੪. ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਾਧ੍ਯਾਯਃ

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤੇਪ੍ਰਵਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵੇਗਧਾਰਣਸ਼ੀਲਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਾਸਮ੍ਭਵਃ| ਅਤੋ ਵੇਗਧਾਰਣਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਨ ਯਾ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਾਮਧਿਕਤ੍ਯਾਧ੍ਯਾਯ ਆਰਭ੍ਯਤੇ--

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤ੍ਰ ਪ੍ਰਥਮਾਧ੍ਯਾਯਵਦ੍ਬੋਦ੍ਧਵ੍ਯਾ| ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਾਦਃ- ਅਨੁਤ੍ਪਾਦਨਮ੍, ਤਸ੍ਮੈ ਹਿਤੋ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਃ| ਉਪਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੇਦਮ੍| ਨਿਦਰ੍ਸ਼ਨਾਖ੍ਯਯਾ ਤਨ੍ਤ੍ਰਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਚੋਤ੍ਪਨ੍ਨਰੋਗੋਪਸ਼ਮਨੇਏਯੋਪਿ, ਵਾਤਾਦਿਰੋਧੋਤ੍ਥਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੁਪਸ਼ਮਸ੍ਯਾਭ੍ਯੁਪਦੇਸ਼ਾਤ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸ਼੍ਲੋ.੩੪)- "ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ ਸਮਾਸੇਨ ਵਿਧਿਰੇਸਃ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ| ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਵਿਕਾਰਾਣਾਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ ਚ ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਮਧ੍ਯਾਯਂ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤੁਂ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਨੀਤੇ-ਅਥੇਤਿ| ਯਤਃ ਪੂਰ੍ਵਯੋਰਧ੍ਯਾਯਯੋਰ੍ਨਿਯਤਕਾਲੋ ਵਿਹਾਰੋ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਃ| ਇਹਾਨਿਯਤਕਾਲਃ| ਸ ਚ ਪਞ੍ਚਧਾ,-ਵੇਗਧਾਰਣਂ, ਵੇਗੋਦੀਰਨਂ, ਸ਼ੋਧਨਂ, ਬਂਹਣਂ, ਭੂਤਾਦ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਂ ਚੇਤਿ| ਤੇਸਾਂ ਚ [੨]ਹਾਨੋਪਾਦਾਨਾਭ੍ਯਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਾਦਨਮ੍, ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਪ੍ਰਧ੍ਵਂਸਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਧਾਰਣੋਦੀਰਣਯੋਰ੍ਹਾਨਾਤ੍ ਪ੍ਰਾਗਭਾਵਃ, ਸ਼ੋਧਨਾਦ੍ਯੁਪਾਦਾਨਾਦੁਭਯਮ੍| ਅਤ ਏਵਾਯਂ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਃ| ਨਨੁ, ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯੋ [੩]ਯਦ੍ਯਯਮਧ੍ਯਾਯ[੪]ਸ੍ਤਰ੍ਹ੍ਯੌਸਧਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਪ੍ਰਣਿਧੀਯਤਾਮ੍| ਸਤ੍ਯਮ੍| ਯ ਏਵ ਹਿ ਹੇਤਵਃ, ਤਾਨ੍ਯੇਵੌਸਧਾਨਿ| ਅਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗਾਵੇਵਾਤ੍ਰ ਭੇਦਕੌ| ਕਿਨ੍ਤ੍ਵਨੁਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ ਵ੍ਯਾਧਿਸੁ ਯੇ ਵਿਹਾਰਾਹਾਰਾ ਰਾਗਤੋ ਵਿਧਿਤੋ ਵਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਃ ਪ੍ਰਾਯਃ ਸੇਵ੍ਯਨ੍ਤੇ, ਤੇ ਹੇਤੁਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਵਿਧੀਯਨ੍ਤੇ| ਤੇਸਾਮੇਵ ਹਿ ਪ੍ਰਮਾਦਾਤ੍ਪ੍ਰਤਿਕੂਲਦੈਵਾਦ੍ਵਾ ਸਤ੍ਯਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇ ਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍| ਯ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨੇਸੁ, ਤੇ ਭੇਸਜਸ੍ਕਨ੍ਧੇ| ਤੇਸਾਮੇਵ ਹ੍ਯਪ੍ਰਮਾਦਾਦਨੁਕੂਲਦੈਵਾਦ੍ਵਾ ਸਤਿ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯੋਗੇ ਭੇਸਜਤ੍ਵਮ੍| [੫]ਪੂਰ੍ਵਯੋਰੁਤ੍ਤਰੇਸਾਂ ਚ ਸਣ੍ਣਾਮਧ੍ਯਾਯਾਨਾਮਨੇਨੈਵਾਭਿਪ੍ਰਾਯੇਣ ਹੇਤੁਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨਮਿਤਿ ਸਕਲਮਨਾਕੁਲਮ੍| ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਤ੍ਵਂ ਚ ਯਦ੍ਯਪਿ ਸਰ੍ਵੇਸਾਮੇਵਾਧ੍ਯਾਯਾਨਾਮ੍, ਤਥਾਪ੍ਯਸ੍ਯੈਵ ਸਂਜ੍ਞਾਕਰਣਮਤਿਸ਼ਯਦ੍ਯੋਤਨਾਰ੍ਥਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਵਾਤਾਦੇਏਨਾਂ ਵੇਗਾਨ੍ਨ ਧਾਰਯੇਤ੍| ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਸਮਾਸਃ| ਕ੍ਸਵਃ- ਛਿਕ੍ਕ| ੬ ਸ਼੍ਰਮੋ- ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਯਾਸਃ, ਤੇਨ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਵੇਗਧਾਰਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਵੇਗਾਨ੍ਨੇਤਿ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਯੁਨ੍ਮੁਖਤ੍ਵਂ ਵੇਗਃ| ਵਾਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਧੋਵਾਤ ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਸ਼੍ਚ| ਕ੍ਸਵਃ-ਕ੍ਸਵਥੁਃ| ਸ਼੍ਰਮੇਣ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਃ| ਅਸ਼੍ਰੁ-ਆਨਨ੍ਦਜਂ ਸ਼ੋਕਜਂ ਵਾ ਨੇਤ੍ਰੋਦਕਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਅਧੋਵਾਤਸ੍ਯ ਰੋਧੇਨ ਗੁਲ੍ਮਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਸ੍ਯ- ਉਦ੍ਗਾਰਰੂਪਸ੍ਯ ਰੋਧਾਤ੍ ਸੁਖਸਾਧ੍ਯਾ ਅਰੁਚ੍ਯਾਦਯਃ| ਅਤ ਏਵਾਧੋਵਾਤਰੋਧਾਦ੍ਯੇ ਰੋਗਾ ਅਤਿਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਯਰੂਪਾ ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਃ, ਤੇਤ੍ਰ ਪੂਰ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਾਃ| ਉਦਾਵਰ੍ਤਃ- ਅਰ੍ਸ਼ੋਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਰੁਕ੍- ਪੀਡਾ| ਕ੍ਲਮੋ- ਗ੍ਲਾਨਿਃ| ਵਾਤਮੂਤ੍ਰਸ਼ਕਤ੍ਸਙ੍ਗੋ- ਵਾਤਾਦੀਨਾਮਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਃ| ਦਸ੍ਟੇਰਗ੍ਨੇਸ਼੍ਚ ਵਧੋ- ਨਾਸ਼ਃ| ਹਦ੍ਗਦੋ- ਹਦ੍ਰੋਗਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਨਿਸੇਧਾਤਿਕ੍ਰਮੇ ਦੋਸਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਨ੍ ਵੇਗਧਾਰਣਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ| ਤਤ੍ਰਾਧੋਵਾਤਰੋਘਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨਾਹ-ਅਧੋਵਾਤਸ੍ਯੇਤਿ| ਰੁਕ੍-ਕੋਸ੍ਠਸ਼ੂਲਮ੍| ਵਾਤਾਦੀਨਾਂ ਸਙ੍ਗਃ-ਸ੍ਵਾਭਾਵਿਕ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਿਰੋਧਃ| ਦਸ੍ਟਿਵਧਃ-ਤਿਮਿਰਮ੍| ਅਗ੍ਨਿਵਧਃ-ਅਗ੍ਨਿਮਾਨ੍ਦ੍ਯਮ੍| ਹਦ੍ਗਦੋ-ਹਦ੍ਰੋਗਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ਕਤੋ ਰੋਧੇਨ ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਮਿਵੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਃ| ਪਿਣ੍ਡਿਕੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਃ| ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ-ਜਙ੍ਘਾਕਾਣ੍ਡਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਭਾਗੇ ਪਿਣ੍ਡਾਕਤਿ ਕਠਿਨਂ ਮਾਂਸਮ੍| ਤਤ੍ਰੋਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨੇਨੇਵ ਰੁਗ੍ਭਵਤੀਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਪ੍ਰਤਿਸ਼੍ਯਾਯਃ-ਪੀਨਸਃ| ਚਃ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤ ਏਵ, ਯਾਵਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ-ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਸ਼੍ਚ, ਸ੍ਮਤਾਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਧੋਵਾਤਰੋਧਜਾਨਨ੍ਤਰਮੂਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਰੋਧਜੇਸੁ ਵਾਚ੍ਯੇਸੁ ਸ਼ਕਨ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਜਾਨਾਂ ਵਚਨਮਧੋਵਾਤਰੋਧਜ ੧ ਤੁਲ੍ਯਰੋਗਯੋਗਤ੍ਵਾਤ੍| ਤਤ੍ਰ ਵਿਡ੍ਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਸ਼ਕਤ ਇਤਿ| ਜਙ੍ਘਾਯਾਃ ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਭਾਗੇ ਪਿਣ੍ਡਿਕਾਕੂਤਿਮਾਂਸਂ ਪਿਣ੍ਡਿਕਾ, ਤਸ੍ਯਾ ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟਨਂ-ਉਦ੍ਵੇਸ੍ਟ ੨ ਮਾਨਾਯਾਮਿਵ ਦੁਃਖਮ੍| ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਃ-ਅਧੋਵਾਤਰੋਧਜਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੋਧਾਦਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਦਯੋ ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਅਙ੍ਗਾਨਾਂ ਭਙ੍ਗਃ ਸ੍ਫੋਟਨਮਿਵਾਙ੍ਗਭਙ੍ਗਃ| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵੇਦਨਯਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਮੇਢ੍ਰਂਸ਼ਿਸ਼੍ਰ੍ਨਮ੍| ਪੂਰ੍ਵੇ ਚ ਪ੍ਰਾਯੋ ਰੋਗਾਃ-ਅਧੋਵਾਤਸ਼ਕਦ੍ਰੋਧਜਾਃ, ਤੇਪਿ ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਯ ਰੋਧਾਜ੍ਜਾਯਨ੍ਤੇ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਵਾਤਾਦਿਰੋਧਜਾਃ ਕੇਚਿਦੇਵੋਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ ਕੇਚਿਨ੍ਨੇਤਿ ਬੋਧਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗੇਤਿ| ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗੋ-ਭਜ੍ਯਮਾਨੇਸ੍ਵਿਵਾਙ੍ਗੇਸੁ ਦੁਃਖਮ੍| ਬਸ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਚ ਵੇਦਨਾਃ| ਪੂਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾਃ-ਅਧੋਵਾਤਵਿਡ੍ਰੋਧਜਾਃ| ਤੇ ਚ ਪ੍ਰਾ ੩ ਯੋਗ੍ਰਹਣਾਨ੍ਨ ਸਰ੍ਵੇ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਦੌਸਧਂ-ਤੇਸਾਂ ਵਾਤਾਦਿਰੋਧਜਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੌਸਧਂ ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਭਵਤਿ| ਕਿਂ ਤਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਵਰ੍ਤੀਤ੍ਯਾਦਿ| ਵਰ੍ਤਿਃ-ਮਦਨਫਲਾਦਿਕਤਾ ਫਲਵਰ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਾ| ਅਭ੍ਯਙ੍ਗਃ-ਅਭ੍ਯਞ੍ਜਨਮ੍| ਅਵਗਾਹੋ ਵਾਤਹਰਦ੍ਰਵ੍ਯਸਾਧਿਤੇ ਦ੍ਰਵੇ ਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਨਿਹਿਤੇ ਪਾਯੁਦੇਸ਼ਸ੍ਯਾਵਸ੍ਥਾਪਨਮ੍| ਸ੍ਵੇਦਨਂ-ਸ੍ਵੇਦਃ| ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ-ਮਲਪ੍ਰਵਤ੍ਤਯੇ ਬਸ੍ਤਿਵਿਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਮਾਣਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਉਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵਾਤਾਦਿਰੋਧਜਾਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਤਦੌਸਧਮਿਤਿ| ਕਰ੍ਮ ਚੇਤ੍ਯਨ੍ਤੇਨ| ਤੇਸਾਂ-ਅਧੋਵਾਤਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮ੍| ਵਰ੍ਤਿਃ-ਗੁਦੇ ਪ੍ਰਣਿਧੇਯਾ ਫਲਵਰ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਾ| ਵਤ੍ਰਿਃ-ਗੁਦੇ ਪ੍ਰਣਿਧੇਯਾ ਫਲਵਰ੍ਤਿਸਂਜ੍ਞਾ| ਅਵਗਾਹਃ-ਤੈਲਾਦਿਪੂਰ੍ਣਦ੍ਰੋਣ੍ਯਾਂ ਨਿਮਜ੍ਜਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪੁਰੀਸਵੇਗਧਾਰਣਜੇਸੁ ਯਕ੍ਸ੍ਮਸੁ-ਰੋਗੇਸੁ, ਵਿਸ਼ਃ-ਪੁਰੀਸਸ੍ਯ, ਭੇਦਿ-ਭੇਦਕਮਨ੍ਨਪਾਨਂ ਯਾਵਕਮਸ੍ਤੁਵਾਸ੍ਤੁਕਾਦਿਕਮੌਸਧਮ੍| ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਂ ਵਰ੍ਤ੍ਯਾਦਿ ਚ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਿਡ੍ਰੋਧਜਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਅਨ੍ਨਪਾਨਂ ਚੇਤਿ| ਵਿਡ੍ਭੇਦਿ-ਯਵਮਸ੍ਤ੍ਵਾਦਿਕਮ੍| ਯਕ੍ਸ੍ਮਸੁ-ਰੋਗੇਸੁ| ਚਕਾਰਃ ਸਾਮਾ ੪ ਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਰ੍ਥਃ| ਅਨ੍ਯਥਾ 'ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣੇਭ੍ਯੋ ਦਧਿ ਦੀਯਤਾਂ ਤਕ੍ਰਂ ਕੌਣ੍ਡਿਨ੍ਯਾਯ' ਇਤਿਵਤ੍ ਸਾਮਾਨ੍ਯਬਾਧਃ ਸ੍ਯਾਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਜੇਸੁ ਪੁਨਃ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ-ਭੋਜਨਾਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ, ਘਤਂ ਪਾਨੇ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤਿਕਂ ਘਤਂ ਚ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ| ਕਥਮ੍ ? ਉਤ੍ਤਮਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ-ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਜਰਣਲਕ੍ਸਣਯਾ| ਯੋਜਨਾਦ੍ਵਯਮੇਤਚ੍ਚਾਵਪੀਡਕਸਂਜ੍ਞਿਤਂ-ਅਵਪੀਡਕਮੁਚ੍ਯਤੇ| ਯੋਜਨਯੋਰ੍ਦ੍ਵਯਂ ਯੋਜਨਾਦ੍ਵਯਂ,-ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਸ੍ਨੇਹਯੋਜਨਾ ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤਿਕਸ੍ਨੇਹਯੋਜਨਾ ਚ| ਤਤ੍ਰ, ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ-ਯਤ੍ਰ ਘਤਪਾਨਸਮਨਨ੍ਤਰਂ ਭਕ੍ਤਂ ਭੁਜ੍ਯਤੇ, ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤਿਕਂ-ਯਤ੍ ਹ੍ਯਸ੍ਤਨੇਨ੍ਨੇ ਜੀਰ੍ਣੇ ਘਤਂ ਪ੍ਰਯੁਜ੍ਯਤੇ| ਪ੍ਰਦੇਸ਼ਾਨ੍ਤਰੇਸ੍ਵਵਪੀਡਕਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਯੋਜਨਾਦ੍ਵਯਮੇਤਦਸ੍ਮਿਂਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੇ ਵੇਦ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਚਿ. ਅ. ੮/੧੨੪)- "ਰਸੈਃ ਕੋਸ੍ਣੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਪਿਰ੍ਭਿਰਵਪੀਡਕਯੋਜਿਤੈਃ" ਇਤਿ| ਤਥਾਸ੍ਟਾਙ੍ਗਾਵਤਾਰੇ ਮੂਤ੍ਰੋਦਾਵਰ੍ਤਚਿਕਿਤ੍ਸਾਯਾਮ੍-"ਅਵਪੀਡਕਸਰ੍ਪਿਸ਼੍ਚ ਵਿਸ਼ੇਸਾਨ੍ਮੂਤ੍ਰਜੇ ਗਦੇ" ਇਤਿ| ਨਨੁ, ਵੇਗਧਾਰਣੇਨ ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਮਰੁਤ ਏਵ ਕੋਪਃ| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਅਸ੍ਮਿਨ੍ਨੇਵਾਧ੍ਯਾਯੇ ਸ਼੍ਲੋ.੨੩)- "ਤਤਸ਼੍ਚਾਨੇਕਧਾ ਪ੍ਰਾਯਃ ਪਵਨੋ ਯਤ੍ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ" ਇਤਿ| ਪਵਨਵਿਜਯੇ ਚ ਤੈਲਂ ਯਥਾ ਵਰਂ ਨ ਤਥਾ ਘਤਮ੍| ਅਤਸ੍ਤੈਲਸ੍ਯੈਵਾਵਪੀਡਕਯੋਜਨ ਮਤ੍ਰੋਚਿਤਮ੍, ਨ ਸਰ੍ਪਿਸਃ| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਤੈਲਸ੍ਯ ਵਾਤਜਿਤੋਪਿ ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਾਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵਤ੍ਵਾਦਤ੍ਰਾਯੋਗ੍ਯਂ ਪਾਨਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੫/੫੫)- "ਤੈਲਂ ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਮ੍" ਇਤਿ| ਸ੍ਵਯੋਨਿਵਦਿਤ੍ਯੁਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚਾਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਤ੍ਵਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੬/੨੧)- "ਉਸ੍ਣਸ੍ਤ੍ਵਚ੍ਯੋ ਹਿਮਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੇ ਕੇਸ਼੍ਯੋ ਬਲ੍ਯਸ੍ਤਿਲੋ ਗੁਰੁਃ| ਅਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਃ" ਇਤਿ| ਤਦੇਵਂ ਤੈਲਸ੍ਯ ਬਦ੍ਧਵਿਟ੍ਕਾਲ੍ਪਮੂਤ੍ਰਸ੍ਵਭਾਵਤਯਾ ਤਦੀਯੋਵਪੀਡਕੋ ਮੂਤ੍ਰਰੋਧੋਤ੍ਥੇਸੁ ਰੋਗੇਸ੍ਵੌਸਧਤ੍ਵੇਨ ਨ ਯੁਕ੍ਤਃ, ਅਪਿ ਤੁ ਸਰ੍ਪਿਸ ਏਵ ਯੁਕ੍ਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਮੂਤ੍ਰਰੋਧਜਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇਸਮਾਹ-ਮੂਤ੍ਰਜੇਸ੍ਵਿਤਿ| ਅਵਪੀਡਕੋ ਦ੍ਵਿਵਿਧਃ,- ਹਸ੍ਵਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਪ੍ਰਯੋਗਃ, ਉਤ੍ਤਮਯਾ ਅਨਨ੍ਨਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ| ਉਕ੍ਤਂ ਹਿ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੫)- "ਮੂਤ੍ਰਜੇਸੁ ਤੁ ਪਾਨੇ ਚ ਪ੍ਰਾਗ੍ਭਕ੍ਤਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ ਘਤਮ੍| ਜੀਰ੍ਣਾਨ੍ਤਿਕਂ ਚੋਤ੍ਤਮਯਾ ਮਾਤ੍ਰਯਾ ਯੋਜਨਾਦ੍ਵਯਮ੍| ਅਵਪੀਡਕਮੇਤਚ੍ਚ ਸਂਜ੍ਞਿਤਂ" ਇਤਿ| ਚਕਾਰਃ ਸਾਮਾਨ੍ਯਾਨੁਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਰ੍ਥਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪੁਨਰਿਤਿ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕੇ| ਉਦ੍ਗਾਰਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾਦਰੁਚ੍ਯਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਉਰੋ-ਵਕ੍ਸਃ, ਤਸ੍ਯਾਧੋ ਹਦਯਮ੍, ਤਯੋਰ੍ਵਿਬਨ੍ਧਃ-ਅਨ੍ਤਸ੍ਤਮ੍ਭ ਇਵ| ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਰੋਗੇਸੁ, ਹਿਧ੍ਮਾਵਦ੍ਭੇਸਜਮ੍-ਸ਼੍ਵਾਸਹਿਧ੍ਮਾਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੇ ਹਿਧ੍ਮਾਯਾਸ਼੍ਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤਂ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਊਰ੍ਧ੍ਵਵਾਤਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਉਦ੍ਗਾਰਸ੍ਯੇਤਿ| ਰੋਧੇਨੇਤਿ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਲ੍ਲਭ੍ਯਤੇ| ਕਮ੍ਪਃ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਾਨਾਮ੍| ਹਦਯੋਰਸੋਰ੍ਵਿਬਨ੍ਧਃ-ਰਜ੍ਜ੍ਵਾਦਿਭਿਰ੍ਬਧ੍ਯਮਾਨਯੋਰਿਵ ਦੁਃਖਮ੍| ਆਧ੍ਮਾਨਂ-ਉਦਰਾਪੂਰਣਮ੍| ਉਦ੍ਗਾਰਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਹਿਧ੍ਮਾਵਦਿਤਿ| ਹਿਧ੍ਮਾਯਾਮਿਵ ਹਿਧ੍ਮਾਵਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕ੍ਸੁਤੇਃ-ਕ੍ਸਵਥੋਃ, ਧਾਰਣਾਚ੍ਛਿਰੋਰ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਦੁਰ੍ਬਲਸ੍ਯ ਭਾਵੋ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍, ਗੁਣਵਚਨੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸ੍ਯਞ੍| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ-ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਦੀਨਾਂ, ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ-ਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣਾਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮ੍| ਨਨੁ ਚ, ਪੂਰਣਗੁਣੇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ ਸਮਾਸਪ੍ਰਤਿਸੇਧੇਨ ਭਵਿਤਵ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਯ ਏਵ ਗੁਣਸ਼ਬ੍ਦਾ ਗੁਣਿਨਾਵਚ੍ਛਿਨ੍ਨਾ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰੇ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਕਦਾਚਿਦ੍ ਗੁਣਿਨ੍ਯਪਿ, ਤ ਏਵ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਸ੍ਯ ਵਿਸਯਾਃ| ਯਥਾ-ਪਟਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲੋ, ਗੁਡਸ੍ਯ ਮਧੁਰਃ, ਇਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਯੇ ਤੁ ਗੁਣਮਾਤ੍ਰ ਏਵ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨ ਗੁਣਿਨਿ, ਤੇ ਸਮਾਸਸ੍ਯ ਯਥਾ-ਪਟਹਸ਼ਬ੍ਦਃ, ਪੁਤ੍ਰਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਃ, ਕਨ੍ਯਾਰੂਪਮ੍, ਦ੍ਰਾਕ੍ਸਾਰਸਃ, ਚਨ੍ਦਨਗਨ੍ਧ ਇਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਾਦਾਵਪਿ ਭਾਵਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਸ੍ਯ ਸਦਾ ਵ੍ਯਤਿਰੇਕਕਾਰਣਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਣਾਭਿਧਾਯਿਤ੍ਵਮੇਵ| ਤਸ੍ਮਾਦੇਵਮਾਦੌ "ਤਤ੍ਸ੍ਥੈਸ਼੍ਚ ਗੁਣੈਃ ਸਸ੍ਠੀ ਸਮਸ੍ਯਤੇ" ਇਤਿ ਸਮਾਸਃ| ਤਸ੍ਯਾਯਮਰ੍ਥਃ-ਤੇਸੁ ਗੁਣੇਸ੍ਵੇਵ ਤਿਸ੍ਠਨ੍ਤੀਤਿ ਤਤ੍ਸ੍ਥਾਃ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ-ਗੁਣ ਏਵ ਯੇ ਗੁਣਾ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਨ ਦ੍ਰਵ੍ਯਾਤ੍ਮਨਿ, ਤੈਃ ਸਹ ਸਸ੍ਠੀ ਸਮਸ੍ਯਤ ਇਤਿ| ਸ਼ੁਕ੍ਲਾਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਨਾਂ ਤੁ ਕਦਾਚਿਦ੍ਦ੍ਰਵ੍ਯਵਤਿਤ੍ਵਾਤ੍ ਸਾਮਾਨਾਧਿਕਰਣ੍ਯੇਨਾਪਿ ਵਤ੍ਤਿਰ੍ਦ੍ਦਸ੍ਟਾ| ਯਥਾ-ਸ਼ੁਕ੍ਲਃ ਪਟ ਇਤਿ| ਗੁਣਵਤ੍ਤਿਤ੍ਵਾਚ੍ਚ ਵੈਯਧਿਕਰਣ੍ਯੇਨਾਪਿ| ਯਥਾ-ਪਟਸ੍ਯ ਸ਼ੁਕ੍ਲ ਇਤਿ| ਤਦੇਸਾਂ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਵਿਸਯਤ੍ਵਮ੍| ਪਟਹਸ਼ਬ੍ਦਾਦੀਨਾਂ ਤੁ ਤਤ੍ਸ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍ਸਮਾਸਵਿਸਯਤ੍ਵਮਿਤਿ ਸ੍ਥਿਤਮ੍| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਸਤਿ ਬਲਾਕਾਯਾਃ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾਨ੍ਨ੍ਯਾਯਾਤ੍ਸਮਾਸਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੁਯਾਤ੍| ਅਤ੍ਰੋਚ੍ਯਤੇ| ਭਾਸ੍ਯਕਾਰਵਚਨਾਨ੍ਨ ਭਵਿਸ੍ਯਤਿ| ਸ ਹਿ "ਗੁਣਵਚਨਗ੍ਰਹਣਮੇਵ ਕਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਕ੍ਰਿਯਤੇ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਧਾਤ੍-"ਬਲਾਕਾਯਾਃ ਸ਼ੌਕ੍ਲ੍ਯਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯਥਾ ਸ੍ਯਾਤ੍" ਇਤਿ ਸਮਾਸਸ੍ਯਾਤ੍ਰਾਭਾਵਃ| ਅਰ੍ਦਿਤਂ-ਵਾਤਵ੍ਯਾਧਿਨਿਦਾਨੇ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸਵਥੁਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤੀਤਿ| ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤਿਃ-ਸ਼ਿਰੋਵ੍ਯਥਾ| ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਦੌਰ੍ਬਲ੍ਯਂ-ਵਿਸਯਗ੍ਰਹਣਾਸ਼ਕ੍ਤਿਃ| ਅਰ੍ਦਿਤਂ-ਏਕਾਯਾਮਃ| ਕ੍ਸੁਤੇਃ-ਕ੍ਸਵਥੋਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕ੍ਸੁਤਿਂ ਸਕ੍ਤਾਂ-ਅਪ੍ਰਵਰ੍ਤਮਾਨਾਂ, ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮਾਦਿਭਿਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮੋ-ਧੂਮਪਾਨਵਿਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤੇ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਚਾਞ੍ਜਨਂਅਕ੍ਸਿਰੋਗੇਸੁ| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਾਘ੍ਰਾਣਾਂ-ਯਨ੍ਨਾਸਯਾ ਮਰੀਚਾਦਿਗ੍ਰਹਣਮ੍| ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਂ ਨਾਵਨਂ-ਨਸ੍ਯਵਿਧੌ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ| ਸ੍ਨੇਹਸ਼੍ਚ ਸ੍ਵੇਦਸ਼੍ਚ ਤੌ ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍-ਅਭ੍ਯਸੇਤ੍| ਕ੍ਸੁਤਿਂ ਕ੍ਸੁਤਮ੍| ਸੁਸ਼੍ਰੁਤੇ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਸ਼ਾ. ਅ. ੪/੫੦ ਟੀਕਾਯਾਮ੍)- "ਪ੍ਰਾਣੋਦਾਨੌ ਸਮੌ ਸ੍ਯਾਤਾਂ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਸ੍ਰੋਤਃਪਥੇ ਸ੍ਥਿਤੌ| ਨਸ੍ਤਃ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕ੍ਸੁਤਂ ਤਚ੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਦਿਸ਼ੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸਵਥੁਤੇਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਤੀਕ੍ਸ੍ਣਧੂਮੇਤਿ| ਕ੍ਸੁਤ੍ਯਵਰੋਧਜੇਸ੍ਵਵਰੁਦ੍ਧਾਂ ਕ੍ਸੁਤਿਂ ਤੀਕ੍ਸ੍ਣੈਰ੍ਧੂਮਾਦਿਭਿਃ ਸੂਰ੍ਯਵਿਲੋਕਨੇਨ ਚ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਯੇਤ੍| ਤਥਾ ਸ੍ਨੇਹਸ੍ਵੇਦੌ ਚ ਸ਼ੀਲਯੇਤ੍| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ. ਅ. ੫) "ਯੋਜ੍ਯਂ ਵਾਤਘ੍ਨਮਨ੍ਨਂ ਚ ਘਤਂ ਚੋਤ੍ਤਰਭਕ੍ਤਕਮ੍|" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਾਤ੍-ਨਿਰੋਧਾਤ੍, ਸ਼ੋਸਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤਸ੍ਣਾਯਾ ਰੋਧਜੇਸੁ ਵਿਕਾਰੇਸੁ, ਸਰ੍ਵਃ ਸ਼ੀਤੋ ਵਿਧਿਃ-ਸ੍ਨਾਨਾਨ੍ਨਪਾਨਾਦਿਕੋ ਹਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਡ੍ਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਸ਼ੋਸਾਙ੍ਗਸਾਦੇਤਿ| ਸ਼ੋਸੋ-ਮੁਖਸ਼ੋਸਃ| ਅਙ੍ਗਸਾਦਃ-ਅਙ੍ਗਵੈਕ੍ਲਵ੍ਯਮ੍| ਸਮ੍ਮੋਹੋ-ਜ੍ਞਾਨਾਭਾਵਃ| ਭ੍ਰਮਃ-ਚਕ੍ਰਾਰੂਢਸ੍ਯੇਵ ਭ੍ਰਮਣਮ੍|| ਹਦ੍ਰਦੋ-ਹਦ੍ਰੋਗਃ| ਤਡ੍ਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੀਤ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਤਡ੍ਰੋਧਜੇਸੁ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕ੍ਸੁਧ ਇਤਿ-ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਿਤ੍ਯਨੁਵਤ੍ਤਿਃ, ਨਿਗ੍ਰਹਾਪੇਕ੍ਸਯਾ ਸਸ੍ਠੀ| ਏਵਂ ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰਾਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਕ੍ਸੁਧੋ-ਬੁਭੁਕ੍ਸਾਯਾਃ, ਨਿਗ੍ਰਹਾਦਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਦਯਃ ਸਟ੍ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨਾਪਿ ਸ਼ੂਲਸ਼ਬ੍ਦਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ੇ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਗਤਃ ਸ਼ੂਲੋ ਗਹ੍ਯਤੇ| ਕ੍ਸੁਦ੍ਵੇਗਨਿਗ੍ਰਹੇਣ ਨਿਰਾਵਰਣਃ ਪ੍ਰਭਞ੍ਜਨਃ ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਤਸ੍ਯ ਚ ਸ੍ਥਾਨ ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਃ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੨/੧)- "ਪਕ੍ਵਾਸ਼ਯਕਟੀ" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਪਕ੍ਵਾਧਾਨਂ ਵਿਸ਼ੇਸਤਃ" ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਕ੍ਸੁਨ੍ਨਿਗ੍ਰਹੇ, ਭੋਜਨਂ ਲਘੁ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧਮੁਸ੍ਣਮਲ੍ਪਂ ਚ ਯੋਜ੍ਯਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗਾਰੁਚੀਤਿ| ਗ੍ਲਾਨਿਃਕ੍ਲਮਃ| ਸ਼ੂਲਂ-ਕੋਸ੍ਠਸ਼ੂਲਮ੍| ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋਧਜਾਨਾਮਾਸਧਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰੋਧਜੇਸੁ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਨਿਗ੍ਰਹਾਨ੍ਮੋਹਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਨਿਦ੍ਰਾਵੇਗਰੋਧੋਤ੍ਥੇ ਵਿਕਾਰੇ, ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਸ੍ਟਃ| ਸਂਵਾਹਨਾਨਿ-ਸ੍ਵਲ੍ਪਾਨਿ ਮਰ੍ਦਨਾਨਿ ਚ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਨਿਦ੍ਰਾਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਨਿਦ੍ਰਾਯਾ ਇਤਿ| ਮੂਰ੍ਧ੍ਨੋਕ੍ਸ੍ਣੋਸ਼੍ਚ ਗੌਰਵਮ੍| ਆਲਸ੍ਯਂ-ਅਨੁਤ੍ਸਾਹਃ| ਅਙ੍ਗਮਰ੍ਦਃ-ਅਙ੍ਗਭਙ੍ਗਃ| ਨਿਦ੍ਰਾਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਤਤ੍ਰੇਸ੍ਟ ਇਤਿ| ਸ੍ਵਪ੍ਨਃ-ਸ਼ਯਨਮ੍| ਸਂਵਾਹਨਂ-ਸੁਖਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਮਰ੍ਦਨਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਕਾਸਸ੍ਯ-ਕਾਸਵੇਗਸ੍ਯ, ਰੋਧਾਤ੍ਤਦ੍ਵਦ੍ਧਿਃ ਤਸ੍ਯ-ਕਾਸਸ੍ਯ ਵਦ੍ਧਿਃ-ਆਧਿਕਯ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਵਾਸਾਦਯਃ| ਤਤ੍ਰ ਕਾਸਹਾਕਾਸਚਿਕਿਤ੍ਸਿਤੋਕ੍ਤਃ, ਸੁਤਰਾਂ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ, ਵਿਧਿਃ ਕਾਰ੍ਯਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਕਾਸਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਕਾਸਸ੍ਯੇਤਿ| ਤਦ੍ਵਦ੍ਦਿਃ-ਕਾਸਵਦ੍ਧਿਃ| ਸ਼ੋਸੋ-ਰਾਜਯਕ੍ਸ੍ਮਾ| ਕਾਸਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ- ਕਾਰ੍ਯੋਤ੍ਰੇਤਿ| ਅਤ੍ਰ ਕਾਸਰੋਧਜੇਸੁ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼੍ਰਮੇਣ-ਅਧ੍ਵਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦਿਨਾ ਸਾਹਸੇਨ, ਸਦ੍ਯੋ ਜਾਤਃ ਸ਼੍ਵਾਸਃ ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਃ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਧਾਰਿਤਾਤ੍-ਤਦ੍ਵੇਗਰੋਧਾਤ੍, ਗੁਲ੍ਮਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਤਤ੍ਰ ਵਿਸ਼੍ਰਮਣਂ ਹਿਤਮ੍| ਵਾਤਘ੍ਨਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਕ੍ਰਮੋ ਹਿਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਗੁਲ੍ਮਹਦ੍ਰੋਗੇਤਿ| ਸ਼੍ਰਮਸ਼੍ਵਾਸਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਹਿਤਂ ਵਿਸ਼੍ਰਮਣਮਿਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਜਮ੍ਭਾਯਾ ਰੋਧਾਤ੍ ਕ੍ਸੁਤਿਵਦ੍ਰੋਗਾਃ| ਤਤ੍ਰ ਸਰ੍ਵਾ ਚ ਵਾਤਘ੍ਨੀ ਕ੍ਰਿਯਾ, ਹਿਤੇਤਿ ਸ਼ੇਸਃ| ਜਮ੍ਭਾ-ਮੁਖਵਿਕਾਸੋ ਗਾਤ੍ਰਵਿਨਾਮਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਜਮ੍ਭਾਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਜਮ੍ਭਾਯਾ ਇਤਿ| ਕ੍ਸਵਵਤ੍ਕ੍ਸਵਥੋਰਿਵ ਸ਼ਿਰੋਰ੍ਤ੍ਯਾਦਯਃ| ਜਮ੍ਭਾਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਚੇਤਿ| ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਜ੍ਜਮ੍ਭਾ ਰੋਧਜਾਨਾਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਬਾਸ੍ਪਤਃ-ਅਸ਼੍ਰੁਣੋ ਵਿਧਾਰਿਤਾਤ੍, ਪੀਨਸਾਦਯੋ ਭਵਨ੍ਤਿ| ਪੀਨਸੋ-ਨਾਸਾਸ੍ਰਾਵਃ| ਅਕ੍ਸਿਸ਼ਿਰੋਹਦਾਂ ਰੁਜਾ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਸਗੁਲ੍ਮਾ ਇਤਿ ਸਸ਼ਬ੍ਦਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥੇ, ਗੁਲ੍ਮਾਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਪ੍ਨਾਦਿਕਾ ਚਿਕਿਤ੍ਸਾ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਬਾਸ੍ਪਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਪੀਨਸਾਕ੍ਸੀਤਿ| ਅਕ੍ਸਿਰੋਗਃ ਸ਼ਿਰੋਰੋਗੋ ਹਦ੍ਰੋਗਸ਼੍ਚ| ਬਾਸ੍ਪਃ-ਅਸ਼੍ਰੁ| ਬਾਸ੍ਪਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਤਤ੍ਰ ਸ੍ਵਪ੍ਨ ਇਤਿ| ਤਤ੍ਰ-ਬਾਸ੍ਪਰੋਧਜੇਸੁ| ਪ੍ਰਿਯਾਃ-ਮਨੋਹਰਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਵਮੇਃ-ਛਰ੍ਦਿਸ਼ੋ ਵਿਧਾਰਿਤਾਯਾਃ, ਵਿਸਰ੍ਪਾਦਯਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਕੋਠੋ-ਲੋਹਿਤਂ ਕਠਿਨਂ ਚ ਮਣ੍ਡਲਮ੍| ਆਕ੍ਸਿਕਣ੍ਡੂਪਾਣ੍ਡੂਨਾਮਾਮਯੇਨ ਸਮ੍ਬਨ੍ਧਃ| ਵ੍ਯਙ੍ਗਾਨਿ-ਮੁਖੇ ਸ਼੍ਯਾਮਾਨਿ ਮਣ੍ਡਲਾਨਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵਮਿਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਵਿਸਰ੍ਪੇਤਿ| ਕੋਠਃ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ| ਅਕ੍ਸ੍ਯਾਮਯਃ ਕਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਃ ਪਾਣ੍ਡ੍ਵਾਮਯਸ਼੍ਚ| ਹਲ੍ਲਾਸਃਹਦਯਾਦੀਸਯਥਾਸਹਿਤਾਲ੍ਲਵਣਪਾਨੀਯੋਦ੍ਗਿਰਣਮ੍| ਵ੍ਯਙ੍ਗਂ-ਕ੍ਸੁਦ੍ਰਰੋਗਵਿਸ਼ੇਸਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ ਗਣ੍ਡੂਸਾਦਯਃ ਸ਼ਸ੍ਤਾਃ| ਅਨਾਹਾਰਃ-ਅਭੋਜਨਮ੍| ਏਤੇਸਾਂ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤਥਾ ਰੂਕ੍ਸਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਤਸ੍ਯ-ਰੂਕ੍ਸਸ੍ਯ, ਉਦ੍ਵਮਃ-ਛਰ੍ਦਨਮ੍| ਏਵਂ ਪ੍ਰਾਣੋ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਵਮਾਰ੍ਗਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਿ| ਤਤੋ ਵ੍ਯਾਯਾਮਾਦ੍ਯਤ੍ਰ ਸ਼ਸ੍ਤਮ੍| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਾਰਲਵਣਾਭ੍ਯਾਂ ਯੁਕ੍ਤਂ ਤੈਲਮਭ੍ਯਙ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਸ੍ਯਤੇ-ਹਿਤਂ ਭਵਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਛਰ੍ਦਿਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਗਣ੍ਡੂਸੇਤਿ| ਅਨਾਹਾਰਃ-ਉਪਵਾਸਃ| ਰੂਕ੍ਸਮਨ੍ਨਂ ਭੁਕ੍ਤ੍ਵਾ, ਤਸ੍ਯੈਵਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਉਦ੍ਵਮਃ-ਵਮਨਮ੍| ਅਸ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਰੁਤਿਃ-ਰਕ੍ਤਸ੍ਰਾਵਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦ੍ਵਿਧਾਰਿਤਾਤ੍ ਤਸ੍ਯ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਯ ਸ੍ਰਵਣਮ੍| ਤਥਾ, ਗੁਹ੍ਯਵੇਦਨਾ-ਪਾਯੁਵਸਣਮੇਹਨਾਨਾਂ ਸ਼ੂਲਮ੍| ਤਥਾ, ਸ਼੍ਵਯਥੁਃ ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਦ੍ਗੁਹ੍ਯ ਏਵੇਤਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਵਦ੍ਧਿਃ-ਵਰ੍ਧ੍ਮ| ਅਸ਼੍ਮਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਸ਼੍ਮਰੀ ਕਥ੍ਯਤੇ| ਸਣ੍ਢਤਾ_ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਮਨਾਸ਼ਕ੍ਤਿਤ੍ਵਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਰੋਧਜਾਨਾਹ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਾਦਿਤਿ| ਤਤ੍ਸ੍ਰਵਣਂ-ਸ਼ੁਕ੍ਰਸ੍ਰਾਵਃ| ਗੁਹ੍ਯਸ੍ਯ-ਮੇਢ੍ਰਸ੍ਯ ਵੇਦਨਾ ਸ਼੍ਵਯਥੁਸ਼੍ਚ| ਵਦ੍ਧਿਃ-ਮੁਸ੍ਕਵਦ੍ਧਿਃ| ਅਸ਼੍ਮ-ਅਸ਼੍ਮਰੀ| ਸਣ੍ਢਤਾ-ਅਪਤ੍ਯਜਨਨਾਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਾਦਿਕਂ ਭਜੇਤ੍| ਤਥਾ, ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰੈਃ ਕੂਸ੍ਮਾਣ੍ਡਾਦਿਭਿਃ, ਸਿਦ੍ਧਂ ਕ੍ਸੀਰਂ ਭਜੇਤ੍| ਪ੍ਰਿਯਾਸ਼੍ਚ ਕਾਨ੍ਤਾਃ| ਪ੍ਰਿਯਤ੍ਵੇਨ ਹਿ ਤਦ੍ਵਿਸ਼ੇਸਂ ਨਿਰਨੁਬਨ੍ਧਂ ਰਭਸੇਨ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਤੇ ਸ਼ੁਕ੍ਰਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੁਕ੍ਰਰੋਧਜਾਨਾਮੌਸਧਮਾਹ-ਤਾਮ੍ਰਚੂਡੇਤਿ| ਤਾਮ੍ਰਚੂਡਃ-ਕੁਕ੍ਕੁਟਃ| ਬਸ੍ਤਿਃ-ਬਸ੍ਤਿਕਰ੍ਮ| ਬਸ੍ਤਿਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕਰੈਃ-ਮੂਤ੍ਰਾਸ਼ਯਸ਼ੋਧਨੈਰ੍ਯਵਕ੍ਸਾਰਾਦਿਭਿਃ, ਸਿਦ੍ਧਂ(?) ਕ੍ਸੀਰਂ ਭਜੇਤ੍| ਏਵਂ ਵੇਗਰੋਧਜਾ ਰੋਗਾ ਉਕ੍ਤਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਟ੍ ਚ ਸ਼ੂਲਂ ਚ ਤਾਭ੍ਯਾਮਾਰ੍ਤਂ-ਪੀਡਿਤਮ੍, ਤਥਾ, ਕ੍ਸੀਣਂਕ੍ਸੀਣਦੇਹਮ੍, ਵੇਗਰੋਧਿਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍-ਨ ਚਿਕਿਤ੍ਸੇਤ੍| ਤਥਾ, ਵਿਸ਼ਂ ਯੋ ਵਮਤਿ, ਤਂ ਚ ਵੇਗਰੋਧਿਨਂ ਤ੍ਯਜੇਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਡਾਦ੍ਯੁਪਦ੍ਰੁਤਸ੍ਯ ਵੇਗਰੋਧਿਨ ਉਪਕ੍ਰਮਂ ਨਿਸੇਧਤਿਤਟ੍ਸ਼ੂਲਾਰ੍ਤਮਿਤਿ| ਕ੍ਸੀਣਂ-ਕ੍ਸੀਣਧਾਤੁਮ੍| ਵਿਡ੍ਵਮਂ-ਪੁਰੀਸਂ ਵਮਨ੍ਤਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਨ ਕੇਵਲਂ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਏਵ| ਵੇਗਾਨਾਂ-ਪੁਰੀਸਾਦਿਸਮ੍ਬਨ੍ਧਿਨਾਂ, ਯਾਨ੍ਯੁਦੀਰਣਾਨਿ-ਅਨਾਗਤਾਨਾਂ ਪ੍ਰਵਰ੍ਤਨਾਨਿ, ਤੈਃ| ਤਥਾ, ਤੇਸਾਮੇਵਾਗਤਾਨਾਂ ਯਾਨਿ ਵਿਧਾਰਣਾਨਿਅਨੁਤ੍ਸਰ੍ਗਲਕ੍ਸਣਾਨਿ, ਤੈਃ| ਅਤ੍ਰੇਯਂ ਯੁਕ੍ਤਿਃ-ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਂ ਨਾਮ ਵਾਯੋਃ ਕਰ੍ਮ, ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਵਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍| ਤੇਨ ਚ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਲਕ੍ਸਣੇਨ ਸ੍ਵਕਰ੍ਮਣਾ ਸ ਏਵ ਵਾਯੁਃ ਕੋਪ੍ਯਤੇ| ਸ ਕੁਪਿਤਃ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਵਿਕਾਰਾਨ੍ ਜਨਯਤਿ| ਤਥਾ ਚੋਕ੍ਤਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੯/੮੫)- "ਸ਼ਾਖਾਗਤਾਃ ਕੋਸ੍ਠਗਤਾਸ਼੍ਚ ਰੋਗਾ ਮਰ੍ਮੋਰ੍ਧ੍ਵਸਰ੍ਵਾਵਯਵਾਙ੍ਗਜਾਸ਼੍ਚ| ਯੇ ਸਨ੍ਤਿ ਤੇਸਾਂ ਨ ਤੁ ਕਸ਼੍ਚਿਦਨ੍ਯੋ ਵਾਯੋਃ ਪਰਂ ਜਨ੍ਮਨਿ ਹੇਤੁਰਸ੍ਤਿ|| ਵਿਟ੍ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪਿਤ੍ਤਾਦਿਮਲੋਚ੍ਚਯਾਨਾਂ ਵਿਕ੍ਸੇਪਸਂਹਾਰਕਰਃ ਸ ਯਸ੍ਮਾਤ੍" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਵੇਗਧਾਰਣਵਤ੍ਸਰ੍ਵਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਕਥਨਦ੍ਵਾਰਾ ਵੇਗੋਦੀਰਣਂ ਨਿਸੇਧਤਿ-ਰੋਗਾ ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਾਨਾਂ ਵੇਗਾਨਾਮੁਦੀਰਣੈਰ੍ਧਾਰਣੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇਪਿ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ, ਨ ਪੁਨਃ ਪੂਰ੍ਵੋਕ੍ਤਾ ਏਵ| ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਵਨੁਨ੍ਮੁਖਸ੍ਯ (ਵੇਗਸ੍ਯ) ਬਲਾਦੁਨ੍ਮੁਖੀਕਰਣਂ-ਉਦੀਰਣਮ੍| ਵੇਗਧਾਰਣਵਤ੍ਸਰ੍ਵਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਾਦ੍ਵੇਗੋਦੀਰਨਮਪਿ ਤ੍ਯਜੇਦਿਤ੍ਯਰ੍ਥਸਿਦ੍ਧਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਤ੍ਰ-ਤੇਸੁ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣੋਤ੍ਥੇਸੁ ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਮਧ੍ਯੇ, ਯੇ ਤੁ ਭੂਯਿਸ੍ਠਂ-ਬਾਹੁਲ੍ਯੇਨ ਭਵਨ੍ਤਿ ਗੁਲ੍ਮੋਦਾਵਰ੍ਤਾਦਯਃ, ਤਾਨ੍ ਪ੍ਰਤਿ "ਵਰ੍ਤ੍ਯਭ੍ਯਙ੍ਗ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਨਾ, ਸਾਧਨਂ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਂ-ਚਿਕਿਤ੍ਸੋਕ੍ਤਾ| ਤਤਸ਼੍ਚ-ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਾਤ੍, ਅਨੇਕਧਾਵਾਯੁਰ੍ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਦ੍ਧੇਤੋਃ, ਤਸ੍ਯਾਨੁਲੋਮਨਂ-ਮਾਰ੍ਗਯੋਜਕਂ, ਅਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਂ ਯੁਞ੍ਜੀਤ| ਯਦ੍ਯਪਿ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਾਤ੍ "ਸਰ੍ਵੇ ਰੋਗਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਮ੍| ਤਥਾਪਿ, ਯਥਾ ਵੇਗਧਾਰਣਾਚ੍ਚਿਰਕਾਲਭਾਵਿਨਃ ਸਪ੍ਰਤ੍ਯਪਾਯਾ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਨ ਤਥੋਦੀਰਣਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਤਨ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋਧੋਵਾਤਸ੍ਯ ਰੋਧੇਨਾਮੀਰੋਮ੍ਗਾ ਭਵਨ੍ਤਿ, ਸ਼ਕਤੋ ਰੋਧਾਦਮੀ ਭਵਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਵਾਚ| ਨ ਤੁ ਤਦੁਦੀਰਣਾਦਮੀ ਰੋਗਾ ਭਵਨ੍ਤੀਤਿ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਂ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ ਕਫਾਦੇਰਪਿ ਪ੍ਰਕੋਪ ਇਤਿ ਸਮਾਪਾਦਯਤਿ| ਤਥਾ ਚ ਵਮਿਨਿਗ੍ਰਹੇ ਉਕ੍ਤਮ੍ "ਵਿਸਰ੍ਪਕੋਠਕੁਸ੍ਠਾਕ੍ਸਿ" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਤ੍ਰ "ਗਣ੍ਡੂਸਧੂਮਾਨਾਹਾਰਾਃ" ਇਤ੍ਯਾਦਿਚਿਕਿਤ੍ਸਾ| ਨ ਚੈਵਂਰੂਪੋ ਵਿਧਿਰ੍ਵਾਯਾਵੁਪਦਿਸ਼੍ਯਤੇ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਾਧਨਾਨੁਕ੍ਤੌ ਹੇਤੁਮਾਹ-ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਮਿਤਿ| ਸਰ੍ਵੇਸਾਂ ਸਾਧਨੇ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯੇ, ਯਤ੍ਕੇਸਾਂਚਿਦ੍ਗੁਲ੍ਮੋਦਾਵਰ੍ਤਾਦੀਨਾਂ ਸਾਧਨਮੁਕ੍ਤਮ੍, ਤਤ੍ਰਾਯਂ ਹੇਤੁਃ-ਯਦ੍ਗੁਲ੍ਮਾਦਯੋ ਬਹੁਲਮੁਤ੍ਪਦ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਇਤਰੇ ਤੁ ਵਿਰਲਮ੍| ਅਨੁਕ੍ਤਸਾਧਨਾਨਾਂ ਸਾਮਾਨ੍ਯੇਨ ਸਾਧਨਮਾਹ-ਤਤਸ਼੍ਚਾਨੇਕਧੇਤਿ| ਯਤ੍-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤਤਃ-ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਂ, ਪਵਨਃ ਪ੍ਰਕੁਪ੍ਯਤਿ| ਅਨੇਕਧਾ-ਅਨੇਕਵ੍ਯਾਧਿਰੂਪੇਣ| ਪ੍ਰਾਯੋਗ੍ਰਹਣਾਤ੍ ਪਿਤ੍ਤਕਫਾਵਪਿ| ਅਤਃ-ਅਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਰਣਾਤ੍, ਤਸ੍ਯ-ਵਾਯੋਃ, ਅਨੁਲੋਮਨਮਨ੍ਨਪਾਨੌਸਧਂ ਪ੍ਰਯੁਞ੍ਜੀਤ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤੁਸ਼ਬ੍ਦੋਵਧਾਰਣੇ| ਸਦਾ-ਸਰ੍ਵਕਾਲਮ੍, ਲੋਭੇਰ੍ਸ੍ਯਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਾਨ੍ ਧਾਰਯੇਦੇਵ| ਹਿਤੈਸੀ-ਯਃ ਪੁਰੁਸਃ ਸ੍ਵਹਿਤਮਿਚ੍ਛਨ੍| ਕ੍ਵ ? ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਚੇਹ ਚ,-ਪਰਲੋਕੇ ਤਥੇਹਲੋਕੇ ਚ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਃ ਸਨ੍ ? ਜਿਤਾਨਿ-ਦਾਨ੍ਤਾਨਿ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ-ਮਨਃਸਸ੍ਠਾਨਿ ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਿ, ਵਿਸਯਾਣਾਮਨਭਿਲਾਸੁਕਤਯਾ ਯੇਨ, ਸ ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ| ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਲੋਭਾਦਿਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇ ਉਪਾਯਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ| ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯ ਏਵੈਤਾਨ੍ ਧਾਰਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤੋ ਨਾਨ੍ਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਲੋਭਃ-ਗਹਤਸ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿਃ| ਈਰ੍ਸ੍ਯਾ-ਅਸੂਯਾ| ਦ੍ਵੇਸੋ-ਵੈਰਮ੍| ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ-ਪਰਗੁਣਾਸਹਿਸ੍ਣੁਤ੍ਵਮ੍| ਰਾਗਃ-ਪ੍ਰੀਤਿਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦੇਨਾਭਿਧ੍ਯਾਦਿਪਰਿਗ੍ਰਹਃ| ਪ੍ਰੇਤ੍ਯੇਹ ਚੇਤਿ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੇ ਦ੍ਵਿਸ਼੍ਚਕਾਰਕਰਣਂ ਲੋਭਾਦੀਨਾਂ ਵੇਗਵਿਧਾਰਣੇਨ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਤਥਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਲੋਕੇ ਤੁਲ੍ਯਕਕ੍ਸਤ੍ਵਜ੍ਞਾਪਨਾਰ੍ਥਮ੍| ਅਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯੇਤ੍ਯਸ੍ਯ ਪੂਰ੍ਵਨਿਰ੍ਦੇਸ਼ਾਦ੍ਭੂਯਸੈਸਾਂ ਲੋਭਾਦੀਨਾਂ ਵਿਧਾਰਣਂ ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ ਹਿਤਮ੍, ਨ ਤਥੇਹ ਲੋਕੇ| ਪਸ਼੍ਚਾਨ੍ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਤ੍ਵਾਤ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਲੋਭਾਦਿਵੇਗਧਾਰਣਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਧਾਰਯੇਤ੍ਵਿਤਿ| ਪ੍ਰੇਤ੍ਯ-ਪਰਲੋਕੇ| ਇਹ-ਇਹਲੋਕੇ| ਲੋਭੋ-ਲੋਲੁਪਤ੍ਵਮ੍| ਈਰ੍ਸ੍ਯਾਪਰੋਤ੍ਕਰ੍ਸਾਸਹਨਮ੍| ਦ੍ਵੇਸਃ-ਪਰਾਪਕਾਰੇਚ੍ਛਾ| ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਯਂ-ਕ੍ਰੋਧਃ| ਰਾਗੋ-ਵਿਸਯਾਸਕ੍ਤਿਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਚ੍ਛੋਕਾਦਯਃ| ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ ਸਨ੍-ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਜਯਵਾਨ੍ ਧਾਰਯੇਤ੍, ਨ ਤੁ ਭਯਾਦਿਨਾ| ਭਯਾਦਿਧਤਾਨਾਂ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਇਤਿ ਵੇਗੋਦੀਰਣਧਾਰਣਪ੍ਰਕਰਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਮਲਾਨਾਂ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪੁਰੀਸਾਦੀਨਾਮ੍, ਯਥਾਕਾਲਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਤਿ ਯਤੇਤ-ਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਮਲਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਕਾਲਃ, ਸ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਕਾਲੇ ਸ਼ੋਧਨੀਯ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਮਲਾਨਾਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਕਾਰ੍ਯਮ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਅਤ੍ਯਰ੍ਥੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤੇ-ਮਲਾਃ, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਾਃ-ਅਤਿਸ਼ਯੇਨ ਸ੍ਵਸ੍ਥਾਨੇਵਦ੍ਧਿਂ ਗਤਾਃ, ਕੁਤੋਪ੍ਯਾਹਾਰ ਵਿਹਾਰਰੂਪਾਤ੍ ਕੋਪਹੇਤੋਃ ਕੁਦ੍ਧਾਃ-ਕੁਪਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ, ਕਦਾਚਿਜ੍ਜੀਵਿਤਚ੍ਛਿਦਃ ਸ੍ਯੁਃ-ਭਵੇਯੁਃ| ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਨੀਯਾਃ| ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਗ੍ਰਹਣੇਨੈਤਦ੍ਦ੍ਯੋਤਯਤਿ| ਯਦ੍ਯੇਤੇ ਮਲਾ ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਿਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਤਦੈਵ ਤੇਸਾਮਨ੍ਯੋਪਕ੍ਰਮੇਭ੍ਯਃ ਸ਼ੋਧਨਾਖ੍ਯ ਉਪਕ੍ਰਮੋ ਜ੍ਯਾਯਾਨ੍| ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨੇ ਤੂਪਕ੍ਰਮਮਾਤ੍ਰੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੋਧਨਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਯਤੇਤ ਚੇਤਿ| ਮਲਾਨਾਂ-ਵਾਤਪਿਤ੍ਤਕਫਾਨਾਂ, ਸ਼ੋਧਨਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਹਿ-ਯਸ੍ਮਾਤ੍, ਤੇ ਸ਼ੋਧਨਂ ਵਿਨਾ, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਸਞ੍ਚਿਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਤਤਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਾਃ ਸ੍ਯੁਃ, ਤਤੋ ਜੀਵਿਤਚ੍ਛਿਦਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਯਥਾਕਾਲਂ-ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਯਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਸ੍ਯ ਚ ਯੋ ਯਃ ਕਾਲਃ, ਤਦਾ ਤਦਾ ਤਸ੍ਯ ਤਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਤਤ੍ਤਚ੍ਛੋਧਨਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍, ਅਤ੍ਯਰ੍ਥਸਞ੍ਚਯਾਦ੍ਯਥਾ ਜੀਵਿਤਚ੍ਛਿਤ੍ਵਂ ਨ ਸ੍ਯਾਤ੍| ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ. ਅ. ੫)- "ਚਯਕਾਸ੍ਠਾਮੁਪਾਰੁਹ੍ਯ ਕੁਰ੍ਵਤੇ ਤੇ ਹ੍ਯੁਪੇਕ੍ਸਿਤਾਃ| ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਃ ਸੁਚਿਰੇਣਾਪਿ ਭੇਸਜਦ੍ਵੇਸਿਣੋ ਗਦਾਨ੍|| ਅਤਿਸ੍ਥੌਲ੍ਯਾਗ੍ਨਿਸਦਨਕੁਸ੍ਠਮੇਹਹਤੌਜਸਃ| ਸ੍ਰੋਤੋਰੋਧਾਕ੍ਸਵਿਭ੍ਰਂਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸਸ਼੍ਵਥੁਪਾਣ੍ਡੁਤਾਃ|| ਆਮੋਰੁਸ੍ਤਮ੍ਭਜਠਰਕਚ੍ਛ੍ਰਾਲਸਕਦਣ੍ਡਕਾਨ੍| ਤਪ੍ਤਿਪ੍ਰਮੀਲਕਾਲਸ੍ਯਗ੍ਰਹਣ੍ਯਰ੍ਸ਼ੋਭਗਨ੍ਦਰਾਨ੍|| ਪ੍ਲੀਹਵਿਦ੍ਰਧਿਵੀਸਰ੍ਪਮਦਸਂਨ੍ਯਾਸਪੀਨਸਾਨ੍| ਛਰ੍ਦਿਗਣ੍ਡਕਮਿਗ੍ਰਨ੍ਥਿਤਨ੍ਦ੍ਰਾਦੁਃਸ੍ਵਪ੍ਨਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍|| ਕਣ੍ਠਾਮਯਾਨ੍ ਮੂਰ੍ਧਰੁਜਃ ਪ੍ਰਣਾਸ਼ਂ ਬੁਦ੍ਧਿਨਿਦ੍ਰਯੋਃ| ਤੇਜੋਵਰ੍ਣਬਲਾਨਾਂ ਚ ਤਪ੍ਯਤੋ ਬਂਹਣੈਰਪਿ|| ਉਚਿਤੈਰਪਿ ਚਾਹਾਰੈਰ੍ਯਸ੍ਮਾਦਸ੍ਯ ਵਹਨ੍ਤਿ ਨ| ਦੋਸੋਪਲਿਪ੍ਤਵਦਨਾ ਰਸਂ ਰਸਵਹਾਃ ਸ਼ਿਰਾਃ|| ਵਮਨਾਦੀਨਤੋ ਯੁਞ੍ਜ੍ਯਾਤ੍ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯੈਵ ਯਥਾਵਿਧਿ||" ਇਤਿ| ਨਨੁ, "ਭਿਸਜਃ ਸ਼ੋਧਨਂ ਪ੍ਰਾਹੁਰ੍ਵਰ੍ਜ੍ਯਂ ਸ੍ਵਸ੍ਥੇਨ ਸਰ੍ਵਦਾ| ਪਨ੍ਨਗਸ੍ਯੇਵ ਘੋਰਸ੍ਯ ਦੋਸਸ੍ਯ ਸਮੁਦੀਰਣਮ੍||" ਇਤਿ ਸੁਸ਼੍ਰੁਤਾਦਿਭਿਃ ਸ੍ਵਸ੍ਥਸ੍ਯ ਸ਼ੋਧਨਂ ਨਿਸਿਦ੍ਧਮ੍, ਇਹ ਤੁ ਵਿਹਿਤਮਿਤਿ ਵਿਰੋਧਃ| ਮੈਵਮ੍| ਵਿਸਯਭੇਦਾਤ੍| ਦ੍ਵਿਵਿਧੋ ਹਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ, ਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸੋਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰਾਦ੍ਯੋ ਵਿਧੇਰ੍ਵਿਸਯੋਪਰਃ ਪ੍ਰਤਿਸੇਧਸ੍ਯੇਤਿ| ਨਨੁ, ਸਞ੍ਚਯੋ-ਵੈਸਮ੍ਯਮ੍ ਚ-ਰੋਗਃ, ਨਿਰੋਗਸ਼੍ਚ-ਸ੍ਵਸ੍ਥਃ, ਇਤਿ ਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸਸ੍ਯ ਨ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਮ੍| ਮੈਵਮ੍| (ਹ.ਸੂ.ਅ. ੧੨/੨੨)-"ਚਯੋ ਵਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਵਧਾਮ੍ਨ੍ਯੇਵ ਪ੍ਰਦ੍ਵੇਸੋ ਵਦ੍ਧਿਹੇਤੁਸੁ| ਵਿਪਰੀਤਗੁਣੇਚ੍ਛਾ ਚ ਕੋਪਸ੍ਤੂਨ੍ਮਾਰ੍ਗਗਾਮਿਤਾ|| ਲਿਙ੍ਗਾਨਾਂ ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਸ੍ਵੇਸਾਮਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਃ|" ਇਤਿ ਕੋਪਲਕ੍ਸਣੇਸ੍ਵਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਰੋਗਸਮ੍ਭਵਸ਼੍ਚ ਪਠਤਾਚਾਰ੍ਯੇਣ ਚਯਲਕ੍ਸਣੇਸੁ ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ ਰੋਗਾਸਮ੍ਭਵਸ਼੍ਚੇਤਿ ਜ੍ਞਾਪਿਤਮ੍, ਅਤਃ ਸਞ੍ਚਿਤਦੋਸੋਪਿ ਸ੍ਵਸ੍ਥ ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਦੋਸਾਃ-ਵਾਤਾਦਯਃ, ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨੈਰ੍ਜਿਤਾਃ-ਪ੍ਰਕਤਿਂ ਪ੍ਰਾਪਿਤਾਃ ਸਨ੍ਤਃ, ਕਦਾਚਿਤ੍-ਕਸ੍ਮਿਨ੍ਨਪਿ ਕਾਲੇ, ਕੁਪ੍ਯਨ੍ਤਿ| ਯੇ ਪੁਨਃ ਸਂਸ਼ੋਧਨੈਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇਸਾਂ ਨ ਪੁਨਰੁਦ੍ਭਵਃ-ਉਤ੍ਥਾਨਂ ਨ ਭਵਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ਮਨਾਚ੍ਛੋਧਨਸ੍ਯ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮਾਹ-ਦੋਸਾਃ ਕਦਾਚਿਦਿਤਿ| ਲਙ੍ਘਨਮਤ੍ਰੋਪਵਾਸਃ, ਪਾਚਨਸ੍ਯ ਪਥਗੁਪਾਦਾਨਾਤ੍| ਸਪ੍ਤਸੁ ਸ਼ਮਨੇਸੁ ਦ੍ਵਯੋਰ੍ਗ੍ਰਹਣਂ ਪ੍ਰਧਾਨਤ੍ਵਾਤ੍ ਪ੍ਰਧਾਨਾਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਾਧਾਨ੍ਯਮੁਕ੍ਤਮਪ੍ਰਧਾਨਾਤ੍ਸੁਤਰਾਂ ਲਭ੍ਯਤੇ| ਇਤਿ ਸ਼ੋਧਨਮੁਕ੍ਤਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦- ਕਾਲਵਿਤ੍-ਵੈਦ੍ਯਃ, ਅਤਃ-ਸਂਸ਼ੋਧਨਾਦੂਰ੍ਧ੍ਵਂ ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਪ੍ਰਯੋਜਯੇਤ੍| ਕਾਲਸ਼ਬ੍ਦੋ ਦੇਸ਼ਬਲਸ਼ਰੀਰਾਹਾਰਸਾਤ੍ਮ੍ਯਸਤ੍ਤ੍ਵਪ੍ਰਕਤੀਨਾਮੁਪਲਕ੍ਸਣਾਰ੍ਥਃ| ਨ ਹਿ ਕਾਲਮਾਤ੍ਰਵਿਤ੍ ਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਵਿਧਾ ਪਯਿਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤਾਨਿ ਰਸਾਯਨਾਨਿ ? ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ,-ਬਹੁਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨਿ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਵਾਸਿਸ੍ਠਾਦੀਨਿ| ਕਥਂ ਯੋਜਯੇਤ੍ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਯਥਾ-ਕ੍ਰਮਮਿਤਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਯਥਾਯੋਗਮਿਤ੍ਯਨੇਨ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣੋਕ੍ਤਂ ਸ੍ਮਾਰਯਤਿ| ਤਤ੍ਰੈਸ ਰਸਾਯਨਕ੍ਰਮਃ (ਹ. ਉ. ਅ. ੩੯/੧੧)- "ਹਰੀਤਕੀਮਾਮਲਕਂ ਸੈਨ੍ਧਵਂ ਨਾਗਰਂ ਵਚਾਮ੍|" ਇਤ੍ਯਾਰਭ੍ਯ ਯਾਵਤ੍ "ਇਤ੍ਥਂ ਸਂਸ੍ਕਤਕੋਸ੍ਠਸ੍ਯ ਰਸਾਯਨਮੁਪਾਹਰੇਤ੍|" ਇਤਿ| ਏਤਦੁਕ੍ਤਂ ਭਵਤਿ| ਯਦ੍ਯਪ੍ਯੇਵਂ ਵਮਨਵਿਰੇਚਨਾਸ੍ਥਾਪਨਾਨੁਵਾਸਨਨਾਵਨੈਃ ਪਞ੍ਚਭਿਰਪਿ ਕਰ੍ਮਭਿਃ ਸਂਸ੍ਕਤੋਰ੍ਧ੍ਵਾਧਃਸਕਲਕਾਯਃ, ਤਥਾਪ੍ਯੇਸ ਰਸਾਯਨਿਕੋ ਭੂਯਃ ਸ਼ਰੀਰਸਂਸ੍ਕਾਰਃ ਕਰਣੀਯਃ| ਤਸ੍ਯ ਤਤ੍ਪੂਰ੍ਵਕਤ੍ਵਾਤ੍| ਅਤ ਏਵ ਸਂਸ਼ੁਦ੍ਧਦੇਹੋਯਮਿਤਿ ਕਤ੍ਵਾ ਤ੍ਰਿਵਦ੍ਦਨ੍ਤ੍ਯਾਦੀਨਤਿਵਿਰੇਚਨਾਤ੍ਮਕਾਨ੍ਨੋਪਦਿਸ਼ਤਿ| ਤਥਾ ਵਾਜੀਕਰਣੇਪ੍ਯਾਹ (ਹ. ਉ. ਅ. ੪੦/੭)- "ਅਥ ਸ੍ਨਿਗ੍ਧ ਵਿਸ਼ੁਦ੍ਧਾਨਾਂ ਨਿਰੁਹਾਨ੍ ਸਾਨੁਵਾਸਨਾਨ੍| ਘਤਤੈਲਰਸਕ੍ਸੀਰਸ਼ਰ੍ਕਰਾਕ੍ਸੌਦ੍ਰਸਂਯੁਤਾਨ੍|| ਯੋਗਵਿਦ੍ਯੋਜਯੇਤ੍ਪੂਰ੍ਵਂ ਕ੍ਸੀਰਮਾਂਸਰਸਾਸ਼ਿਨਾਮ੍| ਤਤੋ ਵਾਜੀਕਰਾਨ੍ ਯੋਗਾਨ੍" ਇਤਿ| ਤਥਾ, ਯਥਾਯੋਗਂ-ਯੋ ਯਸ੍ਯ ਯੁਜ੍ਯਤੇ , ਦਾਤੁਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਯਥਾ-ਇਦਂ ਰਸਾਯਨਂ ਵਾਤਪ੍ਰਕਤੇਰ੍ਯੋਗ੍ਯਮਿਦਂ ਪਿਤ੍ਤਪ੍ਰਕਤੇਰਿਦਂ ਸ਼੍ਲੇਸ੍ਮਪ੍ਰਕਤੇਰਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਸ਼ੇਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ ਕਾਲੇ ਵਾਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ ਵਯਸ੍ਯਮੁਸ੍ਮਿਨ੍ ਦੇਹੇ ਰਸਾਯਨਂ ਯੋਗ੍ਯਮਿਦਮਿਤਿ ਯਥਾ ਯੋਗਾਰ੍ਥਃ| ਏਵਂ ਵਸ੍ਯਯੋਗੇਪਿ ਯੋਜ੍ਯਮ੍| ਅਤ੍ਰ ਚ ਰਸਾਯਨਾਨਿ ਵਾਤਾਤਪਿਕਾਨਿ ਯੋਜਯੇਤ੍, ਨ ਕੁਟੀਪ੍ਰਵੇਸ਼ਿਕਾਨਿ| ਸ੍ਵਸ੍ਥਵਤ੍ਤਾਧਿਕਾਰਤ੍ਵਾਤ੍ ਤਦ੍ਵਿਧਾਨਸ੍ਯ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਬਂਹਣਮ੍| ਤਤ੍ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍,-ਰਸਾਯਨਂ ਵਾਜੀਕਰਣਮਾਹਾਰਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗਸ਼੍ਚ| ਤਤ੍ਰ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਰਸਾਯਨਵਾਜੀਕਰਣੇ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਯਥਾਕ੍ਰਮਮਿਤਿ| ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ-ਸ੍ਵਸ੍ਵਵਿਧ੍ਯੁਕ੍ਤਕ੍ਰਮਾਨਤਿ ਕ੍ਰਮੇਣ| ਯਥਾਯੋਗਂ-ਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਯੋਗ੍ਯਤਾਨਤਿਕ੍ਰਮੇਣ| ਸਿਦ੍ਧਾਨਿ ਬਹੁਸ਼ੋ ਦਸ੍ਟਫਲਾਨਿ| ਕਾਲਵਿਤ੍-ਅਵਸ੍ਥਾਵਿਜ੍ਞਾਤਾ| ਰਸਾਯਨਾਨਨ੍ਤਰਂ ਵਸ੍ਯਯੋਗਾਂਸ਼੍ਚ-ਵਾਜੀਕਰਣੋਕ੍ਤਾਨ੍ ਯੋਜਯੇਤ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਭੇਸਜੇਨ ਕ੍ਸਪਿਤੇ-ਨਰੇ ਸ਼ੋਧਨਕਾਰ੍ਸਤੇ ਸਤਿ, ਆਹਾਰੈਃ-ਭੋਜ੍ਯੈਰ੍ਬਂਹਣਂ ਪਥ੍ਯਂ-ਹਿਤਂ, ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਨ ਸਹਸੈਵ| ਕੈਰਾਹਾਰੈਃ ? ਇਤ੍ਯਾਹ-ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਿਭਿਃ| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਃ ? ਹਦ੍ਯਾਨਿ ਚ ਤਾਨਿ ਦੀਪਨਾਨਿ ਭੈਸਜ੍ਯਾਨਿ-ਔਸਧਾਨਿ ਚ ਸ਼ੁਣ੍ਠੀਪਿਪ੍ਪਲ੍ਯਾਰ੍ਦ੍ਰਕਤ੍ਵਗੇਲਾਦੀਨਿ, ਤੈਃ ਸਂਯੋਗੋ-ਮਿਸ਼੍ਰਤਾ, ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਹਦ੍ਯਦੀਪਨਭੈਸਜ੍ਯਸਂਯੋਗਾਤ੍, ਰੁਚਿਪਕ੍ਤੀ ਦਦਤਿ-ਅਭਿਲਾਸਪਾਕਾਬੁਤ੍ਪਾਦਯਨ੍ਤਿ ਯੇ ਸ਼ਾਲ੍ਯਾਦਯਸ੍ਤੈ ਰੁਚਿਪਕ੍ਤਿਦੈਰਾਹਾਰੈਰ੍ਬਂਹਣਂ ਭੇਸਜਕ੍ਸਪਿਤੇ ਪਥ੍ਯਮ੍| ਕਿਮ੍ਭੂਤੈਰਾਹਾਰੈਃ ? ਸਾਭ੍ਯਙ੍ਗੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਹਾਭ੍ਯਙ੍ਗਦਿਭਿਰ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤ ਇਤਿ ਸਾਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਯ ਆਹਾਰਾਸ੍ਤੈਃ, ਆਹਾਰੈਰਭ੍ਯਙ੍ਗਾਦਿਭਿਸ਼੍ਚੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਃ-ਅਨੁਵਾਸਨਮ੍|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੋਧਨਕ੍ਸੀਣਸ੍ਯ ਬਂਹਣਂ ਵਿਧਤ੍ਤੇ-ਭੇਸਜਕ੍ਸਪਿਤ ਇਤਿ| ਭੇਸਜੇਨ-ਪ੍ਰਕਤਤ੍ਵਾਚ੍ਛੋਧਨੇਨ, ਅਤਿਸਂਚਯਨਿਰ੍ਹਰਣਾਦਤਿਯੋਗਾਦ੍ਵਾ ਕ੍ਸਪਿਤਃ-ਕਰ੍ਸ਼ਿਤਃ, ਤਸ੍ਮਿਨ੍, ਆਹਾਰੈਃ-ਭੋਜ੍ਯੈਃ, ਬਂਹਣਂ ਪਥ੍ਯਂ-ਹਿਤਮ੍| ਯਸ੍ਤੁ ਸ਼ੋਧਨੇਨਾਕ੍ਸਪਿਤਃ, ਤਸ੍ਯ ਰਸਾਯਨਾਦ੍ਯੈਰ੍ਬਂਹਣਂ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਮਿਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਕ੍ਰਮਾਤ੍-ਬਲਾਨਲਾਦ੍ਯਨੁਸਾਰੇਣ| ਹਦ੍ਯਾਨਾਂ ਭੈਸਜ੍ਯਾਨਾਂ ਸਂਯੋਗਾਦ੍ਰੁਚਿਦੈਃ, ਦੀਪਨਾਨਾਂ ਪਕ੍ਤਿਦੈਃ| ਸ੍ਨੇਹਬਸ੍ਤਿਃ-ਅਨੁਵਾਸਨਮ੍| ਨਿਰੁਹਾਨੁਵਾਸਨਾਵਤ੍ਰ ਬਂਹਣੌ ਗ੍ਰਾਹ੍ਯੌ| ਸ਼ੋਧਨੇਤਿਵਾਚ੍ਯੇ ਭੇਸਜਗ੍ਰਹਣਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਲਙ੍ਘਨਪਾਚਨਾਦਿਭੇਸਜਕ੍ਸਪਿਤਸ੍ਯਾਪ੍ਯੇਤਦ੍ਬਂਹਣਪ੍ਰਾਪ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਤਥਾ-ਤੇਨ ਪ੍ਰਕਾਰੇਣ ਪੂਰ੍ਵਂ ਸ਼ੋਧਨਂ ਤਤੋ ਬਂਹਣਂ ਤਤੋ ਰਸਾਯਨਪ੍ਰਯੋਗ ਇਤ੍ਯੇਵਂਰੂਪੇਣ, ਸਃ-ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਸੇਵੀ ਪੁਰੁਸਃ, ਸ਼ਰ੍ਮ-ਸ੍ਵਾਸ੍ਥ੍ਯਂ, ਲਭਤੇ| ਤਥਾ ਸਰ੍ਵੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਤੇ ਪਾਵਕਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਪਾਵਕਾਃ, ਤੇਸਾਂ ਪਾਟਵਂ-ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਲਭਤੇ| ਤਤ੍ਰ (ਹ. ਸ਼ਾ. ਅ. ੩/੫੯)-"ਭੌਮਾਪ੍ਯਾਗ੍ਨੇਯਵਾਯਵ੍ਯਾਃ ਪਞ੍ਚੋਸ੍ਮਾਣਃ ਸਨਾਭਸਾਃ" ਇਤਿ ਪਞ੍ਚ ਮਹਾਭੂਤਾਗ੍ਨਯਃ, ਸਪ੍ਤ ਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਯਃ, ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ੋ ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ| ਧੀਵਰ੍ਣੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਧੀਵਰ੍ਣਯੋਸ਼੍ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਚ ਵੈਮਲ੍ਯਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ, ਵਸਤਾਂ-ਸ੍ਤ੍ਰੀਗਮਨਸਾਮਰ੍ਥ੍ਯਂ ਲਭਤੇ| ਤਥਾ, ਦੈਰ੍ਧ੍ਯਮਾਯੁਸਃ-ਜੀਵਿਤਸ੍ਯਾਧਿਕ੍ਯਂ ਲਭਤੇ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਸ਼ੋਧਨਾਦਿਪ੍ਰਯੋਗਸ੍ਯ ਫਲਮਾਹ-ਤਥਾ ਸ ਇਤਿ| ਸ਼ਰ੍ਮ-ਸੁਖਮ੍| ਸਰ੍ਵਪਾਵਕਾਃ-ਜਾਠਰਾਗ੍ਨਿਭੂਤਾਗ੍ਨਿਧਾਤ੍ਵਗ੍ਨਯਃ| ਵਸਤਾਂ-ਸਮ੍ਭੋਗਕ੍ਸਮਤ੍ਵਮ੍| ਇਤਿ ਬਂਹਣਪ੍ਰਕਰਣਮ੍|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਭੂਤਾਨਿ ਚ ਵਿਸਂ ਚ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਕ੍ਸਤਂ ਚ ਭਙ੍ਗਸ਼੍ਚੇਤਿ ਦ੍ਵਨ੍ਦ੍ਵਃ| ਤ ਆਦਿਰ੍ਯੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤੁਕਰੋਗਹੇਤੂਨਾਂ ਤ ਏਵਮ੍, ਤੇਭ੍ਯਃ ਸਮ੍ਭਵੋ ਯੇਸਾਮਾਗਨ੍ਤੁਕਗਦਾਨਾਂ ਜ੍ਵਰਾਦੀਨਾਂ ਤੇ ਭੂਤਾਦਿਸਮ੍ਭਵਾ ਆਗਨ੍ਤਵੋ ਰੋਗਾਃ ਸ੍ਯੁਃ| ਆਗਨ੍ਤੁਹੇਤੁਪ੍ਰਭਵਤ੍ਵਾਦਾਗਨ੍ਤਵੋ ਗਦਾ ਉਚ੍ਯਨ੍ਤ ਇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਨ ਕੇਵਲਮੇਤ ਏਵ ਗਦਾਃ, ਕਿਨ੍ਤੁ ਰਾਗਦ੍ਵੇਸਭਯਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚਾਗਨ੍ਤਵੋ ਗਦਾਃ ਸ੍ਯੁਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਅਥ ਭੂਤਾਦ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਭੂਤਾਦੀਨਾਂ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਮਾਹ-ਯੇ ਭੂਤੇਤਿ| ਭੂਤੋ-ਗ੍ਰਹਃ| ਵਾਯੁਃ-ਜਞ੍ਝਾਮਾਰੁਤਾਦਿਃ| ਕ੍ਸਤਂ-ਸ਼ਸ੍ਤ੍ਰਕ੍ਸਤਮ੍| ਭਙ੍ਗਃ-ਸ੍ਖਲਨਾਦਿਹੇਤੁਕੋ ਗਾਤ੍ਰਭਙ੍ਗਃ| ਆਦਿਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ਼੍ਰਮਾਦਯਃ| ਆਦ੍ਯਸ਼ਬ੍ਦਾਤ੍ ਸ਼ੋਕਾਦਯਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਯਾ ਅਪਰਾਧਾਃ-ਅਸਾਧ੍ਵਾਚਰਣਾਨਿ, ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਯਾਗਃ| ਤਥਾ, ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ-ਚਕ੍ਸੁਰਾਦੀਨਾਮੁਪਸ਼ਮੋ-ਰੂਪਦਿਵਿਸਯੇਤਿਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸਂਯਮਨਮ੍, ਅਸ਼ੁਭਰੂਪੇ ਵਾ ਵਿਸਯੇ ਪ੍ਰਵਤ੍ਤਾਨਾਂ ਸਂਯਮਨਮ੍, ਅਲੋਲੁਪਤੇਤ੍ਯਰ੍ਥਃ| ਤਥਾ, ਸ੍ਮਤਿਃ-ਅਤੀਤਾਰ੍ਥਾਦਿਸ੍ਮਰਣਮ੍| ਦੇਸ਼ੇਤ੍ਯਾਦਿ| ਤਥਾ, ਦੇਸ਼ਾਦੀਨਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਮ੍| ਦੇਸ਼ੋ-ਜਾਙ੍ਗਲਾਦਿਃ, ਕਾਲਃ-ਸ਼ੀਤਾਦਿਃ, ਆਤ੍ਮਾ ਚ-ਵਾਤਪ੍ਰਕਤ੍ਯਾਦਿਃ, ਏਸਾਂ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ-ਅਵਬੋਧਃ| ਤਥਾ ਚ, ਸਤਾਂ ਵਤ੍ਤਂ-ਚਰਿਤਂ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਮ੍, ਤਸ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਨਂ-ਅਨੁਸ੍ਠਾਨਮ੍| ਨਿਜਾਨਾਮਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਚ ਵਿਕਾਰਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ-ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਾਦਨਾਯ, ਸਮਾਸੇਨ-ਸਙ੍ਕ੍ਸੇਪੇਣ, ਵਿਧਿਰੇਸਃ-ਤ੍ਯਾਗਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ ਸਦ੍ਵਤ੍ਤਸ੍ਯਾਨੁਵਰ੍ਤਨਮਿਤ੍ਯੇਵਮਨ੍ਤਃ, ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਿਤਃ-ਸਮ੍ਯਗੁਕ੍ਤਃ| ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਮਿਤ੍ਯਾਦਿ| ਚ ਸਮੁਚ੍ਚਯੇ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯੈ ਵਿਧਿਰੇਸਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ, ਯਾਵਦੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਾਂ-ਜਾਤਾਨਾਂ ਚ, ਸ਼ਾਨ੍ਤਯੇ ਵਿਧਿਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਭੂਤਾਦ੍ਯਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੋਪਾਯਮਾਹ-ਤ੍ਯਾਗ ਇਤਿ, ਦੇਸ਼ੇਤਿ, ਅਥਰ੍ਵਵਿਹਿਤੇਤਿ| "ਕਾਯਵਾਙ੍ਮਾਨੋਭੇਦੇਨ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਪ੍ਯਹਿਤਂ ਕਰ੍ਮਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਃ" ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ (ਸੂ.