௪. ரோகாநுத்பாதநீயாத்யாயஃ

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ்வஸ்தவத்தேऽப்ரவத்தஸ்ய வேகதாரணஶீலஸ்ய ச ஸ்வாஸ்த்யாஸம்பவஃ| அதோ வேகதாரணப்ரதிஷேதேந யா ரோகாநுத்பத்திஸ்தாமதிகத்யாத்யாய ஆரப்யதே--

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வ்யாக்யாऽத்ர ப்ரதமாத்யாயவத்போத்தவ்யா| ரோகாணாமநுத்பாதஃ- அநுத்பாதநம், தஸ்மை ஹிதோ ரோகாநுத்பாதநீயஃ| உபதர்ஶநஂ சேதம்| நிதர்ஶநாக்யயா தந்த்ரயுக்த்யா சோத்பந்நரோகோபஶமநேஏயோऽபி, வாதாதிரோதோத்தாநாஂ ரோகாணாமுபஶமஸ்யாப்யுபதேஶாத்| ததா ச வக்ஷ்யதி (அஸ்மிந்நேவாத்யாயே ஶ்லோ.௩௪)- "அநுத்பத்த்யை ஸமாஸேந விதிரேஷஃ ப்ரதர்ஶிதஃ| நிஜாகந்துவிகாராணாமுத்பந்நாநாஂ ச ஶாந்தயே||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ரோகாநுத்பாதநீயமத்யாயஂ வ்யாக்யாதுஂ ப்ரதிஜ்ஞாநீதே-அதேதி| யதஃ பூர்வயோரத்யாயயோர்நியதகாலோ விஹாரோ வ்யாக்யாதஃ| இஹாநியதகாலஃ| ஸ ச பஞ்சதா,-வேகதாரணஂ, வேகோதீரநஂ, ஶோதநஂ, பஂஹணஂ, பூதாத்யஸ்பர்ஶநஂ சேதி| தேஷாஂ ச [௨]ஹாநோபாதாநாப்யாஂ ரோகாணாமநுத்பாதநம், ப்ராகபாவப்ரத்வஂஸஹேதுத்வாத்| தத்ர தாரணோதீரணயோர்ஹாநாத் ப்ராகபாவஃ, ஶோதநாத்யுபாதாநாதுபயம்| அத ஏவாயஂ ரோகாநுத்பாதநஹேதுத்வாத்ரோகாநுத்பாதநீயஃ| நநு, ரோகாநுத்பாதநீயோ [௩]யத்யயமத்யாய[௪]ஸ்தர்ஹ்யௌஷதஸ்கந்தே ப்ரணிதீயதாம்| ஸத்யம்| ய ஏவ ஹி ஹேதவஃ, தாந்யேவௌஷதாநி| அஸம்யக்யோகஸம்யக்யோகாவேவாத்ர பேதகௌ| கிந்த்வநுத்பந்நேஷு வ்யாதிஷு யே விஹாராஹாரா ராகதோ விதிதோ வா ப்ராப்தாஃ ப்ராயஃ ஸேவ்யந்தே, தே ஹேதுஸ்கந்தே விதீயந்தே| தேஷாமேவ ஹி ப்ரமாதாத்ப்ரதிகூலதைவாத்வா ஸத்யஸம்யக்யோகே ஹேதுத்வம்| ய உத்பந்நேஷு, தே பேஷஜஸ்கந்தே| தேஷாமேவ ஹ்யப்ரமாதாதநுகூலதைவாத்வா ஸதி ஸம்யக்யோகே பேஷஜத்வம்| [௫]பூர்வயோருத்தரேஷாஂ ச ஷண்ணாமத்யாயாநாமநேநைவாபிப்ராயேண ஹேதுஸ்கந்தே ப்ரணிதாநமிதி ஸகலமநாகுலம்| ரோகாநுத்பாதநீயத்வஂ ச யத்யபி ஸர்வேஷாமேவாத்யாயாநாம், ததாப்யஸ்யைவ ஸஂஜ்ஞாகரணமதிஶயத்யோதநார்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

வாதாதேஏநாஂ வேகாந்ந தாரயேத்| ஸர்வத்ர த்வந்த்வஸமாஸஃ| க்ஷவஃ- சிக்க| ௬ ஶ்ரமோ- வ்யாயாமாயாஸஃ, தேந ஶ்வாஸஃ ஶ்ரமஶ்வாஸஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர வேகதாரணஂ நிஷேததி-வேகாந்நேதி| ப்ரவத்யுந்முகத்வஂ வேகஃ| வாதஶப்தேநாதோவாத ஊர்த்வவாதஶ்ச| க்ஷவஃ-க்ஷவதுஃ| ஶ்ரமேண ஶ்வாஸஃ ஶ்ரமஶ்வாஸஃ| அஶ்ரு-ஆநந்தஜஂ ஶோகஜஂ வா நேத்ரோதகம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-அதோவாதஸ்ய ரோதேந குல்மாதயோ ஜாயந்தே| ஊர்த்வவாதஸ்ய- உத்காரரூபஸ்ய ரோதாத் ஸுகஸாத்யா அருச்யாதயஃ| அத ஏவாதோவாதரோதாத்யே ரோகா அதிப்ரத்யபாயரூபா குல்மாதயஃ, தேऽத்ர பூர்வஂ நிர்திஷ்டாஃ| உதாவர்தஃ- அர்ஶோநிதாநே வக்ஷ்யதே| ருக்- பீடா| க்லமோ- க்லாநிஃ| வாதமூத்ரஶகத்ஸங்கோ- வாதாதீநாமப்ரவத்திஃ| தஷ்டேரக்நேஶ்ச வதோ- நாஶஃ| ஹத்கதோ- ஹத்ரோகஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர நிஷேதாதிக்ரமே தோஷஂ தர்ஶயந் வேகதாரணஜாந் ரோகாநாஹ| தத்ராதோவாதரோகஜாந் ரோகாநாஹ-அதோவாதஸ்யேதி| ருக்-கோஷ்டஶூலம்| வாதாதீநாஂ ஸங்கஃ-ஸ்வாபாவிக ப்ரவத்திரோதஃ| தஷ்டிவதஃ-திமிரம்| அக்நிவதஃ-அக்நிமாந்த்யம்| ஹத்கதோ-ஹத்ரோகஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶகதோ ரோதேந பிண்டிகோத்வேஷ்டாதயோ ஜாயந்தே| உத்வேஷ்டநமிவோத்வேஷ்டஃ| பிண்டிகோத்வேஷ்டஃ| பிண்டிகா-ஜங்காகாண்டஸ்ய பஶ்சிமே பாகே பிண்டாகதி கடிநஂ மாஂஸம்| தத்ரோத்வேஷ்டநேநேவ ருக்பவதீத்யர்தஃ| ப்ரதிஶ்யாயஃ-பீநஸஃ| சஃ ஸமுச்சயே| ந கேவலமேத ஏவ, யாவத்பூர்வோக்தாஃ-குல்மாதயஶ்ச, ஸ்மதாஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அதோவாதரோதஜாநந்தரமூர்த்வவாதரோதஜேஷு வாச்யேஷு ஶகந்மூத்ரரோதஜாநாஂ வசநமதோவாதரோதஜ ௧ துல்யரோகயோகத்வாத்| தத்ர விட்ரோதஜாநாஹ-ஶகத இதி| ஜங்காயாஃ பஶ்சிமே பாகே பிண்டிகாகூதிமாஂஸஂ பிண்டிகா, தஸ்யா உத்வேஷ்டநஂ-உத்வேஷ்ட ௨ மாநாயாமிவ துஃகம்| பூர்வோக்தாஃ-அதோவாதரோதஜாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மூத்ரஸ்ய ரோதாதங்கபங்காதயோ ஜாயந்தே| அங்காநாஂ பங்கஃ ஸ்போடநமிவாங்கபங்கஃ| பஸ்த்யாதீநாஂ வேதநயா ஸம்பந்தஃ| மேட்ரஂஶிஶ்ர்நம்| பூர்வே ச ப்ராயோ ரோகாஃ-அதோவாதஶகத்ரோதஜாஃ, தேऽபி மூத்ரஸ்ய ரோதாஜ்ஜாயந்தே| ப்ராயோக்ரஹணாத் வாதாதிரோதஜாஃ கேசிதேவோத்பத்யந்தே கேசிந்நேதி போதயதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மூத்ரரோதஜாநாஹ-அங்கபங்கேதி| அங்கபங்கோ-பஜ்யமாநேஷ்விவாங்கேஷு துஃகம்| பஸ்த்யாதீநாஂ ச வேதநாஃ| பூர்வே ரோகாஃ-அதோவாதவிட்ரோதஜாஃ| தே ச ப்ரா ௩ யோக்ரஹணாந்ந ஸர்வே|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததௌஷதஂ-தேஷாஂ வாதாதிரோதஜாநாஂ ரோகாணாமௌஷதஂ சிகித்ஸிதஂ பவதி| கிஂ தத் ? இத்யாஹ-வர்தீத்யாதி| வர்திஃ-மதநபலாதிகதா பலவர்திஸஂஜ்ஞா| அப்யங்கஃ-அப்யஞ்ஜநம்| அவகாஹோ வாதஹரத்ரவ்யஸாதிதே த்ரவே த்ரோண்யாஂ நிஹிதே பாயுதேஶஸ்யாவஸ்தாபநம்| ஸ்வேதநஂ-ஸ்வேதஃ| பஸ்திகர்ம-மலப்ரவத்தயே பஸ்திவிதௌ வக்ஷ்யமாணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-உக்தாநாஂ வாதாதிரோதஜாநாஂ ரோகாணாமௌஷதமாஹ-ததௌஷதமிதி| கர்ம சேத்யந்தேந| தேஷாஂ-அதோவாதவிண்மூத்ரரோதஜாநாமௌஷதம்| வர்திஃ-குதே ப்ரணிதேயா பலவர்திஸஂஜ்ஞா| வத்ரிஃ-குதே ப்ரணிதேயா பலவர்திஸஂஜ்ஞா| அவகாஹஃ-தைலாதிபூர்ணத்ரோண்யாஂ நிமஜ்ஜநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-புரீஷவேகதாரணஜேஷு யக்ஷ்மஸு-ரோகேஷு, விஶஃ-புரீஷஸ்ய, பேதி-பேதகமந்நபாநஂ யாவகமஸ்துவாஸ்துகாதிகமௌஷதம்| சஶப்தாத்பூர்வோக்தஂ வர்த்யாதி ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-விட்ரோதஜாநாஂ விஶேஷமாஹ-அந்நபாநஂ சேதி| விட்பேதி-யவமஸ்த்வாதிகம்| யக்ஷ்மஸு-ரோகேஷு| சகாரஃ ஸாமா ௪ ந்யாநுப்ரவேஶார்தஃ| அந்யதா 'ப்ராஹ்மணேப்யோ ததி தீயதாஂ தக்ரஂ கௌண்டிந்யாய' இதிவத் ஸாமாந்யபாதஃ ஸ்யாத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மூத்ரரோதஜேஷு புநஃ ப்ராக்பக்தஂ-போஜநாத்பூர்வஂ, கதஂ பாநே ஶஸ்யதே| ஜீர்ணாந்திகஂ கதஂ ச ஶஸ்யதே| கதம் ? உத்தமயா மாத்ரயா-அஹோராத்ரஜரணலக்ஷணயா| யோஜநாத்வயமேதச்சாவபீடகஸஂஜ்ஞிதஂ-அவபீடகமுச்யதே| யோஜநயோர்த்வயஂ யோஜநாத்வயஂ,-ப்ராக்பக்தஸ்நேஹயோஜநா ஜீர்ணாந்திகஸ்நேஹயோஜநா ச| தத்ர, ப்ராக்பக்தஂ-யத்ர கதபாநஸமநந்தரஂ பக்தஂ புஜ்யதே, ஜீர்ணாந்திகஂ-யத் ஹ்யஸ்தநேऽந்நே ஜீர்ணே கதஂ ப்ரயுஜ்யதே| ப்ரதேஶாந்தரேஷ்வவபீடகஶப்தேந யோஜநாத்வயமேததஸ்மிஂஸ்தந்த்ரே வேத்யம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. சி. அ. ௮/௧௨௪)- "ரஸைஃ கோஷ்ணைஶ்ச ஸர்பிர்பிரவபீடகயோஜிதைஃ" இதி| ததாऽஷ்டாங்காவதாரே மூத்ரோதாவர்தசிகித்ஸாயாம்-"அவபீடகஸர்பிஶ்ச விஶேஷாந்மூத்ரஜே கதே" இதி| நநு, வேகதாரணேந பாஹுல்யேந மருத ஏவ கோபஃ| ததா ச வக்ஷ்யதி (அஸ்மிந்நேவாத்யாயே ஶ்லோ.௨௩)- "ததஶ்சாநேகதா ப்ராயஃ பவநோ யத்ப்ரகுப்யதி" இதி| பவநவிஜயே ச தைலஂ யதா வரஂ ந ததா கதம்| அதஸ்தைலஸ்யைவாவபீடகயோஜந மத்ரோசிதம், ந ஸர்பிஷஃ| அத்ரோச்யதே| தைலஸ்ய வாதஜிதோऽபி பத்தவிட்கால்பமூத்ரஸ்வபாவத்வாதத்ராயோக்யஂ பாநம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ.ஸூ.அ. ௫/௫௫)- "தைலஂ ஸ்வயோநிவத்" இத்யாரப்ய யாவத் "பத்தவிட்கம்" இதி| ஸ்வயோநிவதித்யுக்தேஶ்சால்பமூத்ரத்வம்| ததா ச வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௬/௨௧)- "உஷ்ணஸ்த்வச்யோ ஹிமஃ ஸ்பர்ஶே கேஶ்யோ பல்யஸ்திலோ குருஃ| அல்பமூத்ரஃ" இதி| ததேவஂ தைலஸ்ய பத்தவிட்கால்பமூத்ரஸ்வபாவதயா ததீயோऽவபீடகோ மூத்ரரோதோத்தேஷு ரோகேஷ்வௌஷதத்வேந ந யுக்தஃ, அபி து ஸர்பிஷ ஏவ யுக்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-மூத்ரரோதஜாநாஂ விஶேஷமாஹ-மூத்ரஜேஷ்விதி| அவபீடகோ த்விவிதஃ,- ஹஸ்வயா மாத்ரயா ப்ராக்பக்தப்ரயோகஃ, உத்தமயா அநந்நப்ரயோகஶ்ச| உக்தஂ ஹி ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௫)- "மூத்ரஜேஷு து பாநே ச ப்ராக்பக்தஂ ஶஸ்யதே கதம்| ஜீர்ணாந்திகஂ சோத்தமயா மாத்ரயா யோஜநாத்வயம்| அவபீடகமேதச்ச ஸஂஜ்ஞிதஂ" இதி| சகாரஃ ஸாமாந்யாநுப்ரவேஶார்தஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-புநரிதி வ்யதிரேகே| உத்காரஸ்ய தாரணாதருச்யாதயோ பவந்தி| உரோ-வக்ஷஃ, தஸ்யாதோ ஹதயம், தயோர்விபந்தஃ-அந்தஸ்தம்ப இவ| தத்ர-தேஷு ரோகேஷு, ஹித்மாவத்பேஷஜம்-ஶ்வாஸஹித்மாசிகித்ஸிதே ஹித்மாயாஶ்சிகித்ஸிதஂ வக்ஷ்யதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஊர்த்வவாதரோதஜாநாஹ-உத்காரஸ்யேதி| ரோதேநேதி ப்ரகதத்வால்லப்யதே| கம்பஃ ஸர்வாங்காநாம்| ஹதயோரஸோர்விபந்தஃ-ரஜ்ஜ்வாதிபிர்பத்யமாநயோரிவ துஃகம்| ஆத்மாநஂ-உதராபூரணம்| உத்காரரோதஜாநாமௌஷதமாஹ-ஹித்மாவதிதி| ஹித்மாயாமிவ ஹித்மாவத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷுதேஃ-க்ஷவதோஃ, தாரணாச்சிரோர்த்யாதயஃ ஸ்யுஃ| துர்பலஸ்ய பாவோ தௌர்பல்யம், குணவசநேத்யாதிநா