೩೦. ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿರಧ್ಯಾಯಃ

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಅತೋಽನನ್ತರಂ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿರಾರಭ್ಯತೇ| ಯಥೈವ ಹಿ ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಪಾಟನಾದೀನಿ ಕೃತ್ವಾ ತತ್ಸಾಧ್ಯ ಆಮಯ ಉಪಕ್ರಮ್ಯತೇ, ತಥೈವ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಭ್ಯಾಮಿತ್ಯಾಹ-

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಕ್ಷಾರಶ್ಚಾಗ್ನಿಶ್ಚ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನೀ, ತಯೋಃ ಕರ್ಮ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮ, ತಸ್ಯ ವಿಧಿಃ| ಶೇಷಂ ಪೂರ್ವವತ್| ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಬಾಹ್ಯಾಭ್ಯನ್ತರೋಪಯೋಗಿತ್ವೇನ ಪೂರ್ವಮುಪನ್ಯಾಸಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಕ್ಷಾರಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿಮಧ್ಯಾಯಂ ವ್ಯಾಖ್ಯಾತುಂ ಪ್ರತಿಜಾನೀತೇ-ಅಥೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ ೦ -ಸರ್ವಾಣಿ ಚ ತಾನಿ ಶಸ್ತ್ರಾಣ್ಯನುಶಸ್ತ್ರಾಣಿ ಚ ತಾನ್ಯೇವಮ್, ತೇಷಾಂ ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಾನುಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಮಧ್ಯೇ ಕ್ಷಾರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠೋ ಜ್ಯಾಯಾನ್| ಕುತೋಽಸ್ಯ ಶ್ರೇಷ್ಠತಾ ? ಇತ್ಯಾಹ-ಯತ್-ಯಸ್ಮಾತ್, ಬಹೂನಿ ಛೇದ್ಯಭೇದ್ಯಾದೀನಿ ಕರ್ಮಾಣ್ಯಸೌ ಕರೋತಿ| ಆದಿಶಬ್ದೇನ ಲೇಖನಪಾಟನಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ| ವಿಷಮೇಷ್ವಪಿ-ದೇಹದೇಶೇಷು| ದುಃಖಾವಚಾರ್ಯಶಸ್ತ್ರೇಷು-ನಾಸಾರ್ಶೋರ್ಬುದಾದಿಷು, ದುಃಖೇನಾವಚಾರಯಿತುಂ ಶಕ್ಯಂ ಶಸ್ತ್ರಂ ಯೇಷು ತೇಷು| ಅಪಿಶಬ್ದಾತ್ ಸಮೇಷ್ವಪಿ ದೇಹದೇಶೇಷು ಯುಜ್ಯತೇ| ತೇನ ಚ-ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಚ, ಸಿದ್ಧಿಮಯಾತ್ಸು-ಅಸಿಧ್ಯತ್ಸು ದುಷ್ಟವ್ರಣೇಷು ಬಹುಶಃ ಪ್ರಕೋಪಿಷು| ಕಿಮ್ಭೂತೇಷು ? ಅತಿಕೃಚ್ಛ್ರೇಷು-ಅತಿದುಃಖಸಾಧ್ಯೇಷು ದುಷ್ಟವ್ರಣಾದಿಷು| ಚಶಬ್ದಾದನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ರೋಗೋಷ್ವಸೌ ಕ್ಷಾರೌ ಯುಜ್ಯತೇ-ಯೋಗ್ಯಃ ಸಮ್ಪದ್ಯತೇ, ತತೋಽಪಿ ಹೇತೋಃ ಕ್ಷಾರಃ ಶ್ರೇಷ್ಠಃ| ಯಚ್ಚೇತಿ| ಯಸ್ಮಾಚ್ಚ ಕ್ಷಾರಃ ಪಾನವಿಷಯೇಽಪಿ ಯುಜ್ಯತೇ ಶರೀರಾನ್ತಃಸ್ಥಿತರೋಗಶಾನ್ತ್ಯೈ| ಅಪಿಶಬ್ದಾದ್ಬಾಹ್ಯೇಽಪಿ ಬಾಹ್ಯಸ್ಥಿತರೋಗಶಾನ್ತ್ಯೈ ಲೇಪೇ ಸ ಯುಜ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ತತ್ರಾದೀ ಕ್ಷಾರಕರ್ಮವಿಧಿಃ| ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಪ್ರಶಂಸಾಮಾಹ-ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಾನುಶಸ್ತ್ರಾಣಾಮಿತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೯)-"ಕ್ಷಾರೋ ಹಿ ನಾನೌಷಧಿಸಮವಾಯನಿರ್ವೃತೇಃ ಸರ್ವರಸಾಧಿಷ್ಠಾನಂ, ಕಟುಕಲವಣರಸಭೂಯಿಷ್ಠಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ದಹನಃ ಪಾಚನೋಽವದಾರಣೋ ವಿಲಯನಃ ಶೋಧನೋ ರೋಪಣಃ ಕೃಮ್ಯಾಮಮೇದೋವಿಷಾಪಹಃ ಸರ್ವಶಸ್ತ್ರಾನುಶಸ್ತ್ರಾಣಾಂ ಚ ವರಿಷ್ಠಃ, ಛೇದನಭೇದನಪಾಟನಲೇಖನಕರಣಾತ್| ಯತಃ ಸಮ್ಬಾಧಾವಕಾಶಜೇಶು ದುಃಖಾವಚಾರಣೀಯಶಸ್ತ್ರೇಷು ನಾಸಾರ್ಶೋಬುದಾದಿಷು ಶಸ್ತ್ರೇಣ ಚಾಸಿಧ್ಯತ್ಸು ದುಷ್ಟವ್ರಣೇಷು ಬಹುಶಃ ಪ್ರಕೋಪಿಷು ಪ್ರಯುಜ್ಯತೇ| ಸ ದ್ವಿಧಾ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತಃಪರಿಮಾರ್ಜನಭೇದೇನ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಃ-ಕ್ಷಾರಃ, ಅರ್ಶಃಸು ವಿಷಯೇ ಪೇಯಃ| ತಥಾಽಗ್ನಿಸಾದೇ, ತಥಾಶ್ಮರ್ಯಾಂ, ಗುಲ್ಮಾದಿಷು ಚ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದಾನಾಹಶೂಲಾದಿಷು ಚ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ೦ ರ೦-ಅನ್ತಃಪರಿಮಾರ್ಜನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಸ ಪೇಯ ಇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ.೩೯)-"ಸ ಯಥಾಸ್ವಮೇವೋಪದೇಕ್ಷ್ಯತೇ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಸ ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯಃ ಸಾಕ್ಷಾತ್-ಲೇಪನೇನ, ಮಷಾದಿಷು| ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಚರ್ಮಕೀಲವರ್ತ್ಮತಿಲಕಾದಿಪರಿಗ್ರಹಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಸ್ಯ ವಿಷಯಮಾಹ-ಯೋಜ್ಯ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಪಾನಲೇಪನಭೇದೇನ ದ್ವಿಧೋಽಪಿ ಕ್ಷಾರಃ ಪಿತ್ತಾದೌ ನ ಯೋಕ್ತವ್ಯಃ| ಚಲೇ-ವಾತೇ| ಅಬಲೇ-ಪ್ರಾಣಾಹೀನೇ| { ಜ್ವರೇ, ಅತಿಸಾರೇ, ಹೃದ್ರೋಗೇ, ಮೂರ್ಧರೋಗೇ, ಪಾಣ್ಡ್ವಾಮಯೇ-ಪಾಣ್ಡುರೋಗೇ, ಅರುಚೌ-ಅರೋಚಕೇ, ಕೃತಸಂಶುದ್ಧೌ-ಕೃತವಮನವಿರೇಕೇ, ಶ್ವಯಥೌ ಸರ್ವಗಾತ್ರಗೇ-ಸರ್ವಾಙ್ಗೇ ಶೂನೇ, ತಥಾ ಭೀರೌ, ಗರ್ಭಿಣ್ಯಾಮ್, ಋತುಮತ್ಯಾಮ್, } ಪ್ರೋದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನಿಃ-ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣಾ ಉತ್ತರತನ್ತ್ರೇ ಗುಹ್ಯರೋಗವಿಜ್ಞಾನೇ| ಪ್ರಕರ್ಷೇಣೋದ್ವೃತ್ತಂ ಫಲಂ-ರಜೋರೂಪಂ, ಯಸ್ಯಾ ಯೋನೇಃ ಸಾ ಪ್ರೋದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನಿಃ| ರಜ ಏವ ಫಲಂ ಗರ್ಭಾಖ್ಯಫಲಸಾಧನೋಪಾಯತ್ವಾತ್| ಪ್ರೋದ್ವೃತ್ತಫಲಯೋನೇರ್ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಮ್, ಯಥಾ (ಹೃ. ಉ. ಅ. ೩೩|೩೩)-"ವೇಗೋದಾವರ್ತನಾದ್ಯೋನಿಂ ಪ್ರಪೀಡಯತಿ ಮಾರುತಃ| ಸಾ ಫೇನಿಲಂ ರಜಃ ಕೃಚ್ಛ್ರಾದುದಾವೃತ್ತಂ ವಿಮುಞ್ಚತಿ|| ಇಯಂ ವ್ಯಾಪದುದಾವೃತ್ತಾ" ಇತ್ಯಾದಿ| ತಥಾ ಶಿಶೌ-ಬಾಲೇ, ವೃದ್ಧೇ-ಗತವಯಸಿ| ತಥಾ ಧಮನ್ಯಾದಿಷು ಶರೀರದೇಶೇಷು, ದೇಶೇಽಲ್ಪಮಾಂಸೇ-ಖಲ್ಪಪಿಶಿತೇ| ತಥಾ, ವೃಷಣಾದಿಷು ಶರೀರದೇಶೇಷು| ತಥಾ, ಅಕ್ಷ್ಣೋಃ-ನೇತ್ರಯೋಃ ವರ್ತ್ಮರೋಗಂ ವರ್ಜಯಿತ್ವಾಽನ್ಯತ್ರ ಕ್ಷಾರೋ ನ ಪ್ರಯೋಜ್ಯಃ| ವರ್ತ್ಮರೋಗೇ ತು ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯ ಏವ| ಶೀತವರ್ಷೋಷ್ಣಾ ಇತಿ ಹೇಮನ್ತಶಿಶಿರಪ್ರಾವೃಡ್ಗ್ರೀಷ್ಮಾಃ, ದುರ್ದಿನಂ-ಮೇಘಾದ್ಯಾಕುಲದಿವಸಮ್, ಏಷು ಕ್ಷಾರೋ ನ ಯೋಜ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ದ್ವಯೋರಪಿ ಕ್ಷಾರಯೋರ್ನಿಷೇಧಮಾಹ-ನ ತ್ವಿತಿ| ಚಲೈವಾತೇ| ಅಬಲೇ-ದುರ್ಬಲೇ| ಪ್ರೋದ್ದೃತ್ತಾ-ಸಂಸ್ಥಾನವಿಪರ್ಯಯಂ ಪ್ರಾಪ್ತಾ, ಫಲಯೋನಿಃ-ಗರ್ಭಾಶಯೋ, ಯಸ್ಯಾಃ ಸಾ ತಥಾ| ತರುಣಾಸ್ಥಿ-ನಾಸಾದ್ಯಸ್ಥಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸಂ-ಕಾಲಮುಷ್ಕಕೋ-ಮೋಕ್ಷಃ| ಅಶ್ವಕರ್ಣಃ-ಕುಶಿಕಃ| ಮಹಾವೃಕ್ಷಃ-ಸ್ನುಹೀ| ಆಸ್ಫೋತೋ-ಗಿರಿಕರ್ಣಿಕಾ| ವೃಕ್ಷಕೋ-ನನ್ದೀವೃಕ್ಷಃ| ಇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷಃ-ಕುಟಜಃ| ಪೂತೀಕಃ-ಪೂತೀಕರಞ್ಜಃ| ನಕ್ತಮಾಲಃ-ಕರಞ್ಜಃ| ಅಶ್ವಮಾರಃ-ಕರವೀರಃ| ಕಾಲಮುಷ್ಕಕಾದೀನ್ ಮೂಲಾದಿಸಹಿತಾನ್ ಖಣ್ಡಂ ಖಣ್ಡಂ ಕಲ್ಪಿತಾನ್-ಪರಶ್ವಾದಿನಾ ಛಿನ್ನಾನ್| ತಥಾ ಕೋಶಾತಕೀಶ್ಚತಸ್ರೋ, ಯವಸ್ಯ ಚ ಶೂಕಂ ನಾಲಂ-ಯವಸ್ಯ ಶೂಕೋ ನಾಲೋಽವಯವೋ ಭವತಿ, ತಾಂಶ್ಚ ನಿವಾತೇ ದೇಶೇ ಶಿಲಾತಲೇ-ಶಿಲಾಪೃಷ್ಠೇ, ಪೃಥಕ್ ಮುಷ್ಕಕಾದೀನ್ನಿಚಯೀಕೃತ್ಯ, ಮುಷ್ಕಕಚಯೇ ಚ ಸುಧಾಶ್ಮಾನಿ-ಸುಧಾಶರ್ಕರಾಃ, ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ದೀಪಯೇತ್-ಜ್ವಾಲಯೇತ್| ಕೈಃ ? ತಿಲಾನಾಂ ಕುತಲೈಃ-ಕಾಣ್ಡೈಃ| ಸುಧಾಶ್ಮಾನಿ ಚೇತಿ ನಪುಂಸಕತ್ವಂ ಚಿನ್ತ್ಯಮ್| ಪೃಥಗ್ದೀಪನೇ ಚೈಷಾಮಚಿನ್ತ್ಯಪ್ರಭಾವಃ| ಏವಂ ತಾನಿ ದಗ್ಧ್ವಾಽನನ್ತರಮಗ್ನೌ ವಿಗತೇ ಸುಧಾಶ್ಮನಾಂ ಭಸ್ಮ ದ್ರೋಣಂ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ವಾ-ವ್ಯಸ್ತಂ ಸಂಸ್ಥಾಪ್ಯ, ಇತರಭಸ್ಮನಃ-ಶಮ್ಯಾಕಾದಿದ್ರವ್ಯಭಸ್ಮನೋ, ದ್ರೋಣಮಾದಾಯ-ಗೃಹೀತ್ವಾ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ದ್ರೋಣಮ್ ? ಮುಷ್ಕಕ ಉತ್ತರಃ-ಅಧಿಕೋ, ಯಸ್ಯ ತಮಾದಾಯ, ಜಲಮೂತ್ರಯೋಃ ಪ್ರತ್ಯೇಕಮರ್ಧಭಾರೇಣ ತತ್-ಭಸ್ಮ, ಗಾಲಯೇತ್| ಕಥಂ ಗಾಲಯೇತ್ ? ಮಹತಾ-ವಿಸ್ತೀರ್ಣೇನ, ವಾಸಸಾ| ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಮ್ ? ಯಾವತ್ ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದಃ-ಕ್ಷಾರಸ್ರಾವಃ, ಪಿಚ್ಛಿಲರಕ್ತಾಚ್ಛಸ್ತಥಾ ತೀಕ್ಷ್ಣೋ ಜಾತಃ-ಸಮ್ಪನ್ನಃ, ತದಾ-ತಸ್ಮಿಮ್ಕಾಲೇ, ತಂ-ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದಂ, ಗೃಹೀತ್ವಾ ಲೌಹ್ಯಾಂ ಸ್ನೇಹಪಾಕವಿಧಿನಾ ಪಚೇತ್| ಕಿಂ ಕುರ್ವನ್ ? ದರ್ವ್ಯಾ-ಖಜಕಸಂಜ್ಞಯಾ, ವಿಘಟ್ಟಯನ್-ಆಲೋಡಯನ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ತಸ್ಮಿನ್-ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದೇ, ಪಚ್ಯಮಾನೇ ತಾಃ-ಪ್ರಾಕ್ ಸ್ಥಾಪಿತಾಃ ಸುಧಾಭಸ್ಮಶರ್ಕರಾಃ, { ಯಾ ಮುಷ್ಕಕಮಧ್ಯೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯ ದತ್ತಾಃ,} ತಥಾ ಶುಕ್ತೀಃ-ಪ್ರಾಣಿವಿಶೇಷಾಸ್ಥೀನಿ, ತಥಾ ಕ್ಷೀರಪಕಂ-ಪ್ರಲೇಪಕಂ (?) ಖಟಿಕಾಸಂಜ್ಞಮ್, ತಥಾ ಶಙ್ಖನಾಭೀಶ್ಚಾಗ್ನಿವರ್ಣಾನ್ ಕೃತ್ವಾ, ಕ್ಷಾರೋತ್ಥೇ-ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದೇ, ಕುಡವೋನ್ಮಿತೇ-ಪಲಾಷ್ಟಕಪರಿಮಾಣೇ ಕ್ವಥಿತಕ್ಷಾರೋತ್ಥೇ, ಆಯಸಭಾಜನೇ- ತೀಕ್ಷ್ಣಲೋಹಪಾತ್ರಗತೇ, ಬಹುಶಃ-ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ನಿರ್ವಾಪ್ಯ-ಶೀತೀಕೃತ್ಯ, ತೇನೈವ-ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದೇನ, ದೃಷದಿ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ತಸ್ಮಿನ್ಪಚ್ಯಮಾನೇ ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದೇ, ಪ್ರತೀವಾಪಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ದ್ರವದ್ರವ್ಯೇ ದ್ರವ್ಯಾನ್ತರಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಪಿಷ್ಟಂ ದೀಯತೇ ಸ ಪ್ರತೀವಾಪ ಉಚ್ಯತೇ| ನ ಚ ಕೇವಲಮೇಷ ಏವ ಪ್ರತೀವಾಪತ್ವೇನ ಕ್ಷೇಪ್ತವ್ಯೋ ಯಾವತ್ ದಕ್ಷಾದೀನಾಮಪಿ ಶಕೃತ್ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ದಕ್ಷಃ-ಕುಕ್ಕುಟಃ| (ಶಿಖೀ-ಮಯೂರಃ| ಗೃಧ್ರಃ-ಶ್ಯೇನಃ| ಕಙ್ಕಕಪೋತಕೌ-ಪಕ್ಷಿಣೌ| } ತಥಾ ಚತುಷ್ಪದಾಂ-ಗವಾದೀನಾಂ, ತಥಾ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಪಿತ್ತಂ, ತಥಾ ಹರಿತಾಲಮನೋಹ್ವಾಲವಣಾನಿ ಚ { ಅಲಂ-ಹರಿತಾಲಮ್| ಮನೋಹ್ವಾ-ಮನಃಶಿಲಾ| ಲವಣಂ-ಸೈನ್ಧವಾದಿ| ಏತಾನಿ } ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಾನಿ ಕೃತ್ವಾ ಪ್ರತೀವಾಪಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಅತಃ-ಪ್ರತೀವಾಪಾದನನ್ತರಂ, ಪರಿತಃ-ಸಮನ್ತಾತ್, ದರ್ವ್ಯಾ ತಮವಘಟ್ಟಯೇತ್| ಸಬಾಷ್ಪೈರಿತ್ಯಾದಿ| ಯದಾ-ಯಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ, ಸ ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದಃ ಸಬಾಷ್ಪೈಃ-ಸೋಷ್ಮಭಿಃ, ಬುದ್ಬುದೈರ್ಘನೋ ಲೇಹ ಇವೋತ್ತಿಷ್ಠೇತ್-ಉದ್ಗಚ್ಛೇತ್, ಯದಾ {ಸಾನ್ದ್ರತಯಾ ಪಚ್ಯಮಾನಃ ಸನ್ ಲೇಹತುಲ್ಯೋ } ದರ್ವೀಪ್ರಲೇಪೀ ಸ್ಯಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ತದಾ-ತಸ್ಮಿನ್ ಕಾಲೇ ಅಯೋಮಯೇ-ಲೋಹಭಾಣ್ಡೇ, ಸ್ಥಿತೋ ಯವರಾಶೌ ಸ್ಥಾಪ್ಯಃ| ಕಿಂ ಕೃತ್ವಾ ? ಅವತಾರ್ಯ ಚುಲ್ಲೀತಃ, ತಥಾ ಶೀತಃ ಸನ್| ಅಯಂ ಮಧ್ಯಮಃ ಕ್ಷಾರಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಸ್ಯ ದಹನವಿಧಿಮಾಹ-ಕಾಲಮುಷ್ಕಕೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೯)-"ಅಥ ಬಹಿಃಪರಿಮಾರ್ಜನಸ್ತ್ರಿವಿಧೋ ಮಧ್ಯೋ ಮೃದುಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ| ತಸ್ಯ ಪಾಕವಿಧಿಃ| ಶರದಿ ಶುಚಿರುಪೋಷಿತಃ ಶುಕ್ಲವಾಸಾಃ ಪ್ರಶಸ್ತೇಽಹನಿ ಪ್ರಶಸ್ತಪ್ರದೇಶಜಾತಂ ಮಧ್ಯವಯಸಮನುಪಹತಂ ಮಹಾನ್ತಂ ಕಾಲಮುಷ್ಕಕಂ ಸುರಾಪಲಲಸುಮನೋಕ್ಷತಾದಿಭಿಶ್ಚತುರ್ದಿಶಂ ಬಲಿಂ ದತ್ತ್ವಾ ಪ್ರದಕ್ಷಿಣಂ ಚಾಮ್ಯರ್ಚ್ಯೈನಮಧಿವಾಸಯೇತ್| ದೈವತೇಭ್ಯೋ ನಮಸ್ತೇಭ್ಯೋ ನಿವಸನ್ತೀಹ ಯೇ ಶ್ರಿತಾಃ| ಗನ್ತುಮರ್ಹನ್ತ್ಯಸಂಕ್ರುದ್ಧಾಸ್ತ್ಯಕ್ತ್ವೇಮಂ ವಾ ಸಮರ್ಪಯನ್|| ಭೇಷಜಾರ್ಥೇ ಗ್ರಹೀಷ್ಯಾಮಿ ಸರ್ವಪ್ರಾಣಭೃತಾಮಿಮಮ| ವೃಕ್ಷಂ ನ ಲೋಭಾನ್ನ ಕ್ರೋಧಾದ್ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾರ್ಥೇ ವಿಶೇಷತಃ|| ಇತಿ| ಅಥಾಪರೇದ್ಯುಸ್ತತ್ರ ಯದ್ಯದ್ಭುತಂ ವೈಕೃತಂ ವಾ ಕಿಞ್ಚಿನ್ನ ಪಶ್ಯೇತ್ ತತೋ ಯುಗಮಾತ್ರಮಾರುಢೇ ಸವಿತರಿ ಬ್ರಾಹ್ಮಣಾನ್ ವಾಚಯಿತ್ವಾ ತಂ ಪಾದಪಂ ಪೂರ್ವಾಗ್ರಮುತ್ತರಾಗ್ರಂ ವಾ ಪಾತಯೇತ್| ಏವಂ ಚ ಪಾರಿಭದ್ರಕಾದಿಷು|" ಇತಿ| ಕಾಲಮುಷ್ಕಕಃ-ಕೃಷ್ಣೋ ಮೋಕ್ಷಕಃ| ಮಹಾವೃಕ್ಷಃ-ಸ್ನುಹೀ| ಆಸ್ಫೋತಃ-ಕೋವಿದಾರಃ| ವೃಕ್ಷಕಃ-ಕುಟಜಃ| ಇನ್ದ್ರವೃಕ್ಷಃ-ಅರ್ಜುನಃ| ಪರಿಕಲ್ಪಿತಾನ್-ಛಿನ್ನಾನ್| ಚತಸ್ರಃ ಕೋಶಾತಕೀಃ-ಕ್ಷ್ವೇಡೋ ಧಾಮಾರ್ಗವಃ ಪಟೋಲೀ ದೇವದಾಲೀ ಚ| ನಿಚಯೀಕೃತ್ಯ-ಪುಞ್ಜೀಕೃತ್ಯ| ಪೃಥಕ್-ಪ್ರತ್ಯೇಕಮ್| ತೇಷು ಪುಞ್ಜೇಷು ಮಧ್ಯೇ ಯಃ ಕಾಲಮುಷ್ಕಕಪುಞ್ಜಸ್ತತ್ರ ಸುಧಾಶ್ಮಾನಿ ಪ್ರಕ್ಷಿಪೇತ್| ಸುಧಾ-ಪ್ರಾಸಾದಾದಿಧಬಲೀಕರಣಂ ದ್ರವ್ಯಮ್, ತತ್ ಯೇಭ್ಯೋ ದಗ್ಧೇಭ್ಯೋ ಜಾಯತೇ ತಾನಿ ಸುಧಾಶ್ಮಾನಿ| ತತಃಸರ್ವಾನ್ ಪುಞ್ಜಾನ್ ತಿಲಾನಾಂ ಕುತಲೈರ್ದೀಪಯೇತ್| ಸಮೂಲನಾಲಃ ಶುಷ್ಕತಿಲಃ-ಕುತಲಮ್| ದೀಪನಂ-ವಹ್ನಿನಾ ಪ್ರಜ್ವಾಲನಮ್| ಗಾಲನವಿಧಿಮಾಹ-ದಗ್ಧ್ವೇತಿ| ದಗ್ಧ್ವಾ-ಭಸ್ಮೀಕೃತ್ಯ| ಅಗ್ನೌ ವಿಗತೇ-ಶಾನ್ತೇ ಸತಿ| ಸುಧಾಶ್ಮನಾಂ ಭಸ್ಮ ಪೃಥಕ್ಕೃತ್ವಾ, ಇತರದ್ರವ್ಯಭಸ್ಮಾನ ಉತ್ತರಂ-ಸಪಾದತಾಂ ನೀತಮ್,- ಶಮ್ಯಾಕಾದೀನಾಂ ಸಮಾನಾಂ ಚತ್ವಾರ ಆಢಕಾಃ, ಮುಷ್ಕಕಸ್ಯೈಕ ಆಢಕ ಇತ್ಯರ್ಥಃ| ಜಲಸ್ಯಾರ್ಧಭಾರೋ ಮುತ್ರಸ್ಯಾರ್ಧಭಾರ ಇತ್ಯುಭಯೋರ್ಭಾರೇಣಾಲೋಡ್ಯ ಮಹತಾ ವಸ್ತ್ರೇಣ ಗಾಲಯೇತ್| ಪುನಃಪುನಸ್ತೇನೈವ ಪರಿಸ್ರಾವೇಣಾಲೋಡ್ಯ ಯಾವತ್ಪಿಚ್ಛಿಲೋ ರಕೋಽಚ್ಛಸ್ತೀಕ್ಷ್ಣಶ್ಚ ಪರಿಸ್ರಾವೋ ಭವತಿ| ಪಾಕವಿಧಿಮಾಹ-ತದಾ ಚೇತಿ| ತದಾ ತಂ ಕ್ಷಾರನಿಷ್ಯನ್ದಂ ಗೃಹೀತ್ವಾ, ಕ್ಷಾರಂ ಪಕ್ತ್ವಾ(?) ಲೌಹ್ಯಾಂ-ಲೋಹಪಾತ್ರೇ, ಪಚೇತ್| ತಾಃ-ಯಾ ಮುಷ್ಕಕಭಸ್ಮನಃ ಪೃಥಕ್ ಕೃತಾಃ| ಕ್ಷೀರಪಕಂ-ಖಟಿಕಾ| ಶಙ್ಖನಾಭಿಃ-ಶಙ್ಖಸ್ಯಾವರ್ತಃ| ಬಹುಶಃ-ಬಹೂನ್ ವಾರಾನ್, ತ್ರೀಣಿ ತಾಪನಾನಿ ತ್ರೀಣೀ ನಿರ್ವಾಪಣಾನೀತ್ಯರ್ಥಃ| ಪೇಷಣಸ್ಯ ಕ್ಷರೋದಕಸ್ಯ ಮಾನೋಕ್ತ್ಯಾ ಪೇಷ್ಯಮಾನಮನುಕ್ತಮಪಿ ಕಲ್ಪ್ಯಮ್| ದಕ್ಷಾದೀನಾಂ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಶಕೃತ್-ಪುರೀಷಮ್| ಚತುಷ್ಪದಾಂ ಪಕ್ಷಿಣಾಂ ಚ ಪಿತ್ತಮ್| ಅಲಂ-ಹರಿತಾಲಮ್| ದಕ್ಷಾದಿವಿಷ್ಠಾದಿಕಂ ಶ್ಲಕ್ಷ್ಣಂ ಚೂರ್ಣಂ ಕೃತ್ವಾ ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಅತಃ-ಆವಾಪಾನನ್ತರಂ, ಸುತರಾಂ ಪರಿತೋ ದರ್ವ್ಯಾಽವಘಟ್ಟಯೇತ್| ಲೇಹವದ್ಧನಃ-ಲೇಹ ಇವ ಸಾನ್ದ್ರಃ| ಅಯೋಮಯೇ-ಲೋಹಪಾತ್ರೇ, ವಿನಿಕ್ಷಿಪ್ಯ ಯವರಾಶಿಮಧ್ಯೇ ಸ್ಥಾಪ್ಯಃ| ಅಯಂ ಮಧ್ಯಮಃ ಕ್ಷಾರಃ, ಮ್ರುದುತೀಕ್ಷ್ಣಯೋರ್ವಕ್ಷ್ಯಮಾಣತ್ವಾತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦ -ಮೃದೌ ಕ್ಷಾರೇ ಸುಧಾದೀನಿ ನಿರ್ವಾಪ್ಯ-ತಸ್ಮಿನ್ನಿಷ್ಯನ್ದೇ ಪ್ರಕ್ಷಿಪ್ಯೈವ, ಅಪನಯೇತ್-ವಿಸರ್ಜಯೇತ್, ನ ತು ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೇ ಕ್ಷಾರೇ ಪೂರ್ವವತ್-ಮಧ್ಯಮಕ್ಷಾರತುಲ್ಯಂ, ಪ್ರತಿವಾಪನಂ-ನಿರ್ವಾಪ್ಯ ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇದಿತಿ| ನ ಚೈತಾವದೇವಾತ್ರ ಪ್ರತಿವಾಪನಮಿತ್ಯಾಹ-ತಥೇತ್ಯಾದಿ| ಲಾಙ್ಗಲಿಕಾದೀನಿ ಬಿಡಪರ್ಯನ್ತಾನಿ ಚ ತತ್ರ ಪ್ರತಿವಾಪಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ ಪರಂ-ಅನನ್ತರಂ, ಸಃ-ಕ್ಷಾರೋ, ಯೋಜ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦ -ಮೃದುತೀಕ್ಷ್ಣಕ್ಷಾರಯೋರ್ವಿಶೇಷಮಾಹ-ನ ತ್ವಿತಿ| ಮೃದೌ ಕ್ಷಾರೇ ಮಧ್ಯಮವತ್ಸರ್ವಮ್| ಆವಾಪೇ ತು ವಿಶೇಷಃ| ನಿರ್ವಾಪ್ಯಾಪನಯೇತ್, ನ ತು ಪಿಷ್ಟ್ವಾ ಕ್ಷಿಪೇತ್| ನಿರ್ವಾಪಣದ್ರವಮೇವ ಕ್ಷಿಪೇದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ದಕ್ಷವಿಷ್ಠಾದಿಕಂ ಚ ಕ್ಷಿಪೇತ್| ತೀಕ್ಷ್ಣೇಽಪಿ ಸರ್ವಂ ಮಧ್ಯಮವತ್| ಲಾಙ್ಗಲಿಕಾದ್ಯಾವಾಪೋಽಧಿಕಃ| ಪೂತೀಕಪಲ್ಲವಾಃ-ಕರಞ್ಜಪತ್ರಾಣಿ| ತಾಲಪತ್ರೀ-ಮುಶಲೀ| ಸಃ-ತ್ರಿವಿಧೋಽಪಿ-ಕ್ಷಾರಃ, ಸಪ್ತರಾತ್ರಾತ್ಪರಂ ಯೋಜ್ಯಃ| ಸಪ್ತರಾತ್ರಂ ಯವರಾಶೌ ಸ್ಥಪ್ಯ ಇತ್ಯರ್ಥಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತೀಕ್ಷ್ಣಃ ಕ್ಷಾರೋ ವಾತಶ್ಲೇಷ್ಮಮೇದಃಸಮುತ್ಥೇಷ್ವರ್ಬುದಾದಿಷು ಯೋಜ್ಯಃ| ಮಹತ್ಸ್ವೇವ ಯೋಜ್ಯಃ, ಮಧ್ಯೇಷು, ಕ್ಷಾರಾನ್ತರವಿಧಾನಾತ್| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ತತ್ಸಾಧ್ಯೇಷು ರೋಗೇಷ್ವಯಂ ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಮಧ್ಯೇಷ್ವೇಷ್ವೇವೇತಿ| ಏಷ್ವೇವ-ಅನಿಲಕಫಮೇದೋಜೇಷು ವಿಕಾರೇಷ್ವರ್ಬುದಾದಿಷು, ಮಧ್ಯೇಷು-ನೋತ್ಕೃಷ್ಟೇಷು ನಾಪಿ ಹೀನೇಷು, ಮಧ್ಯಃ ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಅನ್ಯ ಇತಿ| ಅನ್ಯೋ- ಮೃದಃ ಕ್ಷಾರಃ, ಪಿತ್ತರಕ್ತಸಮುತ್ಥೇಷ್ವರ್ಶಃಸು ಯೋಜ್ಯೋ, ನ ತೀಕ್ಷ್ಣಮಧ್ಯೌ ಕ್ಷಾರೌ| ಬಲಾರ್ಥಮಿತ್ಯಾದಿ| ಕ್ಷೀಣಪಾನೀಯೇ-ಘನೀಭೂತೇ ಕ್ಷಾರೇ, ಬಲಾರ್ಥಂ-ಬಲಾಧಾನಾರ್ಥಂ, ಪುನಃ-ಭೂಯಃ, ಕ್ಷಾರಾಮ್ಬು-ಕ್ಷಾರವಿಧಿಸ್ರುತಂ ಜಲಮ್ , ಆವಪೇತ್-ದದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ ೦ -ಕ್ಷಾರತ್ರಯೇ ವಿಷಯತ್ರಯಮಾಹ-ತೀಕ್ಷ್ಣ ಇತಿ| ತತ್ರ ಕಫವಾತಮೇದೋಜೇಶು ಕ್ಷಾರಸಾಧೇಯ್ಷು ತೀಕ್ಷ್ಣೇಷು ತೀಕ್ಷ್ಣ್ಲ್ ಯೋಜ್ಯಃ| ತೇ(ಏ)ಷ್ವೇವ ಮಧ್ಯೇಷು ಮಧ್ಯಮಃ| ಪಿತ್ತಾಸ್ರಜನ್ಮಸು ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇಷು ಅನ್ಯೋ-ಮೃದುಃ| ತಥಾ, ಗುದಜನ್ಮಸು-ಅರ್ಶಃಸು, ಕಫವಾತಜೇಷ್ವಪಿ| ಕ್ಷೀಣಪಾನೀಯೇ ಕ್ಷಾರೇಽನ್ಯತ್ ಕ್ಷಾರಾಮ್ಬು ನಿಕ್ಷಿಪೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-[ ಕ್ಷಾರೇ ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ದಶ ಗುಣಾ ಭವನ್ತಿ|] ಶೀಘ್ರಂ ಗಚ್ಛತಿ-ಆಶು ವ್ಯಾಪ್ನೋತೀತಿ ಶೀಘ್ರಗಃ| ಶಿಖರೀ-ಉಪರಿಷ್ಟಾತ್ಪಿಟಿಕಾವಾನ್| ಮುಖೇನ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿನಾ, ನಿರ್ವಾಪ್ಯತೇ-ಶೀತೀಕ್ರಿಯತೇ, ಇತಿ ಸುಖನಿರ್ವಾಪ್ಯಃ| ವಿಷ್ಯನ್ದೋಽಸ್ಯಾಸ್ತೀತಿ ವಿಷ್ಯನ್ದೀ-ಸ್ರುತಿಮಾನ್, ನ ವಿಷ್ಯನ್ದೀ-ನ ಸ್ರುತಿಮಾನ್| ನ ಚಾತಿರುಕ್-ನ ಚಾರ್ತಿಮಾನ್| ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಾದಯೋ ದಶ ಗುಣಾ ಯಸ್ಯ ಸ ದಶಗುಣಃ ಕ್ಷಾರಃ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚಾಸ್ಯ ದಶೈವ ದೋಷಾ ಗದಿತಾಃ| ತದ್ಯಥಾ (ಸೂ. ಅ. ೩೯)- "ಅತ್ಯುಷ್ಣೋಽತಿಶೀತೋಽತಿತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿಮೃದುರತಿತನುರತಿಘನೋಽತಿಪಿಚ್ಛಿಲೋಽತಿವಸರ್ಪೀ ಹೀನೌಷಧೋ ಹೀನಪಾಕಶ್ಚೇತಿ|" ಇತಿ| ಶಸ್ತ್ರಸ್ಯ ಯತ್ಕರ್ಮ-ಛೇದನಪಾಟನಲೇಖನಾದಿಕಂ, ತಥಾ ತೇಜಸೋ-ವಹ್ನೇರಪಿ, ಯತ್ಕರ್ಮ-ವ್ಯಾಧ್ಯುಪಶಮಲಕ್ಷಣಂ, ತತ್ಕರೋತಿ| ಅಧುನಾ ತ್ವನ್ತರಾನುಭವದ್ವಾರೇಣ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ಗುಣಾನ್ನಿರ್ದಿಶತಿ-ಆಚೂಷನ್ನಿವೇತ್ಯಾದಿ| ಸಂರಮ್ಭಾತ್-ಕ್ಷೋಭಾತ್, ಗಾತ್ರಮಾಚೂಷನ್ನಿವ, ತಥಾಽಽಪೀಡಯನ್ನಿವ, ತಥಾ ಸರ್ವತಃ-ಸರ್ವಸ್ಮಿನ್, ಅನುಸರನ್-ಗಚ್ಛನ್, ದೋಷಾನ್-ತತ್ಸಾಧ್ಯಾನ್, ಮೂಲತ ಉನ್ಮೂಲಯತಿ-ಉದ್ಧರತಿ| ತಥಾ, ಕರ್ಮ-ಸ್ವೀಯಂ ದಾಹಾದಿಕಂ, ಕೃತ್ವಾ ಗತರುಜಃ-ಪುರುಷಸ್ಯ, ಸ್ವಯಮೇವ-ಯತ್ನಂ ವಿನೈವ, ಉಪಶಾಮ್ಯತಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಕ್ಷಾರಗುಣಾನಾಹ-ನಾತಿತೀಕ್ಷ್ಣಮೃದುರಿತಿ| ಶೀಘ್ರಗಃ-ಶೀಘ್ರವ್ಯಾಪೀ| ಸಿತಃ-ಶ್ವೇತಃ| ಶಿಖರಂ-ಚಿರಸಂಸ್ಥಸ್ಯ ದ್ರವ್ಯಸ್ಯೋಪರಿಪಿಣ್ಡಿಕಾ, ತದ್ವಾನ್-ಶಿಖರೀ| ಸುಖೇನ ನಿರ್ವಾಪ್ಯಃ-ಶೀತತಾಂ ನೇಯಃ| ನ ವಿಷ್ಯನ್ದೀ-ಕ್ಲೇದಂ ನೋತ್ಪಾದಯತಿ| ಯಚ್ಛಸ್ತ್ರೇಣಾಗ್ನಿನಾ ಚ ಕಾರ್ಯಂ ತತ್ ಕ್ಷಾರಃ ಕರೋತಿ| ಆಚೂಷನ್-ಅನ್ತರ್ಗತಂ ಸಮಾಕರ್ಷನ್| ಆಪೀಡಯನ್-ಸಙ್ಕೋಚಯನ್| ಸಂರಮ್ಭಾತ್-ವೇಗೇನ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ.೩೯)-"ದಶ ಕ್ಷಾರಗುಣಾ ದಶೈವ ಚ ದೋಷಾಃ| ತದ್ಯಥಾ,- ಅತ್ಯುಷ್ಣೋಽತಿಶೀತೋಽತೀಕ್ಷ್ಣೋಽತಿಮೃದುರತಿತನುರತಿಘನೋಽತಿಪಿಚ್ಛಿಲೋಽತಿವಿಸರ್ಪೀ ಹೀನೌಷಧೌ ಹೀನಪಾಕಶ್ಚೇತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ ೦ -ಕ್ಷರಸಾಧ್ಯೇ ವ್ಯಾಧಾವರ್ಶೋರ್ಬುದಾದೌ ಛೇದಾದೌ [ ಛಿನ್ನೇ-ದ್ವಿಧಾಕೃತೇ, ಲಿಖಿತೇ-ಶಸ್ತ್ರೇಣ ವಿಘೃಷ್ಟೇ, ಸ್ರಾವಿತೇ-ಪ್ರಚ್ಛಾದ್ಯ ನಿರ್ಹೃತಶೋಣಿತೇ, ] ಕರ್ಮಣಿ ಕೃತೇ ಕ್ಷಾರೋ ಯೋಜ್ಯೋ, ನಾಕೃತೇ ಛೇದಾದೌ, ಇತಿ ಕ್ಷಾರಸ್ಯ ವಿಷಯೋ ದರ್ಶಿತಃ| ಕ್ಷಾರಂ ಶಲಾಕಯಾ ದತ್ತ್ವಾ ಮಾತ್ರಾಶತಮುಪೇಕ್ಷೇತ, ನ ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿನಾ ನಿರ್ವಾಪಣಂ ಕಾರ್ಯಮಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಯಾ ಶಲಾಕಯಾ ? ಪ್ಲೋತೇನ-ಚೈಲಖಣ್ಡೇನ, ಪ್ರಾವೃತಃ-ಸ್ಥಗಿತೋ, ದೇಹಃ ವಿಗ್ರಹೋ ಯಸ್ಯಾಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ ೦ -ಅಥ ಕ್ಷಾರಪ್ರಯೋಗವಿಧಿಃ| ತತ್ರ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ. ಅ.೩೯)-"ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಕರ್ಮಣ್ಯುಪಹರೇತ್ ಪಿಚುವರ್ತಿಶಲಾಕಾದರ್ವ್ಯಞ್ಜಲಿಕಘೃತಮಧುಶುಕ್ತತುಷೋದಕಮುಸ್ತುಕ್ಷಾರೋದಕಶೀತಪ್ರದೇಹಶಯನಾಸನಾದೀನಿ| ಅಥ ಕ್ಷಾರಾರ್ಹಸ್ಯೋಪವಿಷ್ಟಸ್ಯ ಸಂವಿಷ್ಟಸ್ಯ ವಾ ಪರಿಚಾರಕೋಪಗೃಹೀತಸ್ಯ" ಇತಿ| ಕ್ಷಾರಪ್ರಯೋಗಮಾಹ-ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇಷ್ವರ್ಶಃಸು ಕ್ಷಾರಪಾತನಂ ಕೃತ್ವಾ ಮಾತ್ರಾಶತಂ ಯಾವತ್ತಾವದ್ಧಸ್ತೇನ ಯನ್ತ್ರಮಾವೃತಾನನಂ-ಛಾದಿತಮುಖಂ, ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಅರ್ಶಃಸು ವಿಶೇಷಮಾಹ-ತತ್ರಾರ್ಶಃಸ್ವಿತಿ| ಹಸ್ತೇನಾವೃತಾನನಂ-ಪಾಣಿನಾ ಮುಖಂ ಪಿಹಿತಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷಾರಸಾಧ್ಯೇಷು ವರ್ತ್ಮರೋಗೇಷು ವರ್ತ್ಮನೀ ನಿರ್ಭುಜ್ಯ-ಕುಟಿಲೀಕೃತ್ಯ, ತತಃ ಕ್ಷಾರಸ್ಪರ್ಶಪರಿಹಾರಾಯ ಪಿಚುನಾ-ಕಾರ್ಪಾಸಾದಿಮಯೇನ, ಕೃಷ್ಣಭಾಗಂ-ತಾರಕಪ್ರದೇಶಂ, ಆಚ್ಛಾದ್ಯ ಕ್ಷಾರಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್| ತತ್ರ ಚ ಪದ್ಮಪತ್ರತನುಃ ಕ್ಷಾರಲೇಪೋ ದೇಯಃ, ನ ಗುದಾರ್ಶಃಸ್ವಿವ ಘನಃ| ಪದ್ಮಪತ್ರಮಿವ ತನುರಿತಿ "ಉಪಮಾನಾನಿ ಸಾಮಾನ್ಯವಚನೈಃ" ಇತಿ ಸಮಾಸಃ| ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದೇಷು ಚ ಪದ್ಮಪತ್ರತನುಃ ಕ್ಷಾರಲೋಪೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಕಥಂ ತತ್ರ ಲೇಪೋ ದೇಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ವರ್ತ್ಮರೋಗೇಷು ವಿಶೇಷಮಾಹ-ವರ್ತ್ಮರೋಗೇಷ್ವಿತಿ| ವರ್ತ್ಮನೀ ನಿರ್ಭುಜ್ಯ-ಉದ್ದೃತ್ತತಾಂ ನೀತ್ವಾ, ಪಿಚುನಾ ಕೃಷ್ಣಭಾಗಮಾಚ್ಛಾದ್ಯ ವರ್ತ್ಮರೋಗೇಷು ಕ್ಷಾರಂ ವಿನಿಕ್ಷಿಪೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪ್ರತ್ಯಾದಿತ್ಯಂ-ರವಿಸಮ್ಮುಖಂ, ನಿಷಣ್ಣಸ್ಯ-ಸಂಸ್ಥಿತಸ್ಯ| ತಥಾ, ಅಗ್ರೇ ನಾಸಿಕಾ-ಅಗ್ರನಾಸಿಕಾ, ತಾಮುನ್ನಮ್ಯ-ಉತ್ಕ್ಷಿಪ್ಯ| ಕಿಯನ್ತಂ ಕಾಲಂ ಲೇಪೋ ಧಾರ್ಯಃ ? ಇತ್ಯಾಹ| ಮಾತ್ರಾಃ ಪಞ್ಚಾಶದ್ವಿಧಾರ್ಯಃ| ವರ್ತ್ಮಸು ಚಾಲ್ಪತರಾ ಮಾತ್ರಾಃ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಸುಕುಮಾರತ್ವಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದೇಷು ವಿಶೇಷಮಾಹ-ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದೇಷ್ವಿತಿ| ಅಗ್ರನಾಸಿಕಾಂ-ನಾಸಾಗ್ರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕರ್ಣಜೇಽರ್ಶಸಿ ತದ್ವತ್-ತೇನ ಘ್ರಾಣಾರ್ಬುದೇನ ತುಲ್ಯಮ್, ಸ ಏವ ಪದ್ಮಪತ್ರತನುಃ ಕ್ಷಾರಲೇಪಸ್ತಾ ಏವ ಪಞ್ಚಾಶನ್ಮಾತ್ರಾ ಧಾರ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಕರ್ಣಾರ್ಶಃಸು ವಿಶೇಷಮಾಹ-ತದ್ವದರ್ಶಸೀತಿ| ತದ್ವತ್-ನಾಸಾರ್ಬುದವತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅನು-ಪಶ್ಚಾತ್ ಕ್ಷಾರಲೇಪದಾನನಿಯಮಿತಾತ್ಕಾಲಾದನನ್ತರಂ, ಕ್ಷಾರಂ ಪ್ರಮಾರ್ಜನೇನ-ಚೈಲಾದಿನಾ, ಪರಿಮೃಜ್ಯ-ಶೋಧಯಿತ್ವಾ, ಸುದಗ್ಧಂ ಕ್ಷಾರಸ್ಥಾನಮರ್ಶೋರ್ಬುದಾದ್ಯಧಿಷ್ಠಾನಮವಗಮ್ಯ-ಸಮ್ಯಗ್ದಾಹಲಕ್ಷಣೇನ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ತತ್-ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ, ಘೃತಮಧುಲೇಪಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ಪಯಃಪ್ರಭೃತಿಭಿರ್ನಿವಾಪಯೇತ್-ಶೀತೀಕುರ್ಯಾತ್| ತತಃ-ಅನನ್ತರಂ, ಸ್ವಾದುಶೀತೈರ್ದ್ರವ್ಯೈಃ-ಮಧುಯಷ್ಟಿಕಾದಿಭಿಃ, ಸಾಜ್ಯೈಃ-ಸಘೃತೈಃ, ಲೇಪಯೇತ್| ಅಭಿಷ್ಯನ್ದೀನಿ-ಸ್ರುತಿರೂಪಶ್ಲೇಷ್ಮಕಾರೀಣಿ, ಭೋಜ್ಯಾನಿ-ಅನ್ನಪಾನಾನಿ ಮಾಷದಧ್ಯಾದೀನಿ, ಭೋಜ್ಯಾನಿ-ಭಕ್ಷಯಿತವ್ಯಾನಿ| ಕಿಮರ್ಥಮ್ ? ಕ್ಲೇದನಾಯ-ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಸ್ಥಾನವಿಶರಣಾಯ| ಯತಃ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಂ ಕ್ಲಿನ್ನಂ ಸಚ್ಛೀರ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಕ್ಷಾರಪ್ರಯೋಗಾನನ್ತರಂ ಕೃತ್ಯಮಾಹ-ಕ್ಷಾರಮಿತಿ| ಸುದಗ್ಧಮವಗಮ್ಯ-ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಪಯೋಮಸ್ತ್ವಾದಿಭಿಃ ಸಿಞ್ಚೇತ್| ಪಯೋಮಸ್ತುಕಾಞ್ಜಿಕಾನಾಂ ವಿಕಲ್ಪಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯದಿ ಚ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಮಿಭಿಷ್ಯನ್ದಿಭಿರಪಿ ಭೋಜ್ಯೈರುಪಯುಕ್ತೈಃ ಸ್ಥಿರಮೂಲತ್ವಾತ್-ದೃಢಮೂಲತ್ವಾತ್, ತದ್ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ನ ಶೀರ್ಯತೇ, ತತೋ ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಸ್ಯ ಬೀಜಂ-ಅವಯವವಿಶೇಷಃ, ತೇನ ತಥಾ ಮಧುಕತಿಲಾಭ್ಯಾಂ ಚಾಲೇಪಯೇತ್| ತಿಲಕಲ್ಕೋ ಮಧುಯಷ್ಟಿಯುಕ್ತೋ ಘೃತಾನ್ವಿತೋ ವ್ರಣಸ್ಯ ರೋಪಣಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಉದಗ್ಧೇಽಪ್ಯಶೀರ್ಣೇ ಕೃತ್ಯಮಾಹ-ಯದಿ ಚೇತಿ| ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲಬೀಜಂ-ಧಾನ್ಯಾಮ್ಲತಲಸ್ಥಂ ದ್ರವ್ಯಮ್| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ. ಅ. ೩೯)- "ಸುವರ್ಣಕ್ಷೀರಿಯುಕ್ತೈರ್ವಾ ತ್ರಿವೃದ್ವಿಡಙ್ಗಸಾರವದ್ಭಿರ್ವಾ ತಿಲೈರಾಲೇಪಯೇತ್| ಮಾಲತೀವೃಷಾಙ್ಕೋಟನಿಮ್ಬಾಸ್ಫೋತಪಟೋಲೀಕರವೀರಪತ್ರಕ್ವಾಥೋ ವಾ ವ್ರಣಪ್ರಕ್ಷಲನಮ್| ಏಷಾಮೇವ ಚ ಕಲ್ಕಕ್ವಾಥೇ ಸಿದ್ಧಂ ಸರ್ಪಿಸ್ತೈಲಂ ವಾ ರೋಪಣಮ್| ನಾಗಪುಷ್ಪಮಞ್ಜಿಷ್ಠಾಚನ್ದನತಿಲಪರ್ಣಿಕಾಸು ವಾ ಯಥಾವ್ಯಾಧಿದೋಷಂ ಚ ವ್ರಣವದುಪಕ್ರಮೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲವದಸಿತಂ-ಕೃಷ್ಣಂ, ತಥಾ ಸನ್ನಂ-ನಿಮ್ರಂ, ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಸುದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪಕ್ವಜಮ್ಬ್ವಸಿತಮಿತಿ| ಪಕ್ವಜಮ್ಬೂಫಲವದಸಿತಂ-ಶ್ಯಾಮಮ್| ಸನ್ನಂ-ನಿಮ್ನಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಿಪರ್ಯಯೇ-ಪಕ್ವಜಮ್ಬ್ವಸಿತಾದಿಲಕ್ಷಣವಿಪರ್ಯಯೇ, ತಥಾ ತಾಮ್ರತಾತೋದಕಣ್ಡ್ವಾದ್ಯೈಃ, ಆದಿಗ್ರಹಣಾತ್ ಶೋಫವಿಸ್ಫೋಟಾದಿಭಿಃ, ದುರ್ದಗ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ದುರ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ವಿಪರ್ಯಯ ಇತಿ| ವಿಪರ್ಯಯೇ-ತಾಮ್ರಾದಿವರ್ಣತ್ವ ಉತ್ಸನ್ನತ್ವೇ ಚ, ತಾಮ್ರತಾದ್ಯೈಶ್ಚ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಂ-ತಥಾಭೂತಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಪುನರ್ದಹೇತ್-ಭೂಯಸ್ತತ್ರ ಕ್ಷಾರಂ ಪಾತಯೇತ್, ದಾಹಾಯ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ದುರ್ದಗ್ಧೇ ಪುನರ್ದಾಹಮಾಹ-ತಂ ಪುನರಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿದಗ್ಧೇ ಸತಿ ರಕ್ತಂ ಸ್ರವೇತ್| ತಥಾ, ಮೂರ್ಚ್ಛಾದಯೋ ಜಾಯನ್ತೇ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದ್ವಿಸರ್ಪಶೋಫೌಷವಿಸ್ಫೋಟಾದಯೋಽಪಿ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಅತಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಅತಿದಗ್ಧ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಗುದೇಽತಿದಗ್ಧೇ ವಿಶೇಷೇಣ ವಿಣ್ಮೂತ್ರಯೋಃ ಸಂರೋಧಃ, ತಥಾ ತಯೋರೇವಾತಿಪ್ರವರ್ತನಂ ಕದಾಚಿದ್ಭವತಿ| ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತಾ ರಕ್ತಸ್ರಾವಾದಯೋಽಪಿ| ತಥಾ, ಪುಂಸ್ತ್ವೋಪಘಾತಃ-ಶುಕ್ರಕ್ಷಯಾತ್ಕಾನ್ತಾಗಮನಾಸಾಮರ್ಥ್ಯಮ್| ಅಥವಾ, ಗುದಸ್ಯ ಶಾತನಾತ್-ವಿದಾರಣಾತ್, ನಿಶ್ಚಯೇನ ಮೃತ್ಯುರ್ಭವೇತ್

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ ೦ -ಗುದಾತಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಗುದ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ನಾಸಾಯಾಂ ಕ್ಷಾರಾತಿದಗ್ಧಾಯಾಂ ನಾಸಿಕಾವಂಶಸ್ಯ ದರಣಾಕುಞ್ಚನೇ ಉದ್ಭವತಃ| ತಥಾ, ವಿಷಯಾಜ್ಞಾನಂ-ಗನ್ಧಸ್ಯಾವೇದನಂ ಚ ಭವೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ನಾಸಾತಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ನಾಸಾಯಾಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತದ್ವತ್-ತೇನ ಕ್ಷಾರಾತಿದಗ್ಧನಾಸಿಕಾವಿಷಯಾಜ್ಞಾನೇನ ತುಲ್ಯಂ, ಕ್ಷಾರಾತಿದಗ್ಧೇಷು ಶ್ರೋತ್ರಾದಿಕೇಷು-ಶ್ರೋತ್ರಚಕ್ಷೂರಸನೇಷು ಸ್ಥಾನೇಷು, ವಿಷಯಾಜ್ಞಾನಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಶ್ರೋತ್ರಾದ್ಯತಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ತದ್ವದಿತಿ| ತದ್ವತ್-ನಾಸಾವತ್| ವಂಶಸ್ಥಾನೇ ತತ್ತದವಯವೋ ಜ್ಞೇಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಸ್ಮಿನ್ನತಿಕ್ಷಾರದಗ್ಧೇ ವಿಶೇಷೇಣಾಮ್ಲೈಃ-ಕಾಞ್ಚಿಕಾದಿಭಿಃ, ಸೇಕೋ ಹಿತಃ| ಮಧುಘೃತತಿಲಾಶ್ಚ ಲೇಪ ಇಷ್ಟಃ| ತಥಾ ಸರ್ವೈವ ಚ ಶಿಶಿರಾ ಕ್ರಿಯಾ ವಾತಪಿತ್ತಹರಾ ಚೇಷ್ಟಾ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ಚೋಕ್ತಮ್ (ಸೂ. ಅ.೩೯)- "ಪಾಯಯೇತಾತಿಯೋಗೇಽತ್ರ ತಂ ಶೀಘ್ರಂ ಸಘೃತಂ ದಧಿ| ಸಗುಡಂ ವಾ ದಧಿಸರಂ ತೈಲಂ ವಾ ಸಸಿತೋಪಲಮ್||" ಇತಿ| ಅಮ್ಲ ಇತ್ಯಾದಿ| ತಸ್ಮಾದ್ಧೇತೋಃ ಕ್ಷಾರದಗ್ಧಮಮ್ಲೈಃ-ಕಾಞ್ಜಿಕಾದಿಭಿಃ, ನಿರ್ವಾಪಯೇತ್ತರಾಮ್| ಯಸ್ಮಾದಮ್ಲಃ ಶೀತಃ ಸ್ಪರ್ಶೇನ| ತೇನ ಚ-ಅಮ್ಲೇನ, ಕ್ಷಾರ ಉಪಸಂಹಿತೋ-ಯುಕ್ತಃ, ಆಶ್ವೇವ ಕಟುಕಲವಣಭೂಯಿಷ್ಠತಾಮ್ ತ್ಯಕ್ತ್ವಾ ಸ್ವಾದುತಾಂ ಯಾತಿ| ತರಾಂಗ್ರಹಣಮತಿಶಯೇನಾಮ್ಲೈರ್ನಿರ್ವಾಪಯೇತ್ ದೇಶಸಾತ್ಯ್ಮಾನುರೋಧಾತ್ ಕದಾಚಿತ್ ಕ್ಷೀರಾದಿಭಿರಪೀತಿ ಗಮಯತಿ| ಇತಿ ಕ್ಷಾರವಿಧಿಃ| ಅಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರಂ-ಅತಿದಗ್ಧೇ ಪ್ರತೀಕಾರಮಾಹ-ವಿಶೇಷಾದಿತಿ| ವಿಶೇಷಗ್ರಹಣಾತ್ ಪೂರ್ವೋಕ್ತವನ್ನಿರ್ವಾಪಣಮ್| ಉಕ್ತಂ ಚ ಸಙ್ಗ್ರಹೇ (ಸೂ.ಅ. ೩೯)-"ತಮತಿಪ್ರವೃತ್ತಮಾಶು ಪೂರ್ವೋಕ್ತೈರೇವ ನಿರ್ವಾಪಣೈಃ ಪುನಃಪುನರ್ನಿರ್ವಾಪಯೇತ್| ಅತಶ್ಚ ದಾಹ್ಯಮತಿಪ್ರಮಾಣಂ ನ ಸಕೃದೇವ ದಹೇದಿತಿ|" ಇತಿ| ತಥಾ (ಸಂ.ಸೂ.ಅ. ೩೯)-"ಜ್ವರಾತಿಸಾರತೃಣ್ಮೋಹಮೂರ್ಚ್ಛಾಹೃದ್ರೋದನಾರ್ತಿಭಿಃ| ಕಕ್ಷಂ ದಹತ್ಯಗ್ನಿರಿವ ಶರೀರಂ ಕ್ಷಾರವಿಭ್ರಮಃ|| ಪಾಯಯೇತಾತಿಯೋಗೇಽತ್ರ ತಂ ಶೀಘ್ರಂ ಸಘೃತಂ ದಧಿ| ಸಗುಡಂ ವಾ ದಧಿಸರಂ ತೈಲಂ ವಾ ಸಾಸಿತೋಪಲಮ್|| ಧಾತ್ರೀಫಲಕಪಿತ್ಥಾಮ್ಲದಾಡಿಮಸ್ವರಸೇ ಘೃತಮ್| ದ್ವಿಗುಣೇ ಸಾಧಿತಂ ಪಾನಸೇಕೈಃ ಕ್ಷಾರಾತಿರುಗ್ಘರಮ್|| ದಾಡಿಮಾಮಲಕಾಮ್ರಾತಕಪಿತ್ಥಕರಮರ್ದಕಾತ್| ಆಮ್ರಾಚ್ಚ ಮಾತುಲುಙ್ಗಾಚ್ಚ ರಸಂ ಮೃದ್ವಗ್ನಿನಾ ಪಚೇತ್|| ತತೋಽತಿವೃತ್ತಕ್ಷಾರಾಯ ದದ್ಯಾನ್ಮಾತ್ರಾಂ ಯಥಾಬಲಮ್| ಕ್ಷಾರೋ ನಿವರ್ತತೇ ತೇನ ಪ್ರಸಾದಂ ತ್ವಕ್ ಚ ಗಚ್ಛಾತಿ|| ಶೋಣಿತಾತಿಪ್ರವೃತ್ತೌ ಚ ಬಾಹ್ಯಾನ್ತಃಶಿಶಿರೋ ವಿಧಿಃ|" ಇತಿ| ಇತಿ ಕ್ಷಾರವಿಧಿಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷಾರಾದಪ್ಯಗ್ನೇಃ ಪ್ರಶಸ್ಯತರತ್ವಮ್| ಕುತಃ ? ತೇನ-ಅಗ್ನಿನಾ, ದಗ್ಧಾನಾಂ ರೋಗಾಣಾಮರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಿನಾಮಸಮ್ಭವಾತ್| ಭೂಯೋಽಗ್ನಿದಗ್ಧೋ ರೋಗಃ ಪ್ರರೋಹಂ ನ ಯಾತಿ, ಮೂಲಾದುನ್ಮೂಲನಾದಿತ್ಯರ್ಥಃ| ಭೇಷಜಕ್ಷಾರಶಸ್ತ್ರೈಶ್ಚ ಯೇ ರೋಗಾ ನ ಶಾನ್ತಾಸ್ತೇಷಾಂ ವಹ್ನಿನಾ ಸಾಧನಾತ್ ಜ್ವಲನೋ ಜ್ಯಾಯಾನ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಅಥಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿಃ| ತತ್ರಾಗ್ನಿಪ್ರಶಂಸಾಮಾಹ-ಅಗ್ನಿರಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಃ-ಅಗ್ನಿದಾಹಃ ತ್ವಗಾದಿಷು ಯುಜ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಅಗ್ನಿಭೇದ್ಯಾ(ದಾಹ್ಯಾ)ನ್ಯಙ್ಗಾನ್ಯಾಹ-ತ್ವಚೀತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್ರ ಮಷಾದಿಷು ರೋಗೇಷು ತ್ವಗ್ದಾಹಃ ಕಾರ್ಯೋ ವರ್ತ್ಯಾದಿಭಿಃ| ವರ್ತಿಃ-ಪಿಚುವರ್ತಿಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೇಷ್ವಪಿ ಕ್ಷುದ್ರೋಗಾಧ್ಯಾಯೋಕ್ತೇಷು ತ್ವಗ್ದಾಹೋ ಯೋಜ್ಯಃ| ಶರಾದಿಭಿರಿತ್ಯಾದಿಗ್ರಹಣಾದನ್ಯೈರಪಿ ದೇಶಾನ್ತರಪ್ರಸಿದ್ಧೈಸ್ತ್ವಗ್ದಾಹಃ ಕಾರ್ಯಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ತ್ವಗ್ದಾಹವಿಷಯಮಾಹ-ಮಷೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೪೦)-"ಸರುಕ್ಸ್ತಬ್ಧಪ್ರಮ್ಲಾಯದಙ್ಗಾಭಿಷ್ಯನ್ದಾಧಿಮನ್ಥಶಿರೋಭ್ರೂಶಙ್ಖಲಲಾಟರುಜಾರ್ದಿತೇಷು ಯಥಾಸ್ವಮಭಿಷ್ಯನ್ದಾದಿಷು ತು ಭ್ರೂಶಙ್ಖಲಲಾಟದೇಶೇಷು|" ಇತಿ| ತ್ವಗ್ದಾಹಸಾಧನಾನ್ಯಾಹ-ವರ್ತಿಗೋದನ್ತೇತಿ| ವರ್ತಿಃ-ಗುಗ್ಗುಲ್ವಾದಿಕೃತಾ| ಗೋದನ್ತೋ-ಗವಾಂ ದನ್ತಃ| ಸೂರ್ಯಕಾನ್ತಃ-ಸ್ಫಟಿಕಃ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಪಿಪ್ಪಲ್ಯಜಾಶಕೃಚ್ಛಲಾಕಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅರ್ಶಃಪ್ರಭೃತಿಷು ರೋಗೇಷು ಮಧುಸ್ನೇಹಾದಿಭಿರ್ಮಾಂಸದಾಹಃ ಕಾರ್ಯಃ| ಆದಿಗ್ರಹಣೇನಾರ್ಬುದಗಣ್ಡಮಾಲಾದಯೋ ಗೃಹ್ಯನ್ತೇ| ತತ್ರ ಕದಾಚಿನ್ಮಧುನಾ, ಕದಾಚಿತ್ಪೃಥಕ್ಸ್ನೇಹೈಃ, ಕದಾಚಿಜ್ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠೇನ, ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಃ-ಶಲಾಕಾವಿಶೇಷೋ ಯನ್ತ್ರವಿಧಾವುಕ್ತಃ (ಹೃ. ಸೂ. ಅ. ೨೫|೨೬) ಯೇನ ಕ್ಷಾರೋ ದೀಯತೇ, ಕದಾಚಿದ್ಗುಡೇನ, ಕದಾಚಿದೇವಂಪ್ರಾಯೇಣಾನ್ಯೇನಾಪಿ ದೇಶವಿಶೇಷಪ್ರಸಿದ್ಧೇನ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಮಾಂಸದಾಹವಿಷಯಮಾಹ-ಅರ್ಶ ಇತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾದಬುದಗಣ್ಡಮಾಲಾಶ್ಲೀಪದಾನ್ತ್ರವೃದ್ಧ್ಯವಗಾಢಪೂಯಲಸೀಕವ್ರಣಾದಯಃ| ಮಾಂಸದಾಹಸಾಧನಾನ್ಯಾಹ-ಮಧುಸ್ನೇಹೇತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾತ್ ಸೂಚೀಶಲಾಕಾಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟತಾಮ್ರಾಯೋರೂಪ್ಯಕಾಂಸ್ಯಾದಯಃ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಶ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮಾದಿಷು ಸಿರಾದಿದಾಹಃ ಕಾರ್ಯಃ| ತೈರೇವ-ಮಧುಸ್ನೇಹಾದಿಭಿಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಶಿರಾದಿದಾಹವಿಷಯಮಾಹ-ಶ್ಲಿಷ್ಟವರ್ತ್ಮನೀತಿ| ಆದಿಶಬ್ದಾಚ್ಛಿರಾಸ್ನಾಯುಸನ್ಧ್ಯಸ್ಥಿಚ್ಛೇದದನ್ತನಾಡಯುಪಪಕ್ಷ್ಮಕಲಗಣಾದಯಃ|೦

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಕ್ಷಾರವಾರಿತಾನ್ ನ ದಹೇತ್| ನ ಕೇವಲಂ ಯೇಷು ಕ್ಷಾರೋ ವಾರಿತಸ್ತಾನ್ ನ ದಹೇತ್, ಯಾವದನ್ತಃಶಲ್ಯಂ ತಥಾಽನ್ತರ್ಲೋಹಿತಂ ಯೇಷಾಂ ತಾನ್, ತಥಾ ಭಿನ್ನಃ-ಶಸ್ತ್ರಾದಿನಾ, ಕೋಷ್ಠಃ-ಶರೀರಮಧ್ಯೋ, ಯೇಷಾಂ ತಾನ್, ತಥಾ ಭೂರಿಭಿರ್ವ್ರಣೈರಾರ್ತಾನ್ [ ಚ ನ ದಹೇತ್ ]|೦

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಅಗ್ನಿದಾಹಂ ನಿಷೇಧತಿ-ನ ದಹೇದಿತಿ| ಅನ್ತಃಶಲ್ಯಾನ್ ಅನ್ತರಸೃಜಶ್ಚ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೪೦)-"ಉಷ್ಣೇ ಚ ಕಾಲೇ ಆತ್ಯಯಿಕೇ ತು ವ್ಯಾಧೌ ಕೃತೋಷ್ಣಪ್ರತೀಕಾರಸ್ಯ ಪಿಚ್ಛಿಲಮನ್ನಮಶಿತವತೋಽಗ್ನಿಕರ್ಮ ಕುರ್ಯಾತ್|" ಇತಿ| ತಥಾ (ಸಂ. ಸೂ. ಅ. ೪೦)-"ಅಥ ದಾಹಾರ್ಹಮಾತುರಂ ಕೃತಸ್ವಸ್ತ್ಯಯನಮುಪಹೃತಸರ್ವೋಪಕರಣಂ ಪ್ರಾಕ್ಶಿರಃಸಂವಿಷ್ಟಮಾಪ್ತಾವಲಮ್ಬಿತಂ ಕೃತ್ವಾ ವೈದ್ಯೋ ನಿರ್ಧೂಮವೃಹತ್ಸ್ಥಿರದೀಪ್ತಖಾದಿರಬಾದರಾದ್ಯಙ್ಗಾರೈರಯೋಘಟನಪ್ರಕಾರೇಣ ಭಸ್ತ್ರಾನಿಲಾಧ್ಮಾತೈರ್ವ್ಯಜನೇನ ಚೋರ್ಧ್ವಾನಿರ್ಗಚ್ಛಜ್ಜ್ವಾಲತಯಾಽಽಪಾದಿತಾಪಾದ್ಯಮಾನ ಭಾಸುರಾಗ್ನಿವ್ರಣೈರ್ಜಾಮ್ಬವೌಷ್ಠಾದಿಭಿರ್ವ್ಯಾಧಿಪ್ರದೇಶವಶಾತ್ ವಲಯಾರ್ಧಚನ್ದ್ರಸ್ವಸ್ತಿಕಾಷ್ಠಾಪದಬಿನ್ದುರೇಖಾಪ್ರತಿಸಾರಣವಿಕಲ್ಪೈರ್ಮುಹುರ್ಮುಹುರ್ಹಿತೋಪಹಿತಾಭಿರ್ವಾಗ್ಭಿರದ್ಭಿಶ್ಚಾತುರಮಾಶ್ವಾಸಯನ್ ದಹೇದಾಸಮ್ಯಗ್ದಾಹಲಿಙ್ಗೋಪತ್ತೇಃ| ಉಚ್ಛೂನಸುಷಿಪ್ರಲೂನದನ್ತನಾಡೀಸಜನ್ತುದುಷ್ಟವ್ರಣೇಷು ತು ಸ್ನೇಹಮಧೂಚ್ಛಿಷ್ಟಗುಡೈಃ ಪೂರಯಿತ್ವಾ ದಹೇತ್|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸುದಗ್ಧಂ-ಅಗ್ನಿನಾ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ಜ್ಞಾತ್ವಾ, ಘೃತಮಧುಭ್ಯಾಮಭ್ಯಕ್ತಂ ಕೃತ್ವಾ, ಸ್ನಿಗ್ಧಶೀತೈಃ- ಮಧುಯಷ್ಟಿಶಾಲಿಮೂಲಾದಿಭಿಃ, ಪ್ರಲೇಪಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ದಾಹಾನನ್ತರಂ ಕೃತ್ಯಮಾಹ-ಸುದಗ್ಧಮಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತಸ್ಯೇತ್ಯನೇನ ಸುದಗ್ಧಂ ಸ್ಥಾನಂ ಪರಾಮೃಶ್ಯತೇ| ತಸ್ಯ-ಸುದಗ್ಧಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಸ್ಯ, ಲಿಙ್ಗಂ-ಲಕ್ಷಣಂ, ಸ್ಥಿತೇ ರಕ್ತೇ-ದಹ್ಯಮಾನಾವಸ್ಥಾಪ್ರವೃತ್ತಾಸೃಜಿ ನಿವೃತ್ತೇ ಸತಿ, ಶಬ್ದವತ್-ಬುದ್ಬುದಶಬ್ದವತ್, ತತ್ಸ್ಥಾನಂ ಭವೇತ್| ತಥಾ, ಲಸಿಕಾನ್ವಿತಮ್| ಲಸಿಕಾ-ಕುಶಶಸ್ತ್ರಾದಿವಿಕ್ಷತೇ ಪ್ರಥಮಂ ಯಾ ದೃಶ್ಯತೇ ಜಲಲವಾಕೃತಿಃ| ತಥಾ, ಪಕ್ವತಾಲಫಲಸದೃಶಮ್, ಕದಾಚಿತ್ಕಪೋತಸದೃಶಮ್| ಸುಖೇನ ರೋಹತಿ-ಸುರೋಹಮ್| ತಥಾ, ನಾತಿವೇದನಂ-ನ ತೀವ್ರರುಕ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಸುದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ತಸ್ಯೇತಿ| ತಾಲಂ-ತಾಲಫಲಕಮ್| ಕಪೋತಃ-ಪಕ್ಷೀ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೪೦)-"ಸಶಬ್ದಂ ದಹನಂ ದುರ್ಗನ್ಧಿತ್ವಂ ತ್ವಕಸಙ್ಕೋಚಶ್ಚ ತ್ವಗ್ದಗ್ಧೇ| ಕಪೋತವರ್ಣತ್ವಮಲ್ಪಶೋಫರುಜತಾ ಶುಷ್ಕಸಙ್ಕುಚಿತವ್ರಣತಾ ಚ ಮಾಂಸದಗ್ಧೇ| ಕೃಷ್ಣೋನ್ನತವ್ರಣತ್ವಂ ಸ್ಥಿತೇ ಚ ರಕ್ತೇ ಲಸೀಕಾಸ್ರುತಿಃ ಶಿರಾದಗ್ಧೇ| ಕೃಷ್ಣಾರುಣಕರ್ಕಶಸ್ಥಿರವ್ರಣತಾ ಸ್ನಾಧ್ವಾದಿದಗ್ಧೇ ಚ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದುರ್ದಗ್ಧಾತ್ಯರ್ಥದಗ್ಧಯೋಃ ಪ್ರಮಾದದಗ್ಧೇನ ತುಲ್ಯಂ ಸರ್ವಂ ಲಕ್ಷಣಂ ಬೋಧ್ಯಮ್| ನ ಚ ಲಕ್ಷಣಮನ್ತರೇಣೈತತ್ಸಮ್ಯಗ್ಜ್ಞಾಯತ ಇತಿ ತಲ್ಲಕ್ಷಣಾರ್ಥಂ ಭೇದಾನ್ತರದರ್ಶನಾರ್ಥಂ ವಾಽಽಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ದುರ್ದಗ್ಧಾತಿದಗ್ಧಯೋರ್ಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಪ್ರಮಾದದಗ್ಧವದಿತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತತ್-ಪ್ರಮಾದದಗ್ಧಂ, ಚತುಷ್ಪ್ರಕಾರಮ್| ಕಥಮ್ ? ತುಚ್ಛೇನ-ತುಚ್ಛದಗ್ಧಲಕ್ಷಣೇನ, ಸಹ| ಅವಿಮೃಶ್ಯದಗ್ಧಂ ಹಿ ಕದಾಚಿತ್ ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ, ಕದಾಚಿದ್ದುರ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್, ಕದಾಚಿದತಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮ್, ಕದಾಚಿಚ್ಚ ತುಚ್ಛದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಂ ಸ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಪ್ರಮಾದದಗ್ಧಭೇದಾನಾಹ-ಚತುರ್ಧೇತಿ| ತುಚ್ಛಂ ದುರ್ದಗ್ಧಮತಿದಗ್ಧಂ ಸುದಗ್ಧಂ ಚೇತಿ ಚತುರ್ಧಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುಚ್ಛಸ್ಯ-ತುಚ್ಛದಗ್ಧಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮಿತಿ ಕಾರ್ಯೇ ಕಾರಣೋಪಚಾರಾದೇವಮುಕ್ತಮ್| ತ್ವಗಿತ್ಯಾದಿ| ತ್ವಗ್ವಿವರ್ಣಾ| ಸತ್ಯತ್ಯರ್ಥಮುಷ್ಯತೇ-ರುಜ್ಯತೇ, ನ ಚ ಸ್ಫೋಟಾನಾಂ ಸಮುದ್ಭೂತಿರಿತಿ ತುಚ್ಛದಗ್ಧಸ್ಥಾನಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮ್| ಯತ್ಕಿಞ್ಚಿನ್ಮಾತ್ರಮೇವಾಗ್ನಿನಾ ಸ್ಪೃಷ್ಟಂ ತತ್ತುಚ್ಛದಗ್ಧಮಿತ್ಯುಚ್ಯತೇ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ತುಚ್ಛಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ತುಚ್ಛಸ್ಯೇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಯತ್ರ ಪ್ರದೇಶೇ ಸ್ಫೋಟಾನಾಮುದ್ಭವೋ ದಾಹಯುಕ್ತಾ ತೀವ್ರಾ ಊಷಾರುಜಾ, ಜಾಯತೇ, ತದ್ದುರ್ದಗ್ಧಂ ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಂ ವಿದ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ದುರ್ದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಸಸ್ಫೋಟದಾಹತೀವ್ರೋಷಮಿತಿ| ಊಷಾ-ಸರ್ಷಪಲಿಪ್ತಸ್ಯೇವ ವ್ಯಥಾ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿದಾಹಾದ್ರೋಗಾಧಿಷ್ಠಾನಸ್ಯ ಮಾಂಸಲಮ್ಬನಾದಯಃ ಸ್ಯುಃ| [ ಸಙ್ಕೋಚಃ-ಸಿರಾದೀನಾಮ್| ಧೂಪನಂ-ಧೂಮಾಯನಮ್| ವೇದನಾ-ರುಜಾ| ಸಿರಾದೀನಾಂ ನಾಶೋ-ವ್ಯಾಪತ್| ವ್ರಣಗಾಮ್ಭೀರ್ಯಂ-ಗಮ್ಭೀರವ್ರಣತಾ| ಮೃತ್ಯುಃ-ಮರಣಂ ಚ| ]ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧಲಿಙ್ಗಂ ತೂಕ್ತಮೇವ "ತಸ್ಯ ಲಿಙ್ಗಂ ಸ್ಥಿತೇ ರಕ್ತೇ" (ಶ್ಲೋ.೪೫) ಇತ್ಯಾದಿನಾ| ತಸ್ಮಾತ್ತತ್ಪುನರ್ನ ನಿರ್ದಿಷ್ಟಮ್| ಅಧುನಾ ಚತುರ್ವಿಧಸ್ಯಾಸ್ಯ ಚಿಕಿತ್ಸಿತಮಾಹ-