ਅ.੨੨)| ਤੇਸਾਂ ਤ੍ਯਾਗੋ ਤ੍ਰਜਨਮ੍| ਸ੍ਮਤਿਃ-ਨਕ੍ਤਂਦਿਨਾਨਿ ਮੇ ਯਾਨ੍ਤੀਤ੍ਯੁਕ੍ਤਾ| ਗ੍ਰਹਾਃ-ਸੂਰ੍ਯਾਦਯਃ| ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਪਰਾਧਤ੍ਯਾਗਾਦਿਰ੍ਭੂਤਾਦੀਨਾਂ-ਆਗਨ੍ਤੂਨਾਂ ਹੇਤੂ ਨਾਮ੍, ਅਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇ ਅਸਮ੍ਬਨ੍ਧੇ, ਉਪਾਯਃ| ਤਥਾ, ਪਥਕ੍ ਪਥਕ੍ ਭੂਤਪ੍ਰਾਤਸੇਧਾਦੌ ਯੋ ਨਿਰ੍ਦਿਸ੍ਟਃ ਸੋਪ੍ਯੁਪਾਯਃ| "ਅਥਰ੍ਵਵਿਹਿਤਾ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ" ਇਤ੍ਯਾਦ੍ਯਮਮੁਂ ਸ਼੍ਲੋਕਂ ਕੇਚਿਦਤ੍ਰ ਨ ਪਠਨ੍ਤਿ| ਤਦਸਤ੍, ਪੂਰ੍ਵਸ਼੍ਲੋਕਸ੍ਯਾਨਨ੍ਵਿਤਤ੍ਤ੍ਵਾਪਤ੍ਤੇਃ| ਅਧ੍ਯਾਯਾਰ੍ਥਮੁਪਸਂਹਰਤਿ-ਅਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤ੍ਯਾ ਇਤਿ| ਏਸਃ-ਵੇਗਧਾਰਣਨਿਸੇਧਾਦਿਃ| ਸਮਾਸੇਨੇਤਿ ਰੋਗਾਣਾਮਨੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਹੇਤੁਤ੍ਵੇਨ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਸ਼ਾਨ੍ਤਿਤ੍ਵੇਨ ਚ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਵਕ੍ਤੁਮਸ਼ਕ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍ ਇਤ੍ਯੇਵਂਪਰਮ੍| ਨ ਤ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਾਸ ਉਤ੍ਤਰਤ੍ਰ ਤਨ੍ਤ੍ਰਾਨ੍ਤਰੇ ਵਾ ਵ੍ਯਾਸ ਇਤ੍ਯੇਵਂਪਰਮ੍, ਵਿਸ੍ਤਰਪ੍ਰਸ੍ਤਾਵਾਤ੍| ਨਨ੍ਵੇਵਂ ਚੇਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਯੋਰਧ੍ਯਾਯਯੋਰਨਾਰਮ੍ਭਃ, ਨ ਹਿ ਨਿਜਾਗਨ੍ਤੁਭ੍ਯੋਨ੍ਯੇ ਰੋਗਾਃ ਸਨ੍ਤਿ, ਯਦਰ੍ਥਂ ਤਦਾਰਮ੍ਭਃ| ਮੈਵਮ੍| ਵਿਸਯਭੇਦਾਤ੍| ਕਾਲਾਰ੍ਥਕਰ੍ਮਣਾਂ ਹਿ ਰੋਗਹੇਤੁਤ੍ਵਮ੍| ਤਤ੍ਰ ਕਰ੍ਮਹੇਤਵੋ ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨੀਯਸ੍ਯ ਵਿਸਯਃ, ਕਾਲਹੇਤਵ ਤੁਚਰ੍ਯਾਯਾਃ, ਅਰ੍ਥਹੇਤਵੋ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਯਾਃ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਸ਼ੀਤਸ਼ਬ੍ਦੇਨ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਾਖ੍ਯਾਵਤੂ ਦ੍ਵਾਵਪਿ ਗਹ੍ਯੇਤੇ| ਤਤ੍ਰੋਦ੍ਭਵੋ-ਜਨ੍ਮ ਯਸ੍ਯ ਦੋਸਚਯਸ੍ਯਾਸੌ ਸ਼ੀਤੋਦ੍ਭਵੋ ਦੋਸਚਯਃ| ਤਂ ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍-ਨਿਰ੍ਹਰਨ੍, ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਜਮਭ੍ਰਕਾਲੇ-ਵਰ੍ਸਾਕਾਲੇ ਦੋਸਚਯਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍, ਤਥਾ ਵਾਰ੍ਸਿਕਂ ਘਨਾਤ੍ਯਯੇ-ਸ਼ਰਦਿ ਦੋਸਚਯਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍, ਆਸ਼ੁ-ਯਥੋਕ੍ਤਂ ਕਾਲਮਨੁਲ੍ਲਙ੍ਘਯਨ੍, ਸਮ੍ਯਕ੍-ਯਥਾਵਤ੍, ਤ੍ਰਿਵਿਧਮਪਿ ਦੋਸਚਯਂ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ਨਤੁਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ ਨ ਜਾਤੁ-ਕਦਾਚਿਤ੍, ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ-ਆਸਾਦਯਤਿ| ਵਸਨ੍ਤੇ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਰ ਵਸਨ੍ਤਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭ ਏਵ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਵਿਸ਼ੋਧਯਨ੍ਨਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍, ਪ੍ਰਤ੍ਯਵਾਯਭਯਾਤ੍| ਤਥਾ ਹਿ ਤੁਦ੍ਵਯਸਞ੍ਚਿਤਸ੍ਯ ਦੋਸਚਯਸ੍ਯ ਚੈਤ੍ਰੇ ਵਿਸ਼ੋਧਨਮਕ੍ਰਿਯਮਾਣਂ ਰੋਗਾਨੀਕਂ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍| ਘਨਾਤ੍ਯਯੇ ਵਾਰ੍ਸਿਕਮਿਤ੍ਯਤ੍ਰਾਤ੍ਯਨ੍ਤਘਨਵਿਨਾਸ਼ੇ ਸ਼ਰਤ੍ਪਸ਼੍ਚਿਮੇ ਭਾਗੇ ਵਿਸ਼ੋਧਯੇਦਿਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਵਾਰ੍ਸਿਕੋ ਹਿ ਦੋਸਚਯ ਏਕਰ੍ਤੁਜ ਏਵ| ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਵਿਸ਼੍ਰਬ੍ਧਂ ਕਤ੍ਵਾ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਮਾਸਿ ਸ ਵਿਸ਼ੋਧਯਿਤੁਂ ਯੁਕ੍ਤਃ| ਅਪਿ ਚਾਗ੍ਰੇ ਹੇਮਨ੍ਤਸ਼ਿਸ਼ਿਰਕਾਲਜੋ ਦੋਸਚਯੋ ਵਸਨ੍ਤੇ ਸ਼ੋਧਯਿਤਵ੍ਯਃ| ਤਸ੍ਮਾਦਾਸ਼੍ਵਯੁਜੇ ਮਾਸਿ ਵਾਰ੍ਸਿਕੋ ਦੋਸਚਯੋ ਯਦਿ ਵਿਸ਼ੋਧ੍ਯੇਤ ਤਦਾਨੀਮਤਿਤਰਾਂ ਬਹੁਰਗ੍ਰੇ ਦੋਸਚਯਃ ਸ੍ਯਾਤ੍, ਕਾਲਸ੍ਯ ਬਹੁਤ੍ਵਾਤ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਜਮਭ੍ਰਕਾਲ ਇਤ੍ਯਤ੍ਰ ਕਾਲਗ੍ਰਹਣੇਨ ਵਰ੍ਸਾਪ੍ਰਾਰਮ੍ਭਮਾਤ੍ਰ ਏਵੇਤਿ ਬੋਧ੍ਯਮ੍| ਤਥਾ ਚ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਕਾਰੋ ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੧੩/੩੩)- "ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਚਿਤਾਨ੍ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਸ਼ੁ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਤਤ੍ਰ ਤੁਚਰ੍ਯਾਯਾਃ ਕਾਲਹੇਤੁਵਿਸਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿਸ਼ੀਤੋਦ੍ਭਵਮਿਤਿ| ਵਸਨ੍ਤਾਭ੍ਰਕਾਲਘਨਾਤ੍ਯਯਸ਼ਬ੍ਦੈਸ੍ਤਦਵਯਵਾਸ਼੍ਚੈਤ੍ਰਸ਼੍ਰਾਵਣਕਾਰ੍ਤਿਕਾ ਲਕ੍ਸ੍ਯਨ੍ਤੇ| ਵਕ੍ਸ੍ਯਤਿ ਹਿ (ਹ.ਸੂ.ਅ.੧੩/੩੩)-"ਸ਼੍ਰਾਵਣੇ ਕਾਰ੍ਤਿਕੇ ਚੈਤ੍ਰੇ ਮਾਸਿ ਸਾਧਾਰਣੇ ਕ੍ਰਮਾਤ੍| ਗ੍ਰੀਸ੍ਮਵਰ੍ਸਾਹਿਮਚਿਤਾਨ੍ ਵਾਯ੍ਵਾਦੀਨਾਸ਼ੁ ਨਿਰ੍ਹਰੇਤ੍||" ਇਤਿ|

ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰੀ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਸ੦-ਨਿਤ੍ਯਂ-ਸਦੈਵ, ਹਿਤਾਹਾਰਵਿਹਾਰੌ ਸੇਵਤੇ ਤਚ੍ਛੀਲੋ ਯਃ ਸ ਏਵਮ੍ਭੂਤੋ ਨਰਃ| ਤਥਾ, ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯਕਾਰੀ-ਵਿਮਸ਼੍ਯਵਿਧਾਯੀ, ਇਦਂ ਕਤ੍ਵੇਦਂ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਚ ਕਤ੍ਵੈਤਤ੍ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਏਵਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਵਾ ਸ਼ੁਭਂ ਕਰੋਤ੍ਯਸ਼ੁਭਂ ਵਰ੍ਜਯਤਿ| ਤਥਾ, ਵਿਸਯੇਸੁ-ਸ਼ਬ੍ਦਾਦਿਸੁ, ਅਸਕ੍ਤਃ-ਅਲੋਲੁਪਃ| ਤਥਾ, ਦਾਤਾ-ਤ੍ਯਾਗਵਾਨ੍| ਤਥਾ, ਸਮਃ-ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਭੂਤੇਸੁ ਸਮਚਿਤ੍ਤਃ| ਤਥਾ, ਸਤ੍ਯਪਰਃ-ਅਬਿਤਥਵਾਕ੍| ਤਥਾ, ਕ੍ਸਮਾਵਾਨ੍-ਯਃ ਸ਼ਕ੍ਤੋਪਿ ਕਤਾਪਰਾਧਂ ਦਣ੍ਡੇਨਾਨੁਰੂਪੇਣ ਨ ਯੋਜਯਤਿ| ਤਥਾ, ਆਪ੍ਤਾਨੁਪਸੇਵਤੇ ਤਚ੍ਛੀਲੋ ਯਃ ਸ ਆਪ੍ਤੋਪਸੇਵੀ ਚਾਰੋਗੋ ਭਵਤਿ| ਨ ਕੇਵਲਂ ਪ੍ਰਾਕ੍ਤਨਵਿਧ੍ਯਨੁਸ੍ਠਾਨੇਨਾਰੋਗਃ ਸਮ੍ਪਦ੍ਯਤੇ, ਯਾਵਦਾਪ੍ਤੋਪਸੇਵੀ ਚੇਤਿ ਚਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਃ| "ਯੇਸਾਂ ਤ੍ਰਿਕਾਲਮਮਲਂ ਜ੍ਞਾਨਮਵ੍ਯਾਹਤਂ ਸਦਾ| ਆਪ੍ਤਾਃ ਸ਼ਿਸ੍ਟਾ ਵਿਬੁਦ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਤੇਸਾਂ ਵਾਕ੍ਯਮਸਂਸ਼ਯਮ੍||" ਇਤਿ (ਚਰਕੇ ਸੂ. ਅ. ੧੧/੯੮) ਆਪ੍ਤਲਕ੍ਸਣਮਿਤਿ| ਉਪਜਾਤਿਵਤ੍ਤੇ| ਇਤਿ ਸ਼੍ਰੀਮਗਾਙ੍ਕਦਤ੍ਤਪੁਤ੍ਰਸ਼੍ਰੀਮਦਰੁਣਦਤ੍ਤਵਿਰਚਿਤਾਯਾਮਸ੍ਟਾਙ੍ਗ- ਹਦਯਟੀਕਾਯਾਂ ਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਸੁਨ੍ਦਰਾਖ਼੍ਯਾਯਾਂ ਸੂਤ੍ਰਸ੍ਥਾਨੇ ਚਤੁਰ੍ਥੋਧ੍ਯਾਯਃ ਸਮਾਪ੍ਤਃ|| ੪||

ਆਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾ ( ਕਤ)

ਆ੦ ਰ੦-ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਯਾ ਅਰ੍ਥਹੇਤੁਵਿਸਯਤ੍ਵਂ ਦਰ੍ਸ਼ਯਤਿ-ਨਿਤ੍ਯਮਿਤਿ| ਵਿਸਯੇਸ੍ਵਸਕ੍ਤਃ ਪੁਮਾਨਰੋਗੋ ਭਵਤਿ-ਅਸਾਤ੍ਮ੍ਯੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਰ੍ਥਸਂਯੋਗਜਾਨ੍ ਰੋਗਾਨ੍ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਨੋਤਿ, ਯੋ ਹਿ ਨਿਤ੍ਯਂ ਹਿਤਾਵੇਵਾਹਾਰਵਿਹਾਰੌ ਸੇਵਤੇ, ਸਮੀਕ੍ਸ੍ਯ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ, ਪਾਤ੍ਰੇਭ੍ਯੋ ਦਦਾਤਿ, ਸਰ੍ਵੇਸੁ ਸਾਮ੍ਯੇਨ ਵਰ੍ਤਤੇ, ਸਤ੍ਯਂ ਭਾਸਤੇ, ਕ੍ਰੋਧਹੇਤਾਵਪਿ ਨ ਕ੍ਰੁਧ੍ਯਤਿ, ਆਪ੍ਤਾਂਸ਼੍ਚ ਗੁਰ੍ਵਾਦੀਨੁਪਸੇਵਤ ਇਤਿ| ਉਕ੍ਤਂ ਚ ਦਿਨਚਰ੍ਯਾਯਾਮ੍ (ਹ. ਸੂ. ਅ. ੨/੨੯)- "ਨ ਪੀਡਯੇਦਿਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣੀ ਨ ਚੈਤਾਨ੍ਯਤਿਲਾਲਯੇਤ੍" ਇਤ੍ਯਾਦਿ| ਸਙ੍ਗ੍ਰਹੇ ਤੁ (ਸੂ.ਅ. ੫)-"ਅਰ੍ਥੇਸ੍ਵਲਭ੍ਯੇਸ੍ਵਕਤਪ੍ਰਯਤ੍ਨਂ ਕਤਾਦਰਂ ਨਿਤ੍ਯਮੁਪਾਯਵਤ੍ਸੁ| ਜਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਂ ਨਾਨੁਪਤਨ੍ਤਿ ਰੋਗਾਸ੍ਤਤ੍ਕਾਲਯੁਕ੍ਤਂ ਯਦਿ ਨਾਸ੍ਤਿ ਦਵਮ੍|| ਕਾਲੋਨੁਕੂਲੋ ਵਿਸਯਾ ਮਨੋਜ੍ਞਾ ਧਰ੍ਮ੍ਯਾਃ ਕ੍ਰਿਯਾਃ ਕਰ੍ਮ ਸੁਖ਼ਾਨੁਬਨ੍ਧਿ| ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਧੇਯਂ ਵਿਸ਼ਦਾ ਚ ਬੁਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਨ੍ਤਿ ਧੀਰਸ੍ਯ ਸਦਾ ਸੁਖ਼ਾਯ||" ਇਤਿ| ਇਤਿ ਹੇਮਾਦ੍ਰਿਟੀਕਾਯਾਮਾਯੁਰ੍ਵੇਦਰਸਾਯਨੇ| ਰੋਗਾਨੁਤ੍ਪਾਦਨਾਧ੍ਯਾਯਃ ਸਾਮਸ੍ਤ੍ਯੇਨ ਨਿਰੂਪਿਤਃ|| ੪||