ஷ்யஞ்| இந்த்ரியாணாஂ-தர்ஶநாதீநாஂ, தௌர்பல்யஂ-விஷயக்ரஹணாஶக்தித்வம், இந்த்ரியதௌர்பல்யம்| நநு ச, பூரணகுணேத்யாதிநா ஸமாஸப்ரதிஷேதேந பவிதவ்யம்| அத்ரோச்யதே| ய ஏவ குணஶப்தா குணிநாவச்சிந்நா குணமாத்ரே வர்தந்தே கதாசித் குணிந்யபி, த ஏவ ப்ரதிஷேதஸ்ய விஷயாஃ| யதா-படஸ்ய ஶுக்லோ, குடஸ்ய மதுரஃ, இத்யாதயஃ| யே து குணமாத்ர ஏவ வர்தந்தே ந குணிநி, தே ஸமாஸஸ்ய யதா-படஹஶப்தஃ, புத்ரஸ்பர்ஶஃ, கந்யாரூபம், த்ராக்ஷாரஸஃ, சந்தநகந்த இத்யாதயஃ| ததேந்த்ரியதௌர்பல்யமித்யாதாவபி பாவப்ரத்யயாந்தஸ்ய ஸதா வ்யதிரேககாரணத்வாத்குணாபிதாயித்வமேவ| தஸ்மாதேவமாதௌ "தத்ஸ்தைஶ்ச குணைஃ ஷஷ்டீ ஸமஸ்யதே" இதி ஸமாஸஃ| தஸ்யாயமர்தஃ-தேஷு குணேஷ்வேவ திஷ்டந்தீதி தத்ஸ்தாஃ| ஏததுக்தஂ பவதி-குண ஏவ யே குணா வர்தந்தே ந த்ரவ்யாத்மநி, தைஃ ஸஹ ஷஷ்டீ ஸமஸ்யத இதி| ஶுக்லாதிஶப்தாநாஂ து கதாசித்த்ரவ்யவதித்வாத் ஸாமாநாதிகரண்யேநாபி வத்திர்த்தஷ்டா| யதா-ஶுக்லஃ பட இதி| குணவத்தித்வாச்ச வையதிகரண்யேநாபி| யதா-படஸ்ய ஶுக்ல இதி| ததேஷாஂ ப்ரதிஷேதவிஷயத்வம்| படஹஶப்தாதீநாஂ து தத்ஸ்தத்வாத்ஸமாஸவிஷயத்வமிதி ஸ்திதம்| நந்வேவஂ ஸதி பலாகாயாஃ ஶௌக்ல்யமித்யத்ராபி பூர்வோக்தாந்ந்யாயாத்ஸமாஸஃ ப்ராப்நுயாத்| அத்ரோச்யதே| பாஷ்யகாரவசநாந்ந பவிஷ்யதி| ஸ ஹி "குணவசநக்ரஹணமேவ கஸ்மாந்ந க்ரியதே" இத்யுக்த்வாऽப்யதாத்-"பலாகாயாஃ ஶௌக்ல்யமித்யத்ராபி யதா ஸ்யாத்" இதி ஸமாஸஸ்யாத்ராபாவஃ| அர்திதஂ-வாதவ்யாதிநிதாநே வக்ஷ்யதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷவதுரோதஜாநாஹ-ஶிரோர்தீதி| ஶிரோர்திஃ-ஶிரோவ்யதா| இந்த்ரியாணாஂ தௌர்பல்யஂ-விஷயக்ரஹணாஶக்திஃ| அர்திதஂ-ஏகாயாமஃ| க்ஷுதேஃ-க்ஷவதோஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷுதிஂ ஸக்தாஂ-அப்ரவர்தமாநாஂ, தீக்ஷ்ணதூமாதிபிஃ ப்ரவர்தயேத்| தீக்ஷ்ணதூமோ-தூமபாநவிதௌ வக்ஷ்யதே| தீக்ஷ்ணஂ சாஞ்ஜநஂஅக்ஷிரோகேஷு| தீக்ஷ்ணாக்ராணாஂ-யந்நாஸயா மரீசாதிக்ரஹணம்| தீக்ஷ்ணஂ நாவநஂ-நஸ்யவிதௌ வக்ஷ்யதி| ஸ்நேஹஶ்ச ஸ்வேதஶ்ச தௌ ச ஶீலயேத்-அப்யஸேத்| க்ஷுதிஂ க்ஷுதம்| ஸுஶ்ருதே சோக்தம் (ஶா. அ. ௪/௫௦ டீகாயாம்)- "ப்ராணோதாநௌ ஸமௌ ஸ்யாதாஂ மூர்த்நி ஸ்ரோதஃபதே ஸ்திதௌ| நஸ்தஃ ப்ரவர்ததே ஶப்தஃ க்ஷுதஂ தச்ச விநிர்திஶேத்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷவதுதேதஜாநாமௌஷதமாஹ-தீக்ஷ்ணதூமேதி| க்ஷுத்யவரோதஜேஷ்வவருத்தாஂ க்ஷுதிஂ தீக்ஷ்ணைர்தூமாதிபிஃ ஸூர்யவிலோகநேந ச ப்ரவர்தயேத்| ததா ஸ்நேஹஸ்வேதௌ ச ஶீலயேத்| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ. அ. ௫) "யோஜ்யஂ வாதக்நமந்நஂ ச கதஂ சோத்தரபக்தகம்|" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தஷ்ணாயா நிக்ரஹாத்-நிரோதாத், ஶோஷாதயோ பவந்தி| தத்ர-தஷ்ணாயா ரோதஜேஷு விகாரேஷு, ஸர்வஃ ஶீதோ விதிஃ-ஸ்நாநாந்நபாநாதிகோ ஹிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தட்ரோதஜாநாஹ-ஶோஷாங்கஸாதேதி| ஶோஷோ-முகஶோஷஃ| அங்கஸாதஃ-அங்கவைக்லவ்யம்| ஸம்மோஹோ-ஜ்ஞாநாபாவஃ| ப்ரமஃ-சக்ராரூடஸ்யேவ ப்ரமணம்|| ஹத்ரதோ-ஹத்ரோகஃ| தட்ரோதஜாநாமௌஷதமாஹ தத்ர ஶீத இதி| தத்ர-தட்ரோதஜேஷு|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-க்ஷுத இதி-நிக்ரஹாதித்யநுவத்திஃ, நிக்ரஹாபேக்ஷயா ஷஷ்டீ| ஏவஂ நித்ராயா இத்யத்ராபி யோஜ்யம்| க்ஷுதோ-புபுக்ஷாயாஃ, நிக்ரஹாதங்கபங்காதயஃ ஷட் பவந்தி| ஸாமாந்யேநாபி ஶூலஶப்தநிர்தேஶே பக்வாஶயகதஃ ஶூலோ கஹ்யதே| க்ஷுத்வேகநிக்ரஹேண நிராவரணஃ ப்ரபஞ்ஜநஃ குப்யதி| தஸ்ய ச ஸ்தாந பக்வாஶயஃ| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௨/௧)- "பக்வாஶயகடீ" இத்யாரப்ய யாவத் "பக்வாதாநஂ விஶேஷதஃ" இதி| தத்ர-க்ஷுந்நிக்ரஹே, போஜநஂ லகு ஸ்நிக்தமுஷ்ணமல்பஂ ச யோஜ்யம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-க்ஷுத்ரோதஜாநாஹ-அங்கபங்காருசீதி| க்லாநிஃக்லமஃ| ஶூலஂ-கோஷ்டஶூலம்| க்ஷுத்ரோதஜாநாமாஷதமாஹ-தத்ரேதி| தத்ர-க்ஷுத்ரோதஜேஷு|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நித்ராயா நிக்ரஹாந்மோஹாதயோ பவந்தி| தத்ர-நித்ராவேகரோதோத்தே விகாரே, ஸ்வப்ந இஷ்டஃ| ஸஂவாஹநாநி-ஸ்வல்பாநி மர்தநாநி ச|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-நித்ராரோதஜாநாஹ-நித்ராயா இதி| மூர்த்நோऽக்ஷ்ணோஶ்ச கௌரவம்| ஆலஸ்யஂ-அநுத்ஸாஹஃ| அங்கமர்தஃ-அங்கபங்கஃ| நித்ராரோதஜாநாமௌஷதமாஹ-தத்ரேஷ்ட இதி| ஸ்வப்நஃ-ஶயநம்| ஸஂவாஹநஂ-ஸுகஸ்பர்ஶமர்தநம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-காஸஸ்ய-காஸவேகஸ்ய, ரோதாத்தத்வத்திஃ தஸ்ய-காஸஸ்ய வத்திஃ-ஆதிகய ஸ்யாத்| ததா, ஶ்வாஸாதயஃ| தத்ர காஸஹாகாஸசிகித்ஸிதோக்தஃ, ஸுதராஂ-அதிஶயேந, விதிஃ கார்யஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-காஸரோதஜாநாஹ-காஸஸ்யேதி| தத்வத்திஃ-காஸவத்திஃ| ஶோஷோ-ராஜயக்ஷ்மா| காஸரோதஜாநாமௌஷதமாஹ- கார்யோऽத்ரேதி| அத்ர காஸரோதஜேஷு|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶ்ரமேண-அத்வவ்யாயாமாதிநா ஸாஹஸேந, ஸத்யோ ஜாதஃ ஶ்வாஸஃ ஶ்ரமஶ்வாஸஃ| தஸ்மாத்விதாரிதாத்-தத்வேகரோதாத், குல்மாதயஃ ஸ்யுஃ| தத்ர விஶ்ரமணஂ ஹிதம்| வாதக்நஶ்ச க்ரியாக்ரமோ ஹிதஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶ்ரமஶ்வாஸரோதஜாநாஹ-குல்மஹத்ரோகேதி| ஶ்ரமஶ்வாஸரோதஜாநாமௌஷதமாஹ-ஹிதஂ விஶ்ரமணமிதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஜம்பாயா ரோதாத் க்ஷுதிவத்ரோகாஃ| தத்ர ஸர்வா ச வாதக்நீ க்ரியா, ஹிதேதி ஶேஷஃ| ஜம்பா-முகவிகாஸோ காத்ரவிநாமஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஜம்பாரோதஜாநாஹ-ஜம்பாயா இதி| க்ஷவவத்க்ஷவதோரிவ ஶிரோர்த்யாதயஃ| ஜம்பாரோதஜாநாமௌஷதமாஹ-ஸர்வஶ்சேதி| ப்ரகதத்வாஜ்ஜம்பா ரோதஜாநாம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பாஷ்பதஃ-அஶ்ருணோ விதாரிதாத், பீநஸாதயோ பவந்தி| பீநஸோ-நாஸாஸ்ராவஃ| அக்ஷிஶிரோஹதாஂ ருஜா ஸம்பந்தஃ| ஸகுல்மா இதி ஸஶப்தஶ்சார்தே, குல்மாஶ்சேத்யர்தஃ| தத்ர ஸ்வப்நாதிகா சிகித்ஸா|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பாஷ்பரோதஜாநாஹ-பீநஸாக்ஷீதி| அக்ஷிரோகஃ ஶிரோரோகோ ஹத்ரோகஶ்ச| பாஷ்பஃ-அஶ்ரு| பாஷ்பரோதஜாநாமௌஷதமாஹ-தத்ர ஸ்வப்ந இதி| தத்ர-பாஷ்பரோதஜேஷு| ப்ரியாஃ-மநோஹராஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-வமேஃ-சர்திஶோ விதாரிதாயாஃ, விஸர்பாதயஃ ஸ்யுஃ| கோடோ-லோஹிதஂ கடிநஂ ச மண்டலம்| ஆக்ஷிகண்டூபாண்டூநாமாமயேந ஸம்பந்தஃ| வ்யங்காநி-முகே ஶ்யாமாநி மண்டலாநி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வமிரோதஜாநாஹ-விஸர்பேதி| கோடஃ-க்ஷுத்ரரோகவிஶேஷஃ| அக்ஷ்யாமயஃ கண்ட்வாமயஃ பாண்ட்வாமயஶ்ச| ஹல்லாஸஃஹதயாதீஷயதாஸஹிதால்லவணபாநீயோத்கிரணம்| வ்யங்கஂ-க்ஷுத்ரரோகவிஶேஷஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர கண்டூஷாதயஃ ஶஸ்தாஃ| அநாஹாரஃ-அபோஜநம்| ஏதேஷாஂ த்வந்த்வஃ| ததா ரூக்ஷஂ புக்த்வா, தஸ்ய-ரூக்ஷஸ்ய, உத்வமஃ-சர்தநம்| ஏவஂ ப்ராணோ வாயுஃ ஸ்வமார்கஂ ப்ரத்யேதி| ததோ வ்யாயாமாத்யத்ர ஶஸ்தம்| ததா, க்ஷாரலவணாப்யாஂ யுக்தஂ தைலமப்யங்கார்தஂ ஶஸ்யதே-ஹிதஂ பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-சர்திரோதஜாநாமௌஷதமாஹ-கண்டூஷேதி| அநாஹாரஃ-உபவாஸஃ| ரூக்ஷமந்நஂ புக்த்வா, தஸ்யைவாந்நஸ்ய உத்வமஃ-வமநம்| அஸ்ரஸ்ய ஸ்ருதிஃ-ரக்தஸ்ராவஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶுக்ராத்விதாரிதாத் தஸ்ய-ஶுக்ரஸ்ய ஸ்ரவணம்| ததா, குஹ்யவேதநா-பாயுவஷணமேஹநாநாஂ ஶூலம்| ததா, ஶ்வயதுஃ ப்ரகதத்வாத்குஹ்ய ஏவேதி யோஜ்யம்| வத்திஃ-வர்த்ம| அஶ்மஶப்தேநாஶ்மரீ கத்யதே| ஷண்டதா_ஸ்த்ரீகமநாஶக்தித்வம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶுக்ரரோதஜாநாஹ-ஶுக்ராதிதி| தத்ஸ்ரவணஂ-ஶுக்ரஸ்ராவஃ| குஹ்யஸ்ய-மேட்ரஸ்ய வேதநா ஶ்வயதுஶ்ச| வத்திஃ-முஷ்கவத்திஃ| அஶ்ம-அஶ்மரீ| ஷண்டதா-அபத்யஜநநாஸாமர்த்யம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர தாம்ரசூடாதிகஂ பஜேத்| ததா, பஸ்திஶுத்திகரைஃ கூஷ்மாண்டாதிபிஃ, ஸித்தஂ க்ஷீரஂ பஜேத்| ப்ரியாஶ்ச காந்தாஃ| ப்ரியத்வேந ஹி தத்விஶேஷஂ நிரநுபந்தஂ ரபஸேந ப்ரவர்ததே ஶுக்ரம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶுக்ரரோதஜாநாமௌஷதமாஹ-தாம்ரசூடேதி| தாம்ரசூடஃ-குக்குடஃ| பஸ்திஃ-பஸ்திகர்ம| பஸ்திஶுத்திகரைஃ-மூத்ராஶயஶோதநைர்யவக்ஷாராதிபிஃ, ஸித்தஂ(?) க்ஷீரஂ பஜேத்| ஏவஂ வேகரோதஜா ரோகா உக்தாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தட் ச ஶூலஂ ச தாப்யாமார்தஂ-பீடிதம், ததா, க்ஷீணஂக்ஷீணதேஹம், வேகரோதிநஂ த்யஜேத்-ந சிகித்ஸேத்| ததா, விஶஂ யோ வமதி, தஂ ச வேகரோதிநஂ த்யஜேத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தடாத்யுபத்ருதஸ்ய வேகரோதிந உபக்ரமஂ நிஷேததிதட்ஶூலார்தமிதி| க்ஷீணஂ-க்ஷீணதாதும்| விட்வமஂ-புரீஷஂ வமந்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஸர்வேऽபி ரோகா ஜாயந்தே ந கேவலஂ பூர்வோக்தா ஏவ| வேகாநாஂ-புரீஷாதிஸம்பந்திநாஂ, யாந்யுதீரணாநி-அநாகதாநாஂ ப்ரவர்தநாநி, தைஃ| ததா, தேஷாமேவாகதாநாஂ யாநி விதாரணாநிஅநுத்ஸர்கலக்ஷணாநி, தைஃ| அத்ரேயஂ யுக்திஃ-வேகோதீரணதாரணஂ நாம வாயோஃ கர்ம, தஸ்ய க்ரியாவத்த்வாத்| தேந ச வேகோதீரணதாரணலக்ஷணேந ஸ்வகர்மணா ஸ ஏவ வாயுஃ கோப்யதே| ஸ குபிதஃ ஸர்வாநேவ விகாராந் ஜநயதி| ததா சோக்தம் (ஹ. ஸூ. அ. ௧௯/௮௫)- "ஶாகாகதாஃ கோஷ்டகதாஶ்ச ரோகா மர்மோர்த்வஸர்வாவயவாங்கஜாஶ்ச| யே ஸந்தி தேஷாஂ ந து கஶ்சிதந்யோ வாயோஃ பரஂ ஜந்மநி ஹேதுரஸ்தி|| விட்ஶ்லேஷ்மபித்தாதிமலோச்சயாநாஂ விக்ஷேபஸஂஹாரகரஃ ஸ யஸ்மாத்" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-வேகதாரணவத்ஸர்வரோகஹேதுத்வகதநத்வாரா வேகோதீரணஂ நிஷேததி-ரோகா இதி| உக்தாநாஂ வேகாநாமுதீரணைர்தாரணைஶ்ச ஸர்வேऽபி ரோகா ஜாயந்தே, ந புநஃ பூர்வோக்தா ஏவ| ப்ரவத்தாவநுந்முகஸ்ய (வேகஸ்ய) பலாதுந்முகீகரணஂ-உதீரணம்| வேகதாரணவத்ஸர்வரோகஹேதுத்வாத்வேகோதீரநமபி த்யஜேதித்யர்தஸித்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தத்ர-தேஷு வேகோதீரணதாரணோத்தேஷு ஸர்வேஷு மத்யே, யே து பூயிஷ்டஂ-பாஹுல்யேந பவந்தி குல்மோதாவர்தாதயஃ, தாந் ப்ரதி "வர்த்யப்யங்க" இத்யாதிநா, ஸாதநஂ நிர்திஷ்டஂ-சிகித்ஸோக்தா| ததஶ்ச-வேகோதீரணதாரணாத், அநேகதாவாயுர்யஸ்மாத்குப்யதி| அதஃ-அஸ்மாத்தேதோஃ, தஸ்யாநுலோமநஂ-மார்கயோஜகஂ, அந்நபாநௌஷதஂ யுஞ்ஜீத| யத்யபி வேகோதீரணதாரணாத் "ஸர்வே ரோகா ஜாயந்தே" இத்யுக்தம்| ததாபி, யதா வேகதாரணாச்சிரகாலபாவிநஃ ஸப்ரத்யபாயா ரோகா பவந்தி, ந ததோதீரணாத்| அத ஏவ தந்த்ரகாரோऽதோவாதஸ்ய ரோதேநாமீரோம்கா பவந்தி, ஶகதோ ரோதாதமீ பவந்தீத்யுவாச| ந து ததுதீரணாதமீ ரோகா பவந்தீதி| ப்ராயோக்ரஹணஂ க்வசித் கபாதேரபி ப்ரகோப இதி ஸமாபாதயதி| ததா ச வமிநிக்ரஹே உக்தம் "விஸர்பகோடகுஷ்டாக்ஷி" இத்யாதி| தத்ர "கண்டூஷதூமாநாஹாராஃ" இத்யாதிசிகித்ஸா| ந சைவஂரூபோ விதிர்வாயாவுபதிஶ்யதே| தஸ்மாத்ப்ராயோக்ரஹணம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஸர்வேஷாஂ ஸாதநாநுக்தௌ ஹேதுமாஹ-நிர்திஷ்டமிதி| ஸர்வேஷாஂ ஸாதநே வக்தவ்யே, யத்கேஷாஂசித்குல்மோதாவர்தாதீநாஂ ஸாதநமுக்தம், தத்ராயஂ ஹேதுஃ-யத்குல்மாதயோ பஹுலமுத்பத்யந்தே| இதரே து விரலம்| அநுக்தஸாதநாநாஂ ஸாமாந்யேந ஸாதநமாஹ-ததஶ்சாநேகதேதி| யத்-யஸ்மாத், ததஃ-தாப்யாஂ வேகோதீரணதாரணாப்யாஂ, பவநஃ ப்ரகுப்யதி| அநேகதா-அநேகவ்யாதிரூபேண| ப்ராயோக்ரஹணாத் பித்தகபாவபி| அதஃ-அஸ்மாத்காரணாத், தஸ்ய-வாயோஃ, அநுலோமநமந்நபாநௌஷதஂ ப்ரயுஞ்ஜீத|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-துஶப்தோऽவதாரணே| ஸதா-ஸர்வகாலம், லோபேர்ஷ்யாதீநாஂ வேகாந் தாரயேதேவ| ஹிதைஷீ-யஃ புருஷஃ ஸ்வஹிதமிச்சந்| க்வ ? ப்ரேத்ய சேஹ ச,-பரலோகே ததேஹலோகே ச| கிம்பூதஃ ஸந் ? ஜிதாநி-தாந்தாநி, இந்த்ரியாணி-மநஃஷஷ்டாநி சக்ஷுராதீநி, விஷயாணாமநபிலாஷுகதயா யேந, ஸ ஜிதேந்த்ரியஃ| ஜிதேந்த்ரியஶப்தேந லோபாதிவேகவிதாரணே உபாயஂ தர்ஶயதி| ஜிதேந்த்ரிய ஏவைதாந் தாரயிதுஂ ஶக்தோ நாந்ய இத்யர்தஃ| லோபஃ-கஹதஷ்ணேத்யாதிஃ| ஈர்ஷ்யா-அஸூயா| த்வேஷோ-வைரம்| மாத்ஸர்யஂ-பரகுணாஸஹிஷ்ணுத்வம்| ராகஃ-ப்ரீதிஃ| ஆதிஶப்தேநாபித்யாதிபரிக்ரஹஃ| ப்ரேத்யேஹ சேதி கர்தவ்யே த்விஶ்சகாரகரணஂ லோபாதீநாஂ வேகவிதாரணேந ப்ரேத்ய ததாऽஸ்மிந் லோகே துல்யகக்ஷத்வஜ்ஞாபநார்தம்| அந்யதா ப்ரேத்யேத்யஸ்ய பூர்வநிர்தேஶாத்பூயஸைஷாஂ லோபாதீநாஂ விதாரணஂ ப்ரேத்ய ஹிதம், ந ததேஹ லோகே| பஶ்சாந்நிர்திஷ்டத்வாத்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-லோபாதிவேகதாரணஂ விதத்தே-தாரயேத்விதி| ப்ரேத்ய-பரலோகே| இஹ-இஹலோகே| லோபோ-லோலுபத்வம்| ஈர்ஷ்யாபரோத்கர்ஷாஸஹநம்| த்வேஷஃ-பராபகாரேச்சா| மாத்ஸர்யஂ-க்ரோதஃ| ராகோ-விஷயாஸக்திஃ| ஆதிஶப்தாச்சோகாதயஃ| ஜிதேந்த்ரியஃ ஸந்-இந்த்ரியஜயவாந் தாரயேத், ந து பயாதிநா| பயாதிததாநாஂ ரோகஹேதுத்வாத்| இதி வேகோதீரணதாரணப்ரகரணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-மலாநாஂ-வாதபித்தஶ்லேஷ்மபுரீஷாதீநாம், யதாகாலஂ ஶோதநஂ ப்ரதி யதேத-யத்நஂ குர்யாத்| யோ யஸ்ய மலஸ்ய ஶோதநகாலஃ, ஸ தஸ்மிந்காலே ஶோதநீய இத்யர்தஃ| கிமர்தஂ மலாநாஂ ஶோதநஂ கார்யம் ? இத்யாஹ-அத்யர்தேத்யாதி| ஹி-யஸ்மாத், தே-மலாஃ, அத்யர்தஸஞ்சிதாஃ-அதிஶயேந ஸ்வஸ்தாநேவத்திஂ கதாஃ, குதோऽப்யாஹார விஹாரரூபாத் கோபஹேதோஃ குத்தாஃ-குபிதாஃ ஸந்தஃ, கதாசிஜ்ஜீவிதச்சிதஃ ஸ்யுஃ-பவேயுஃ| தஸ்மாத்தே ஶோதநீயாஃ| அத்யர்தஸஞ்சிதக்ரஹணேநைதத்த்யோதயதி| யத்யேதே மலா அத்யர்தஸஞ்சிதாஃ ஸ்யுஃ, ததைவ தேஷாமந்யோபக்ரமேப்யஃ ஶோதநாக்ய உபக்ரமோ ஜ்யாயாந்| லங்கநபாசநே