ವಲನ್ತಿ ಭೂಮಿಶ್ಚ ಮಾರುತೋನೈಋತೋಽಸುಖಃ|| ಪವನಾತಪಸಂಸ್ವೇದರ್ಜನ್ತವೋ ಜ್ವರಿತಾ ಇವ| ತಾಪಾರ್ತತುಙ್ಗಮಾತಙ್ಗಮಹಿಷೈಃ ಕಲುಷೀಕೃತಾಃ|| ದಿವಾಕರಕರಾಙ್ಗಾರನಿಕರೈಃ ಕ್ಷಪಿತಾಮ್ಭಸಃ| ಪ್ರವೃದ್ಧರೋಧಸೋ ನದ್ಯಶ್ಛಾಯಾಹೀನಾ ಮಹೀರುಹಾಃ|| ವಿಶೀರ್ಣಜೀರ್ಣಪರ್ಣಾಶ್ಚ ಶುಷ್ಕವಲ್ಕಲತಾಙ್ಕಿತಾಃ| ವರ್ಷಾಸು ವಾರುಣೋ ವಾಯುಃ ಸರ್ವಸಸ್ಯಸಮುದ್ಭವಃ|| ಭಿನ್ನೇನ್ದ್ರನೀಲನೀಲಾಭ್ರವೃನ್ದಮನ್ದಾವಿಲಂ ನಭಃ| ದೀರ್ಘಿಕಾ ನವವಾರ್ಯೋಘಮಗ್ನಸೋಪಾನಪಙ್ಕ್ತಯಃ|| ವಾರಿಧಾರಾಭೃಶಾಘಾತವಿಕಾಸಿತಸರೋರುಹಾಃ| ಸರಿತಃ ಸಾಗರಾಕಾರಾ ಭೂರವ್ಯಕ್ತಜಲಸ್ಥಲಾ|| ಮನ್ದ್ರಸ್ತನಿತಜೀಮೂತಶಿಖಿದರ್ದುರನಾದಿತಾ| ಇನ್ದ್ರಗೋಪಧನುಃಖಣ್ಡವಿದ್ಯುದುದ್ಯೋತದೀಪಿತಾ|| ಪರಿತಃ ಶ್ಯಾಮಲತೄಣಾ ಶಿಲೀನ್ಧ್ರಕುಟಜೋಜ್ಜ್ವಲಾ| ಶರದಿ ವ್ಯೋಮಶುಭ್ರಾಭ್ರಂ ಕಿಞ್ಚಿತ್ಪಙ್ಕಾಙ್ಕಿತಾ ಮಹೀ|| ಪ್ರಕಾಶಕಾಶಸಪ್ತಾಹ್ವಕುಮುದಾ ಶಾಲಿಶಾಲಿನೀ| ವಿಕ್ಷಿಪ್ತತೀಕ್ಷ್ಣಕಿರಣೋ ಮೇಘೌಘವಿಗಮಾದ್ರವಿಃ|| ಬಭ್ರುವರ್ಣೋಽತಿವಿಮಲಾಃ ಕ್ರೌಞ್ಚಮಾಲಾಕುಲಾ ದಿಶಃ| ಕಮಲಾನ್ತರಸಂಲೀನಮೀನಹಂಸಾಂಸಘಟ್ಟನೈಃ|| ತರಙ್ಗಭಙ್ಗತುಙ್ಗಾನಿ ಸರಾಂಸಿ ವಿಮಲಾನಿ ಚ|" ಇತಿ| ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಋತುಚರ್ಯಾಪ್ರಕರಣಂ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಮ್|| ೩||