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಅತಿದಗ್ಧಲಕ್ಷಣಮಾಹ-ಅತಿದಾಹತ ಇತಿ| ಧೂಪನಂ-ಧೂಮಾಯನಮ್| ಸುದಗ್ಧಸ್ಯ ಲಕ್ಷಣಮುಕ್ತಂ ಪ್ರಾಕ್ (ಶ್ಲೋ.೪೫)| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೪೦)-"ಸ್ನೇಹದಾಹಸ್ತು ಕಷ್ಟತರೋ ಭವತಿ| ಸಹಿ ಸ್ನೇಹಸ್ಯ ಸೂಕ್ಷ್ಮಮಾರ್ಗಾನುಸಾರಿತ್ವಾದ್ದೂರಮನುಪ್ರವಿಶತೀತಿ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ತುಚ್ಛದಗ್ಧಸ್ಯಾಗ್ನಿನಾ ಪ್ರತಪನಂ ಕಾರ್ಯಮ್| ತಥಾ, ಉಷ್ಣಮ್ ಭೇಷಜಂ-ಔಷಧಮ್| ರಕ್ತಸ್ಯ ವಿಲಯನಾರ್ಥಮೇತತ್| ಯತಸ್ತುಚ್ಛದಗ್ಧೇಽವಶ್ಯಂ ಸ್ತ್ಯಾನಮಸೃಗ್ಭವತೀತಿ ಯುಕ್ತ್ಯಾ ಪ್ರತಿಪಾದಯನ್ನಾಹ-ಸ್ತ್ಯಾನೇಽಸ್ತ್ರ ಇತ್ಯಾದಿ| ಲೋಹಿತೇ ಸ್ತ್ಯಾನೇ ಸತ್ಯತಿಶಯೇನ ರುಗ್ಭವತಿ| ವಿಲೀನೇ ರಕ್ತೇ ಪೀಡಾಯಾ ಮನ್ದತಾ-ಮನ್ದತ್ವಂ ಭವತಿ| ಅತಸ್ತುಚ್ಛದಗ್ಧೇಽಗ್ನಿ ಪ್ರತಪನಂ ಯೋಜ್ಯಮ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ತುಚ್ಛಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ತುಚ್ಛಸ್ಯೇತಿ| ಸಙ್ಗ್ರಹೇ ತು (ಸೂ.ಅ. ೪೦)-"ಸ್ತ್ಯಾನೇ ರಕ್ತೇ ಹಿಮೈರ್ನೋಷ್ಮಾ ನಿಷ್ಕ್ರಾಮತಿಯತೋ ಬಹಿಃ| ವೇದನಾ ವರ್ದ್ಧತೇ ತೇನ ರುಧಿರಂ ಚ ವಿದಹ್ಯತೇ|| ಉಷ್ಣಂನಿಷ್ಕ್ರಾಮಯತ್ ಕುರ್ಯಾದೂಷ್ಮಾಣಂ ಮನ್ದತಾಂ ರುಜಃ|" ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ದುರ್ದಗ್ಧೇ ಶೀತಮುಷ್ಣಂ ಚ ಪರ್ಯಾಯೇಣೌಷಧಮ್| ತತ್ರಾದೌ-ಪ್ರಥಮಂ, ಹಿಮಂ ಭೇಷಜಂ ಯುಞ್ಜ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ದುರ್ದಗ್ಧಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ದುರ್ದಗ್ಧ ಇತಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧೇ ತವಕ್ಷೀರ್ಯಾದಿಭಿಲೇಪಯತ್| ಕಿಮ್ಭೂತೈಃ ? ಸಾಜ್ಯಾಮೃತೈಃ-ಘೃತಗುಡೂಚೀಯುಕ್ತೈಃ| ಆದಾವಿತ್ಯತ್ರಾಪಿ ಯೋಜ್ಯಮ್| ಆದೌ ತೈರ್ಲೇಪಯೇತ್, ಊರ್ಧ್ವಂ-ಅನನ್ತರಂ, ಪಿತ್ತವಿದ್ರಧಿವತ್ ಕ್ರಿಯಾ ಕಾರ್ಯೇತಿ ಶೇಷಃ|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧೌಷಧಮಾಹ-ಸಮ್ಯಗ್ದಗ್ಧ ಇತಿ| ಆಜ್ಯೇನಾಮೃತಯಾ ಚ ಸಹ ವರ್ತನ್ತ ಇತಿ ಸಾಜ್ಯಾಮೃತಾನ್ಯೌಷಧಾನಿ|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಅತಿದಗ್ಧೇ ದ್ರುತಂ-ಶೀಘ್ರಮೇವ, ಸರ್ವಂ-ಬಹಿರನ್ತಶ್ಚ ಭೇಷಜಂ, ಪಿತ್ತವಿಸರ್ಪ ಇವ ಕುರ್ಯಾತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಅತಿದಗ್ಧಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಅತಿದಗ್ಧ ಇತಿ| ದ್ರುತಂ-ಶೀಘ್ರಮ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ಸ್ನೇಹದಗ್ಧೇಽತಿತರಾಂ ರೂಕ್ಷಂ ಯೋಜಯೇತ್| [ಭೃಶತರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಚಾತ್ರ ಭೇಷಜಂ ತತ್ರ ತು ಯೋಜಯೇತ್| ತುಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ] ಭೃಶತರಗ್ರಹಣಾಚ್ಚ ಬಾಹುಲ್ಯೇನ ರೂಕ್ಷಂ [ ಪ್ರಲೇಪಾದಿ ತತ್ರ ಯೋಜಯೇತ್ ಕಿನ್ತು ] ದೇಹದೇಶಾದಿಸಾತ್ಮ್ಯವಶಾತ್ಸ್ನಿಗ್ಧಮಪಿ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಯಥಾಯೋಗಂ ಯೋಜಯೇತ್|

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಸ್ನೇಹದಗ್ಧಸ್ಯೌಷಧಮಾಹ-ಸ್ನೇಹದಗ್ಧ ಇತಿ| ಭೃಶತರಂ-ಅತ್ಯರ್ಥಮ್| ತುಶಬ್ದಾನ್ನ ಕೇವಲಂ ಭೃಶತರಂ ರೂಕ್ಷಂ ಪ್ರಲೇಪಾದಿ, ಕಿನ್ತು ಪೂರ್ವೋಕ್ತಮಪಿ ಯಥಾವಸ್ಥಂ ಯೋಜಯೇತ್|

ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರೀ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಸ೦-ವಕ್ತವ್ಯಂ ಯದ್ವಸ್ತು ತಸ್ಯ ಸರ್ವಸ್ಯೈವೋಕ್ತತ್ವಾದಿದಂ ಸ್ಥಾನಂ ಸಮಾಪ್ಯತೇ-ನಿಷ್ಪಾದ್ಯತೇ| ಕಿಮ್ಭೂತಂ ಸ್ಥಾನಮ್ ? ರಹಸ್ಯವತ್, ರಹಸ್ಯಂ-ಅತ್ಯರ್ಥಂ ಗುಹ್ಯರೂಪಂ, ತದ್ಯಸ್ಯಾಸ್ತಿ ತದ್ರಹಸ್ಯವತ್| ಕಸ್ಯ ಸ್ಥಾನಮ್ ? ಹೃದಯಸ್ಯ| ಹೃದಯಶಬ್ದೇನಾಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಮುಪಲಕ್ಷ್ಯತೇ, ಯಥಾ-ಸತ್ಯಭಾಮಾ ಭಾಮೇತಿ| ಕುತ ಏತತ್ಸ್ಥಾನಂ ರಹಸ್ಯವತ್ ? ಇತ್ಯಾಹ- ಸಂ-ಯಸ್ಮಾದತ್ರ-ಸ್ಥಾನೇ, ಅರ್ಥಾಃ ಸೂತ್ರಿತಾಃ-ಸೂಚಿತಾಃ| ಕಿಮ್ಭೂತಾಃ ? ಸೂಕ್ಷ್ಮಾಃ,-ತೀಕ್ಷ್ಣತರಮತಿಸಮಧಿಗಮ್ಯಾಃ| ಯತಸ್ತೇ ಏವಾರ್ಥಾಃ ಸರ್ವಸ್ಮಿಂಸ್ತನ್ತ್ರೇ ಪ್ರತನ್ಯನ್ತೇ-ವಿಸ್ತಾರ್ಯನ್ತೇ| ತಸ್ಮಾದಿದಂ ಸ್ಥಾನಂ ತನ್ತ್ರಸಮ್ಬನ್ಧಿನಾಮನ್ಯಸ್ಥಾನಾನಾಂ ರಹಸ್ಯವದಿತ್ಯುಕ್ತಮಿತಿ| ಇತಿ ಶ್ರೀಮೃಗಾಙ್ಕದತ್ತಪುತ್ರಶ್ರೀಮದರುಣದತ್ತವಿರಚಿತಾಯಾಮಷ್ಟಾಙ್ಗಹೃದಯಟೀ- ಕಾಯಾಂ ಸರ್ವಾಙ್ಗಸುನ್ದರಾಖ್ಯಾಯಾಂ ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನೇ ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮವಿಧಿ- ರ್ನಾಮ ತ್ರಿಂಶತ್ತಮೋಽಧ್ಯಾಯಃ ಸಮಾಪ್ತಃ|| ೩೦||

ಆಯುರ್ವೇದರಸಾಯನಮ್ ವ್ಯಾಖ್ಯಾ ( ಕೃತ)

ಆ ರ೦-ಸೂತ್ರಸ್ಥಾನಮುಪಸಂಹರತಿ-ಸಮಾಪ್ಯತ ಇತಿ| ಆ ರ೦-[ಕಸ್ಮಾದೇತದ್ರಹಸ್ಯವದಿತ್ಯತ ಆಹ-ಅತ್ರಾರ್ಥಾ ಇತಿ|] ಇತಿ ಹೇಮಾದ್ರಿಟೀಕಾಯಾಮಾಯುರ್ವೇದರಸಾಯನೇ| ಕ್ಷಾರಾಗ್ನಿಕರ್ಮಜಾಧ್ಯಾಯಃ ಸಾಮಸ್ತ್ಯೇನ ನಿರೂಪಿತಃ|| ೩೦||