தூபக்ரமமாத்ரே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶோதநஂ விதத்தே-யதேத சேதி| மலாநாஂ-வாதபித்தகபாநாஂ, ஶோதநார்தஂ ப்ரயத்நஂ குர்யாத்| ஹி-யஸ்மாத், தே ஶோதநஂ விநா, அத்யர்தஂ ஸஞ்சிதாஃ ஸ்யுஃ, ததஃ க்ருத்தாஃ ஸ்யுஃ, ததோ ஜீவிதச்சிதஃ ஸ்யுஃ| யதாகாலஂ-யஸ்ய யஸ்ய தோஷஸ்ய யஸ்ய யஸ்ய ஶோதநஸ்ய ச யோ யஃ காலஃ, ததா ததா தஸ்ய தஸ்ய தோஷஸ்ய தத்தச்சோதநஂ குர்யாத், அத்யர்தஸஞ்சயாத்யதா ஜீவிதச்சித்வஂ ந ஸ்யாத்| யதோக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ. அ. ௫)- "சயகாஷ்டாமுபாருஹ்ய குர்வதே தே ஹ்யுபேக்ஷிதாஃ| ப்ராயஶஃ ஸுசிரேணாபி பேஷஜத்வேஷிணோ கதாந்|| அதிஸ்தௌல்யாக்நிஸதநகுஷ்டமேஹஹதௌஜஸஃ| ஸ்ரோதோரோதாக்ஷவிப்ரஂஶஶ்வாஸஶ்வதுபாண்டுதாஃ|| ஆமோருஸ்தம்பஜடரகச்ச்ராலஸகதண்டகாந்| தப்திப்ரமீலகாலஸ்யக்ரஹண்யர்ஶோபகந்தராந்|| ப்லீஹவித்ரதிவீஸர்பமதஸஂந்யாஸபீநஸாந்| சர்திகண்டகமிக்ரந்திதந்த்ராதுஃஸ்வப்நதர்ஶநம்|| கண்டாமயாந் மூர்தருஜஃ ப்ரணாஶஂ புத்திநித்ரயோஃ| தேஜோவர்ணபலாநாஂ ச தப்யதோ பஂஹணைரபி|| உசிதைரபி சாஹாரைர்யஸ்மாதஸ்ய வஹந்தி ந| தோஷோபலிப்தவதநா ரஸஂ ரஸவஹாஃ ஶிராஃ|| வமநாதீநதோ யுஞ்ஜ்யாத்ஸ்வஸ்தஸ்யைவ யதாவிதி||" இதி| நநு, "பிஷஜஃ ஶோதநஂ ப்ராஹுர்வர்ஜ்யஂ ஸ்வஸ்தேந ஸர்வதா| பந்நகஸ்யேவ கோரஸ்ய தோஷஸ்ய ஸமுதீரணம்||" இதி ஸுஶ்ருதாதிபிஃ ஸ்வஸ்தஸ்ய ஶோதநஂ நிஷித்தம், இஹ து விஹிதமிதி விரோதஃ| மைவம்| விஷயபேதாத்| த்விவிதோ ஹி ஸ்வஸ்தஃ, ஸஞ்சிததோஷோऽஸஞ்சிததோஷஶ்ச| தத்ராத்யோ விதேர்விஷயோऽபரஃ ப்ரதிஷேதஸ்யேதி| நநு, ஸஞ்சயோ-வைஷம்யம் ச-ரோகஃ, நிரோகஶ்ச-ஸ்வஸ்தஃ, இதி ஸஞ்சிததோஷஸ்ய ந ஸ்வாஸ்த்யம்| மைவம்| (ஹ.ஸூ.அ. ௧௨/௨௨)-"சயோ வத்திஃ ஸ்வதாம்ந்யேவ ப்ரத்வேஷோ வத்திஹேதுஷு| விபரீதகுணேச்சா ச கோபஸ்தூந்மார்ககாமிதா|| லிங்காநாஂ தர்ஶநஂ ஸ்வேஷாமஸ்வாஸ்த்யஂ ரோகஸம்பவஃ|" இதி கோபலக்ஷணேஷ்வஸ்வாஸ்த்யஂ ரோகஸம்பவஶ்ச படதாऽऽசார்யேண சயலக்ஷணேஷு ஸ்வாஸ்த்யஂ ரோகாஸம்பவஶ்சேதி ஜ்ஞாபிதம், அதஃ ஸஞ்சிததோஷோऽபி ஸ்வஸ்த இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-தோஷாஃ-வாதாதயஃ, லங்கநபாசநைர்ஜிதாஃ-ப்ரகதிஂ ப்ராபிதாஃ ஸந்தஃ, கதாசித்-கஸ்மிந்நபி காலே, குப்யந்தி| யே புநஃ ஸஂஶோதநைஃ ஶுத்தாஸ்தேஷாஂ ந புநருத்பவஃ-உத்தாநஂ ந பவதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶமநாச்சோதநஸ்ய ப்ராதாந்யமாஹ-தோஷாஃ கதாசிதிதி| லங்கநமத்ரோபவாஸஃ, பாசநஸ்ய பதகுபாதாநாத்| ஸப்தஸு ஶமநேஷு த்வயோர்க்ரஹணஂ ப்ரதாநத்வாத் ப்ரதாநாத்தி ப்ராதாந்யமுக்தமப்ரதாநாத்ஸுதராஂ லப்யதே| இதி ஶோதநமுக்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦- காலவித்-வைத்யஃ, அதஃ-ஸஂஶோதநாதூர்த்வஂ ரஸாயநாநி ப்ரயோஜயேத்| காலஶப்தோ தேஶபலஶரீராஹாரஸாத்ம்யஸத்த்வப்ரகதீநாமுபலக்ஷணார்தஃ| ந ஹி காலமாத்ரவித் ரஸாயநப்ரயோகஂ ஸம்யக்விதா பயிதுஂ ஶக்தஃ| கிம்பூதாநி ரஸாயநாநி ? ஸித்தாநி,-பஹுஶோ தஷ்டப்ரத்யயாநி ப்ராஹ்மவாஸிஷ்டாதீநி| கதஂ யோஜயேத் ? இத்யாஹ-யதா-க்ரமமிதி| யதாக்ரமஂ யதாயோகமித்யநேந ரஸாயநவாஜீகரணோக்தஂ ஸ்மாரயதி| தத்ரைஷ ரஸாயநக்ரமஃ (ஹ. உ. அ. ௩௯/௧௧)- "ஹரீதகீமாமலகஂ ஸைந்தவஂ நாகரஂ வசாம்|" இத்யாரப்ய யாவத் "இத்தஂ ஸஂஸ்கதகோஷ்டஸ்ய ரஸாயநமுபாஹரேத்|" இதி| ஏததுக்தஂ பவதி| யத்யப்யேவஂ வமநவிரேசநாஸ்தாபநாநுவாஸநநாவநைஃ பஞ்சபிரபி கர்மபிஃ ஸஂஸ்கதோர்த்வாதஃஸகலகாயஃ, ததாப்யேஷ ரஸாயநிகோ பூயஃ ஶரீரஸஂஸ்காரஃ கரணீயஃ| தஸ்ய தத்பூர்வகத்வாத்| அத ஏவ ஸஂஶுத்ததேஹோऽயமிதி கத்வா த்ரிவத்தந்த்யாதீநதிவிரேசநாத்மகாந்நோபதிஶதி| ததா வாஜீகரணேऽப்யாஹ (ஹ. உ. அ. ௪௦/௭)- "அத ஸ்நிக்த விஶுத்தாநாஂ நிருஹாந் ஸாநுவாஸநாந்| கததைலரஸக்ஷீரஶர்கராக்ஷௌத்ரஸஂயுதாந்|| யோகவித்யோஜயேத்பூர்வஂ க்ஷீரமாஂஸரஸாஶிநாம்| ததோ வாஜீகராந் யோகாந்" இதி| ததா, யதாயோகஂ-யோ யஸ்ய யுஜ்யதே , தாதுமித்யர்தஃ| யதா-இதஂ ரஸாயநஂ வாதப்ரகதேர்யோக்யமிதஂ பித்தப்ரகதேரிதஂ ஶ்லேஷ்மப்ரகதேரித்யாதி| ததாऽமுஷ்மிந் தேஶேऽமுஷ்மிந் காலே வாऽமுஷ்மிந் வயஸ்யமுஷ்மிந் தேஹே ரஸாயநஂ யோக்யமிதமிதி யதா யோகார்தஃ| ஏவஂ வஷ்யயோகேऽபி யோஜ்யம்| அத்ர ச ரஸாயநாநி வாதாதபிகாநி யோஜயேத், ந குடீப்ரவேஶிகாநி| ஸ்வஸ்தவத்தாதிகாரத்வாத் தத்விதாநஸ்ய|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத பஂஹணம்| தத்த்ரிவிதம்,-ரஸாயநஂ வாஜீகரணமாஹாராதிப்ரயோகஶ்ச| தத்ர ஶுத்தஸ்ய ரஸாயநவாஜீகரணே விதத்தே-யதாக்ரமமிதி| யதாக்ரமஂ-ஸ்வஸ்வவித்யுக்தக்ரமாநதி க்ரமேண| யதாயோகஂ-ப்ரகத்யாதியோக்யதாநதிக்ரமேண| ஸித்தாநி பஹுஶோ தஷ்டபலாநி| காலவித்-அவஸ்தாவிஜ்ஞாதா| ரஸாயநாநந்தரஂ வஷ்யயோகாஂஶ்ச-வாஜீகரணோக்தாந் யோஜயேத்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பேஷஜேந க்ஷபிதே-நரே ஶோதநகார்ஷதே ஸதி, ஆஹாரைஃ-போஜ்யைர்பஂஹணஂ பத்யஂ-ஹிதஂ, க்ரமாத்-ந ஸஹஸைவ| கைராஹாரைஃ ? இத்யாஹ-ஶால்யாதிபிஃ| கிம்பூதைஃ ? ஹத்யாநி ச தாநி தீபநாநி பைஷஜ்யாநி-ஔஷதாநி ச ஶுண்டீபிப்பல்யார்த்ரகத்வகேலாதீநி, தைஃ ஸஂயோகோ-மிஶ்ரதா, தஸ்மாத் ஹத்யதீபநபைஷஜ்யஸஂயோகாத், ருசிபக்தீ தததி-அபிலாஷபாகாபுத்பாதயந்தி யே ஶால்யாதயஸ்தை ருசிபக்திதைராஹாரைர்பஂஹணஂ பேஷஜக்ஷபிதே பத்யம்| கிம்பூதைராஹாரைஃ ? ஸாப்யங்கேத்யாதி| ஸஹாப்யங்கதிபிர்வர்தந்த இதி ஸாப்யங்காதய ஆஹாராஸ்தைஃ, ஆஹாரைரப்யங்காதிபிஶ்சேத்யர்தஃ| ஸ்நேஹபஸ்திஃ-அநுவாஸநம்|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶோதநக்ஷீணஸ்ய பஂஹணஂ விதத்தே-பேஷஜக்ஷபித இதி| பேஷஜேந-ப்ரகதத்வாச்சோதநேந, அதிஸஂசயநிர்ஹரணாததியோகாத்வா க்ஷபிதஃ-கர்ஶிதஃ, தஸ்மிந், ஆஹாரைஃ-போஜ்யைஃ, பஂஹணஂ பத்யஂ-ஹிதம்| யஸ்து ஶோதநேநாக்ஷபிதஃ, தஸ்ய ரஸாயநாத்யைர்பஂஹணஂ கர்தவ்யமித்யர்தஃ| க்ரமாத்-பலாநலாத்யநுஸாரேண| ஹத்யாநாஂ பைஷஜ்யாநாஂ ஸஂயோகாத்ருசிதைஃ, தீபநாநாஂ பக்திதைஃ| ஸ்நேஹபஸ்திஃ-அநுவாஸநம்| நிருஹாநுவாஸநாவத்ர பஂஹணௌ க்ராஹ்யௌ| ஶோதநேऽதிவாச்யே பேஷஜக்ரஹணஂ ஸர்வத்ர லங்கநபாசநாதிபேஷஜக்ஷபிதஸ்யாப்யேதத்பஂஹணப்ராப்த்யர்தம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ததா-தேந ப்ரகாரேண பூர்வஂ ஶோதநஂ ததோ பஂஹணஂ ததோ ரஸாயநப்ரயோக இத்யேவஂரூபேண, ஸஃ-ஶோதநாதிஸேவீ புருஷஃ, ஶர்ம-ஸ்வாஸ்த்யஂ, லபதே| ததா ஸர்வேத்யாதி| ஸர்வே ச தே பாவகாஶ்ச ஸர்வபாவகாஃ, தேஷாஂ பாடவஂ-ஶக்திஂ லபதே| தத்ர (ஹ. ஶா. அ. ௩/௫௯)-"பௌமாப்யாக்நேயவாயவ்யாஃ பஞ்சோஷ்மாணஃ ஸநாபஸாஃ" இதி பஞ்ச மஹாபூதாக்நயஃ, ஸப்த தாத்வக்நயஃ, த்ரயோதஶோ ஜாடராக்நிரிதி| தீவர்ணேத்யாதி| தீவர்ணயோஶ்சக்ஷுராதீந்த்ரியாணாஂ ச வைமல்யஂ லபதே| ததா, வஷதாஂ-ஸ்த்ரீகமநஸாமர்த்யஂ லபதே| ததா, தைர்த்யமாயுஷஃ-ஜீவிதஸ்யாதிக்யஂ லபதே|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-ஶோதநாதிப்ரயோகஸ்ய பலமாஹ-ததா ஸ இதி| ஶர்ம-ஸுகம்| ஸர்வபாவகாஃ-ஜாடராக்நிபூதாக்நிதாத்வக்நயஃ| வஷதாஂ-ஸம்போகக்ஷமத்வம்| இதி பஂஹணப்ரகரணம்|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-பூதாநி ச விஷஂ ச வாயுஶ்சாக்நிஶ்ச க்ஷதஂ ச பங்கஶ்சேதி த்வந்த்வஃ| த ஆதிர்யேஷாமாகந்துகரோகஹேதூநாஂ த ஏவம், தேப்யஃ ஸம்பவோ யேஷாமாகந்துககதாநாஂ ஜ்வராதீநாஂ தே பூதாதிஸம்பவா ஆகந்தவோ ரோகாஃ ஸ்யுஃ| ஆகந்துஹேதுப்ரபவத்வாதாகந்தவோ கதா உச்யந்த இத்யர்தஃ| ந கேவலமேத ஏவ கதாஃ, கிந்து ராகத்வேஷபயாத்யாஶ்சாகந்தவோ கதாஃ ஸ்யுஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-அத பூதாத்யஸ்பர்ஶநம்| தத்ர பூதாதீநாஂ ரோகஹேதுத்வமாஹ-யே பூதேதி| பூதோ-க்ரஹஃ| வாயுஃ-ஜஞ்ஜாமாருதாதிஃ| க்ஷதஂ-ஶஸ்த்ரக்ஷதம்| பங்கஃ-ஸ்கலநாதிஹேதுகோ காத்ரபங்கஃ| ஆதிஶப்தாத் ஶ்ரமாதயஃ| ஆத்யஶப்தாத் ஶோகாதயஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ப்ரஜ்ஞாயா அபராதாஃ-அஸாத்வாசரணாநி, தேஷாஂ த்யாகஃ| ததா, இந்த்ரியாணாஂ-சக்ஷுராதீநாமுபஶமோ-ரூபதிவிஷயேऽதிப்ரவத்தாநாஂ ஸஂயமநம், அஶுபரூபே வா விஷயே ப்ரவத்தாநாஂ ஸஂயமநம், அலோலுபதேத்யர்தஃ| ததா, ஸ்மதிஃ-அதீதார்தாதிஸ்மரணம்| தேஶேத்யாதி| ததா, தேஶாதீநாஂ விஜ்ஞாநம்| தேஶோ-ஜாங்கலாதிஃ, காலஃ-ஶீதாதிஃ, ஆத்மா ச-வாதப்ரகத்யாதிஃ, ஏஷாஂ விஜ்ஞாநஂ-அவபோதஃ| ததா ச, ஸதாஂ வத்தஂ-சரிதஂ ஸத்வத்தம், தஸ்யாநுவர்தநஂ-அநுஷ்டாநம்| நிஜாநாமாகந்தூநாஂ ச விகாராணாமநுத்பத்த்யை-ரோகாணாமநுத்பாதநாய, ஸமாஸேந-ஸங்க்ஷேபேண, விதிரேஷஃ-த்யாகஃ ப்ரஜ்ஞாபராதாநாமித்யாதி ஸத்வத்தஸ்யாநுவர்தநமித்யேவமந்தஃ, ப்ரதர்ஶிதஃ-ஸம்யகுக்தஃ| உத்பந்நாநாமித்யாதி| ச ஸமுச்சயே| ந கேவலஂ நிஜாகந்தூநாஂ ரோகாணாமநுத்பத்த்யை விதிரேஷஃ ப்ரோக்தஃ, யாவதுத்பந்நாநாஂ-ஜாதாநாஂ ச, ஶாந்தயே விதிஃ ப்ரோக்தஃ|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-பூதாத்யஸ்பர்ஶநோபாயமாஹ-த்யாக இதி, தேஶேதி, அதர்வவிஹிதேதி| "காயவாங்மாநோபேதேந த்ரிவிதமப்யஹிதஂ கர்மப்ரஜ்ஞாபராதஃ" இத்யுக்தஂ ஸங்க்ரஹே (ஸூ.அ.௨௨)| தேஷாஂ த்யாகோ த்ரஜநம்| ஸ்மதிஃ-நக்தஂதிநாநி மே யாந்தீத்யுக்தா| க்ரஹாஃ-ஸூர்யாதயஃ| ப்ரஜ்ஞாபராதத்யாகாதிர்பூதாதீநாஂ-ஆகந்தூநாஂ ஹேதூ நாம், அஸ்பர்ஶநே அஸம்பந்தே, உபாயஃ| ததா, பதக் பதக் பூதப்ராதஷேதாதௌ யோ நிர்திஷ்டஃ ஸோऽப்யுபாயஃ| "அதர்வவிஹிதா ஶாந்திஃ" இத்யாத்யமமுஂ ஶ்லோகஂ கேசிதத்ர ந படந்தி| ததஸத், பூர்வஶ்லோகஸ்யாநந்விதத்த்வாபத்தேஃ| அத்யாயார்தமுபஸஂஹரதி-அநுத்பத்த்யா இதி| ஏஷஃ-வேகதாரணநிஷேதாதிஃ| ஸமாஸேநேதி ரோகாணாமநுத்பத்திஹேதுத்வேந உத்பந்நஶாந்தித்வேந ச கார்த்ஸ்ந்யேந வக்துமஶக்யத்வாத் இத்யேவஂபரம்| ந த்வத்ர ஸமாஸ உத்தரத்ர தந்த்ராந்தரே வா வ்யாஸ இத்யேவஂபரம், விஸ்தரப்ரஸ்தாவாத்| நந்வேவஂ சேத் பூர்வயோரத்யாயயோரநாரம்பஃ, ந ஹி நிஜாகந்துப்யோऽந்யே ரோகாஃ ஸந்தி, யதர்தஂ ததாரம்பஃ| மைவம்| விஷயபேதாத்| காலார்தகர்மணாஂ ஹி ரோகஹேதுத்வம்| தத்ர கர்மஹேதவோ ரோகாநுத்பாதநீயஸ்ய விஷயஃ, காலஹேதவ துசர்யாயாஃ, அர்தஹேதவோ திநசர்யாயாஃ|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-ஶீதஶப்தேந ஹேமந்தஶிஶிராக்யாவதூ த்வாவபி கஹ்யேதே| தத்ரோத்பவோ-ஜந்ம யஸ்ய தோஷசயஸ்யாஸௌ ஶீதோத்பவோ தோஷசயஃ| தஂ வஸந்தே விஶோதயந்-நிர்ஹரந், க்ரீஷ்மஜமப்ரகாலே-வர்ஷாகாலே தோஷசயஂ விஶோதயந், ததா வார்ஷிகஂ கநாத்யயே-ஶரதி தோஷசயஂ விஶோதயந், ஆஶு-யதோக்தஂ காலமநுல்லங்கயந், ஸம்யக்-யதாவத், த்ரிவிதமபி தோஷசயஂ விஶோதயந்நதுஜாந் ரோகாந் ந ஜாது-கதாசித், ப்ராப்நோதி-ஆஸாதயதி| வஸந்தே விஶோதயந்நித்யத்ர வஸந்தப்ராரம்ப ஏவ சைத்ரே மாஸி விஶோதயந்நிதி போத்யம், ப்ரத்யவாயபயாத்| ததா ஹி துத்வயஸஞ்சிதஸ்ய தோஷசயஸ்ய சைத்ரே விஶோதநமக்ரியமாணஂ ரோகாநீகஂ குர்யாத்| கநாத்யயே வார்ஷிகமித்யத்ராத்யந்தகநவிநாஶே ஶரத்பஶ்சிமே பாகே விஶோதயேதிதி போத்யம்| வார்ஷிகோ ஹி தோஷசய ஏகர்துஜ ஏவ| தஸ்மாத்விஶ்ரப்தஂ கத்வா ஸாதாரணே கார்திகே மாஸி ஸ விஶோதயிதுஂ யுக்தஃ| அபி சாக்ரே ஹேமந்தஶிஶிரகாலஜோ தோஷசயோ வஸந்தே ஶோதயிதவ்யஃ| தஸ்மாதாஶ்வயுஜே மாஸி வார்ஷிகோ தோஷசயோ யதி விஶோத்யேத ததாநீமதிதராஂ பஹுரக்ரே தோஷசயஃ ஸ்யாத், காலஸ்ய பஹுத்வாத்| க்ரீஷ்மஜமப்ரகால இத்யத்ர காலக்ரஹணேந வர்ஷாப்ராரம்பமாத்ர ஏவேதி போத்யம்| ததா ச ஶாஸ்த்ரகாரோ வக்ஷ்யதி (ஹ. ஸூ. அ. ௧௩/௩௩)- "ஶ்ராவணே கார்திகே சைத்ரே மாஸி ஸாதாரணே க்ரமாத்| க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமசிதாந்வாய்வாதீநாஶு நிர்ஹரேத்||" இதி|

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-தத்ர துசர்யாயாஃ காலஹேதுவிஷயத்வஂ தர்ஶயதிஶீதோத்பவமிதி| வஸந்தாப்ரகாலகநாத்யயஶப்தைஸ்ததவயவாஶ்சைத்ரஶ்ராவணகார்திகா லக்ஷ்யந்தே| வக்ஷ்யதி ஹி (ஹ.ஸூ.அ.௧௩/௩௩)-"ஶ்ராவணே கார்திகே சைத்ரே மாஸி ஸாதாரணே க்ரமாத்| க்ரீஷ்மவர்ஷாஹிமசிதாந் வாய்வாதீநாஶு நிர்ஹரேத்||" இதி|

ஸர்வாங்கஸுந்தரீ வ்யாக்யா ( கத)

ஸ௦-நித்யஂ-ஸதைவ, ஹிதாஹாரவிஹாரௌ ஸேவதே தச்சீலோ யஃ ஸ ஏவம்பூதோ நரஃ| ததா, ஸமீக்ஷ்யகாரீ-விமஶ்யவிதாயீ, இதஂ கத்வேதஂ ஸம்பத்யதே, ஏவஂ ச கத்வைதத்ஸம்பத்யதே, ஏவஂ புத்த்வா ஶுபஂ கரோத்யஶுபஂ வர்ஜயதி| ததா, விஷயேஷு-ஶப்தாதிஷு, அஸக்தஃ-அலோலுபஃ| ததா, தாதா-த்யாகவாந்| ததா, ஸமஃ-ஸர்வேஷு பூதேஷு ஸமசித்தஃ| ததா, ஸத்யபரஃ-அபிததவாக்| ததா, க்ஷமாவாந்-யஃ ஶக்தோऽபி கதாபராதஂ தண்டேநாநுரூபேண ந யோஜயதி| ததா, ஆப்தாநுபஸேவதே தச்சீலோ யஃ ஸ ஆப்தோபஸேவீ சாரோகோ பவதி| ந கேவலஂ ப்ராக்தநவித்யநுஷ்டாநேநாரோகஃ ஸம்பத்யதே, யாவதாப்தோபஸேவீ சேதி சஶப்தார்தஃ| "யேஷாஂ த்ரிகாலமமலஂ ஜ்ஞாநமவ்யாஹதஂ ஸதா| ஆப்தாஃ ஶிஷ்டா விபுத்தாஸ்தே தேஷாஂ வாக்யமஸஂஶயம்||" இதி (சரகே ஸூ. அ. ௧௧/௯௮) ஆப்தலக்ஷணமிதி| உபஜாதிவத்தே| இதி ஶ்ரீமகாங்கதத்தபுத்ரஶ்ரீமதருணதத்தவிரசிதாயாமஷ்டாங்க- ஹதயடீகாயாஂ ஸர்வாங்கஸுந்தராக்யாயாஂ ஸூத்ரஸ்தாநே சதுர்தோऽத்யாயஃ ஸமாப்தஃ|| ௪||

ஆயுர்வேதரஸாயநம் வ்யாக்யா ( கத)

ஆ௦ ர௦-திநசர்யாயா அர்தஹேதுவிஷயத்வஂ தர்ஶயதி-நித்யமிதி| விஷயேஷ்வஸக்தஃ புமாநரோகோ பவதி-அஸாத்ம்யேந்த்ரியார்தஸஂயோகஜாந் ரோகாந்ந ப்ராப்நோதி, யோ ஹி நித்யஂ ஹிதாவேவாஹாரவிஹாரௌ ஸேவதே, ஸமீக்ஷ்ய கார்யஂ கரோதி, பாத்ரேப்யோ ததாதி, ஸர்வேஷு ஸாம்யேந வர்ததே, ஸத்யஂ பாஷதே, க்ரோதஹேதாவபி ந க்ருத்யதி, ஆப்தாஂஶ்ச குர்வாதீநுபஸேவத இதி| உக்தஂ ச திநசர்யாயாம் (ஹ. ஸூ. அ. ௨/௨௯)- "ந பீடயேதிந்த்ரியாணீ ந சைதாந்யதிலாலயேத்" இத்யாதி| ஸங்க்ரஹே து (ஸூ.அ. ௫)-"அர்தேஷ்வலப்யேஷ்வகதப்ரயத்நஂ கதாதரஂ நித்யமுபாயவத்ஸு| ஜிதேந்த்ரியஂ நாநுபதந்தி ரோகாஸ்தத்காலயுக்தஂ யதி நாஸ்தி தவம்|| காலோऽநுகூலோ விஷயா மநோஜ்ஞா தர்ம்யாஃ க்ரியாஃ கர்ம ஸுகாநுபந்தி| ஸத்த்வஂ விதேயஂ விஶதா ச புத்திர்பவந்தி தீரஸ்ய ஸதா ஸுகாய||" இதி| இதி ஹேமாத்ரிடீகாயாமாயுர்வேதரஸாயநே| ரோகாநுத்பாதநாத்யாயஃ ஸாமஸ்த்யேந நிரூபிதஃ|| ௪||